syn

Polish: syn

Silesian: syn

Inherited from Proto-Slavic *sy̑nъ. First attested in the 14th century.

Slawa oczczu y sinowi (filio), y swøtemu duchu

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 1, 8:

(Christianity, attested in Lesser Poland) Son


państwo

Polish: państwo, pajstwo (Kielce)

Silesian: państwo

From pan + -stwo. First attested in c. 1400. Compare Old Czech panstvo.

Panstwa dominaciones (in ipso, sc. Iesu Christo, condita sunt universa in caelis et in terra, visibilia et invisibilia, sive throni, sive dominationes, sive principatus, sive potestates Col 1, 16)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 129:

(Christianity) dominion (order of angels)


piekło

Polish: piekło

Borrowed from Old Czech peklo, from Proto-Slavic *pьkъlъ (“tar, pitch”), from Proto-Indo-European *pik- (“pitch”). The meaning of “hell” originated in Old Czech, which is a semantic loan of Middle High German pech (“tar, pitch; hell”). First attested in the mid 14th century.

cog

piekieł (alternative)
pkieł (alternative)

Isczy gest ono bilo pkel rosbilo a fszytkycz svøthe gestcy ono sz nego bilo vipusczylo

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2b:

(Christianity, attested in Lesser Poland) afterlife (place of residence of the souls of the righteous before the resurrection of Christ)


siła

Polish: siła, sieła (Middle Polish)

desc

Silesian: siyła, śyła (Steuer's Silesian Alphabet)

Inherited from Proto-Slavic *sìla. First attested in the 14th century.

Blogoslawcze panv wszyczki syly (virtutes) yego, slugy yego, gysz czynycze wolø yego!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 102, 21:

(in the plural, Christianity, attested in Lesser Poland) angels


godzina

Polish: godzina

Silesian: godzina

Inherited from Proto-Slavic *godina. By surface analysis, gody + -ina. First attested in the 13th century.

O godzinach y o vrządzye bosskyem (de septem horis canonicis domini officii)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 714:

Dokonaly sie godziny o wlosznym angele przes pyszarza Waczlawa vbogego

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 146 b:

(in the plural, Roman Catholicism, attested in Lesser Poland, Greater Poland) hour (set times of prayer, the canonical hours, the offices or services prescribed for these, or a book containing them)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


część

Polish: część

Silesian: czyńść

/t͡ʃʲæ̃ɕt͡ɕ/

/t͡ʃʲæ̃ɕt͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *čęstь. First attested in the 14th century.

Swianti angele, stroszu cziala mego y dusze mee, mylosczywym vwyeszelenym odeymy dusza moia, kedy sie vbyerze czanscz zlich duchow, abi ią widarly

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 140a:

(Christianity, attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) host, throng of evil spirits


arcybiskup

arcybiskup m animacy unattested (canonical)
jarcybiskup (alternative)

desctree

Polish: arcybiskup, archibiskup (Middle Polish)
→ Vilamovian: arcybisku̇p

Silesian: arcybiskup

Then liszt, k[t]horemw kszadz arcibiskwp przyganil... ge[he]st *sprauidliwy

1868 [1443], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 108:

Z radi vczonego w bodze oczcza xandza Iaroslawa, swanthey gneznenskey cirekwye arcibyskvpa (ecclesiae Gnesnensis archiepiscopi)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 6:

Vyną themv tho ksządzv arczibyskvpowy (eidem domino archiepiscopo)... zaplaczicz ma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 64:

Proboscz s kszandzem jarcibiscupem dal cztirdzesczi grziwen

1876-1929 [1402], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 204:

(Roman Catholicism, attested in Masovia) archbishop


krzyż

Polish: krzyż

Krzysz, wlocznyą bozą w zwem szerczyu myeymy

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 140:

(Christianity) Used in memory of Christ's suffering on the cross.


uczeń

Polish: uczeń

Silesian: uczyń

From uczyć + -eń. First attested in the 15th century.

Powiedzcie uczniom radośnie, że Chrystus wstał potężnie

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 92:

pupil, student, learner, disciple (one who learns)

(Christianity) disciple (active follower or student of Jesus)


spowiedź

Polish: spowiedź

Deverbal from spowiedzieć. First attested in the end of the 14th century.

etydate

A tako vøcz ge (sc. dary) thy nadzesz presz svøthø spouecz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172a:

(Roman Catholicism, attested in Lesser Poland) confession (disclosure of one's sins to a priest)


spowiednik

spowiednik m animacy unattested (canonical)

Polish: spowiednik

From spowiedzieć + -nik. First attested in 1454.

O, day tho yemu, vyelky panye, na proszba y zasluga thwego milego spovyednyka Iarnoltha!

1877-1881 [1454], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 323:


przyjąć

zlw-opl-verb

przyjąć pf (imperfective przyjmować or przyjmać)

przyjmować (imperfective)
przyjmać (imperfective)

Polish: przyjąć

Silesian: przijōńć

From przy- + jąć. First attested in the 14th century. Compare Old Czech přijieti and Old Slovak prijať.

Iacom Potra spowadal w ponedzalek y s mu ranku przyal *posze czalo

1902 [1404], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 231:

(Roman Catholicism, attested in Greater Poland) to take communion


spowiadać

spowiadać impf (perfective spowiedzieć or wyspowiadać)

spowiedzieć (perfective)
wyspowiadać (perfective)
spowiedać (alternative)

Polish: spowiadać

From s- + powiadać. First attested in the end of the 14th century.

Iacoszm panø kaliszkø spowedal i bozim czalem oprawil

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 423, Poznań:

(Christianity, attested in Greater Poland) to shrive (to hear a confession)

Yacosm byl nemoczen Welą (leg. w Wielą) Nedzela prawą nemoczą hy spowadalem za

1959 [1426], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1222, Poznań:

Nechacz szø ten tho lud pred tobø spoueda a thy ge przesegnag

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 174b:

Bichom *szo nauczyly svich grzecof spouedacz a pokuthø sza ne strogicz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14a:

Szpowadami szø bogw naszemw milemw, yszeszmi szgrzeszili

End of the 14th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 1:

+obj

dat/:przed(ins)<to/in whom> + gen/:z(gen)<about what>

przed (+ instrumental) ‘to/in whom’ along with genitive z (+ genitive) ‘about what’

(reflexive with się, Christianity, attested in Greater Poland, Lesser Poland) to confess, to shrive (to disclose sins) [with dative or przed (+ instrumental) ‘to/in whom’, along with genitive or z (+ genitive) ‘about what’]

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland


rozgrzeszyć

zlw-opl-verb

rozgrzeszyć pf (imperfective rozdrzeszać)

rozdrzeszać (imperfective)
rozdrzeszyć (alternative)
rozrzeszyć (alternative)

Polish: rozgrzeszyć

Silesian: rozgrzyszyć

/rɔzɡr̝ɛʃʲit͡ɕ/

/rɔzɡr̝ɛʃʲit͡ɕ/

From roz- + Proto-Slavic *rěšiti. Calque of Latin absolvō. Compare Old Czech rozhřěšiti. The inserted -g- is from influence of grzech due to its religious connotation.

Paklibi tego tho zyemyanyna poswyatczenye istne nye bilobi, tegdi kmyecz od vgabanya... ma bicz rosdrzeschon (absolvatur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 101:

Prossø tworcza wssemoganczego... y czebe, occze duchowni, bi me raczil rosdressic mich wsech grzechow

c. 1415, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 2:

(Christianity, attested in Masovia) to absolve (to pardon sins)


chwała

Polish: chwała

Silesian: chwoła

Inherited from Proto-Slavic *xvālà. First attested in the 14th century.

Kto sząda a schuka fali na nyebye, tenczy syą nye bogi sromoti na zyemi

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 247:

Bandą se weszelicz szwiancz[i] w chwale

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 14a:

Mnye ... thrwayacza w chwala przywyedz

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 153:

O panye Jezu Kriszczye, ... raczy dvszą moyą od sządv zaszlvzonego vybavycz, a do chwali twoyey domyeszczycz

1882 [XV ex.], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 290:

Mir na ziemi a chwała na niebiesiech

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 447:

Krol wyeczney faly

1874-1891 [1448], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Częstochowa, page 352:

Aby przesz tho, czo pyszano yest, vczylybysmy szę cyrpyecz za blysnye w nadzey vyeczney chwali ita speremus gloriam, quam Cristus accepit

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 50:

O chwala wyeczna wnątrz wzdycha albo zwnatrz propter expectacionem future gloriae

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 97:

Jezu Criste, krolu wieczney chwali

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 21b:

Raczyla szobye vchowacz y yproszycz chwala vyeczna

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 163:

In illo tempore cum appropinquauit Ihus Iherusalem, plurima autem turba […] o phala nebeska, o spaszene... hoc ewangelium legitur in missa

1915 [XIV ex.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 520:

Kaszdi taky nye chcze any mosze thu myecz vczyechi *swyey ządayącz nyebyeskye podluc bogaczstwa a chfali nyebyeskye

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 236:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Southern Borderlands, Christianity) bliss (eternal happiness as a reward for a godly life)

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands


apostoł

zlw-opl-noun

apostoł m pers (related adjective apostolski or apostołów)

apostolski (adjective)
apostołów (adjective)

desc

Polish: apostoł, aposztoł (Middle Polish), apostół (Masuria, Ostróda, Warmia)

Silesian: apostōł, aposztōł

Borrowed from Old Czech apoštol. First attested in the first half of the 15th century.

etydate

Yaco mowy s[więty] P[aweł] apostol

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 234:

Na swyantho swyanthego Iacuba apostola

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 91:

Patrz na Pyotra apostola

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 241:

Tako ta ista dwa apostoły... naleźli wszytko (hi duo discipuli... cuncta reppererunt)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 527:

Xpt mily o dwcz on apostolu movy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 177b:

Svączy appostoli szøcz oni tho byly czynily

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172b:

Pamyøcz czczącz... blogoslawyonych apostolow (memoriam venerantes... beatorum apostolorum)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 53:

Panye..., yenszesz rzekl apostolom twim: Pokoy moy davam vam (domine..., qui dixisti apostolis tuis: Pacem do vobis)

1456, Kanon mszy św., Canon missae., volume VI, Sandomierz, page 263:

Xt mily gest on swe swøthe appostoli... nauczal byl

Blogoslawieny apostolowie, Simunye y Tadeussv

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 51b:

Towariszstwo dacz raczy ss twoymy swątimi apostoli y mączenniky (cum tuis sanctis apostolis et martyribus)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 62:

O apostoloch

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 120 arg:

(Christianity, attested in Masovia, Lesser Poland, Greater Poland) Apostle

attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland; attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland


zapowiedź

Polish: zapowiedź

Inherited from Proto-Slavic *zapovědь. By surface analysis, deverbal from zapowiedzieć. First attested in 1396.

surf

Byskvp... flozy (pro slozy) zapowyecz lyvbo interdicht (tollet interdictum) prawem polozoni, tho gest othpusczi wspyewacz y... wrzanth cirkevni czynycz yako pyrzwey

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 4:

(Christianity, attested in Masovia) excommunication


wszemogący

/fʃʲɛmɔɡɑ̃t͡siː/

/fʃʲɛmɔɡɑ̃t͡si/

From wsze- + mogący. Calque of Latin omnipotēns.

Ta to sloua tec to ocec suøti Sy[meon powiada na i]mø bogu ochchu usemogøcemu

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 7:

Gospodzyn yako møsz boyvyøczy, wszemogøczy (omnipotens Ex 15, 3) ymø gego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Moys 4:

(Christianity, of God, attested in Lesser Poland) almighty, omnipotent


ociec

zlw-opl-noun

ociec m pers (related adjective ojcowski or ojcow or oćczysty or oćczyzny)

ojcowski (adjective)
ojcow (adjective)
oćczysty (adjective)
oćczyzny (adjective)

desc

Polish: ojciec, otciec, occiec, hojciec, otciec, hociec (Middle Polish), ociec (obsolete or dialectal)

Silesian: ôjciec

Inherited from Proto-Slavic *otьcь. First attested in the 14th century.

(Christianity, especially capitalized) Father (God)


wyspowiadać

Polish: wyspowiadać

From wy- + spowiadać. First attested in 1466.

Illi compuncti, pocutovawschy, ... amplius ad culpas non rediere suas. Compunctum, bycz vyspovya[da]nego, pocutuyączego, vero me, cum firmum fore spero, impugnant fragilem me mala

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 19:

(reflexive with się, Christianity, attested in Sieradz-Łęczyca) to confess, to shrive (to disclose sins)


plesz

Polish: (obsolete) plesz

Plesz plata

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 9:

(Christianity) tonsure (bald patch resulting from being tonsured)


źmija

Polish: żmija

Silesian: żmija

Nullus immundus est ovis Cristi, sed dyaboli, qui dicitur szmyą

1981-2001 [XV p. post.], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume IV, page 166:

(Christianity, derogatory) viper (Satan)


antyfona

Polish: antyfona

Learned borrowing from Latin antiphōna. First attested in c. 1475.

Antifona: Wizwol, Panie, dusze gich od wszelkiego zawøzu grzechow

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 19v:

Antifona na magnificat: O blogoslawyona... Anna szwyatha... Magnificat: Wyelby dusza moia pana

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 95b:

Tu za vmarle tako se modl. Y takoz po komplecze antifona

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 18a:

(Christianity, attested in Lesser Poland, Greater Poland) antiphon (devotional piece of music or prayer)


apostolski

Polish: apostolski

Silesian: apostolski

From apostoł + -ski. First attested in 1420.

Przyszedł... Jesus... ku świętemu Piotru, nie poślad ale naprzod, bo jest on głowa apostolska

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 536:

Pospolu sz... wschithkym wlyczayøczym szø w vyarø krzesczygenskø wyerne y tesch krzesczyenszkey y apostolszkey vyary czczøczym (cum... catholicae et apostolicae fidei cultoribus)

1426, Kanon mszy św., Canon missae., volume IV, page 314:

Podlug rady pobozne apostola Pyotra *svyątheko, xyązączya apostolzskyego (iuxta beati Petri, apostolorum principis salubre consilium)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 710:

Była uzdrowiona na prośbę apostolską (ad petitionem discipulorum)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 288:

Szwyatha Maria, szkarbye apostolsky

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 35:

O apostolskey zgodzye

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 132 arg:

(relational, Christianity, attested in Lesser Poland, Greater Poland) apostolic (pertaining to apostles or their practice of teaching; pertaining to the apostles of early Christianity or their teachings)


arcybiskupi

Polish: arcybiskupi

From arcybiskup + -i. First attested in 1387.

Prope molendinum nostrum (sc. archiepiscopi Bodzanthae), dictum vlg. arczibiskupi mlyn

1877-1999 [1387], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume VI, Greater Poland, page 346:

(relational, Christianity, attested in Greater Poland) archbishop's


krzcić

Polish: chrzcić

Inherited from Proto-Slavic *krьstiti. By surface analysis, krzest + -ić. First attested in the 15th century.

chrzcić (alternative)
krcić (alternative)
krścić (alternative)

Myeny..., ysz to dzyeczą bylo zywo, asz ge chrzczono albo chrzczyly

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 374:

(transitive, Christianity) to baptize (to perform the sacrament of baptism)


chrzciciel

chrzciciel m animacy unattested (canonical)
krciciel (alternative)
krzciciel (alternative)
krzściciel (alternative)

Polish: chrzciciel

Silesian: krzciciel

From chrzcić + -ciel. First attested in the 15th century.

Twego dzela krzcziczela, boszicze, vslisz głosi, naplen misli czlowecze

1937 [1407], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number A, Krakow:

Twego dzela krzcziczela, boszicze, vslisz glosi, naplen misli czlowecze

1937 [1408], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number B, Krakow:

Twego dzela krzyczela, boszicze, vslisz głosi, naplen misli czlowecze

1937 [Second half of the 15th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number C, Warsaw:

1937 [End of the 15th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number D, Częstochowa:

1937 [End of the 15th century–beginning of the 16th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number E, Cieszyn:

Twego dzela *krzyczyczyela, boszicze, vslisz głosi, naplen misli czlowecze

1937 [Second half of the 15th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number F, Sandomierz:

Mayą szobą Jana szwyathego..., *krziczyela bozego

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 93b:

Baptista eyn tauffer krczyczyel

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 17v:

(attested in Lesser Poland, Masovia, Silesia, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Christianity) baptist, baptizer

attested in Lesser Poland; Silesia; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Silesia; Greater Poland


krześnica

From krzestny + -ica. First attested in c. 1500.

Baptisterium eyn tauffstein est locus vel statio bampismatis et quandoque ponitur pro bapismate krzesznyczą

(attested in Greater Poland, hapax legomenon, Christianity) baptismal font


anjoł

zlw-opl-noun

anjoł m animacy unattested (related adjective anjelski)

anjoł m animacy unattested (canonical)
anjelski (adjective)
anjeł (alternative)

desctree

Polish: anioł, anjoł, angioł, jenioł, amnioł, annioł, jamioł (Middle Polish), janioł (Middle Polish, Western Lublin, Puławy)
→ Belarusian: анёл (anjól)
→ Kashubian: aniół

Silesian: aniōł

Borrowed from Old Czech anjel. First attested in the first half of the 14th century.

etydate

Anyolem mym strozem daleko odpądz wszithlo nyepodobyenstwo nyeprziiacziela

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 132b:

(Christianity, attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) angel


Antykryst

zlw-opl-proper noun

Antykryst m animacy unattested (related adjective Antykrystowy)

Antykryst m animacy unattested (canonical)
Antykrystowy (adjective)
Ancykryst (alternative)

desc

Polish: Antychryst, Ancykryst, Antykryst, antykrystus (Middle Polish), Ancychryst (Chełmno-Dobrzyń, Warmia), Ancochryst (Masuria, Warmia), Ancykrys, Ancygrys (Przemyśl)

Silesian: jancykryst, ancykryst, lancykryst

Learned borrowing from Latin antichristus. First attested in the first half of the 15th century.

lbor

Cessarsszczi popowie sø anticristowie, gich mocz nie od Crista, ale od anticrista, s cessarskego lista

1449, Gałka Jędrzej z Dobczyna (Dobszyna), Pieśń o Wiklefie, Głogówek, line 32:

(Christianity, Islam, attested in Silesia) Antichrist


Antykrystowy

Polish: antychrystowy

From Antykryst + -owy. First attested in 1449.

Prawda – rzecz Kristowa, lezz – anticristowa

1449, Gałka Jędrzej z Dobczyna (Dobszyna), Pieśń o Wiklefie, Głogówek, line 62:

(relational, Christianity, Islam, attested in Silesia) Antichrist's


apostołów

From apostoł + -ów. First attested in the 15th century.

Priusquam a Deo iudicari incipiemus, ipsi se diiudicemus, quia extunc non iudicabimur testante appostolo podlvg *swaydeczthwa *appostolowa* I ad Cor XI (I Cor 11, 31)

1981-2001 [End of the 15th century], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume IV, page 141:

(relational, Christianity) apostolic (pertaining to apostles or their practice of teaching; pertaining to the apostles of early Christianity or their teachings)


archanjelski

Polish: archanielski

From archanjoł + -ski. First attested in the second half of the 15th century.

etydate

Sdrowa bandz krolyewno nyebyeszka angyelska, archangyelska y wschech nyebyosz

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 32:

(relational, Christianity) archangel; archangelic


archanjoł

archanjoł m animacy unattested (canonical)

Polish: archanioł

Silesian: archaniōł

Borrowed from Old Czech archanjel. First attested in 1453.

Możem... wierzyć temu, iże sie jemu tedy pokazał Gabriel archanioł

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 598:

Poszlal przez anyoly thvorzecz szve poszelstvo dzewcze archanyola

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 209:

Szwyąthy Mychalye archangyelye (sancte Michael archangele)

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 184:

Sluza tobye angiely y archangely

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 44:

Tamo anieli z archaniołmi *tencują (ibi cum archangelis angeli chorizant)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 26:


jardziekon

zlw-opl-noun

jardziekon m animacy unattested (related adjective jardziekanów)

jardziekon m animacy unattested (canonical)
jardziekanów (adjective)

Polish: archidiakon

Learned borrowing from Ecclesiastical Latin archidiāconus. First attested in 1414.

lbor

Kaszal... vypisz dacz w rzeczy medzi xzandzem iardzekonem... a medzi Spitkem

1878-1889 [1414], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Kalisz, page 219:

(Roman Catholicism, attested in Greater Poland) archdeacon (title of honour conferred only on a member of a cathedral chapter)


spowiedać

(transitive, reflexive with się, Christianity) alternative form of spowiadać


spowiedniczy

Polish: spowiedniczy

From spowiednik + -y. First attested in the fifteenth century.

Koor szpowyednyczy y wdowy y panyenszky czyebye oszoblywie chwaly

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 94a:

(relational, Christianity, attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) follower of Christ


wspowiedzenie

/fspɔvʲɛd͡zɛɲɛː/

From *wspowiedzieć + -enie, from ws- + powiedzieć. First attested in 1461–1467.

Quia ad feruentis penitentie desiderium V requiruntur...: splendor cognicionis, timor penitencionis, dolor contricionis, pudor confessionis, srom wspovyedzenya, labor satisfaccionis

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 103v:


Betfanija

Learned borrowing from Latin Bēthania. First attested in the 15th century.

Prze troyakye zyavenye svyątosczy dzyen ten troyakyem *ymyąnyem vezvan. Napyrve y myenya Epyfanya, yesz szye stalo przez gvyazdą..., vtore zową *Teophonya, yesz szye stalo przy krzsczye bozem, trzeczye slowo Bethffanya po greczkv od tego, czo szye stalo na svaczbye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 204:

(Christianity) Bethany (day on which Christ performed his first miracle in Cana of Galilee, in which he revealed his divine power)


zapiekło

Vicit gl. sc. iste locus precellit, odoriferis ilios arua rosis, quid miror, gl. id est quod iste locus admirari debet, Elisiis, gl. infernalibus, concludit nectare Campis zapyekly

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 27:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Roman Catholicism, theology, hapax legomenon) synonym of otchłań (“limbo”) (place for innocent souls)