dokonać

Polish: dokonać

Silesian: dokōnać

Inherited from Proto-Slavic *dokonati. By surface analysis, do- + konać. First attested in 1397.

Dokonay, czsos poczøl (perfice, quod coepisti)

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 322:

Finire id est terminare consummare perficere enden dokonącz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 52r:

(attested in Greater Poland) to finish, to put an end to, to complete

Limpach ne dokonal szwymy *gidnaczy, czo sze szand[d]u *wywoydl cum Janussio... Iszm bul poszlem ot Ianusza do Limpacha o tø *sziecz, o czo sche szanda *wywold, a te ne dokonal

1888 [1397], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 45:

(attested in Greater Poland) to take care of, to deal with

Voluit sibi terminum recipere, postea noluit, ne ipsum atemptare voluit, vlg. noluit dokonacz

1897 [1418], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 3126, Łęczyca Land:

(law, attested in Sieradz-Łęczyca) to support a claim

Od zsarana asz do weczora dokonasz mø (de mane usque ad vesperam finies me Is 38, 13)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ez 4:

(attested in Lesser Poland) to kill, to put an end to

Potem gdisz szø dokonalo nyebo y szemya, y wszitka gich okrasa (perfecti sunt coeli et terra et omnis ornatus eorum), ... i odpoczynøl w szyodmi dzen ode wszego dzala

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 1:

Wyeza dokonana (turris completa), a myesszek wyproznyony, czyny czleka, acz nyerichlo, ale barzo mąndrego

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLV:

Wocechowø swadø ne dokonalo sze Rothenborkowe szgednane s nym

1887, 1889 [1397], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 2039, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Deduxit ad effectum dokonal id est terminauit finiuit

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 44r:

Perficere volbringen dokonącz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 98v:

(attested in Greater Poland) to do, to realize, to commit

Gdisz vnidzecze w zemyø kanaanskø, a k gymyenyv wam losem syø dostanye, tymi to myedzami syø dokona (his finibus terminabitur)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 2:

Determinare, id est finire dokonacz

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 13:

Determinare id est finire ausz enden dokonacz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 39r:

Apostolovye yescze nye byly dokonany vyerze, aby szye nye przeczyvyly zlemv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 639:

(attested in Greater Poland) to strengthen, to perfect

Diffinire est diuersis modis finire vylozycz vel dokonacz, skazacz

Diffinire est diuersis modis finire vylozycz vel dokonacz skazacz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 40r:

(attested in Greater Poland) to explain; to define, to specify

Wozny, aczby wydal gynaczey przysyągą swiathkom, nysz yako mv bądze przykazano, aczby byl sądownye dokonan, tedi ma bycz sloszon a gyny myasto tego postawyon (si... de hoc fuerit victus iudicio, alter loco sui substituatur et ipse a suo officio perpetuo deponatur)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 48:

Kako to ma dokonacz, albo dokazacz, albo dowyescz

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 365:

Kedi Potr prziwodl swego zlodzeya przet swego pana, tedi pan ossadzil prawo polske y nemeczske, a Potr ne chczal go dokonacz

1902 [1408], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 356:

Nyekthorzy szą y dzyeyą gym beszprawny..., a czy... ny mogą... przyszyagacz, yako gyaczy pyzczkowye... albo kthorzy... o... nyepoczeszthne rzeczy przed prawem szą dokonany

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 29:

Nye yesthly kthori czlowyek, czo przyszedl do waszey zyemye, dokonan, aby byl wyleganyecz, czosz gemv tho wymawyano, ... tedy mogą gego przyaczyelye... przyszagą vkazacz, ysz gest sz malzenstwa vrodzon

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 181:

+obj

gen/acc<what> + :na(acc)/acc<against whom> + :o(acc)<for what>

accusative ‘what’ along with na (+ accusative) accusative ‘against whom’ along with o (+ accusative) ‘for what’

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to prove, to present evidence against someone [with genitive or accusative ‘what’, along with na (+ accusative) or accusative ‘against whom’, along with o (+ accusative) ‘for what’]

Gdze grzech szstal szą, onym prawem, kthorego ona wyesz pozywalaby, ma bicz sządzon alyko dokonaan (quod ubi crimen est commisum, illo iure, quo illa villa tunc usa fuerit, debebit iudicari sive terminari)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 43:

(attested in Masovia) to judge, to pass judgment on

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Layely ktho ortel, a dokona szye, szlowye, ysz poszle po wysze prawo, a nye ostogy szye yego ortel, tedy ma pokupycz kaszdemu przyszyasznykowy XXX szelagow, ... a [nie] dokonaly szye, szlowye poda pyrwey, ysz ne trzeba szlacz do wyszego prawa, tedy pokupy wszyszthkym *przyszyasznokom XXX szelagow

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 67:

Roszmagicze rzeczy dokonacz dissopire

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 26:


woleć

Polish: woleć

Silesian: woleć

Inherited from Proto-Slavic *voliti with a shift of -ić to -eć. First attested in the 15th century.

Przetosz volisz[li] ziwot (elige... vitam), aby y ti ziw byl, y synowye twogi

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 30, 19:


przyjmować

przyjąć (perfective)
przyimować (alternative)
przymować (alternative)

Polish: przyjmować

Silesian: przijmować

From przyjąć + -ować. First attested in the 14th century.

Albertus... przymuge czeszcz szynowcza

1923 [1476], Helena Polaczkówna, editor, Najstarsza księga sądowa wsi Trześniowa 1419-1609, Trześniów, Podkarpackie Voivodeship, page 95:

(attested in Lesser Poland) to get, to receive, to accept

Yako my szye zawyøsal Maczek lista dacz za pyancz a za dwadzescza grzywen wtenczasz, kedi zastawą przyymowal, yszbi myal penandze wroczycz a zastawø wzancz

1960 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 568, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) to take; to grab

Isze Paszek... mesczskego *brawa ne przymowal

1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 6574:

Item consolatur nos adoptando in filios dei przimuyancz albo possabyayancz nas synmy boga (Eph 1, 5)

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 275:

to accept; to agree; to recognize (to not reject)

A ma[yą] sye byczi barzo vystrzegano..., aby zadny kaczerz... nye przymovan... w then tho zakon

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 706:

Boga proszmy..., bi proznosczi nye przygymowal

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 1b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to let in, to give access

Jam poselkyny gego, przymvyą goscza thego, syna boga zywego

1885-2024 [Middle of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 594:

to host, to take in, to welcome, to give hospitality

Miloserdze twoie y prawda twoia weszdi przymowala iesta (susceperunt) mne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 39, 15:

(attested in Lesser Poland) to defend; to help

Jaco Jan, kedi Micolay... sządal ot Dobrogosta na Micolaya prawa, ysz tich ran ne rzymowal na szą, y ne chczal s nym prawa pomocz, rzekącz, ysze to moya rzecz yest

1959 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1028, Poznań:

(attested in Greater Poland) to take responsibility

Pauperes ewangelisantur vbodzy nowy zakon przymvyą (war. kal.: *wbodze novy zakon przygymąyą) aut gynny sprawayą (caeci vident, claudi ambulant, leprosi mundantur, surdi audiunt, mortui resurgunt, pauperes evangelizantur Mat 11, 5)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 118:

Azby za tho yawną pokuthą przyymowal (susciperet)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 31, 3:

Kyedysch to yest, yze czlovyek v sobotą przyymvye (accipit Jo 7, 23) obrzezanye, aby zakon Moyzeschov nye byl poruschon

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 433:

Kthorym obyczayem mayą vrządy myedzy sobą przymovaczi, gdy kthoremv z nych poleczony bądą

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 720:

(attested in Lesser Poland) to take up a position or office

[N]yezgodny obyczay wsząly myedzy sobą zemyanye, ysze gdy ktori kmyecz vmrze nye mayącz dzeczy any ktorego przyrodzonego, pvscziną gego dobra k sobie przygmvyą (consueverunt occupari)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 29:

(attested in Lesser Poland) to seize, to occupy, to take possession of

Mayøczy sandi... obikli sząą przymowacz (acceptare) alybo obyeracz kv sandzenyv ssobye myestcza kthoralye nye naznamyonanaa

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 25:

(attested in Masovia) to choose, to designate

I dokød sødzycze zloszcz y oblycze grzesznych przymuyecze (sumitis)?

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 81, 2:

(attested in Greater Poland) to be considerate of someone, to favor


biec

zlw-opl-verb

biec impf (determinate, indeterminate biegać)

Polish: biec

Inherited from Proto-Slavic *běťi. First attested in 1467.

Jakom ya Stachny... nye byl..., gdy byegla do syna swego zabytego

1885-2024 [1467], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume VIII, Chęciny, page 20:

(attested in Lesser Poland) to run (of living things: to move quickly on foot)


powiedzieć

Polish: powiedzieć

Silesian: powiedzieć, pedzieć

/pɔvʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

/pɔvʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *pověděti. By surface analysis, po- + wiedzieć. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

+obj

dat/:k/:ku(dat)<(to) whom> + :o(loc)<about what>

k ku (+ dative) ‘(to) whom’ along with o (+ locative) ‘about what’

to say, to tell [with dative or k or ku (+ dative) ‘(to) whom’, along with o (+ locative) ‘about what’]


zmienić

Polish: zmienić

Silesian: zmiynić

From z- + mienić. First attested in the 15th century.

Zmyenyl comutauit (sapientia hominis lucet in vultu eius et potentissimus faciem illius commutabit Eccles 8, 1)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 144:

Allia fetorem pellunt variantque collorem, clarificant ravcam vocem szmyenyony glosz

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 291:

(transitive, attested in Greater Poland, Silesia) to change (to cause to be different)

attested in Greater Poland; Silesia; attested in Greater Poland; Silesia

Ihezus... nye chczal szmyenycz slowa swego

1921-2024 [End of the 15th century], Slavia Occidentalis, volume XXXIV, Gniezno, Warsaw, page 162:

(attested in Greater Poland, Masovia) to change (to replace with something else)

Yego krassne y barzo rozkoschne vezrzyenye, to szye bylo zmyenylo, bo okolo yego svyąthych oczv bylo vyączey nyz natyssyącz ran

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 833:

(reflexive with się) to change (to undergo a change; to become different)

Dokąth nye smyeny dzien szą donec aspiret dies (dilectus meus mihi et ego illi, qui pascitur inter lilia, donec aspiret dies et inclinentur umbrae Cant 2, 17)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 146:

(reflexive with się, of a day, attested in Greater Poland) to pass

Siue receptus terra Neptonvs classes aquilonibus arcet smyenyoną materiw

1968 [End of the 15th century], Michał Muszyński, editor, Glosy, zapiski i niektóre teksty polskie w starych drukach i rękopisach Biblioteki Kórnickiej do roku 1550, cz. II, volume II, Sieradz, page 210:

(attested in Sieradz-Łęczyca) The meaning of this term is uncertain.


pytać

Polish: pytać

Silesian: pytać

Inherited from Proto-Slavic *pȳtàti. First attested in the 14th century.

Tedy odpowyedzal ten ozalowany czlowyek pytayącz tak (requirendo sic)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 62, 2:

Drudzy pytayą (dicunt): Czo proszvsz (pro proszysz)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 192:

Queritur, pytayącz, vbi aula regia

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 267:

Adam pital szandu crolewskego podlug zaloby y otpowedzy

1967 [1415], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 550, Kościan:

Vydzy my szye tako, yze tego od Iesucrista nye pytal (sc. Piłat)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 793:

Bo Pylat pyta tego, czego by rozvmem nye mogl ossyądz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 843:

Iaco pan Sandziwoy mal poslacz lawniky pitacz prawa do Kalischa

1888 [1411], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 57:

Y wiloszil Salomon gey to wszitko, czso pitala (proposuerat)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 2:

Panno myla, thobye sza klanam y na thwe sdrowe thim listhem pytham

1885-2024 [1444], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 3:

Bo ocz bądzyeczye w szadzye pythany (requisiti fueritis), toszczye powynny naydz, czokolwyek wyeczye, y wyrzecz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 123:

Gyczczye a pythayczye pylnye o dzyeczyaczyv (interrogate diligenter de puero Mat 2, 8)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 293:

Wyącz szą po nym pythano, po *wszthkych domyech szvkano

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 197:

Jacosmi bili possly ot Wlotka do Paszka pytacz, aczby Wlotka yøl

1959 [1413], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 694, Poznań:

od (+ genitive) ‘whom’; in addition o (+ accusative) ‘about what’; o (+ locative) ‘about whom/what’;

(transitive or reflexive with się, attested in Greater Poland, Masovia) to ask (to request information or an answer to a question) [with genitive or od (+ genitive) ‘whom’; in addition, with genitive or accusative or o (+ accusative) ‘about what’; or with na (+ accusative) or o (+ locative) ‘about whom/what’; or with po (+ locative) ‘about whom’]

W moyem roszvmye pythalem y thakye w pyszmye czythalem, szandney thakyey nye szlychalem pany mylosczywszey

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 213:

Oth polnoczy do szachodv chodza nye pytayancz brodv

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 165:

Posadzily syø dzen pyrvi *myeszocza dzesyøtego, pitaiøcz syø na takø rzecz (ut quaererent rem)

1930 [c. 1455], “I Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 16:

Szyercze szliachethne... nye pytha o wczynczech [nyewyestach] nyewyesczych (non inquirit de operibus mulierum)

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLIII:

Iesliby szie przidalo, yzeby nykthory thowarzisz szie po thim chcial pythacz albo badacz, czygye by tho bylo doszwolyenye

1959 [1491], “Teksty polskie z końca XV w.”, in Rafał Leszczyński, editor, Rozprawy Komisji Językowej, volume VII, page 58:

na (+ accusative) ‘whom/what’; po (+ locative) ‘what’

(transitive or reflexive with się, attested in Masovia) to inquire; to research; to look for; to be interested in [with genitive or na (+ accusative) ‘whom/what’; or with o (+ locative) or po (+ locative) ‘what’]

Hic iam queritur inter dispensatores na tem swecze ywsz ma bycz schukano a pytano myedzy schafarzmy bozymy (I Cor 4, 2)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 52:

Chcza czya pytacz, smyr[yr]czy myla, by mya thego navczyla

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 479:

Pyta ye przysvoleną requirit eius consensum

1965 [1456], Mikołaj z Pawłowic, edited by Henryk Kowalewicz, Średniowieczne zabytki języka polskiego w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Polskie glosy i zapiski z rękopisów 1728, 1732, 1752, Zeszyty Naukowe UAM, Greater Poland, page 87:

Ysszem prawą nyemoczą... byl nyemoczen, kyedim na szawitem rocze myal panow pythacz o szkaszanye rzeczy Marczinowey

1967 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1347, Kościan:

Szlyszymy, ysz szye pytą po dokazanyv (quaestionibus pro ostensione instigat)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 99, 3:

acc<whom> + gen/:o(acc)/:po(loc)<for what>

accusative ‘whom’ along with genitive o (+ accusative) po (+ locative) ‘for what’

(transitive or reflexive with się, attested in Southern Borderlands, Masovia, Greater Poland) to ask for, to request [with accusative ‘whom’, along with genitive or o (+ accusative) or po (+ locative) ‘for what’]

attested in Southern Borderlands; Greater Poland; attested in Southern Borderlands; Greater Poland

Czyly moze gescze ten czlowyek k szwemv gymyenyv pytacz y foldrowacz, [i] dzerzecz (an vir... se ad hereditatem suam vice versa trahere et tenere possit)?

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 104, 1:


biegać

Polish: biegać

Inherited from Proto-Slavic *běgati. First attested in the 14th century

piechotą biegać

Przez lichoti begal iesm y chodzil

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 58, 4:

Idę i biegałam miasta i ulic szukajęcy tego, ktorego miłuje dusza moja

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 747:

Pastyrzovye szyą wyeszyelczye a do Bethleem byegaycze

End of the 15th century, Ladislas of Gielniów, De nativitate Domini - Pieśń o narodzeniu Pańskim, Gielniów, line 64:

Iacom ya Pawla ne gonila szamopøta ani moy szøcz begal za nim szamostrzalem

1920 [1406], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 761, Płońsk:

Czorky bødø byegacz po muru

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 49, 22:

Kyedy mnych na konyv szkacze, nye veszrzalby na nalepsze kolacze, ... gdy pyechothv gymye byegacz, mvsza mv naprzoth zabyegacz

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 455:

(attested in Lesser Poland, Masovia) to run, to jog (to move quickly with one's legs) [with genitive ‘around/through what’; or with do (+ genitive) ‘to what’; or with za (+ instrumental) ‘to whom’; or with po (+ locative) ‘around what’]

Potrasz mlinarza s mlina ne vhygnal, sza gegosz Climek røczil, nisz czo bega sza rana y vynami

1888 [1411], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 125:

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.

Lodzye mlynne, na kthorych kola byegaly naves molendini, in quibus rote currebant

1868 [1476], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVIII, page 124:

Chwal skaszil mi kon... begayø sz lupem

1888 [1396], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 27:

(attested in Greater Poland) to run away, to flee

biegać gwałtem, siłą

Przibek tego roku ne begal na Janow dom ani iego zene zadal dw ranu sinu

1888 [1403], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 110:

Iaco Stanislaw samotrzecznaczcze s tako dobrimi iaco sam na Andrzeow dom gwaltem ne begal ani gemu rani dal, ani domu lomil

1888 [1407], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 88:

Boguslaw ne begal szilø, moczø na Micolayow dom

1888 [1406], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 84:

(attested in Greater Poland) to attack, to raid


pamiętać

Polish: pamiętać

Silesian: pamiyntać

Inherited from Proto-Slavic *pamętati. By surface analysis, pamięć + -ać. First attested in the first half of the 14th century.

etydate

Tego... slutowana i milosze[rdzia]... wszdy miloscziwe pamøtaghøc

1922 [End of the 15th century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 231:

Nye pamyetasch (non recordaris), matko myla, slow Symeonovych?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 166:

Iste parwlus (sc. Christus)... Iesus, obrazony, non meminit, nye pamyątha, ad vindictam kv pomscze

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 181:

*Pomøtay (memor esto)... syny Edom w dzen Yeruzalem

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 136, 9:

Pamiatay na slowo twoie (memor esto verbi tui Psal 118, 49) sludze twemu

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 25b:

Pamyathay swyeczycz dny swyathe

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume I, number 7:

Pamøtaycze (mementote Is 12, 5), ysze wysoke ymø gego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Is 5:

Chego gim doych, ne pamøtaiø

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 17:

Pamyątacz recolere

1885-2024 [End of the fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 24:

+obj

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to remember (to not forget; to keep in mind; to bear in mind; to take care of) [with ku (+ dative); or with na (+ accusative); or with accusative; or with infinitive]

Wiwyodl ge i postawyl ge przed myastem y mowyl gym: Pamyøtayczye, abiszczye [się] nye oglyødali

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 17:

Tym czsoschsmy pamyøtaly, wschithkym... myesczcze ochlodzenya... aby dal, proszymy

1426, Kanon mszy św., Canon missae., volume IV, page 315:

Ma pamiatacz meditabitur (Christum tamen sub ipso meditabimur sopore)

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 304:


czuć

Polish: czuć

Silesian: czuć

Inherited from Proto-Slavic *čùti. First attested in the 14th century.

Te tho gysthe noczy pastiirze szøcz ony byly svog dobitek pasly y szøcz go ony byly stregly, a tesczy ony ne szø byly spaly, allecz ony szø byly czuly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 176b:

Czul iesm y vczinon iesm iaco wrobi szczegelny w dachu

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 101, 8:

Yakomkoly szgrzeszyl y pana boga rosznyewal spyacz, czwyaczy, chodzacz, leszacz

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 6:

Zawsdi cziwianczi pervigil

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 306:

Czuyancz vigilanter

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 158:

Pylne czvyąncz na modlythwach invigil

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 58:

Pylnye czvycze na modlythwach et vigilate in oracionibus

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 87:

Czvycze vigiliate

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 95:

Szyedzycze tu u czuycze, a modlcze szø

1853 [1451], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, Błonie, Płock, page 104:

Czyrzpyal gesm nødzø a mroz czuyøcz, a nye spyøcz any mnye sen kyedi vmdlyl

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 40:

Nye czuye, mylknye soporat

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 16:

Pastyrze byly w krolyesthvye onym czvyączy a strzegancz *stroszey *noczney nad thrzodą svogyą

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 292:

Pastyrzowye kyedy czvly a gdzy trzod swych przyglądaly, angyol szwyathly gye przestraszyl

End of the 15th century, Ladislas of Gielniów, De nativitate Domini - Pieśń o narodzeniu Pańskim, Gielniów, line 58:

Tey noczy pastuschy pasącz a strzegącz svych czrod czvly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 68:

Tegodlya smątna yest duscha moya az do smyerczy. Poczekayczye albo vzdzyersczye brzemyą smatku ku czyrpyenyv a czuyczye se mną

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 595:

Nye moglesz se mną czvcz yedney godzyny?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 600:

Wieliko by sie mieli sromać krześcjani, którzy tej nocy nie czują, modląc sie a czując, a udręczając swe ciało

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 608:

Zbawiciel wszego świata tej snadź nocy... czuł a modlił sie, takoż i matka jego, dziewica błogosławiona, syey nocy czuła i modliła sie

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, pages 608-609:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands, Masovia, Sieradz-Łęczyca) to stay awake, to stay up

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands

Sgromadz pokolenye Levi a kasz stacz przed Aaronem kaplanem, aby gemv poslvgowali a czvli, a ostrzegali, czoszkoli k slvsbye przislvsze wyelkosci przed stanem swyadzeczstwa

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 6:

Czvcz bødø slvgy kosczelnye..., ale tac, abi kv sødom *swyatnemv y kv oltarzv nye *przistopali

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 3:

Acz s tobø sø czvyøczi w strozi stanowey y we wszech obiczayoch gego

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 4:

Ti ssødi sø swyøte, a zloto i srzebro oddano panu bogu..., czzvycye a ostrzegaycye, doiød nye dacye wiodarzom

1930 [c. 1455], “II Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 60:

Czucz bandą excubabunt

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 26:

Czugyą excubant

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 27:

Nyechay, myly panye, anyol thwoy przy mnye czuye

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 90a:

Alysz gospodzyn strzecz będze myasta, w proznoszcz czuyø, gysz strzegø yego

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 126, 2:

*Przytho thy czvy a przichod thwoy z trawyenym zawazy

1874-1891 [XV p.post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLVII:

Iżeby wiedział ociec czeladny, której godziny złodziej ma przydź, czułby zaprawdę, a nie dałby podkopać domu swego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 486:

Czaschi czągyączie noczy excubie

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 39:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to watch over, to guard

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

K tobe za swatla czuiø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 62, 1:

Bødz vcho twe czuyøce ku modlytwye slugy twego

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 11:

Day my, myly panye Crysthe, mocz z nyeba, yzbych przewyczyązyla dvschnego nyeprzyyaczyelya czvyaczego y walczaczego naprzeczyw mnye

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 169:

Czvyaczy slvgą suppeta

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 11:

Tegodla czujcie, bo nie wicie dnia ani godziny

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 488:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to keep vigil

Paknyąly powod a sząpyerzs szą oth szebye daleko roszdny, tedy nye gynsza dawnoscz obrzeczona powoda zalvyączego o slodzeysthwo othpądza, nysz tylko trzechlethna, a ma dzyvowacz swemv lenyssthv, bo gdy wszystczy gnvszny a lenywy w posczyganyv swey skody malo czvcz szą obykly

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 53:

Tego dlya, abi yeden drugego besschodnego czvl zachowacz, vstawyami

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 99:

Czeka lenywy pomoczy od boga, kt[o]hory przycazal na thym swyeczye czucz o sobye

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLVII:

(attested in Masovia) to try, to attempt

Vstawyamy, ysz gdi ktori naszich slachcziczow dzewką swoyą za mąsz da... A thakesz czvgemy o dzewkach szlachczyczow nyszszych vogevodi, aby ge za zywotha daly mąszom

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 57:

O Mojżeszu a o Eljaszu też mistrzowie czują albo rozumieją

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 368:

Ode wszego prawa thego they tho dzyedzyni othpadlym szą czvcz yma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 12:

Nyewyasta wyecz szą alybo czvy oth wszego prawa bicz odpadlą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 36:

Deprehensam id jest perfecte cognitam, improprie: czvgye szą , w krzywocze

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 10:

Ny w czem szyą nye czvyącz nullo conscius

1882 [XV p. post.], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 274:

Czugyesz szye, yzesz szye vpyl, waruy szye byesszyadi

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLV:

(intransitive or reflexive with się, attested in Masovia) to know; to think, to suppose, to opine

Szs takego othdzelenya strona oboya czvye nyevszytek

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 47:

Sentire id est sensu percipere scilicet visu et auditu etc. czvcz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 123v:

On nye czul, gdis to syø z nym polozyla

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 33:

Wszytki rózgi wszelikiego drzewa nakłoniły sie są jemu, obracając sie ku dziecięciu dawały jemu chwałę, bo są czuły swego stworzyciela idąc

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 85:

Było na wysszem piętrze piekła jedno miasto... przeze wszytkiej męki, ktorąż by kto mógł czuć

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 395:

Byli też niektórzy, którzy mówili, iżby dusze i anieli mieli ciało s powietrza, by inako nie mogli czuć ognia żgącego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 396:

Źli... ba cząc poślednie rzeczy, czuż świeckie, zapominają przyszłych, czuż duchownych, bo w nich czuje oko myśli, a przeto pr[z]odku zapomniawszy czują światu

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 631:

Lyelya sz czyerznya wyrosla, gdy panna z z[d]ydostwa poschla, Zydowye panny nye znaly, nyey vonyey dobrze czuly

1885-2024 [XV ex.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 104:

(attested in Masovia, Greater Poland, Lesser Poland) to sense, to feel (to detect with one's senses)

attested in Masovia; Greater Poland; Lesser Poland; attested in Masovia; Greater Poland; Lesser Poland

to sense, to feel (to detect with one's senses)

Czugye odoratur

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 63:

(hapax legomenon) to feel; to predict; to forefeel, to presage (to have a feeling something will happen)

attested in Masovia; Greater Poland; Lesser Poland

to feel; to predict; to forefeel, to presage (to have a feeling something will happen)

Czuya sentit

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 358:

Czuge

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 406:

Wszelykego czuyaczego

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 288:

(attested in Lesser Poland, Silesia) The meaning of this term is uncertain.

attested in Lesser Poland; Silesia; attested in Lesser Poland; Silesia

Cum eciam ad guttulas longe inferioris deuocionis czvyącz male kropye daleko mneyschego

1880-1894 [MIddle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 279:

Bo gednego czuyø y rzekl

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 31:


przychodzić

Polish: przychodzić

Silesian: przichodzić

From przy- + chodzić. First attested in the 14th century.

Owa yvsz trzy lata przychodza (venio Luc 13, 7) na kazde, schukayącz ovocza na tem drzevye fygovym

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 375:

Vydzancz vyelye... Saducevszow przychodzącze na krzesth yego (venientes ad baptismum suum Mat 3, 7), rzekl gym

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 298:

Drugyego dnya vydzyal Ian Iesusa przychodzączego do szyebye (venientem ad se Jo 1, 29)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 301:

Rano przichodzili k nemu (veniebant ad eum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 38:

do (+ genitive) ku (+ dative) ‘to whom/what’

(of living beings, attested in Masovia, Lesser Poland) to come, to arrive [with do (+ genitive) or ku (+ dative) ‘to whom/what’]

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

Potem w vbostwo wpadwszy, kv gorszemv przychodzą (ad vicia deteriora labuntur) abo zbygyayą

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 36:

na (+ accusative) ku (+ dative) ‘to what’

(attested in Lesser Poland) to come to; to get (to achieve a particular state) [with na (+ accusative) or ku (+ dative) ‘to what’]

Bogaczstwa acz bødø p[rz]ichodzicz (divitiae si affluant), ne przicladaycze sercza

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 61, 10:

(of things, attested in Lesser Poland) to come, to appear

Vydzalo szą gest nam..., abi... synowye nye prosili gimyenya przychodzączego sz strony oczczovey (obvenientium ex linea paterna)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 47:

(attested in Masovia) to belong to someone

Aby lasy..., gdze male vzithki przychodzą (ubi modicae utilitates proveniunt), byli wykopany, aby w szyrsze vszytky byly obroczony

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 80:

(attested in Masovia) to arise; to be born

Isczy nasz mily Ihu Xc narodzilci szø gesth on byl f ten tho czasz, gdisczy stare latho schodzy, a noue przichodzy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1b:

Przichodzy-cz staroscz (appropinquat senectus), radzą-cz, aby radnyey syą poleczal bogu nyzly synowy

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLVII:

(of concepts, phenomena, etc., attested in Lesser Poland) to arise, to appear

phenomena; attested in Lesser Poland; phenomena; attested in Lesser Poland

Iusz czaszkoscz przychodzy mego zywotha

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 75a:

(of negative experiences, attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to happen

Yze od czyebye, myly Yesu Criste, przychodzy wyelyka cznotha y wschelyka czysthota

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 111:

to spread, to extend, to appear, to come true

Przychodzøø (advena) a negemnyk nye bødze gego geszcz

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 45:

Corruption of przychodzący or przychodzień.

[…]yeny i nysz przyghøto gesc przichodzøce

1922 [End of the 14th century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 232:


odpowiedzieć

zlw-opl-verb

odpowiedzieć pf (imperfective odpowiadać)

odpowiadać (imperfective)
otpowiedzieć (alternative)

Polish: odpowiedzieć

Silesian: ôdpowiedzieć

/ɔtpɔvʲɛd͡ʑɛ(ː)t͡ɕ/

/ɔtpɔvʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

/ɔtpɔvʲɛd͡ʑet͡ɕ/

From od- + powiedzieć. First attested in the 14th century.

Tedy vøcz swøthy Gan gestcy mv on tako byl odpouedzal

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 184a:

Rzekl bog: Czemusz to vczynyla? Otpowyedzala (quae respondit): Wøsz myø sdradzyl

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 3,13:

Tedi wszitek lyvd vmylkl a nye otpowyedzal gemv nyczego (non respondit ei quidquam)

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 18,36:

Y odpowyedzeli sø kv Iozve rzekøcz (responderuntque ad Iosue atque dixerunt)

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 1,16:

Czeszarz nye odpovyedzyav nycz y wschedl v rąda svymy (leg. z swymi) przyaczyelmy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 113:

Iesus k temv nycz nye odpovyedzyal (ad haec verba puer Iesus nihil respondebat)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 137:

A nykt nye mogl odpovyedzyecz na to slova (nemo poterat ei respondere verbum Mat 22, 46)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 416:

Povydz my, synkv myly,... przeczyv takyey potvarzy czo mam odpovyedzyecz (ad hanc calumniam quid est respondendum)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 126:

Alye o szvych zvolyenykoch nycz nye odpovyedzyal (sc. Jesus)... przeto, yze nyyednego przy ssobye ny myal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 682:

Vestchnąla (sc. dziewica), czem by ym odpovyedzyecz mogla (quid illis respondere posset, inspiraret)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 24:

Ale pyrvey, nyzly ym myly Kristus na tho odpovyedzyal, aze svyąthy Pyotr... mayącz myecz dobyl go

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 636:

Myly Yesus odpovyedzyal k temv rzekącz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 145:

A na to maya odpovyedzyecz (respondetur)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 192:

A przeczyv temv mamy tako0 odpovyedzyecz: Krolevstvo Iesucristovo zovye dvoyako

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 780:

Odpovyedzyely (responderunt), yze bog wschech bogow wschedl w zyemyą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 92:

+obj

(attested in Lesser Poland) to answer; to reply; to respond [with accusative or dative or k (+ dative) ‘to what/whom’; or with na (+ accusative) ‘to what’; or with przeciw (+ dative) ‘against what’; or with o (+ locative) ‘about what/whom’]

Thedy tho daly przyszyasznyczy czyscz przed nymy y pythaly obudw (leg. obudwu) stronu, thakoly szye tho szthalo. Thedy odpowyedzyely z obu stron

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 65:

Anna stala przed gaynym szadem... y othpowyedzyala themu goszczyowy tako

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 70:

Zalowal nany woyth... prosto yemu dayacz wyną, tedy on tesz prosto odpowyedzyal szwą nyewynnoscz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 123:

Tego konya zaluyą na baythka yako trzech grzywyen. Na tho odpowyedzyal baythko rzekacz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 143:

Tedi pan Hinczka otpouedzal ot szebe hy od dzeczi, isze to gest stara rzecz, nerad bich o to otpouedzal

1959 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 187, Poznań:

Zalwyąncz w prawye nyemyeczskem przeczywko krzywemv, gemv thymsze prawem othpowyedzeecz nye powynyen (eodem iure reo respondere non tenetur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 14:

Brat, yenze nye chczal przes brata swego otpowyedzyecz, o czanscz swey dzyedzini ma otpowyedzyecz (tenebitur respondere)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 86:

Vszylstwo dzevyczaam czynączy... prawem polskym mayą othpowyedzecz o thą rzecz (iure Polonico tenentur respondere)

Za kradzeszstwa y skody vczynyone powynny mayą bycz prawem othpowyedzecz (tenebuntur iudicialiter respondere)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 47:

acc<what> + dat<to whom> + ins<with what> + :na(acc)/:o(acc)<to what> + :za(acc)<for what>

accusative ‘what’ along with dative ‘to whom’ along with instrumental ‘with what’ along with na (+ accusative) o (+ accusative) ‘to what’ along with za (+ accusative) ‘for what’

(law, attested in Greater Poland, Masovia) to defend (to stand before court as the defendant) [with accusative ‘what’, along with dative ‘to whom’, along with instrumental ‘with what’, along with na (+ accusative) or o (+ accusative) ‘to what’, along with za (+ accusative) ‘for what’]

to defend (to stand before court as the defendant)

Yaco Szandziuog... Yasza crome paną starosczinego myru ne wordrowal... any go chowal, kedy Benakowy... poszega otpowedzal

1959 [1422], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1120, Poznań:

(attested in Greater Poland) to threaten, to make threats; to get back, to get revenge

Przeczyesz przes mego wyedzenya vczyekl any gesz my otpowyedzal (cur... fugere voluisti nec indicare mihi), abich czyø wiprowadzyl s radoszczyø?

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 31,27:

Iescze wselki thowarzisz, yesliby chczial precz vendrovacz, thedi ma odpovyedziecz swemu mystrzowy dobrze przeth thym..., a tho dlathego, aby mv mystrz wczas sgothowal pyenyąndze yego

1959 [1491], “Teksty polskie z końca XV w.”, in Rafał Leszczyński, editor, Rozprawy Komisji Językowej, volume VII, page 58:

Ktosz odpowye (qui contradixerit) vstom twim a nye poslvcha wszech rzeczi twych, gesto gemv przikazvges, smyerczø vmrze

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 1,18:

Swirzchowanye twee a vczene twe od møza swyøtego twego, gegozesz skvszil... y *sødzillesz v wod *odpowyadzanich (iudicasti ad aquas contradictionis)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 33,8:


zostawać

Polish: zostawać

From z- + ostawać. First attested in 1466.

Hoc logici racio negat entimemate tali: Si parit, ergo perit virginitatis honor, conueniunt omnes in eo phisice raciones, quod si virgo manet, gl. durat zostawa, matris honore caret

1466, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy z rkpsu Biblioteki Jagiellońskiej nr 2195 oraz z rękopisu, numbers 1490/11, 1945/1, Biblioteka Kapitulna w Pradze, page 24:


czyścić

Polish: czyścić

Silesian: czyścić

/t͡ʃʲiɕt͡ɕit͡ɕ/

/t͡ʃʲiɕt͡ɕit͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *čìstiti. By surface analysis, czysty + -ić. First attested in the 14th century.

Erugenator qui preparat gladios inde erugino […] vlg. myecze czyszczicz

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 101r:

Kaplany wszedszi w koscyol bozi, abi poswyøcyly gy y winyeszly z nyego wszitkø nyeczistotø, iøsz wnøtrz nalezly..., y poczøly cziscycz pirwego dnya..., potem cziscyly koscyol osm dny

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 17:

Ruta est quedam herba raute et est calida et sicca in tercio gradu dobre zyele czysczy oczy barzo vyelye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 117v:

A tesch myely myecz *pyączą o svyczach oltarza, plascze albo pelly, sądy czysczyly *koscyelną

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 14:

(attested in Greater Poland) to clean (to remove dirt, rust, etc.)

Duszø welbi, vsta cziscy, sercze weseli

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page I Prol 1:

Pyąte omiwadlo syercza gest... modlitwa... O tem mowi Isidorus mistrz: Modlitwamy syą czisczimi, ale czczyenim syą vczimi

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 242:

Cziscyeny kaplany y navczeny geden iako drvgiz møsz y wszitci søcz cziscy ku obyatowanyv baranka wyelykonocznego

1930 [c. 1455], “I Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 20:

(transitive, attested in Lesser Poland) to purify, to clean (to remove moral stain)

Cervisia defecatur seu purgatur et interpres in Polonico similiter dicet vere: pywo szyą vstawa albo pywo szye czysczy

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 399:

Szrzyebro ognyem wyplawyone, skuszone trzykrocz y czyszczone szyedmkrocz

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 11, 7:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to purge, to purify, to clean (to remove impurities)

Nye wnidze czisczoni... w kosczol bozi

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 1:

Jakom ya Ondrzeyewy nye sznyadl byka nye *czisczonyego chazebną rzeczą, thako dobrego, yako *sszyemdzessanth groschi

1950 [1470], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3000, Warsaw:

Jakom ya vyeprza thwego nye czysczyonego samothrzecz nye vfyczyl anym go w dom swoy wyosl

1950 [1490], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1704, Warsaw:

(transitive, attested in Masovia) to castrate, to geld


bić

Polish: bić

Silesian: bić

Inherited from Proto-Slavic *bìti. First attested in 1388.

kijem bić

Przibegly na jego *gospodo i bili

1931 [1416], “Instytucja początku w średniowiecznym prawie mazowieckim”, in Józef Rafacz, editor, Themis Polska, volume 6, Masovia, page 19:

Wawrzinecz ne bil Veronie

1887, 1889 [1388], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 320, Poznań:

Naklonczye glowy szwoye, byancz pyerszy szwoye mowczye: Boze, bancz mylosczyw

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 5:

Jacom ya nye byla bidla Falczina samowtora silø

1950 [1427], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2688, Warsaw:

Oczy mu zaw[a]zaly Zydowye okruthny, poszyky mu dawaly, w lyczye yego byly

1880-1894 [XV ex.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Gniezno, Warsaw, page 145:

Jęli miłego Jesucrista, ... niektorzy po szyji bijąc

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 652:

Spadł deszcz, przyszły potopy, vzyaly wiatrowie bijąc ku onemu domu

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 285:

Climonth ne byl Clary meczowa glowicza

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8448:

Byt iesm iaco syano y zeschło iest sercze moie, bo iesm zapomnal giescz chleba mego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 101, 5:

Iacom ya pomoczniczø ne bila, kedi Smislawa bita

1920 [1406], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 760, Płońsk:

Biyandzi sbytemu albo czirzpyąnczemu crzywdan ot policzka pyancz kop groschi... zaplaczicz ma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 10:

Bythego, zarzuczonyego et nos portavimus eum leprosum et percussum a deo

1880-1894 [XV p. pr.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 301:

A gdiszbi uszrzal krew na swyrz[ch]nych prodzech y na obu podwoyu, mynyecz dzwyrze domowe, a nye da byyøczemu wnydz w wasze domi a uraszycz

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 23:

Czlowyek aczbi spal z *zon[y]a sløczenim szemyenya (coitu seminis), gesz to bi bila dzewka..., ale wiplatø nye *viplaczono..., bita bødzeta oba

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 20:

Bith id est percussus

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 402:

Tako okrutnye smagaly y bily

1876-1929 [c. 1500], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume X, Trzemeszno, page 383:

Gorącza gest rzecz, gdy kogo vfaczą, a on kogo byge albo dobyya

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 182:

Jakom ya Stachny... nye byl..., gdy byegla do syna swego zabytego

1885-2024 [1467], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume VIII, Chęciny, page 20:

Naklonczye glowy szwoye, byancz pyerszy szwoye, mowczye: Boze, bancz mylosczyw!

Staszek kigem ne bith ot paney

1902 [1408], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 363:

Sødza przykazral gy kiymy bycz

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 321:

Sly mnych... nye dba, ysz go kygyem bygyv

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 459:

Mlothem moye pyrzszy bygyv, dusza nye szmye vynycz szygyv

c. 1463, Dawid z Mirzyńca, Skarga umierającego, Płock, line 45:

O boże, który dlya othkupyenya szwyatha chczyalesz szye narodzycz... a yako baranek nyewynny na offyarą wyeszcz..., od fałszywych szwyathkow oszkarzycz,... czyrnym ykoronowacz, poszyky bycz

1882 [XV ex.], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 292:

accusative ‘whom/what’; (of winds) with ku (+ dative) ‘to what’; with instrumental ‘with what’

(transitive, attested in Masovia, Greater Poland, Lesser Poland) to beat, to hit [with accusative ‘whom/what’; or with w (+ accusative) ‘what’; or with po (+ locative) ‘what’; or (of winds) with ku (+ dative) ‘to what’; or with instrumental ‘with what’]

Iacom ia ne bil na Mar[czino]w dom szamotrzecz szilø

1920 [1400], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 17, Płońsk:

Na gego dom bil y begal

1888 [1401], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 48:

Yego bracza... strzelaly y bili... na mø braczø

1879 [1416], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 75:

Tszom vczinil Barthlomeieui, tom vczinil sza iego poczanthkem, kedi prziszedl na mø gospodø y bil na mø pilatikem

1950 [1422], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 28, Warsaw:

Czo vczinil Iasszek łanowy, tho za yego poczanthkem, kedi pomocznikem byl vel fuit bratu swemv, kedi nan bil vel percussit

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 956, Zakroczym:

Vczinil... za yego poczanthkem, kedi yemu na striya szekyrø byl

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1298, Zakroczym:

Luba nye zastampal Mychala any nan byl schamotrzecz szylą

1885-2024 [1445], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume VIII, Chęciny, page 18:

Ja kom ya nye zastąpal Michal[a] anym nam byl schamotrzecz szylą

1921 [1445], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 81:

Jakom ya przischethwschi do goszpody szamowt[o]r gwalthem dobythym myeczeem nye bilem na goscze paną pothkomorzego

1950 [1471], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3036, Warsaw:

Jakom ya sszamopyath gwalthem przischethwschi na gimyenye Bronischowo ssz ostra bronya nye bilem na zoną gego anym gey szwoyka na glowye przeczam

1950 [1472], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3057, Warsaw:

Thegom ya zabyl za yego *poczothkyem, gdy na mya ostra bronya byl

1931 [1473], “Instytucja początku w średniowiecznym prawie mazowieckim”, in Józef Rafacz, editor, Themis Polska, volume 6, Masovia, page 23:

Hrycz violenter invadiens in molendinum Gotardi secavit hostium, ...et ad molendinatorem tetigisset al. byl

1868 [1482], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVIII, page 234:

(attested in Masovia, Greater Poland, Lesser Poland) to attack, to assault [with na (+ accusative)]

Nyszadni z was nye wichocz z domu swego asz do zayutrka, bocz pan poydze byyøcz Egipskye

Panie Iesu, ...prossą czyebye, aby thwoy krzysz wybawił mye od anyola byyaczego

1874-1891 [XV ex.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 243:

Grudzyen gymyecz moye: byya vyeprze szvogye ludzye

1927 [c. 1455], Kazimierz Dobrowolski, editor, Przyczynki do dziejów średniowiecznej kultury polskiej z rękopisu szczyrzyckiego, Szczyrzyc, page 325:

Przeto zbyly biki y wzøly kaplany krew gich y przelyaly iø na oltarzv y byly takesz skopi, a tich krew na oltarzu przelyaly

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 22:

O ktori jasz szalowal na mø Vith, ten ja biyø daley trzech lath

1879 [1407], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 8:

Palye *byyyą pali fundantur

1874-1891 [XV ex.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Zator, Lesser Poland Voivodeship, page 146:

(attested in Masovia, Lesser Poland) to fasten, to fix

Dlugo bywsszy szę sz nym, assz podal thyl dyu pugnando convertit in fugam

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 485:

Gdy dwa bylasta szą byky duobus dimicantibus tauris

1874-1891 [1436], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 278:

Romey byl sza jako dobrj czlowek podluk jego sziku, a gego odgechanim ne stala [się] skoda panu Komorowskye]mu]

1856-1870 [1443], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3153:

Tu syø gest s nym bil møz aze do yutra

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 24:

Byly schą certaverunt

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 34:

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 780:

(reflexive with się, attested in Greater Poland, Masovia) to fight [with z (+ instrumental) ‘with whom’]

Meus pater cum Alexio fratre habent rzond diuisiue, quod non debuit bicz sø ad Glandzanouo, quem frater exemit

1897 [1388], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 1107, Łęczyca Land:

Cum Nicolao condictacionem habui, quod in die sancti Johannis ad agrum non veniet, tunc ad ipsum nichil haberet, ne mal szø bicz

1897 [1389], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 1411, Łęczyca Land:


namawiać

namówić (perfective)
namałwiać (alternative)

Polish: namawiać

Etymology tree
Proto-Slavic *na-
Old Polish na-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish namawiać
From na- + mawiać. First attested in the beginning of the 15th century.

etydate

Ut per triginta dies ea suadere[n]t, namauali, adducendo eum

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 70b:

(Maryja) począla drzączy glossem namavyacz svyatego Yana, rzekącz: O, namylschy, mow se mną, vschech nyevyast smąthnyeyschą, povyedz, a gdzye yest moy syn

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 734:

(attested in Lesser Poland) to persuade, to convince into doing something


piać

Polish: piać

Spowadacz se bødø gospodnu podlug prawdi iego y pacz bødø (psallam) ymenu gospodna naywiszszego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 7, 18:

(attested in Lesser Poland) to sing; to praise

Stertere chrapącz, pyącz

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 64:


chrapać

Polish: chrapać

Silesian: chrapieć

Inherited from Proto-Slavic *xrapati. First attested in the 15th century.

charpać (alternative)
chrapieć (alternative)

Sapacz vel charpacz sterto

1885-2024 [XV med.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 29:

Chrapal soporatus

1874-1891 [c. 1470], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 379:

Chrapyalem soporatus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 63:

Chrapy stertit

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 67:

Stertere est naribus dormiendo resonare schnarchen chrapącz [pyącz]

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 130r:

to snore (to breathe during sleep with harsh, snorting noises)

Si corde ad se invicem discordant, ita quod una discrepat rzi extra alteram raucitando chrapyącz, ibi nullam melodiam faciunt audienti

1874-1891 [XV ex.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Zator, Lesser Poland Voivodeship, page 149:

Si corde ad se invicem discordant, ita quod una stat extra rzaszy, altera est rauca chrapy

(attested in Lesser Poland) to snort (to make hoarse sounds)

Chrapacz na slvgy zaleszy stertere servorum

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 16:

(attested in Sieradz-Łęczyca, hapax legomenon) to rebuke, to scold [with na (+ accusative)]


trwać

desctree

Polish: trwać
→ Old Ruthenian: трывати (tryvati), тривати (trivati), трвати (trvati), трвать (trvatʹ)
Belarusian: трыва́ць (tryvácʹ)
Ukrainian: трива́ти (tryváty)

Silesian: twać

Inherited from Proto-Slavic *trъvàti. First attested in the first half of the 15th century.

etydate

Pelnyøcz ge (sc. przykazania) na dlvgi czasz bødzecze *trwacz* (longo perseveretis tempore) w zemi, w nyøs to... wnidzecze kv dzerzenyv

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 47:

Perseuerare beherten bestan id est persistere trvącz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 99r:

Persistere id est perseuerare bestan oder beherten trvącz

(attested in Greater Poland) to stay (to remain in some place or state unchanged for some time)


tworzyć

Polish: tworzyć

Silesian: tworzić

Inherited from Proto-Slavic *tvorìti. First attested in the 15th century.

Przipusczy prze Ihesu Crista, przes gegosz ta wszistka zawszdy dobraa tworzisz (per quem haec omnia... bona creas), swąnczysz... y dawasz naam

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 63:

Fingo tworzą, lepyą

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 211:

to create, to make (to bring into existence)

Radocha sama syry tworzyla

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 220:

Tworzy generat (vasorum diversa genera, omne vas parvulum Is 22, 24)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 189:

(attested in Greater Poland) mistranslation of Latin generō


złożony

Polish: złożony

Silesian: słożōny

From złożyć + -ony. First attested in the 14th century.

Zloszonyma rankama collatis manibus

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 487:

Yszem byl sloszon prawą nyemoczą oth boga przepusczoną, a nye se smisloną

1959 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1506, Poznań:


oddać

oddawać (imperfective)
odać (alternative)
otdać (alternative)

Polish: oddać

Silesian: ôddać

Inherited from Proto-Slavic *otъdati. By surface analysis, od- + dać. First attested in 1391.

Yakom ya thobye nye wynowat trzech grziwyen, kthore trzi grzywny tobyem myal oddacz dabyną

1960 [1437], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 112, Pyzdry:

Reddere widergeben a re do […] oddącz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 113v:

Remunerare wider begaben oder lonen oddącz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 114v:

Rependere id est reddere renunciare vergelten oddacz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 115r:

(attested in Greater Poland) to give back; to pay back; to return

Czlowyek moze szwe dzedzyczstwo y gymyenye dobrze dobythe przed prawem oddacz

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 363:

Iudasch... kosczyolv pyenyądze vroczyl, a ssam ssyebye schybyenyczy oddal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, pages 761–762:

Relatiua dona oddane dary

(attested in Greater Poland) to give away; to donate; to gift

Y dasz darem slvgy kosczelne Aaronowi a synom iego, gimze odani sø (traditi sunt) od synow israelskich

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 10:

Iacobus... iuramentum debet prestare tali condicione, quia sibi accomodavit et contulit al. oddal equm sanum non claudum

1868 [1500], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVI, page 307:

to entrust (to place under someone's care)

Ale gdysz na polv naydze møsz dzewkø ges to gest oddana (desponsata est), a... lezal s nyø, on sam vmrze

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 25:

Paklybi yø (sc. dziewkę) synu swemu oddal (sin autem filio suo desponderit eam), podle obiczyaya dzewek uczyny gey

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 9:

Gdisz przebiwayø bracza spolv, a geden z nich vmrze przes dzeczi, zona vmarlego nye odda syø za ginego (non nubet alteri), ale poymye brata gego

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 5:

A wyacz mv czeszarz dzewka dal, a papyesz gy sz nyą oddal

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 51:

+obj

za (+ accusative) z (+ instrumental) ‘to whom’

to give away (to give as a wife) [with dative or za (+ accusative) or z (+ instrumental) ‘to whom’]

A gdisz wezwal ge Moyszesz a kaszdego møsza uczonego, ktoremu dal bog møødroszcz, ktorzy z swey woley oddaly sze ku dzyalanyu dzyala (obtulerant se ad faciendum opus), dal gym wszitky dary synow israhelskych

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 36, 2:

(reflexive with się) to dedicate oneself to someone or something; to tend to someone or something [with ku (+ dative)], [with na (+ accusative) ‘to whom/what’]

Tunc quidam coetaneus suus satis nobilis tres filias suas propter inopiam prostituere, oddacz, voluit

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 105r:

(attested in Silesia) to give away; to sell

Y oddalismi (tulimus) w tem czase zemy z røkv dwv krolv amorreyskich

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 8:


gadać

Polish: gadać

Silesian: gŏdać

Inherited from Proto-Slavic *gādàti. First attested in the 15th century.

A gdy szą sz nyą pocladal, they noczy sz nya gadal

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 61:

Scarzyly a gadali szø myedzy szobø conquerebant

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 362:

Disputare est diuersa putare in loquendo gądącz szyą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 41v:

(intransitive or reflexive with się, attested in Greater Poland) to talk, to speak about, to converse, to confer, to discuss

Aby w them, czo o wasz często mowya gadayacz quod de vobis frequentes detrahendo tractant (I Petr 2, 12)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 83:

(attested in Southern Borderlands) to detract, to speak unkindly of

Gada[ją] a szwa[rzą], a semrzø contendunt

O tem, kako apostolovye... począly szyą gadacz myedzy ssobą, kto by myedzy ymy byl vyąthschy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 557:

(intransitive or reflexive with się) to dispute, to quarrel

Iesus... rzekl ym: o czym gadaczye myedzy sobą (Jo 16, 19)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 573:

Gadam chzą, przepythawam precontor

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 492:

(intransitive or reflexive with się, attested in Lesser Poland, Greater Poland) to ask; to wonder

Yako y povyedly z domv Annaschovego... dayącz yemv vyelykye polyczky, pytayącz yego, a nasmyevayącz szye yemv y rzekącz: Gaday, kto czye vderzyl (prophetiza nobis, Christe, quis est, qui te percussit Mat 26, 68)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 710:

(attested in Greater Poland, Masovia) to guess correctly; to predict

Gadayonczich sylogisancium

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 491:

Bandzie gadano estimabitur (si statim ab anno incipientis Jubilaei voverit agrum, quanto valere potest, tanto aestimabitur Lev 27, 17)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 24:

Gatky gadayøcz

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 577:


zakładać

Polish: zakładać

Silesian: zakłŏdać

From za- + kładać. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Zacladana iest weselim wszelika zema gora Syon (fundatur exsultatione universae terrae, war. universa terra, mons Sion)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 47, 2:

(attested in Lesser Poland) to provide with strong foundations, to embed firmly, to build

Sinv moy, posluchay... slow mich vst a ge w syerczv twem iako silni fundament zakladay (quasi fundamentum construe)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 4,2:

to put something somewhere as a foundation

Bo slvgy ny[e]wolne pan, chcze gdze (pro gdze chcze), poszadzycz moze, dzedzyną nową przes nye zakladayącz a pothnoszącz (hereditatem per ipsos novam erigendo)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 82:

(attested in Masovia) to build from scratch

Yako mye Jaroslaw nye sacladal dzeszancz[cz]ø grzywen any gich vszitka mam

1974 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 728, Kalisz:

(attested in Greater Poland) to provide help or material support

Super me potwarz szacladas... Ego nullam potwarzy *ney szacladam

1923 [1467], Helena Polaczkówna, editor, Najstarsza księga sądowa wsi Trześniowa 1419-1609, Trześniów, Podkarpackie Voivodeship, page 82:

Voyska poganska... yąly mylego Iesucrista..., nyektorzy z boku pchayącz, nyektorzy zakladayącz nogam Iesucristovem swe sprostne golyenye, przetoz muszyl pascz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 653:

to trip someone (to put one's foot under someone else as they are walking)

Dum dominus iudex... Nicolao... homines reclinatos de Dunagow de iure Theuthunico adiudicavit al. skaszal, et ipse dominus archiepiscopus privilegio regali se protegebat al. zakladal sye non dando sentenciare al. skaszowacz domino iudici

1868 [1448], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 252:

(reflexive with się) to defend oneself; to cover from legal obstacles

Iacusz... [ducit] testes contra Petrum...: Iacom sø ia ne szacladal s Potrkem o trzi copi ani o yastrzøb

1920 [1401], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 93, Płońsk:

(reflexive with się, attested in Masovia) to agree that a winner gains something from the loser


opowiadać

opowiedzieć (perfective)
opowiedać (alternative)

Polish: opowiadać

From o- + powiadać. First attested in 1389.

Jaco my pan Janusch... nye opowyedal, kedy Pyantha czlowyeka panw (leg. panu) Przybislawowy wraczal

1967 [1427], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1230, Kościan:

(attested in Greater Poland) to announce, to proclaim, to make known

To miano wywołać w położony dzień sądowi przed gajonym sądem, a gdyż sam nie może być k temu, to polecił przed sądem swemu opiekaldnikowi, aby to dał jako on sam tedy wywołać i opowiedać przed wyszym wyłożonym gajonym sądem. Jakoż to uczynił

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volumes 63, 4, page To myano wywolacz w poloszony dzen sandowy przed gayonym sandem. A gdysz szam nye moze bycz, k themv tho poleczyl przed szandem szwemv opyekaldnykowy, aby tho dal yako on sząm tedy wywolacz y opowyedacz przed wyszym wylozonym gayonym szandem. Jakosz to vczynyl:

(law) to report in court; to make a statement

Janussius... senior dux Masouie Cunrado duci Slesie pro salute. Gladium bis acutum dissimulato, id est zamilczeny, preterire volentes dampnosas et violentas iniurias, quas nobis... per vos... intulistis..., vobis et omnibus, qui vobis assistunt, auxiliari tenore presencium diffidamus, id est opowyadamy

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 482:

(attested in Greater Poland, Masovia) to cut ties; to end a friendship; to declare war

Vstawyamy, aczby taczy (sc. zbiegowie) naszą laską zasyą w krolestwo byly przyiączy, a wszakosz o namowienye maya opowyedacz (tenebuntur iudicialiter respondere) a dosycz vczynycz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 39:

(law, attested in Lesser Poland) to defend in court


kręcić

Polish: kręcić

Inherited from Proto-Slavic *krǫtiti. First attested in the fifteenth century.

Crączyla torquet

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 346:

Manum meam attractare crączycz

1874-1891 [1448], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Częstochowa, page 353:

(attested in Lesser Poland) to twirl, to spin, to turn

In nobis anima percurrens singula membra nusquam securum conuibrat habere locum, ffluctuat, crzączyla szą, a simili, velut aliger in domicili, que cattus insidiis vallat vbique foris

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 25:

(refliexive-się, attested in Sieradz-Łęczyca) to whirl; to be in constant motion


rozmawiać

Polish: rozmawiać

Silesian: rozmŏwiać

Etymology tree
Proto-Slavic *orz-
Old Polish roz-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish rozmawiać
From roz- + mawiać. First attested in the fifteenth century.

etymon

Po gegosz to szmyerczy boyøcz sze braczya gego a myedzi sobøø rozmawayøcz (colloquentes)..., wskazaly sø gemu

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 50,15:

Poszdrovyenye gdy yey daval, *szmyernya sza sz nya gest roszmavyal archanyol Gabryel

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 212:

(sometimes reflexive with się) to talk with, to speak, to converse, to have a conversation, to chat

Pulchra est anima, que se purificauit a viciis..., que non cessat, discutere, roszmavacz, interiora sua

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 93r:


twierdzić

Polish: twierdzić

Silesian: twiyrdzić

Inherited from Proto-Slavic *tvьrditi. By surface analysis, twardy + -ić.

ćwirdzić (alternative)
ćwierdzić (alternative)
twirdzić (alternative)

Gdy Otho... myszlyl o tem, kakoby thy ludzye... [nawrocił] ku dusznemv *krzesczyanszkymv prawu, na to czwyerdzyl nasze myastha (ad id civitatem nostram firmavit) y postawyl byszkupa ku duchownemv prawu

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 39, 1:

Swaczcze, twerdcze w[a]szych serczoch (dominum autem Christum sanctificate in cordibus vestris I Petr 3, 15)

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 166:

to firm, to harden, to strengthen, to fortify

Czwerdzymy szya animatur

1915 [XV med.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 513:

(reflexive with się) to strengthen (to become stronger, to gain strength)

Lupus id, gl. pacem, firmat, gl. confirmat czwyrdzy, obside firmat ouis

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 16:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to confirm

[D]latego ysze synowie z oczczem gedną krwyą są spoyeny..., przeto czwyrdzimi (statuimus)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 10:

(attested in Lesser Poland) to decide, to order

Domyenik swyadeczstwo przerzeczonego Iakvba... moczno a wstawnye czwyrdzyl (asseruit) bycz nyegodne

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 35:

(attested in Masovia) to affirm, to state


zamówić

Polish: zamówić

Silesian: zamōwić

Etymology tree
Proto-Slavic *za-
Old Polish za-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish zamówić
From za- + mówić. First attested in 1400.

Sandiuoqius ipsam literam recipere noluit asserens, quod Wincencium prius allocutus fuisset vlg. zamowil, et principium super ipsum haberet

1960 [1400], Kazimierz Kaczmarczyk, Karol Rzyski, editors, Księga ziemska poznańska. 1400-1407, number 339, Poznań:

(law, attested in Greater Poland) to make a claim in court

Iaco Staszel ne szamovil szø szam postavicz Peczka Jagneszcze ku prawu

1967 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 113, Kościan:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to promise that something will be done

Zarzvcyly zakonna vstawyenya gego a zamow[ę], gesz syø zamowyl s gych oczci (pactum, quod pepigit cum patribus eorum)

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 17,15:

(reflexive with się) to agree, to arrange, to set up


zrozumieć

rozumieć (imperfective)
zrozmieć (alternative)

Polish: zrozumieć

Silesian: zrozumieć

From z- + rozumieć. First attested in the fifteenth century. Compare Old Czech zrozoměti and Old Slovak zrozumieť.

Od przikazanya twego zrozumialem (a mandatis tuis intellexi Psal 118, 104), przeto nyenawidzalem wszelkiey drogy zlosczi

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 36b:

Ktorim *vbiczagem mogø srozmyecz slowv (intelligere verbum), ktoregosz gest pan nye movil?

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 21:

Dussa, ktorasz... zrozvmye grzech swoy (quae... intellexerit delictum suum)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 4:

Patrzsze, a srozumyesch, czemu syą ludze ludzmi sromayą

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 247:

Prziwyedze na czø pan narod..., gegosz yøzikovi nye bødzesz mocz srozvmyecz (cuius linguam intelligere non possis)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 49:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to understand (to grasp a concept fully in one's mind) [with dative or accusative]

Waschą ządzachmy szroszvmyely (affectionem vestram bene intelleximus, OrtMac 43: *sządzya wasząszmy... vrozumyely) a radzy bychmy waszym myesczanom ku praw (leg. prawu) poszluszyly, czo bychom vmyely


pocałować

Polish: pocałować

From po- + całować. First attested in the fifteenth century.

Przystøpyw poczalowal gest gy (osculatus est eum)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 27,27:


nieść

zlw-opl-verb

nieść impf (determinate, indeterminate nosić)

Polish: nieść, niść (Przemyśl)

Silesian: niyś

Inherited from Proto-Slavic *nesti. First attested in the 14th century.

Ysze brzemyą, nawyącyey kthore wszystkych tycze, myedzi wyelymy roszdzelyonee, lekczey bywa nieszono

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 23:

Iaco Bartholomegowi rzeczy ne nesony do Stascowa domu

1887, 1889 [1395], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1736, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Y podwroczyl kola wozow, neszona bily w *globyø

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 25:

(transitive, attested in Greater Poland, Masovia, usually of people, exceptionally of things) to carry; to bring (to move holding something)

attested in Greater Poland; exceptionally of things; attested in Greater Poland; exceptionally of things

Wodz bil gesz... ludu twemu..., ktorysz wikupyl y nyosl gesz gi w szyle twey do przebitka szwyøtego twego

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 13:

Y wiwolano gest... w Ierusalemye, abi wszitci nyesly plat panu, ktori vstauil Moyses

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 9:

to give, to surrender, to present, to offer

Nesze yaycza ovificat

1874-1891 [1436], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 278:

to lay; to give birth (of birds; to bring into the world)


przynieść

Polish: przynieść

Silesian: prziniyś

/pr̝iɲɛːɕt͡ɕ/

From przy- + nieść. First attested in the second half of the 14th century. Compare Old Czech přinésti, Old Slovak priniesť and Old Church Slavonic принести (prinesti).

etydate

A tako vøcz gescy on to bil prikasal, abycz fszeliky clouek... szobø (leg. z sobą) thø to dan przynosl bil

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3a:

Przynyosøø (tulerunt) przeto wszytko... ku dzwyrzom stanowym

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 5:

Jacom... bilem nyemoczen... tedy, kedym mal listh crolewsky przinescz na poroczky

1959 [1432], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1395, Poznań:

Jaco Krczon ne vroczil gynich rzeczy liczem yedno krap, *sczo mu lawniczy w yego dom przinesly

1967 [1403], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 201, Kościan:

Do suøtego Gana gestcy bil geden mlodzenecz pryneszon vmarly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 182b:

Przeto Ezdras kaplan przinyozw (attulit) przed sebranye møzow zakon

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 2:

Mal (sc. Mikołaj) mu przynescz *myscrzow list na to poczwirdzene

1959 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 996, Poznań:

Gedna nyewyasta syna swego k nyemu przynyosla (attulit)

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 319:

+obj

do (+ genitive) ku (+ dative) ‘to what’; k (+ dative) dative ‘to whom’;

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to bring (to deliver by carrying) [with do (+ genitive) or ku (+ dative) ‘to what’; or with na (+ accusative) ‘for what (time period)’; or with w (+ accusative) ‘into what’; or with do (+ genitive) or k (+ dative) or dative ‘to whom’; or with przed (+ accusative) ‘(to) before whom’]

Gdysz w m[ia]sto przinyesyon (ingrediens) swyøti Blaszey, teda sødza... przikazaal gy w cyemnyczø... wsa[dz]ycz

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 320:

Czokoly zona wolnych pyenyadzy przynyeszye (attulerit) k szwemv mazowy

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 66, 1:

Czsokoly bi bilo wyøczszego, przed czyø przynyoszøø (referant ad te), a ony gedno mnyeysze abi sødzyly

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 22:

Owocz nam zyemya nasza przynyeszye

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 70a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to bring (of plants, crops, to bear results)

Thysz szvyathu pokoy przynosla, kyedysz szyna porodzyla

1908 [c. 1500], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume V, page 11:

Przynyeszczye (ferant) rychlo gaynbę swoyę

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 39, 21:

(attested in Greater Poland) to bear, to take, to suffer, to withstand