by

See the etymology of the corresponding lemma form.


nie

Polish: nie

desc

Silesian: niy, ńy (Steuer's Silesian Alphabet), nie

Etymology tree
Proto-Indo-European *né
Proto-Balto-Slavic *ne
Proto-Slavic *ne
Old Polish nie
Inherited from Proto-Slavic *ne. First attested in the 14th century.


być

Polish: być

Silesian: być

Etymology tree
Proto-Indo-European *bʰuH-
Proto-Indo-European *bʰúHt
Proto-Indo-European *h₁es-
Proto-Indo-European *h₁ésti
Proto-Balto-Slavic *bū́ˀtei
Proto-Slavic *byti
Old Polish być
Inherited from Proto-Slavic *byti. First attested in the 14th century.

Jeśm kowalem.

(copulative) to be (indicates sameness or membership in a class) [with nominative or instrumental]

Jeśm zmęczona.

(copulative) to be (auxilary verb used for predication) [with adjective]

Będę biegać.

(auxiliary) in future tense, forms the compound future tense of imperfective verbs [with infinitive]

Wczora to napisał jeśm.

(auxiliary) in present tense, forms the compound past tense [with past participle]

On to był zrobił przód tem.

(auxiliary) in past tense, forms the pluperfect tense [with past participle]

My bychom tam poszli.

(auxiliary) in aorist, forms the conditional mood [with past participle]


czekać

Polish: czekać

desc

Silesian: czekać, czakać (Southern Silesian)

/t͡ʃʲɛkat͡ɕ/

/t͡ʃʲɛkat͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *čekati. First attested in the beginning of the 14th century.

etydate

Czekayanczy prestolans

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 489:

Jacoszmy przi tem byly y na weczu szedzely, y do sloncza (rp. sluncza) zachoda czekaly, kyedy xancz oppath (Kopythka ku prawu wolacz kazal)

1861 [1428–1430], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 18:

Taco tich crolew... chacal, ize za trinadesce dny ot narodena gih

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 41:

Czeka lenywy pomoczy od boga (expectat piger sibi subveniri a deo), kt[o]hory przycazal na thym swyeczye czucz o sobye

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLVII:

Jako dziewica błogosławiona jakoby *schechla, czekając słyszeć, co sie już było przygodziło

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 734:

Wszytko ot czyebye czaka, by dal gym karmø w czas (omnia a te exspectant, ut des illis escam in tempore)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 103, 28:

+obj

gen<what/whom> + :od(gen)<from whom> + inf<to do what>

(attested in Greater Poland, Masovia, Lesser Poland) to wait [with genitive ‘what/whom’ and od (+ genitive) ‘from whom’ and infinitive ‘to do what’]

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

I kusili sø boga w serczoch swogich... i zle molwili sø o bodze... Przeto vsliszal bog y czakal (distulit)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 25:

Ten ps[alm] powyada, yze Xpus od drewna w narodoch krolyuyøcz, opyøcz yest czakayøczy przyszczym

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 95 arg:

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.


sypać

Polish: sypać

Inherited from Proto-Slavic *sypati. First attested in 1393.

Tedi sinovye israhelsci... padly na zemyø, sipyøc popyol na swe glowi (mittentes cinerem super capita sua)

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 7,4:

Jaco Gywan wsczągnąl Pyotrassa..., a on w ty czassy ssypye y byerze owess na woss

1967 [1422], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 948, Kościan:

(attested in Greater Poland) to pour (something friable), to strew, to sprinkle

Iacom przi tem bil, kedi Potrasz s Czesantha mal vmowø, po czosnom meli sipacz granicze

1888 [1393], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 67:

Jakosm ya chodzil do Dobcovey..., abi ssipala granicze

1897 [1406], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 2720, Łęczyca Land:

(attested in Greater Poland) to heap (to form from earth)


pisać

Polish: pisać

Silesian: pisać

Inherited from Proto-Slavic *pisati. First attested in the 14th century.

Pyssali szedzøcz o dzczbane pywa, grzanky gedzøcz

1895 [1433–1438], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume II, page XXXII:

Isci szø o nem tako pysze, yszecz on nemoczne ludze gest bil vsdraual

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 181b:

Pysszano datum

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, page 484:

Jaco Wiszotha caszal listh pysacz panu Paskowi, czo ten list mowy

1960 [1416], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 458, Pyzdry:

O thym, yzesz mi pysal (quod tu scripsisti), abych k tobye przyschedl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 228:

Pythalysczye nasz y pyszalyszmy wam, ysz czlowek moze dacz szwe gymyenye..., gdzye albo *kvmu chcze

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 76:

Isci szø nam o them tako pisze

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3a:

A takesz Elyachym... pysal (scripsit) ku wszem..., abi osyedly gori

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 5:

Daley pytalyszcze nasz a pyszalyscze geden ortel do nasz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 49, 2:

Przy mye tesz krothoszynszczy panowye pyszaly po prawo do Lwowa thymy szlowy

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 142:

O gemze pise suøti Lucas

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 20:

ku (+ dative) do (+ genitive) ‘to whom’; in addition po (+ accusative) ‘about/for what’;

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to write [with ku (+ dative) or do (+ genitive) ‘to whom’; in addition, with o (+ accusative) or po (+ accusative) ‘about/for what’; or with o (+ locative) ‘about what’]

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Jaco mnye Paszek trzi kopi za ramkogemstwo Chrczonowo zaplacil a gine dlugi nan pisane na swe potrzebi bral

1950 [1436], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 474, Warsaw:

Na pissane perzynye damy sobye do wole pywa y medu

1934-1935 [Fifteenth century], Mikołaj z Koźla, edited by Roman Jakobson, Slezsko-polská cantilena inhonesta ze začátku XV století, Koźle, Wrocław:

(attested in Silesia) to draw; to paint; to decorate

Yez [obyatowane] thy, boze, ve wszyczkyem, [proszymy], przyezegnane, pyssane, *wuczwyerdzone, przygemne [y tesz vczinicz] raczylby (quam oblationem tu deus in omnibus, quaesumus, benedictam, adscriptam, ratam, rationabilem acceptabilemque facere digneris)

End of the 15th century, Kanon mszy św., Canon missae., volume VII, page 55:

Kv ktoremze szye stalo slovo boze, a pyssano nye moze bycz poruszono (non potest solvi Scriptura Jo 10, 35)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 429:


posiadać

Polish: posiadać

Silesian: posiadać

From po- + siadać. First attested in the end of the 15th century. Compare Old Czech posědati.

etydate

Vsurpat vlg. possyada

1968 [End of the 15th century], Michał Muszyński, editor, Glosy, zapiski i niektóre teksty polskie w starych drukach i rękopisach Biblioteki Kórnickiej do roku 1550, cz. II, volume II, page 203:


przepraszać

zlw-opl-verb

przepraszać pf (imperfective przeprosić)

Polish: przepraszać

Silesian: przeprŏszać

From przeprosić + -ać. First attested in 1400.

Eze Sulek przepraszal Groth trzemi grziwnami przes posla, ne bilo roku y na they dzedzine yma Groth polpanty grziwny

1888 [1400], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 99:

(attested in Greater Poland) to propitiate, to appease; to bribe


prosić

Polish: prosić

Silesian: prosić

Etymology tree
Proto-Indo-European *preḱ-
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Balto-Slavic *práśīˀtei
Proto-Slavic *prositi
Old Polish prosić
Inherited from Proto-Slavic *prositi. First attested in the 14th century.

etymon

Wisluszay, bosze, modlitwø moiø, gdi proszø (cum deprecor)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 63,1:

Procumbere proszycz uel modlycz szyą

1885-2024 [End of the fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 20:

Gdysz ge ku smyercy wywyedzono..., naczøly boga prosycz a gemu sye poleczacz

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 322:

Bo wszitczy, gisz proszø cze (qui sustinent te, Puł: gysz czyrpyø czie), ne bødø osromoczeni

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 24, 2:

Przisedl dobri do slego a prosil v nego lepszego niszli krolewstwa nebeszkego a dal mu

1885-2024 [1406], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 35:

Wisluszay gospodne, glos moyey prosby, gdi proszø ku tobe (dum oro ad te)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 27, 2:

Oycze svyąthy, ya czyebye proschą za nye, nye proschą za then svyath (ego pro eis rogo, non pro mundo rogo Jo 17, 9)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 576:

Proszi za nami, miloscziwa panno Maria, abiszmi dostoyni bili obiati bozey

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 42b:

Gdi wlodika zabyye slyachczycza, ... ma prosycz (petere) prze bog, abi yemu obrazenye otpusczono

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 93:

Przesz dzy[ę]ky noczlegv prosza

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 108:

Otpowyedzely synowye Iacobowy Sichem a gego otczu: ... Nye mozemi... vczynycz, czso wi proszyczye (petitis)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 14:

Wszal szobye raczcze..., kthorych byl proszyl k themv, aby sz nym poszly k loszv

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, page 48:

Kuszyly boga w szyerczoch swych, aby prosszyly pokarm duszam swoym (ut peterent escas animabus suis)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 77, 21:

Za to prosicz cze bødze (pro hac orabit ad te) wszeliki swøti w czas potrzebyzni

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 31, 7:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Masovia, Greater Poland) to ask for, to request

A tedi bødø prosycz za zlosczi swe (orabunt pro impietatibus suis)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 41:

Proszą tego przyszasznyką wstacz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 32, 3:

O tem, yako Barabasza zboyczą pusczycz proszyly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 809:

Jaco Piotrasz proszil Sczepana, bi mu te pienadze schoval, czo mu ye bil dal

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 333, Poznań:

Mily gospodne moy. Slota, grzeszny sluga twoy, prosy za to twey milosczy, vdzel nam wszem swey radosczy

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 113:

(attested in Greater Poland) to apologize to, to say sorry

[Ha]nka ne proszila na ten sød preczif […]

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 165, Poznań:

Proschąncz na pomocz

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 34:

O tho wasz proszymy (petimus informari), kthory myedzy thymy ortelmy moze szye ostacz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 42, 3:

Proscheny (war. lub. rp.: prosiw) imprecans (tunc offerat hircum..., confiteatur omnes iniquitates filiorum Israel... atque peccata eorum, quae imprecans capiti eius emittet illum... in desertum Lev 16, 21)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 23:

Pan bog... wspomyonøl na Abrama, yze proszyl gest (liberavit, Stary Testament Cardy: zprostil gest) Lota z przepadnyenya myasta

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 29:

misunderstanding of Old Czech zprostiti or Latin līberō/dēprecor


dziękować

desctree

Polish: dziękować, dziekować (Middle Polish)
→ Kashubian: dzãkòwac

Silesian: dziynkować

→ Old Ruthenian: дѧ́ковати (djákovati), дєковати (djekovati), дѧкувати (djakuvati), дѧковать (djakovatʹ), дїѧковати (dijakovati), дъѧковати (dʺjakovati)
Belarusian: дзя́каваць (dzjákavacʹ)
Carpathian Rusyn: дя́ковати (djákovaty)
Ukrainian: дя́кувати (djákuvaty), дя́чувати (djáčuvaty); дє́кувати (djékuvaty) (dialectal)
→ Russian: дя́кувать (djákuvatʹ), дя́кать (djákatʹ) (dialectal)

/d͡ʑæ̃kɔvat͡ɕ/

/d͡ʑæ̃kɔvat͡ɕ/

From dzięka + -ować. First attested in 1413. Compare Old Czech děkovati and Old Slovak ďakovať

A gdy do Rzymą przyal, bogv dząkowal, ysch gy do szemye przygnal

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 158:

W boiazny bozey ostal, bogu wzdi dzøkuiøcz ze wszego po wszitki dny ziwota swego (agens gratias deo omnibus diebus vitae suae)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 14:

+obj

to thank (to express gratitude or appreciation toward) [with dative ‘whom’ and z (+ genitive) ‘for what’]

Mila matuchno boza, dzankugø tobe, banczze se mnø!

1876-1929 [1413], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Chruściechów, Sieciechów, page 498:

Dziakowacz bandą tobie we wszprawienyu sercza, w tem, yze nauczilem se szandow sprawiedliwosczi twoiey (confitebor tibi in directione cordis, in eo, quod didici iudicia iustitiae tuae Psal 118, 7)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 4b:

(attested in Masovia, Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to praise [with dative ‘whom’ and w (+ locative) ‘for what’]

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland


słuchać

Polish: słuchać

Silesian: suchać

Inherited from Proto-Slavic *slùxati. By surface analysis, słuch + -ać. First attested in the 14th century.

Przetos movil gest Moyzesz, ano slucha sbor wszistek synow israelskich (audiente universo coetu Israel) slowa pyesni tey to

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 30:

Ktho ya (sc. pieśń) badzye szpyevaczy albo pylno szluchaczy, panye boze, raczy mu tho wszythko dacz

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, Nowa Słupia, page 54:

Przydzicze, sinowe, sluchaycze mne (audite me)!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 33, 11:

Sluchacz będę, czo będze molwycz we mnye gospodzyn bog

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 84, 8:

Auscultare id est obedire vel audire slvchacz

ca. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 16v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to listen; to hear (to pay attention to a sound or speech) [with genitive or (sometimes) accusative]

S kakym myloszyerdzyem vmyalem s vamy bydlycz, tayemnycze moye povyedayącz vam, czokolym sluchal od oycza mego kv vaszemv vysnanyv przyvodzącz tegodlya, abych vass pevny vczynyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 545:

Sluchal-ly ktho take dzywy, by trze krolowe przyely?

1874-1891 [1442], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 77:

Jacom byl wtenczasz, kyegdym myal panycza sluchacz, tegdym byl prawa nyemocza nyemoczen

1959 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1277, Poznań:

Yze Cayphasch z tego domv Annaschovego, v ktorem szye zesly byly sluchacz mylego Iesucrista, prze nyektorą potrzebyzna schedl byl na vyąthnyczą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 704:

(law, attested in Greater Poland) to listen, to hear (to receive a complaint, oath, or testimony in a court trial)

Iaco Stanislaw yal samoszost... w Kothowo gwaltem moczø y zapowedzal mlinarzewi paney dacz mari y kmeczem zapowedzal sluchacz

1959 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 764, Poznań:

(attested in Greater Poland) to listen, to obey (to accept someone's commands)

Ysze czso Parzisz y Micolay vczynily rok o pomoszene prawa kmothouiczu s Komornyk, tegosz ya dopomogl a tąm kmothouicz stąl, a prawa ne chczal sluchacz

1959 [1423], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1130, Poznań:

Glos moy sluchay (audi) podlug myloszerdza twego, boze!

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 118, 149:

O thych trzech cząsczach tako mowyą, czo mogym paszyrbom szluchayą (de tertia parte, quam privigni mei pertinent)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 42, 2:

Yako tho sedlyszko slucha k they czasczy, *thsso ye Pyotr przedal Andree

1974 [1425], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 922, Kalisz:

Yszye Maczey ne [po]pobral gymena Marczynowa, cszosz na Marczyna szluchalo po rodzenem *szynowczø

1974 [1423], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 836, Kalisz:

ku (+ dative) na (+ accusative) ‘to whom/what’

(attested in Greater Poland) to belong (to be within someone's ownership) [with ku (+ dative) or na (+ accusative) ‘to whom/what’]

Gdze komv dadzą winą, tv ma slvchacz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 32:

Ysz starosthy zem naszych... rzeczy ktorekole, gesz k nym tesz nye slvchayą any vsnany szą przisluchacz (quae minime ad eosdem dinoscuntur pertinere), sządzą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 79:

Szolthystwa y woythowstwa, czo szą panszka (pro pansztwa) lyenska y lesza w marborszkyem prawye, thy tho leszą y szluchayą w lyensky[e] prawo (spectant ad ius feodale)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 59, 2:

(attested in Lesser Poland, Masovia) to be subject (i.e. to court) [with ku (+ dative) ‘to whom/what’; or with w (+ accusative) ‘to what’]

Yakom ja nye rzekl w Syradzu wiprzicz listow panu Maczkowy przes røkogemstwa, czso bi sluchali na Pleszewo

1974 [1427], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 718, Kalisz:

Yako thy ploszy sluchayą cu przysadnym *listow, czo bily ocza mego

1960 [1429], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 997, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) to concern (to be about)

Nasz myesczanym mowy, ysz wye gescze gednego w gynych stronach dalszych, czo szluchą k temv gymyenyv

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 77, 4:

to have the right of ownership; to have the right to take part in something

Czokolvye by ten czlovyek przeczyv bogv albo przeczyv lyvdu zaczynyl, slucha yego nye rvszacz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 584:

(impersonal) it is fitting, it is right, it is proper, it is acceptable


nazywać

Polish: nazywać

Silesian: nazywać

From nazwać + -ać. First attested in the 14th century.

Nye mogly pycz wod z Marath, przeto ysz bily welmy gorzkye. Przetoosz podobne gymyø myastu zdzyaly, nazywayøcz ge Mara (vocans illum Mara), to gest gorzkoszczy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 23:

Tocz sø dnyowye pana, gesz to naziwacz bødzecze swyøti (quas vocabitis sanctas)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 2:

Pismo togo croleuicha deuicø porochonego v troiakem mesce pisma naziua crolem luda zidowskego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 24:

(attested in Lesser Poland) to call, to name (to give a name or term of address) [with instrumental or nominative ‘what name’]


móc

Polish: móc

Silesian: mōc

Inherited from Proto-Slavic *moťi. First attested in c. 1301–1350.

W czemże ty, człowiecze, możesz bujać

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 4:

Polapily sø me lichoti moie a ne mogl iesm, bich widzal (non potui, ut viderem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 39, 16:

Ony ne moglycz szø mecz nigedne gospody thamo byly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3b:

Raczysz thego vszyczyczy a swą laszką nam daczy, przesz ktora bychmy mogly nabycz ducha swathe[go]

15th century, Hymn Salve Regina (Zdrowa krolewno miłosierdzia), number 14:

(attested in Lesser Poland) can, may, to be able to (to have the requirements in order to do something either from internal or external reasons)

Thy albo ga moszesz dzysza albo iutrze s tego svatha szycz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14b:

Neuescza thvarsz ne moszecz bicz ona tako vboga

Aleczby nektory clouek medzy na[m]y mogl tako rzecz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172a:

Smyerdzyalo nyevyernemv zydovstw z ych vst nyeczysthych, az szye sercze mylego Iesucrista od przeczyvnosczy onego smrodu moglo roszyescz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 731:

(attested in Lesser Poland) can, may; might (to have the potential to; be possible)

Kiedy u wojewody byli, tedy go się pytali: Możeli gościa dawnością sbyć? Tedy wojewoda rzekł: Ja nie skazuję, ale mnie się tako widzi, by kto mogł gościa sbyć laty, kto nie ma dziedzicstwa w ziemi

1959 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 187, Poznań:

Ach, myly bosse, kthoz v cyebye bycz mosse?

1876-1929 [1413–1414], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Chruściechów, Sieciechów, page 502:

Pylath potym szukal, yakoby mogl Jezukrysta wypuszczycz

1911 [Fifteenth century], Ludwik Bernacki, editor, Karta z "Rozmyślania o życiu Pana Jezusa", page 472:

Nye mozemi (non possumus) gey (sc. siostry) dacz nyeobrzezanemu

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 34,14:

(attested in Greater Poland, Masovia, Lesser Poland) can, may, to be able to (to have permission)

Wstan ku mnye, moszesz my vyerzacz, nye chczacz sya dzyszya sznyevyerzacz

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 109:

Nye moglesz (non potuisti Marc 14, 37) se mną czvcz yedney godzyny?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 600:

(attested in Masovia) can, may to give a soft command or suggestion


mówić

mawiać (frequentative)
mołwić (alternative)

Polish: mówić, mówieć (Middle Polish)

Silesian: mōwić

Etymology tree
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Inherited from Proto-Slavic *mъ̀lviti. By surface analysis, mowa + -ić. First attested in the 14th century.

etymon

Allecz ga naprzecif themv nix ne mouø, ysze ktoricz clouek ma on vele dzecy a na slusbøcz ge on vyrzødzy, vøczcy ony byuagø slachethny a dobrich obyczagof napelneny

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 12a:

+obj

(attested in Lesser Poland, Masovia, Greater Poland) to say, to speak (to vocalize using words) [with ku (+ dative); or with do (+ genitive); or with dative; or with na (+ accusative); or with o (+ locative); or with przeciwo (+ dative)]

(attested in Lesser Poland) to speak against, to deny, to negate [with naprzeciw (+ dative) ‘what’]

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; attested in Lesser Poland

to say, to speak (to vocalize using words)

O dobry czye vczynek nye kamyenvyemy, ale yze movysch przeczyw bogu, yze ty bądącz czlovyekyem dzyalasz szye bogyem

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 429:

to insult, to maledict [with przeciw (+ dative) ‘whom’]

attested in Lesser Poland; Greater Poland

Vymy, ysch ten yest syn... Wschakocz ma lata, pytayczye yego, nyechacz sam za szye movy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 422:

to speak for, to speak in someone's name [with za (+ accusative) ‘for whom’]

to speak for, to speak in someone's name

Wloszyl zakryczye na lycze swoge, ktore, wchodzø ku bogu a mowyø z nym, odgymal

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 34:

Mouili a preto medzi soba dixerunt ergo ad invicem

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 73:

with miedzy (+ instrumental) ‘amongst whom’

to speak with, to converse with [with z (+ instrumental) ‘with whom’; or with miedzy (+ instrumental) ‘amongst whom’]

Tedi rzeknø Elyachym..., a Sobnya, a Iohae...: Prosymi, abi nam mowyl... po syrsku, bo rozumyemi temv iøzikv, a nye mow nam po szidowsku

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 26:

to speak (to be able to use a particular language) [with po (+ dative) ‘in what language’]

to speak (to be able to use a particular language)

Prawdø twoiø y zbawene twoie molwil iesm

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 39, 13:

(attested in Lesser Poland) to narrate; to tell a story

Psalm molwicz bødø gospodnu

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 26, 11:

Gdyby vrzadnik... gynako rothą przysągy mowyl swyathkom, nyszly gest skazano..., gyny w myastho gego ma bycz vstawyon

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 63:

Mowczye za mną spovyecz powszednya

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 5:

to repeat [with za (+ instrumental) ‘after whom’]

Movil dicebat

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 72:

to say; Further details are uncertain. Possibilities include:

to say; Further details are uncertain. Possibilities include

Pobudaiø ie moui [bog] vsemogøcy: Vstan

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 9:

Poslanem yest movycz do czyebye

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 287:

A tim usem tec to bog mylosciuy moui reca: Vstan! Y mouy piruey sedøcim: Vstan

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 15:

A tako vøcz gego mila matuchna... ona gest bila k nemv barszo laskaue mouila a *rzekocz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4b:

Przeto mowylesz na dom slugy twego

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 17:

I zle molwili sø o bodze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 22:

Molwili sø, bichø pocrili sidla

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 63, 5:

Bąndzely nyewyesta mązzatha, yasz kv kthorey dzedzynye myeny y mowy szą dlya possagv alybo kthorimkole obiczayem prawo myecz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 36:

Zgubisz wsz[y]stky, gisz molwø lsze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 6:

Moui to slou[o] albo sedøcim, albo spøcim, albo lezøcim

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 10:

Prosznoscy molwili sø kaszdi ku swemu blisznemu, wargi lsciwe w sercy y serczem molwili sø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 11, 2:

Nema bødzcze vsta lscziwa, isze mowø przecziwo prawemu lichotø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 30, 22:

Spuridicus […] id est immunda dicens plvgąvye movyaczy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 129v:

Cogitans vel nominans baczvcz albo myszlącz, albo mowyącz

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 161:

Swey zenye nye bødzesz mowycz Saray, ale Sara

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 15:

Alyecz yest oczyecz moy, ktory mye vyelby, ktorego vy movyczye, by byl vasch bog

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 476:

Taczy nye badą szą mocz mowycz dobrymy, gdysz szą nyerowny dobrym mąszom *dompnymany

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 47:

Nye mov bycz szwyąthym, nysly bądzye, ale pyrvey bycz, czo by prawdzyvyey movyono

1880-1894 [XV ex.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Gniezno, Warsaw, page 144:

accusative ‘whom’ along with genitive instrumental ‘by what’

[with dative or accusative ‘whom’, along with genitive or instrumental ‘by what’]

(attested in Masovia, Greater Poland) to call, to name [with dative or accusative ‘whom’, along with genitive or instrumental ‘by what’]

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Vstawiamy, aby gednemv dano winą abo pomowyon o glową y poprzyssyąszon przez tego, kto nany mowy

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 30:

Sedzøcz przeciwo bratu twemu molwil ies

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 21:

(law, attested in Masovia, Lesser Poland) to speak (to make statements in court)

(law) to accuse [with na (+ accusative) or przeciwo (+ dative) ‘whom’]

to speak (to make statements in court)
to accuse

na (+ accusative) przeciwo (+ dative) ‘whom’

[with na (+ accusative) or przeciwo (+ dative) ‘whom’]

Dorotha... ono tho czyrpyala, szlowye przeczyw temv nye mowyla

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 389:

to protest [with przeciwo (+ dative) ‘against what’]

to speak (to make statements in court)
to protest

[with przeciwo (+ dative) ‘against what’]

A take ten gisti Jassek ma mu dacz veczni pocoy hy weczne milczenie o wsithky rzeczi, *czosbø mal k nemu gdi mowicz

1872 [XV in.], Konstanty Małkowski, editor, Przegląd najdawniejszych pomników języka polskiego, page 118:

Tako ona zlomy they drugyey panyey wwyazanye przetho, ysz ona w czasz gye odwolala y pyrwey k nemu mowyla podlug prawa

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 79:

Vstawyamy, aby w tey dzedzynye, ktora by byla nagabana... dano yawny rok, ... acz kto ma mowycz czso k tey dzedzynye, abo yszby byla gego, abo ktore prawo w nyey ma, aby... tv na rokv vkazonem praw[a] swa vkazal

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 28:

Jaco mi Czibek ne movil o ten con

1902 [1403], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 172:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to dispute [with ku (+ dative) and o (+ accusative)]

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

to speak (to make statements in court)
to dispute

[with ku (+ dative) and o (+ accusative)]

Komornyczy albo vrzadnyczy thako poszadzeny nye mayą, nyszlyby wlosthne szwe rzeczy, mowycz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 78:

A thakesz mowymy, kedyby przeth starostą naszym tho szą sstalo

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 64:

I na to mowymy my, aczby tesz rzeka moczą czlowieczą gynądy obroczona, a wszakosz pyrwsze brzegy myedzy dzedzinamy graniczą czynyą

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 7:

(attested in Masovia, Lesser Poland) to decide

Mowy ewange[li]a, eze Xpus, nysze mowil, vsta swa otworzil

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 235:

Dami gim rok do Koz[e]mina, yako gosczine listi movø

1959 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 187, Poznań:

Sym wyklada szye plastr, bo molwy, yze smętek lyeczy rany grzechow

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 11:

Y moui ewangelista suøti pod obrazem trsy crolew poganskih: Gde iesc tec, ienze sø narodil crol zidowsky

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 20:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) to tell (to inform, to let know)

Na tho pyszmo wyencze mowy

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 290:

(attested in Silesia) to explain [with k (+ dative) and na (+ accusative)]

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Silesia; attested in Silesia

to tell (to inform, to let know)
to explain

[with k (+ dative) and na (+ accusative)]


poznać

Polish: poznać

Silesian: poznać

From po- + znać. First attested in the 14th century.

Posnay kasdy a poczwy stateczne do ssebe

1915 [End of the 14th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 520:

to learn, to find out, to get to know (to begin knowing; to gain knowledge of something)

Gebal gestcy tho ona bila posznala, yszecz dzeuicza gest bila porodzila

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4a:

(attested in Lesser Poland) to realize, to come to understand

Thucz szem porąmbal drzewye do yednye dolyny, aby nykth nye posnal

1864 [15th century], Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis nunc primum e codice autographo, volume III, Krakow, page 354:

(attested in Lesser Poland) to see, to spot

Darmo podnossy swe oko na wydzenye boga, gen gescze sam syebye poznacz a wydzecz nye umyege

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 244:

Zapravdą z ovoczv drzeuo bądzye posnano (ex fructu arbor agnoscitur Mat 12, 33)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 329:

Gdisz gy pozna (cum cognovisser eum), padl na swø twarz

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 7:

Nye pozna (non cognoscet) wyøcze myesta swego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 102, 15:

(attested in Lesser Poland) to recognize (to remember someone or something familiar, to distinguish among others as already known)

Tria signa, per que boni operarii distingwntur, posznany bywayą, a malis

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, Radom, page 352:

(attested in Lesser Poland) to tell apart, to distinguish

V wody szø poczina czescz, drzewey nisz gdi szødø gestcz, tedyø na røcze dayø, tu szø wøcz starsy posznayø, przy tem szø k stolu szadzayø

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 59:

Yakom czya, moy namyleyschy, posznala

1915 [1447-1462], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 545:

Poznal iesm (cognovi) wszistky ptaki nebesske

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 12:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Lesser Poland) to get to know, to meet (to become acquainted with someone; to see and remember someone's appearance)

Greater Poland; Lesser Poland; Greater Poland; Lesser Poland

Szoni, gesz møsze poznali (quae cognoverunt viros), zbycye

1930 [c. 1455], “Jud”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 11:

Gdze sø czy møzowye...? Wiwyedz ge sam, acz ge poznami (ut cognoscamus eos)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 5:

Poznaiø (confitebuntur) nebossa dzywy twoie, gospodne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 88, 6:

(attested in Lesser Poland) to confess, to reveal

Ktory mye bądzye svyaczschycz albo poznavacz przed lyvdzmy, ya ychze poznam przed bogyem oyczem moym (qui confitebitur me coram hominibus, confitebor et ego eum coram patre meo Mat 10, 32)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 312:

to testify about someone [with przed (+ instrumental) ‘in front of/before whom’]

Czsosmi poznali, tosmi poznali prawø prawda y tosmi zyednali

1959 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 775, Poznań:

Jacom przi tem bil, kedi Jaszek Crayewsky posnal Jandrzeieui dzeszancz grziwen

1967 [1409], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 395, Kościan:

(attested in Greater Poland) to admit to someone [with dative ‘to whom’]

Posznaly szye (fatebitur) tych szlow, tedy szromoczyl wasz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 53, 4:

Czczyenye o tem, yako Zydovye nye chczyely boga ssądzycz etc. Odpovyedzyely yemv Zydovye..., yakoby rzekly: K tobyecz przysluscha poznacz takye rzeczy, bocz yest vynyen smyerczy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 773:

(law, attested in Greater Poland) to adjudicate (to consider in court)

Falco poznal, ysze myecz y tobola wząl byl..., ale o pyenyądze zaprzal. Ale my poznawszy (attendentes), ysz nykt kromye czygey woley nysządney rzeczy nye ma wzącz, alyszby gego vproszyl, przetosmy w tey schtucze Gydzikowy sskazaly przyssyądz na swą schkodą

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 35:

take into consideration
take into consideration

(attested in Lesser Poland) to take into consideration

(attested in Lesser Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Xc gesthcy on [p]osnan bil svathlosczø, presto isczy on nebo y szemø osfecza

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1b:

Bo owa nyeprzyaczele twogy poznaly (sonuerunt)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 82, 2:

(attested in Greater Poland) corruption of powznieć


chcieć

desc

Polish: chcieć, kcieć (Żywiec, Przemyśl)

Silesian: chcieć

Inherited from Proto-Slavic *xъtěti. First attested in the 14th century.

chocieć (alternative)
kcieć (alternative)
ścieć (alternative)

+obj

acc/dat/gen<something> + inf<to do something>

genitive ‘something’ along with infinitive ‘to do something’

to want; to desire [with accusative or dative or genitive ‘something’, along with infinitive ‘to do something’]

A chczely czoln schiekacz a. zrambacz et passi sunt eam excidere (tunc absciderunt milites funes scaphae et passi sunt eam excidere Act 27, 32)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 136:

(of objects) to be close to done, to have nearly finished doing an action

(reflexive with się, impersonal) to want (to have a desire for something, or to do something)

(reflexive with się, impersonal) used to indicate when someone is experiencing a specific condition of their body that is associated with an action indicated by the subordinate verb


rozumieć

zlw-opl-verb

rozumieć impf (perfective porozumieć or zrozumieć or urozumieć)

porozumieć (perfective)
zrozumieć (perfective)
urozumieć (perfective)
rozmieć (alternative)

Inherited from Proto-Slavic *orzuměti. By surface analysis, roz- + umieć. First attested in 1395.

Rzecli gednacze pana Hinczkoui: Mi ne roszumemi po nemeczszku

1959 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 187, Poznań:

A iusz, crolowe, rozumeyce (intelligite), nauczce se, czso sødzice zemø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 2, 10:

Rozumeycze temu (intelligite haec), gisz zapominacze boga

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 23:

Blogoslawoni, iensze rozume na potrzebuiøczego y vbogego (qui intelligit super egenum et pauperem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 40, 1:

Alisz wnidø w swøtoscz boszø y rozumecz bødø w posladco[ch] gich (donec... intelligam in novissimis eorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 72, 17:

Rosvmal gesm (intellexi), esze kazanya twoya mysl moya gest

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 99:

Napirsuecz tho vy macze rosumecz, yse ktoricz gest poczøtek gego svøtego miloserdza bil

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 179a:

Othosz, mystrzv, barszo glupy, nye rosvmyesz o they kupy

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 257:

+obj

(attested in Greater Poland, Lesser Poland, Masovia) to understand (to grasp a concept fully in one's mind) [with dative; or with na (+ accusative); or with w (+ locative)]

Ne wzgardzay prosbø moiø, rozumey mene y wisluszay me (intende mihi et exaudi me)!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 1:

(attested in Lesser Poland) to notice, to not overlook or neglect

Ktosz chcze przeto zbawon bycz, tako o troyczy rozvmey (ita de trinitate sentiat)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 26:

(attested in Lesser Poland) to consider, to see as, to be of the opinion, to think, to judge

Przes to sze rozumye (intelligitur) wyelyka myloszcz

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 118 arg. 7:

(reflexive with się) to be had in mind, to be interpreted

Alye to pyczye nye rozvmye szye o iego svyąte krvy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 530:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to concern, to be about [with o (+ accusative)]

Magus... dicitur sapiens, et maxime, qui astrorum cursus sciens a nawyączey then, ysz sze na gwyasdach rosumye

1880-1894 [Middle of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 265:

know one's way around
know one's way around

(reflexive with się) to know one's way around something, to know something very well [with na (+ locative)]


jechać

zlw-opl-verb

jechać impf (determinate, indeterminate jeździć)

jeździć (indeterminate)
jachać (alternative)

desc

Polish: jechać, jachać (Middle Polish, Central Greater Poland, Kalisz Voivodeship, Near Masovian, Far Masovian, Masovian Voivodeship, Western Lublin, Eastern Lublin, Lublin Voivodeship)

Silesian: jechać

Inherited from Proto-Slavic *jě̀xati. First attested in the 14th century.

Jacom swemv sinowy ne kazal jechacz ani s mim wedzenim ne brano Wancowich kmeczi

1888 [1386], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 60:

Isesm poslem bil ot Pyotra do Jacusza a do Thomi, isby geli do Kosczana na fsdane

1887, 1889 [1391], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 988, Poznań:

Mamly gechacz (ire debemus) do Ramot Galaat boiowacz?

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 15:

to go; to ride; to take; to drive (to commute by vehicle) [with infinitive ‘to do what’]

Czo ranyl Jacusz Martinum, to vczynil, ysz yachal na gego dobro y bral moczø gego bidlo

1887, 1889 [1389], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 517, Poznań:

Jako Passzek gyal na mø dzedzinø szamoczwart gwaltem

1887, 1889 [1393], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 1556, Poznań:


robić

Polish: robić

Silesian: robić

Inherited from Proto-Slavic *orbiti. First attested in the 14th century.

Yaco v mne ne robyl Thomek sznopa ratayskego

1920 [1411], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1609, Płońsk:

Jaco ia o tha krywda oth *pyskupa *wstol, esz my kaszal wyszey szecz dny robic, nysze bil wynowath y robilem ge

1879 [1430], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page LXXXI:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Masovia, Lesser Poland) to work, to labor

Greater Poland; Lesser Poland; attested in Masovia; attested in Masovia

Sed te mea uxor [mea] covenerit precio vlg. hwstanowyla do thego dna s mytha robycz

1921 [1434], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 76:

Zadny thowarzis aby nye sromoczil swego mystrza, v kthorego 'roby

1959 [1491], “Teksty polskie z końca XV w.”, in Rafał Leszczyński, editor, Rozprawy Komisji Językowej, volume VII, page 58:

(attested in Masovia) to be employed somewhere

to work, to labor
to be employed somewhere

Dalem wam zemyø, w nyeyzescye nye robili (in qua non laborastis), y myasta, gichzescye nye dzalali

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 24,13:

A pelnø miszø nadroby, yako on, czszo motykø roby

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 31:

Jacom ya nye robil na Janowich konyech silø... Canimir nye robil na Janowich konyech silø

1950 [1436], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 480, Warsaw:

Syosthry... brzemyenne... nye mayą robiczi cziązko roboth thych czyelesthnych (ab exactione qualibet corporali... potuerint... abstinere)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 712:

Po drodze ydączy, Marya barzo vyelye robyla (laboravit), a rzatko kyedy vszyadla na osla, aby sobye odpoczynela

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 118:

Ktore stoli Pabian robil *Stanislaowi, thi sø przi Pabyiane

1895 [1419], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 45:

Iaco prave Iaracz ne mal g themu situ niczs ani na ne robil, nisli ('ale') Stachni czeczy

1888 [1399], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 96:

Ten dlug[…], o ktorisz Marczin (sc. aurifaber) s Posznanya byl poszwal paną Mycolaya... temu szą trzi lata mynaly, a potem v nyego pąn Mycolay nycz nye robyl po trzech leczech

1959 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1297, Poznań:

(attested in Greater Poland) to order (to request some product or service)

Jako czszo yest Barthlomey robil, tho sz Yanowø wolø robil, szwe zytho woszø sz Wochowa

1876-1929 [1411], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 213:

Robczye temy pyenyądzmy, asczy szye vrocze (negotiamini, dum venio Luc 19, 13)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 407:

Y robicz bødze (laborabit, Puł: vszylowacz będze) na weky

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 48, 8:

Nalazvyą szą nyegini, gisz okrasamy vymyslonymy myarthwe a dokonane rzeczi robyą szą wsdrvszycz (molliuntur refricare

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 38:

(sometimes reflexive with się, attested in Lesser Poland, Masovia) to try, to attempt


słyszeć

Polish: słyszeć

Silesian: słyszeć

Inherited from Proto-Slavic *slyšati. First attested in the 14th century.

Ale ia iaco gluchi ne sliszal iesm (non audiebam)..., vczinil iesm se iaco czlowek ne sliszøczi (non audiens)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 37, 14–5:

(attested in Lesser Poland) to hear (to possess the ability or be able to perceive with the ear)

Sliszcze, smyerni (audiant mansueti), y weselcze se!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 33, 2:

Slyszala (audivit) y wyesszyelyla sze Syon

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 96, 8:

Jszeszmy szliszely y przi tem byly, crzik, placz y wolanye na osszile gwaltu Clari s Gnyezna

1959 [1433], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1560, Poznań:

Nastroiene gich sercza slyszalo iest (praeparationes cordis eorum audivit, Puł: slyszalo) vcho twoie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 40:

Allecz ve fthore nedzely gescze vy bily slyszely, kakocz on f dzen szødny na szød przydze

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2a:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to hear (to perceive with the ear)

Kelko sliszeli y poznali iesmi (quanta audivimus) ie y oczczowe naszi powadali sø nam

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 3:

O tobyesmy schlyszely (de te nos audivimus) vyelykye dzyvy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 226:

W glosv radostne[ne]m zwyastvycye, sliszecz daycye (auditum facite), a ogloszcye to asz na krage szemye

1930 [c. 1455], “Is”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 48, 20:

(attested in Lesser Poland) to hear (to find out by hearing) [with o (+ locative) ‘about whom/what’]

Yakom bil poslem ot Macka y ot Micolaga do Marcina, ysbi vrocil stari list, a on o nem nics ne slisal

1974 [1406], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 157, Kalisz:

Kto taką rzecz slyschal? Cztyrzy dny lezal vmarly v grobye, a on y skrzeszyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 584:

(attested in Greater Poland) to know (to have knowledge about)

Mof thy, Moyseszu, k nam a micz czebe chcemy slyszecz radzy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 175a:

(attested in Lesser Poland) to hear; to listen carefully to what someone is saying

Boszicze, ... slisz modlitwø, yøsz nosimi

1937 [15th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, numbers A–F, Krakow, Warsaw, Częstochowa, Cieszyn, Sandomierz, Płock:

(attested in Lesser Poland, Masovia) to listen; to fulfill someone's request

Puszcz lyud moy, acz my offyeruge na puszczy. Asz dotøøt slyszecz yesz nye chczyal (audire noluitsti)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 16:

Gdyby czlowyek z gyney strony byl, a nan by szlyszecz, ysz yesth wylyeganyecz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 27:

(in the infinitive, attested in Greater Poland) it is said, it is heard, they say


musieć

desctree

Polish: musieć, musić (Middle Polish)
→ Kashubian: mùszec
→ Slovincian: mùszec

Silesian: musieć

desc

→ Old Ruthenian: мусити (musiti), мусѣти (musěti), мусꙗти (musjati)

Belarusian: му́сіць (músicʹ)

Ukrainian: му́сити (músyty)

Etymology tree
Old High German muozanbor.
Old Czech musitibor.
Old Polish musieć
Borrowed from Old Czech musěti, from Middle High German muozen, from Old High German muozan, from Proto-West Germanic *mōtan. The change of musić to musieć is due to influence from intransitive verbs ending in -eć, i.e. umieć, and woleć. First attested in 1365.

etymon

Libro completo muszysz mi dacz moge mito

1899 [1365], Mathias Bersohn, editor, Księgozbiór katedry płockiej, Płock, page 21:

(attested in Masovia) to have to, to need to, must (to be obliged to)

A szaprafdøcz by ten tho clouek malo sgrzesil, ysze gdisci bi szø on na tho rosmislil, isbicz on f krothke chvyly vmrzecz muszyl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173b:

(attested in Lesser Poland) to have to; must; used to indicate certainty


szukać

Polish: szukać

Silesian: szukać

Uncertain.
Usually explained as borrowed from Middle High German suochen and/or Low German söken.
Boryś, expounding a minority view, regards it as inherited from Proto-Slavic *šukati, ultimately onomatopoeic, with a semantic shift of to make a rustling sound → to speak quietly, to whisper, to murmur / to wander around causing a rustling sound → to look for something making a rustling sound.

bor+

Wyącz szą po nym pythano, po wsz[y]thkych domyech szvkano

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 198:

Szøga w myszø prze drugego, szukayø køsza lubego

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 33:

Szukal yesm gy (sc. niemiłościwego, quaesivi eum) y nye yest nalyezyono myasto yego

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 36, 38:

Syn czloweczi... przyszedl szukacz, cso bylo sz[gubiono] (venit... quaerere..., quod perierat Luc 19, 10)

1922 [End of the 14th century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 233:

We wszem serczy mogem szukal gesm czø (exquisivi te)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 10:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Lesser Poland) to look for, to seek, to search (to attempt to find) [with genitive or accusative]

Alye ya nye slucham chvaly moyey, yestczy, kto schuka (qui quaerat Jo 8, 50) y ssądzy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 476:

Ait (sc. equus ad leonem): Quesitus, gl. sc. leo perscrutatus szvkany, placidusque venis, te temporis offert gracia

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 15:

Gego miloserdza mamy szobe sukacz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14b:

Przecz myluyecze proznoszcz y szukacze lesz (quaeritis mendacium)?

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 4, 3:

Znamona grzeszni prawego y szuka vmorziicz (quaerit mortificare) gy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 34:

Pylath potym szukal, yakoby mogl Jezu Krysta wypuszczycz

1911 [Emd of the 15th century], Ludwik Bernacki, editor, Karta z "Rozmyślania o życiu Pana Jezusa", page 472:

+obj

(attested in Sieradz-Łęczyca, Lesser Poland, Greater Poland) to look for, to seek, to search (to attempt to achieve or gain) [with genitive or accusative; or with infinitive ‘to do what’]

Lesser Poland; Greater Poland; Lesser Poland; Greater Poland

Any gest, gen by svkal dvsze mogey (qui requirat animam meam)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 141, 6:

(attested in Lesser Poland) to make an attempt on someone's life

Rozgnewal iest boga grzeszni, podlug mnoszstwa gnewu swego ne szukacz bødze (non quaeret)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 24:

(attested in Lesser Poland) to revenge, to mete out justice

Thedi on, komu oczyecz... przes nyekogo bilbi zabith, schvkacz crzywego i patrzacz ma (reum tentare et inspicere debet)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 86:

(attested in Masovia) to prosecute, to pursue in court

Repetere vsznawacz uel schukacz

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 22:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Blogoslavyeny ssą, ktorzy schukaya (qui audiunt Luc 11, 28) slova mego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 301:


mieć

Polish: mieć

Silesian: mieć

Inherited from Proto-Slavic *jьměti. First attested in the 14th century.

to have, to hold (to contain in one's hands)

(with the passive participle) to have (e.g. to have something (that is) cooked)

(reflexive with się) to fare (to be in any state, or pass through any experience, good or bad)


bych

Inherited from Proto-Slavic *byxъ. Cognate with Czech bych, Serbo-Croatian bih, Old Church Slavonic бꙑхъ (byxŭ).


czytać

Polish: czytać

Silesian: czytać

Inherited from Proto-Slavic *čitati. By surface analysis, czyść + -ać. First attested in 1453.

W moyem rozvmye pythalem y thakyesz w pyszmye czythalem

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 213:


umieć

Polish: umieć

Silesian: umieć

Inherited from Proto-Slavic *uměti. By surface analysis, um + -eć. First attested in the 14th century.

Thy, ktory czczysz, bacz, poprawyay, yestly vmyesz, iestly nye vmyesz, day pokoy... Sz kthorych telko thym, ktorzy lepyey vmyeya, dawam... szye poprawyacz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 145:

Blogoslawoni lud, iensze vme spewane (qui scit iubilationem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 88, 15:

Wstawyami, aby ryczerz kazdi... pod pewną... chorangwyą... staal, yszbi... vmyaal myestcze wząncz (ut... sciat capere locum) pewne kv obronye szwey chorąngwye

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 21:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland, Masovia) to know; to know how (to have knowledge on, to understand) [with infinitive ‘to do what’]

Kto nye vmye po laczynye (illiteratus), ma zmovyczi... pyączidziessyąth paczierzy

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 720:

(attested in Lesser Poland) to know (to speak a language) [with po (+ locative) ‘what language’]

Szaffranyecz nye ma othbywacz szadna dawnoscza szemszka, yedno othpowedacz, yako nalepy hwmye

1959 [1444], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1647, Poznań:

(attested in Greater Poland) to be able to; can, to know how (to have the ability or knowledge to do something)

Cui deus pater ait: Quid miraris, Gabriel? Nonne missus fuisti prius a me ad Zachariam... et omnia dicta tua et promissa habebunt effectum?... Cur ergo ambiis, humyeyesch

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 49:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:


widzieć

Polish: widzieć, widzić (Żywiec)

Silesian: widzieć

Inherited from Proto-Slavic *vìděti. First attested in the 14th century.

to see (to have vision; to not be blind)

to see (to perceive or detect someone or something with the eyes)

(of one's eyes) to see (to detect light)

to see (to regard as) [with accusative ‘whom/what’, along with accusative or instrumental or jako (+ clause) ‘as whom/what’]

acc<whom/what> + acc/ins/:jako(clause)<as whom/what>

accusative ‘whom/what’ along with accusative jako (+ clause) ‘as whom/what’

to see (to experience, particularly hardship)

(reflexive with się or impersonal) to be seen

(reflexive with się) to seem (to appear; to look outwardly; to be perceived as)

(reflexive with się) to please, to catch the eye (to be physically attractive or pleasing)


prowadzić

desctree

Polish: prowadzić
→ Kashubian: prowadzëc
→ Slovincian: prôwadzëc

Silesian: prowadzić

Borrowed from Old Czech *prováděti (modern Czech provádět, from pro- + Proto-Slavic *voditi. First attested in 1412.

O panye Ihu Kriszczye, kthorysz na sząd godzyny szoszthy byl provadzon

1882 [End of the fifteenth century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 290:

Ducere leyten oder furen vyescz vel provądzycz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 43r:

(attested in Greater Poland) to lead (to bring someone to a designated destiation)

Nobilis Paschko... restituere debet hominem Chacz fugittivum nobili Johanni..., qui (sc. Chacz) fugit ab eo... Hominem ad terciam diem restituat (sc. Paschko) et in duabus septimanis prowadzyczz

1868 [1448], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 260:

Jaco Potr[t] bil Micolaiewim... soltissem y posedl, y prowadzil sø s gego dzedziny

1960 [1412], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 357, Pyzdry:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to leave some place


wychodzić

zlw-opl-verb

wychodzić impf (perfective wyjć, frequentative wychadzać)

wyjć (perfective)
wychadzać (frequentative)

Polish: wychodzić

Silesian: wychodzić

Inherited from Proto-Slavic *vyxoditi. By surface analysis, wy- + chodzić. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Ne wichodzil iesm (non egrediebar)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 87, 9:

Szbawyczyelu mylosczyvy, ... raczy myą thedy nawyedzycz, gdy bądzye dusza wychodzycz

1979 [c. 1500], Ladislas of Gielniów, “Rzepka Wojciech R. Pieśni Władysława z Gielniowa nowo odnalezione”, in Wiesław Wydra, editor, Studia Polonistyczne, volume 6, numbers 167-201, Gniezno, page 178:

O tych, gysz z sąndv wychodzą szkazaany (de convictis recedentibus de iudicio)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 22:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) to walk out, to go out, to leave [with z (+ genitive) ‘what place’]

Ysze taczy zlosnyczy... wząly sobye w obyczay myeszkacz... we wsyach, gdzesz to by nyemyeczskym prawem odpyraly, a tako... swą chytrosczą od smyerczy wychodzą

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 33:

(figuratively, attested in Lesser Poland) to avoid [with od (+ genitive) ‘what’]

Myalby przeth thym volą kylo lath, telesz lath panv svemv slvzycz ma, oth nyego nye wychodzącz (ab eodem minime recedendo), gyle lath volą szą weszelyl

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 61:

(of a serf, attested in Masovia) to leave a farm in one's lord's village

attested in Lesser Poland; attested in Masovia; attested in Masovia

to avoid
to leave a farm in one's lord's village

Tegodlya rzekąlycz vam: Ovo yest na pvsczy, nye vychodzczye (nolite exire Mat 24, 26)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 483:

Thedy vychodzylo do nyego (exibat ad eum Mat 3, 5) Ierusalem

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 298:

Nye vychodczye ku mystrzovy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 736:

Tak wyelyki strach wszem kraynam przipadnye, ysze... ksyøszøta y wszitci poczcziui... wichodzily przecyw gemu (exirent obviam venienti) przimuiøcz gy s koronamy

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 9:

+obj

do (+ genitive) ku (+ dative) przeciw (+ dative) ‘whom’

(attested in Masovia) to head out (walking, to go to meet or greet someone) [with do (+ genitive) or ku (+ dative) or przeciw (+ dative) ‘whom’]

O krolyv, nye wichodz s tobø woyska israhelska (ne egrediatur tecum exercitus Israel)!

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 7:

Przeda-ly ktho dzyewką szwą, nye wynydze tako, yako wychodzą dzyewky nyewolne (non egredietur sicut ancillae consueverunt Ex 21, 7)

1882 [End of the 15th century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 282:

(about a woman dismissed by her husband) to leave forcibly

Iesz wychodzø z warg mogich (quae procedunt de labiis meis), ne vczinø wzdruszono

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 88, 34:

(attested in Lesser Poland) to get out (to reach the outside of something from the inside)

Vlal y oltarz offyerni..., gegosz rogy s *woglow wichodzyly søø (de angulis procedebant)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 38, 2:

Vexilla regis prodeunt wichodza, vkazuia są, wsnoscha są

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 303:

Quia sicut oleum utat (pro natat?) super aliis licoribus, sic fides excedit, vychodzycz, alias virtutes

1965 [1456], Mikołaj z Pawłowic, edited by Henryk Kowalewicz, Średniowieczne zabytki języka polskiego w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Polskie glosy i zapiski z rękopisów 1728, 1732, 1752, Zeszyty Naukowe UAM, Greater Poland, page 118:

Quando modus, gl. mensura, excedat, gl. transgredit vychodzy, tum membra suis ministeriis non respondent

1466, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy z rkpsu Biblioteki Jagiellońskiej nr 2195 oraz z rękopisu, numbers 1490/11, 1945/1, Biblioteka Kapitulna w Pradze, page 12:

(attested in Greater Poland) to exceed (to go beyond some measure or border)

Dum plaustrum Feton male vexat, aboritat, gl. deviat vychodzyl, Elon, gl. talis equus solis

1466, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy z rkpsu Biblioteki Jagiellońskiej nr 2195 oraz z rękopisu, numbers 1490/11, 1945/1, Biblioteka Kapitulna w Pradze, page 26:

Dum iniquitas mercede redimitur, ab equitatis calle palam exhorbitat, gl. sc. tunc iudex deviat vychodzy, ... iustum iudicium perveritendo

(figuratively) to stray from the righteous path

to err, to stray from the right path
to stray from the righteous path

Nam hodie expirat, wychodzy, annus servitii eorum

1977 [c. 1500], Julian Wojtkowski, editor, Glosy i drobne teksty polskie do 1500 roku, page 131:


otwarty

Polish: otwarty

Silesian: ôtwarty

Inherited from Proto-Slavic *otъvьrtъ. By surface analysis, odewrzeć + -ty. First attested in the 15th century.

Sit... confessio... czysta, oth[w]arta (nuda), rostropna y dobrowolna

1876-1929 [15th century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XV, page 534:

passive adjectival participle of odewrzeć


pracować

desctree

Polish: pracować
→ Belarusian: працава́ць (pracavácʹ)
→ Ukrainian: працюва́ти (pracjuváty)

Silesian: pracować

From praca + -ować. First attested in the middle of the 15th century. Compare Old Czech pracovati.

etydate

Cyeskom praczoval wolayacz (laboravi clamans Psal 68, 4), assz vsta moye ochrapyaly

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 271:

Satagare id est satis agere procurare festinare et omnia peragere prączovacz szylovacz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 120r:

(attested in Greater Poland) to work, to labor (to exert oneself very much)

Oretur... pro omnibus fidelibus laboratoribus, ut eos deus dignetur confortare in eorum sanitate ysby ony tako praczvyvczy sya svych robot vdzyelaly a potym sya do krolestva nyebyeskyego doslussyly

1880-1894 [End of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 148:

Niti id est laborare gradi conari et parere prączovącz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 88r:

(intransitive or reflexive with się, attested in Greater Poland) to work (to perform a specified task)

Nye potrzebyen czy yvsz szadni lyekarz na vszdrowyenye twego szina, a przetho nye praczvy szyą, yvszczy szdrow

1901 [End of the fifteenth century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 320:

(reflexive with się) to care for; to worry about


spać

Polish: spać

Silesian: spać

Inherited from Proto-Slavic *sъpati. First attested in the 13th century.

Moui to slou[o] albo sedøcim albo spøcim

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page 11:

Spali sø sen swoy (dormierunt somnum suum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 75, 5:

Recumbere id est iacere vel dormire ligen lezecz vel spącz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 113v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to sleep (to rest in a state of reduced consciousness)

Vczinil iesm se iaco czlowek przez pomoczi medzi martwimi wolen, iaco raneni spøcz (dormientes) w grobech, gichsze ne iest pamøczen wøczey

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 87, 5:

(figuratively, attested in Lesser Poland) to sleep (to be dead)

*Wstopywszy starsza ku oczczu y spala gest s nym (dormivitque cum patre)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 33:

to sleep (to have sexual intercourse with)


grać

Polish: grać

Silesian: grać

Clipping of igrać. First attested in the 15th century.

*Syą dzyeczy czysthe, male, malem sythe, graya, zgodni szą, richlo daya, czyrzpya

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 320:

Dwą kostarze... szobą (leg. z sobą) gygraly, w boze gymyą yeden gygral..., drugy w gymyą dyablą yesth gral

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 137:


wiedzieć

Polish: wiedzieć

Silesian: wiedzieć

/vʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

/vʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *věděti. First attested in the 14th century.

+obj

o (+ locative) ‘about something’; in addition przez (+ accusative) po (+ locative) instrumental ‘from what’

to know (to have knowledge; to have information, be informed) [with o (+ locative) ‘about something’; in addition, with od (+ genitive) or przez (+ accusative) or po (+ locative) or instrumental ‘from what’]


znać

Polish: znać

Silesian: znać

Inherited from Proto-Slavic *znati. First attested in the 14th century.

Ex parte enim cognoscimus, bo snagemy, et ex parte prophetamus (I Cor 13, 9)

1981-2001 [1435], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Legnica, page 51:

Bo znaie (novit) gospodzin drogą prawich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 1, 7:

Tha tho nyewyasta od wszego prawa dzedzini they thesz szą [ma] sznacz a wyedzecz bicz odpadlą (quod... se cognoscat cecidisse)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 36:

Bo wy znacze (vos... nostis), kakosmi przebiwali w zemi egipskey

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 16:

Przes szescz swyathkow tho maa wczynycz rowney dostoynosczy, czczi y staadla, kthorego sznaan yest bicz sandzą (cuius noscitur fore iudex)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 19:

(transitive or reflexive with się, attested in Silesia, Lesser Poland, Masovia) to know (to have knowledge of) [with infinitive ‘to do what’]

attested in Silesia; Lesser Poland; attested in Silesia; Lesser Poland

Yęzyk, yegosz nye znal (non noverat)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 80, 5:

(attested in Greater Poland) to know (of a language; to be able to speak)

Znam (fateor), zesta byla przisla kv mnye, ale nye wyedzalaczem, odkøødsta

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 4:

Krziwosanth taliter respondit: Snayø, eszem wszøl, a czsom vczinil, tom na swem vczinil

1959 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 367, Poznań:

(attested in Greater Poland) to confirm an accusation, to admit to something, to acknowledge someone's claim

Ja snam, yzem vydzal, kyedy Mylesza dal przysąd na Pudliszcowicze, tedy Janusz... v sząda bil

1967 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 784, Kościan:

(attested in Greater Poland) to testify, to submit testimony

Rzeczely sze ktho bycz slachcziczem... a gynszym slachczyczom tego mv nye sznayączim (hoc negantibus) rzecze szą bicz rownym

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 33:

Bo wysoky pan a smerna ogløda, a wysoka od daleka znage (cognoscit)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 137, 7:

(attested in Lesser Poland) to recognize (to recognize or realize who someone is)

Eze tho wschitko bilo blogo obludne..., bo wyodlo y wyedzye ku wyekugey nądzi, yako snacz na onim *bogaczczu, gen po tem blodze, gesch myal..., potim krople wodi ządal v zebraka, a nye mogl myecz

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 234:

Gisch schą w zeli grzechow dopusczonich, bądą vczescheni otpusczenim gich, a to znacz y zna ten, gen zaluge, eze nye ma grizyenya na sąmnyenyv

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 238:

Gest przeto wara prawa, bychom werzely y znaly (ut... confiteamur), ysz pan nasz Gezus Krystus bozy syn, bog y czlowek gest

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 28:

(attested in Lesser Poland) to recognize something as the one and only just or true

Gdyby... then czlowyek nye sznayącz (nec... reverans) kxązaczyą any panow... wyrzekl[y]by nyekthore... szromothne szlowa

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 33, 4:


odpowiadać

zlw-opl-verb

odpowiadać impf (perfective odpowiedzieć)

odpowiedzieć (perfective)
odpowiedać (alternative)
otpowiadać (alternative)
otpowiedać (alternative)

Polish: odpowiadać

Silesian: ôdpowiadać

From od- + powiadać. First attested in 1387.

A na tocz tutha tobe tako odpoueda

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 177b:

Moyszesz mowyl a pan otpowyedal (respondebat) gemu

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 19,19:

K temv tez odpovyeda Crizostomus

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 635:

Nye odpovyedasch (non respondes Marc 15, 4) nycz przeczyv themv?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 771:

+obj

(attested in Lesser Poland) to answer, to reply (to give a verbal response) [with k (+ dative) ‘to whom’; or with na (+ accusative) ‘to what’; or with przeciw (+ dative) ‘against what’]

Pozwani ho wczynek grzeschni *przes krolyewską wyelmosznosczą ma odpowyadacz (respondebit)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 9:

(law, attested in Masovia) to defend (to stand before court as the defendant)

Przes to Miroslaw zabil Jana, ysz mu otpouadal y *krad gy

1959 [1387], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 16, Poznań:

(attested in attested in Greater Poland) to make threats; to get back, to get revenge

O, movy svyąthy Augustyn, odpovyedayczye thu zlych duchov zbavyeny[e], trądovaczy oczysczeny

Huic purgacioni respondet, otpouada, purgacio spiritualis

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 42b:

(attested in Lesser Poland) to suit (to be appropriate or apt for)