żędać

Polish: żądać

Szøda y schodzi dusza moia w wesze bosze (concupiscit... in atria domini)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 83, 1:

Owa sødal gesm kazny twogych (concupivi mandata tua)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 40:

Ne chczeycze pwacz w lichoti a lupu ne szødaycze (rapinas nolite concupiscere)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 61, 10:

Swyathle oblycze wydzyely na gorze trzey apostoly..., thego oblycza ządaly proroczy, by ye vydzyely

1979 [c. 1500], Ladislas of Gielniów, “Rzepka Wojciech R. Pieśni Władysława z Gielniowa nowo odnalezione”, in Wiesław Wydra, editor, Studia Polonistyczne, volume 6, numbers 167-201, Gniezno, page 177:

Iacosz szøda ielen ku studnam wod (desiderat... ad fontes aquarum), taco szøda dusza moia k tobe (desiderat... ad te), bosze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 41, 1:

A tey... myecz nye moze, alisz na swyecze nyczss nye ząda, ny czczy cakyey any gimyenya

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 243:

Szødala gest dusza moya sødacz prawot twoych (concupivit... desiderare iustificationes tuas) we wszelkem czassu

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 20:

Znamyonvgemi cako zandayąncz, abi poddani naschi... czestnye zyli (cupientes, ut... honeste vivant)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 5:

Nye bvdzmi prozney chwali zadąyaczy (non efficiamur inanis gloriae cupidi invicem provocantes Gal 5, 26)

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 166:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) to desire, to crave [with genitive] [with accusative] [with infinitive] [with ku (+ dative)]

to desire, to crave [with genitive] [with accusative] [with infinitive]

Myluy bogą thwego... i blysznego szwego, ządayacz gyemv *vzelkyego dobrego

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume VI, number 1:

Alye sz granycz krolewstwa nye povynny slvzzycz nam, ... alyszby przes nasz byli proszeny k themv y sądany (nisi... fuerint petiti et rogati)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 66:

Myloscywy panye,... thwyg sffgethy myloscy zwdam, dagze ngeprzyg[a]celum mym wsnange a... wgerne wypokwtowanye

1965 [XV ex.], Julian Wojtkowski, editor, Glosy i drobne teksty polskie do 1550 roku. Z inkunabułów Kalisza, Kazimierza Biskupiego, Koła, Sieradza i Warty, Kalisz, Kazimierz Biskupi, Koło, Sieradz, Warta, page 70:

Tedy ocz by nasz ządaly (quodcumque... in nos quaereretur), tho chczelybychom gym... podlug prawa odpyszacz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 39, 2:

Prze odpusthy sząm thąm z plączem yal papyezą zandacz, by mu odpusthy raczyl dacz

1853 [XV ex.], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 139:

Zøday ode mnye (postula a me), a dam czy pogany w dzedzycztwo twoye

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 2, 8:

Poslal swego sina Adurama ku krolyowy Duidovy, szødaiøcz od nyego myrv (ut postularet ab eo pacem)

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 10:

Czokoly bądzyesch ządacz od boga (quaecumque poposceris a deo Jo 11, 22), to tobye bog da

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 436:

Roga me, ząday v mnye, per meam passionem

1448, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy i zapiski polskie z dwóch rękopisów, numbers 1490/11, 1945/1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, page 354:

Brath nasch krol kogo bąndze ządal wyelkyego posla, tego ya k nyemv poslyą

1952 [1500], Josip Hamm, editor, Altpolnisches aus kroatischen Archiven, page 174:

Gdi Staszek szandal odpusczena v Warpansza, a on mu dal

1981 [1403], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V, A. Roty gnieźnieńskie, s. 76-274, number 82, Gniezno:

By szø tho szthalo, czosz zødami w milego pana boga

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 79:

Anna szmvthkv szvego czyala thego na bodze zadala, by ya bog plodem navyedzyl

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 211:

A tak gymye zødacz swaczbi (potitus optatis nuptiis)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 30:

Illa pete a deo, que tibi expediantur, czocz sluszno *szyadacz, accipere et illum dare

1981-2001 [XV in.], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Grochów, Kcynia, page 106:

Fratres, non cessamus pro wobis orantes et postulantes, ut ympleamini agnicione voluntatis dei, szadayaczy, aby sza napelnyly vsznana voley boszegy, in omni sapiencia et intellectu spirituali (Col 1, 9)

1981-2001 [1435], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Legnica, page 55:

(transitive, Masovia, Greater Poland, Sieradz-Łęczyca, Pomerania, Silesia) to request (to turn to someone for something) [with genitive] [with o (+ accusative)] [with od (+ genitive)] [with u (+ genitive)] [with accusative] [with na (+ accusative)]

Greater Poland; Pomerania; Silesia; Greater Poland; Pomerania; Silesia

Nulla lingwa carnis eam digne sufficit laudare, quia quicquam de ea dixerimus, minus est, quam eius dignitas requirit et meretur ządą y zaslugvye

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 276:

Maszli nyeprzygiaczyela, ząnday oka twego myecz strozem szobye (quaeras tuum oculum pro tui custodia)

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLI:

Jakosmy chodzyly do burmistrza y do radzecz w Oszeczne ot panyey Margorzathy w possel[s]thwye, ządayącz ludzy yey ot nich na panske szkasząnye

1967 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1350, Kościan:

Synowye po szmyerczi maczerziney nye mayą sządacz od oczcza cząnsczi (non petant... portionem)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 15:

Yako krol Herod z davnego czaszv poządal mylosczyvye vydzyecz personą mylego Iesucrista y ządal od nyego znamyenya vydzyecz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 796:

[Gdy miał przysiąc], tedy zadal od woythą dnya (postulavit... diem), a woyth mv go nye chczal dacz y zadal po nyem przyszagy (exposcebat ipsum ad iustitiam)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 90, 3:

Jaco bich bil na røky dal Janovi rzeczy, by ktho v mne zødal

1960 [1412], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 402, Pyzdry:

Jacom ya chczal dacz sastawą panu Janussewy, yaco xangy omawyayą, a on ge v mnye nye ządal wtenczass, yaco xangy omawyayą

1967 [1426], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1152, Kościan:

Iaco Potrek do kaliszkego slal zøndayø miru, drzewey nisz w zemi zawadzil, an mu go ne *chdzal dacz

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 446, Poznań:

[Ha]nka ne proszila na ten sød preczif [...] *anim go szadala

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 165, Poznań:

Jaco wtenczasz mya pany Gorzewska zaszadzila za zadza n[y]a zawitem rocze na Pawla Jandrzeyewi o trzy rany, ktores yen mu skazal zaplaczicz, a tam wtenczasz Jandrzey zadal racoyemstwo, by mu to Pawel obraczil

1959 [1430], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1353, Poznań:

Pothem drvgy... wiwodzi szą wzgardzonym..., ządayącz thegodla spyszacz tho skazanye y othmyenycz (postulans... debere eandem sententiam retractari)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 38:

Jaco Jan ne chodzil... do burgmistrza ot pana medzirzeczskego y ne szandal, bi mu szø gwalth ne sstal o yanczcza

1967 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 281, Kościan:

(attested in Greater Poland, Masovia) to demand, usually in court, to claim the right to something [with infinitive] [with od (+ genitive)] [with genitive] [with accusative] [with po (+ locative)] [with u (+ genitive)]

Caritas... non est ambiciosa nye zada sye

1968 [XV p. post.], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 46:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland) to exalt oneself, to be proud


gacić

Polish: gacić

Silesian: gacić

Inherited from Proto-Slavic *gatìti. By surface analysis, gać + -ić. First attested in 1437.

Kmethones Stanislai, ubi via vadit per aggerem, debent wirgultas per aggerem ponere al. gaczicz

1868 [1437], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 40:

(hapax legomenon) to pave (to lay fascines on the road through the marshes)


plenić

Borrowed from Old Czech pleniti. First attested in the 15th century.

Odwroczyl yes nas opak po naszych nyeprzyaczyelyech, a czo nyenasrzely nas, plenyly sobye

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 43:

(attested in Greater Poland) to loot, to pillage, to capture, to take prisoner


mudzić

Cur pede sopito, gl. prigo pede lenyvą nogą, lenyvim stąpanym, cursum, gl. byeg, tempusque moraris, gl. tardis mudzysz?

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 14:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to linger, to loiter, to procrastinate, to be late


rozdrzeszyć

/rɔzdr̝ɛːʃʲit͡ɕ/


plęsać

Polish: pląsać

Pląsszącz plaudendo

1874-1891 [1448], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Częstochowa, page 352:

(attested in Silesia) to clap (to tap one's hands together)

Factum est, ut audiuit salutationem Marie, exultauit, pløsalo, infans (Luc 1, 41)

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 60:

(attested in Pomerania, Greater Poland) to bounce

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland

*Plaszancz tripudiare

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 495:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to dance

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


kinąć

Polish: (obsolete) kinąć

Csom vczinil Chrczonowi, tom vczinil za yego poczøtkem, kedi na mø toporem kinøl

1920 [1402], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 234, Płońsk:

(attested in Masovia, hapax legomenon) to fling, to throw


skiwnąć

Annuerunt stuknąly, skywnąly (annuerunt sociis, qui erant in alia navi, ut venirent Luc 5, 7)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 123:


świrbieć

desc

Polish: świerzbić, sierbić (Chełmno-Dobrzyń)

Nye bądze szwyrbyalo any bądze dropano tunc gaudes defricacione

1915 [XV med.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 523:


zażec

Ach, myly lvdze, zazyce my ale svecze!

1949, “Skarga umierającego. Woronczak Jerzy, Skarga umierającego. Ze studiów nad rękopisem nr 2 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu”, in Bolesław Erzepki, editor, Sobótk, page 64:

Ach, kind people, at least light me a candle!

Przespey modlytwa moya przed oczyma twogyma yako zaszono (sicut incensum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 140, 2:

(attested in Lesser Poland) to light, to ignite (to cause to burn, e.g. a candle)

Ognyem twego ducha szwyantego zazzy, boze, szercze moye y me wschytko pomyszlyenye

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 97:

(figuratively) to light, to ignite (to evoke passion)

Wsczedl iest dym w gnewe iego a ogen od oblicza iego zaszegl se iest (exarsit)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 10:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland) to catch fire

Zkusi me, gospodne, y pokusy me, zaszszy pocrøtky moie (ure renes meos) y sercze moie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 25, 2:

(attested in Lesser Poland) to heat up, to inflame, to enliven, to excite

Iaco Cracowczini *dzedzi szaszgli Gregorii pirum

1897 [1408], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 1367, Łęczyca Land:

Zaszgli sø ognem (incenderunt igni) swøtoscz twoiø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 73, 8:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Lesser Poland) to set fire to, to start a fire, to burn down (to cause to burn; to destroy by burning)

Wydzøc Zamri, ysze myasto bødze dobito, szedw na syen y zaszegl syø z domem krolyowim (succendit se cum domo regia)

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 18:

Slowa bosza zaszgla gy (inflammavit eum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 19:

(attested in Lesser Poland) to evoke some emotion

Sgrzalo se sercze moie we mne a w mislenu moiem zaszsze se (exardescet) ogen

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 38, 4:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland) to light up, to wake up

Acz przezpravnye szye zazzemy na thego czlovyeka,... kto nass s tego grzecha vymovy?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 583:

(reflexive with się) to get angry at someone [with na (+ accusative) ‘at whom’]

Mox illa, gl. sc. aquila, dileccione sapiencie inflamata, gl. succensa zazegwszi schya, petiuit a sole, vt quid ea, gl. sapiencia, esset, luce diffinicionis ostenderetur

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 279:

(reflexive with się) to get excited about something

Zazegl sze exarsit

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 359:

(reflexive with się) The meaning of this term is uncertain.


snębić

Abichom nye dawaly dzewek swich lyvdu zemskemv any gich dzewek snøbycz za nasze sini (ut... filias eorum non acciperemus filiis nostris)

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 30:

to marry off (to give away as a husband)


postrzeć

From po- + Proto-Slavic *stérti, from Proto-Indo-European *sterh₃-.

A on vzryavschy y y dal yemv chvalą, y postarl yemv rącznyk, ktor[z]y dzyerzal v rącze, y rzekl yemv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 752:

In regione vmbre mortis hoc totus mundus tuis gen[u]ibus prouolutus, post[r]arty, expectat

1965 [1456], Mikołaj z Pawłowic, edited by Henryk Kowalewicz, Średniowieczne zabytki języka polskiego w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Polskie glosy i zapiski z rękopisów 1728, 1732, 1752, Zeszyty Naukowe UAM, Greater Poland, page 100:

(transitive, attested in Greater Poland) to spread (to stretch out, open out (a material etc.) so that it more fully covers a given area of space)


jeś

Polish: -ś, -eś


siedlić

Polish: siedlić (obsolete)

Jacom ya wstal oth Jana o tha krzywda, yze ma na Godi nye szedlyl

1879 [1433], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page LXXXI:

(attested in Masovia) to settle (to move (people) to (a land or territory), so as to colonize it; to cause (people) to take residence in (a place))


zuć

⇒ Polish: zzuć

Przistøpiwszi zona k nyemv przed starsimi zvge (tollet) boti z gego nog y plvnye w oblicze gego, rzekøøcz: Tak syø stanye czlowyekv, ktori nye vdzala domv brata swego, y bødze slynøcz ymyø gego dom zvtego (domus discalceati)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 9.10:

Tedi vozni s opolim mal iest idz strugø i posz[e]dl zuf szø possrod strugi z opolim

1959 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 396, Poznań:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to unshoe oneself


przekażać

Alia festa non habetis, czo by vam przekazaly robocye

1880-1894 [End of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 148:

to hinder, to impede, to bother [with dative ‘what’]

Gdy yesm molwyl gym, przekazaly my (impugnabant me) za dar

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 119, 6:

(attested in Greater Poland) to oppose, to resist [with dative ‘whom’]

Dirimit, id est infringit przelamvge, przekasza

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 3:


nakłaść

Polish: nakłaść

From na- + kłaść. First attested in the fifteenth century.

Tedi Yzay poiøw osla y nakladl nan pelno chleba (tulit itaque Isai asinum plenum panibus)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 20:


tesknić

Polish: tęsknić

Modliles się do boga oycza, od smętkvsz tesknyl sobie, as krwawi pot plynąl s cyebie

1921-2024 [c. 1500], Slavia Occidentalis, volume XII, page 161:

(reflexive with sobie) to be sad, to despair


ciukać

Polish: ciukać

*Golandrizat czyvka

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 58v:

(attested in Greater Poland, hapax legomenon) to clown around (to make jokes, to act not seriously)


odewrzeć

otwirać (imperfective)
otewrzeć (alternative)

Polish: odewrzeć (dialectal)

/ɔdɛvr̝ɛt͡ɕ/

/ɔdɛvr̝ɛt͡ɕ/

Myasta wasza... zawarta sø a nye, kto bi odwarl (non est, qui aperiat)

1930 [c. 1455], “Jer”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 13,19:

to open (to make the inside of something accessible or allow for passage by moving from a shut position)

Odewrzi, panye, oczy twoge (aperi, domine, oculos tuos) a wydz!

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 16:

to open (to spread; to expand into an open or loose position)

Sit... confessio... czysta, oth[w]arta (nuda), rostropna y dobrowolna

1876-1929 [15th century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XV, page 534:


sromać

Polish: sromać (archaic)

Zaploncze se y sromaycze se (erubescant et revereantur) pospolu, gisz se *weselo zlemu memu!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 34, 29:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland) to be ashamed


opóździć

Polish: opóźnić

/ɔpɔːʑd͡ʑit͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *o(b)pozditi (sę). By surface analysis, o- + pozdny + -ić.

inh+

Et sic supra morem solitum (Jezus) tardavit, oposzdzyl syą, vsque ad noctem

1882 [End of the 15th century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 274:

(reflexive with się) to be late, to not make it in time


oździć

Inherited from Proto-Slavic *ozditi. By surface analysis, ozd + -ić. Cognate to Slovene ozdíti.

Yako gdi my otpusczil Yandrzey oszdzycz w oszdnyczy, tedi y mim ludzem otpusczil

1960 [1424], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 769, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) to dry malt


krzcić

Polish: chrzcić

Inherited from Proto-Slavic *krьstiti. By surface analysis, krzest + -ić. First attested in the 15th century.

chrzcić (alternative)
krcić (alternative)
krścić (alternative)

Myeny..., ysz to dzyeczą bylo zywo, asz ge chrzczono albo chrzczyly

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 374:

(transitive, Christianity) to baptize (to perform the sacrament of baptism)

Zona yednego dobrego czlowyeka krzczyla dzyeczyą, szlowye kmothrą zostala

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 114:

(attested in Greater Poland) to hold during baptism

Manu dextra debet bundicere faciem suam et dicet: Sancte Micula, veraciter faciem meam bundico al. swe lycze chrcza et veraciter iuro

1868 [1473], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 162:

to cross (to make the sign of the cross over something or someone as a farewell)

K temu Janowi wychodziła wszytka żydowska ziemia i krzcili sie w Jordanie (et baptizabantur in Jordane)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 177:


krszczyć

Polish: krszyć (dialectal)

/krʃʲt͡ʃʲit͡ɕ/

/krʃʲt͡ʃʲit͡ɕ/

Krol... poslawschy y krssczyl svyątego Yana Krzczyczyelya (rex... misitque et decollavit Joannem in carcere Mat 14, 10)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 347:

to behead, to decapitate (to remove the head of)


czyrślić

⇒ Polish: cyrhla (regional)

From *czirsło + -ić, from Proto-Slavic *čerti.

Iacom ia ne czirszlil w Boguszowe dzedzine przes gran[i]cze drzewa

1920 [1403], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 305, Płońsk:

(attested in Masovia) to peel a strip of white bark around the trunk so that the tree withers; tree girdling


naczrzeć

/nat͡ʃʲr̝ɛt͡ɕ/

/nat͡ʃʲr̝ɛt͡ɕ/

Tedi trsye cy to... szly sø a naczarly wodi (tres ergo isti... hauserunt aquam) s cysterni bethleemskey

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 18:


kaźnić

Inherited from Proto-Slavic *kazniti. By surface analysis, kaźń + -ić. Cognate to Czech káznit, Russian казни́ть (kaznítʹ) and Serbo-Croatian ка̏знити.

Paklybi thymi vynami kasnyon, nye skaraw syąn (et si penitus dictis poenis non correctus), ten isti gwalt w odeymanyu vczynylbi, ... przes sąnd ma bicz potąnpyon

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 97:

Corpus castigare casznycz

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 284:

(attested in Masovia) to punish, to penalize

Iensze kazni pogany (qui corripit gentes), ne bødze *karat?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 93, 10:

(attested in Lesser Poland) to castigate, to chastise, to rebuke, to reprimand

I bil gest Abraham stari kmyecz wele lat... Y rzekl: Kaznyeny bødzczye w domu swego starsego (dixitque ad servum seniorem domus suae)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 2:


okropić

Polish: okropić

From o- + kropić. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Ocropisz me, gospodne, yzopem (asperges me hyssopo) y oczisczon bødø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 50, 8:

(attested in Lesser Poland) to asperse, to sprinkle about; to besmirch (to cover with drops of liquid)


wytłuc

Polish: wytłuc

From wy- + tłuc. First attested in the 15th century.

Pulverem pedum vestrorum excutite wytluczcze! (Luc 9, 5)

1981-2001 [XV med.], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume III, Dąbrówka Kujawska, Krakow, page 20:

(attested in Kuyavia, Lesser Poland) to pound out, to stamp out, to knock out (to remove from the inside by hitting)

attested in Kuyavia; Lesser Poland; attested in Kuyavia; Lesser Poland


zaślepić

Polish: zaślepić

From za- + ślepy + -ić. First attested in c. 1500.

Boza matko..., roszvyąszy szvyąszane, oszvyecz szaslepyone

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 68:


zaślepiać

Polish: zaślepiać

From zaślepić + -ać. First attested in the 15th century.

Wielika myloscz oczy zaszlyepia a od mylego rany nye bolyą

1885-2024 [XV ex.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 372:

(attested in Lesser Poland) to blind, to beblind, to make blind


zwarzyć

Inherited from Proto-Slavic *sъvariti (“weld together”).

inh+

Ferrum conflatur, szwarzono, candoreque purificatur, sic rubigo rei pellitur igne dei

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 19:

(metallurgy, attested in Sieradz-Łęczyca) to weld together (to join two materials (especially two metals) together by applying heat)

Deinde promisit dare claues regni celorum Petro dominus, sed tunc non dedit, quia adhuc non fuerunt fabricate in crvce et sangwine suo combinate szwarzon[y]e, spusczon[y]e

1901 [1477], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 323:


zwarzyć

Polish: zwarzyć

Inherited from Proto-Slavic *sъvariti (“to boil”). By surface analysis, z- + warzyć.

Warzinecz swarzi

1937 [c. 1400], Paul von Diels, editor, Der älteste polnische Cisiojanus, Płock:

(of plants, attested in Masovia) to blast, to blight, to nip, to shrivel

Sicud quatuor digestionibus, gl. excoccionibus, predisposicionibus svarzenim, cibus percoquitur svaron biva

1874-1891 [1436], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 277:

(cooking) to cook (to prepare food for eating by heating it)


mirzyć

Polish: mierzyć (Middle Polish)

Inherited from Proto-Slavic *miriti. By surface analysis, mir + -yć.

Nyesgody myrzy bella federat

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 24:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to reconcile (to restore a friendly relationship)


bańturzyć

>? Polish: bajdurzyć

From unattested *bajdura + -yć, from bajać. Compare Polish bajdurzyć. First attested in 1483.

Banythurzisch et non dicis, quantum servit ad ius

[1483], Adam Wolff, editor, Rękopiśmienne ekscerpty Adama Wolffa pochodzące z mazowieckich ksiąg sądowych, Łomża, pages 3, 883:

(attested in Masovia) to blather, to lie


bantować

Middle Polish: bantować

Borrowed from Hungarian bánt + -ować. First attested in c. 1408.

Gynny szą beszmyerny ludze y neszprawny, ysz myru nygdzye nye maya, yako szą osządzeny na szmyercz y czczy odsządzeny, yako tho banthowany, ysz gym nygdzye myr nye gesth

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 112:


słuć

Nazwal to myasto bog wydzenya, przeto yze [ge] to myasto slowye (dicitur): na tey gorze pan bog wydzy

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 14:

Dzyen ten troyakyem ymyąnyem vezvan. Napyrwe y myenya epyfanya.., vtore zową *teophonya..., trzeczye slowo bethffanya po greczkv od tego, czo szye stalo na svaczbye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 204:

Dal ym sve pyenyądze, kazdemv mna, ktorez yest greczkye slovo..., to slovye ymyą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 407:


pokarmić

Polish: pokarmić

From po- + karmić. First attested in 1471.

Wezvaw wszech kaplanow, spolu wipelnywszi post, pokarmyly syø (simul expleto ieiunio refecerunt)

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 20:


uwiązać

Polish: uwiązać

From u- + wiązać. First attested in the second half of the 14th century.

Gdysz bichom w[y]esli w zemyø a nye bil-li-by za znamyø ten to powrozek czyrwony, a ty gego nye uwyøzesz na okyenczv (ligaveris eum in fenestra), gimzesz to nasz vipvsczyla

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 18:

Prze vyączscha y *drudnyeyscha mąką nye przepusczyly yego (sc. Jesukrysta) zyemye dopascz czy, ktorzy povroz dzyerzely, ktory yemv na schyyą vvyaząly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 653:

to bind, to tie around, to wrap tightly by tying

Infixe sunt wyązly szą al. yazany schą (infixae sunt gentes interitu, quem fecerunt Psal 9, 16)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 127:

Bądzyely (sc. dziewica) vvyazana obyetnyczą prz[ez] wyedzyena svego oycza (si voto se constringeret patre nesciente) a oczyecz zvyedzącz [nie] ymye odmavyacz tego, natemmyesczye ma bycz obvyązana temv slyvbv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 28:


odrać

⇒ Polish: odra

O beata virgo, quam tu es denudata et lacerata, id est odrana!

1874-1891 [ca 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 373:

Sicut ipsius domum violenter odral (sc. Nicolaus)

1897 [1394], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 3288, Łęczyca Land:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to steal, to sack


wyklepać

Polish: wyklepać

From wy- + klepać. First attested in 1388–1430.

Wenceslaus... cum Nicolao terminum... habent... pro decem mercis... et pro eo, quod in tribus villis gagyos venariis (pro venatoriis?) procurauit vlg. wyclepal

1388–1430, Rękopiśmienne luźne ekscerpty z ksiąg sądowych grodzkich i ziemskich, volume III, Krakow, Biecz, and Czchów, pages b 514, 5:

Wenceslaus... cum Nicolao terminum... habent... pro decem mercis... et pro eo, quod in tribus villis gajos venariis (pro venatoriis?) procurauit vlg. wyklepał


śladować

Polish: śladować

Inherited from Proto-Slavic *slědovati. By surface analysis, ślad + -ować. First attested in the middle of the 15th century.

etydate

Przed ssmyerczyø nye slyadowal zzywota swyøtych (non imitabatur vitam sanctorum)

1901 [Middle of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 428:

to follow, to imitate, to model one's actions on someone else's, to follow someone's lead


szepiotać

Polish: (Middle Polish) szepietać

/ʃʲɛpʲɔtat͡ɕ/

/ʃʲɛpʲɔtat͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *šьpъtati. Doublet of szeptać (“to whisper”).

Y[e]sczye dw lyat ny myal, począl movycz spelna slova vymavyayącz a nycz nye zayąkayącz, yako ynsche dzyeczy pyrvey szepyecza, yedno pol slova wymavyaya (quia solent pueri primo titubando proferre vix dimidia verba detruncando), bo obyczay yest dzyeczynny, yze vątpy[ą]cz yezykyem szeplunya, alyes navykna yezykyem slova movycz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 99:

(intransitive) to lisp (to incorrectly pronounce sibilants)


ucałować

Polish: ucałować

From u- + całować. First attested in the middle of the 15th century.

Oczyecz yego... padl na yego schyyą, oblapyvschy vczalowal y (leg. ji 'go' osculatus est eum Luc 15, 20)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 387:


schorzeć

Polish: schorzeć

From s- + chorzeć. First attested in the 15th century.

Oczy moye schorzaly (languerunt) przed stradzø Puł 87, 9; Infirmata est zvøntlala vel szchorzala

1890 [Fifteenth century], Bolesław Erzepki, editor, Szczątki dawnej polszczyzny, Mogilno, page 182:

(attested in Greater Poland) to become weak or ill


wyryć

Polish: wyryć

From wy- + ryć. First attested in the 14th century.

Wiryl iø (sc. winnicę, exterminavit eam) w[ie]prz z lassa

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 79, 14:

(attested in Lesser Poland) to destroy by digging

Nye... przenyeszes myedz blisznego swego, ges to sø virili (quos fixerunt) pirwszy k gimyenyv twemv

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 14:

Vyryly byly sculpebant

1874-1891 [1462], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 270:


pognać

Polish: pognać

From po- + gnać. First attested in 1471.

Pozienye grozą minabit (sic minabit rex Assyriorum captivitatem Aegypti Is 20, 4)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 90:

Szlo tez s nym pyedzyeszyąd poczesnych mazów, którzy byly dzyevyącz tyszyącz lyvda do Rzyma sobą pognaly (secum traxerunt)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 115:

Pognaly acceperunt (omnes hi acceperant uxores alienigenas I Esdr 10, 44)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 52:

Corruption of pojąć (“to take as a wife”).


pokropić

Polish: pokropić

From po- + kropić. First attested in 1471.

Olegyem pokropyonego oleatam (faciens... tortulas saporis quasi panis oleati Num 11, 8)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 25:

(transitive) to sprinkle (to cover something by sprinkling a liquid on to it)


połowić

Polish: połowić

From po- + łowić. First attested in 1446.

Jaco mye Yan... *zayol ryby *sze yesor zamopąd y polowyl gwaltem

1950 [1446], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 763, Warsaw:


wdać

Polish: wdać

Yakom ya vdal oszmdzeszad grzywyen temu, komu lyst obmawya, pyrzweg, nisly ye Yan wosznym zapowyedzal

1960 [1430], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 1033, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) to hand over, to turn in, to give

Iacom przi tem bili, kegdi Øndrzey wdal Choczemirowi swø czøscz na ueki

1888 [1390], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 62:

(attested in Greater Poland) to give legal ownership


wypitwać

Polish: wypitwać

Exenterare, id est euiscerare vynątrzycz, vypythvacz

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 126:

(attested in Greater Poland) to disembowel, to gut


skalać

Polish: skalać

From s- + kalać. First attested in the 14th century.

Tesch byla (sc. Maryja) tako barzo czysta..., kyedykolvyek v kolepcze albo v pyelyvchach lyezala, nygdy szyą nye skalyala (se numquam maculavit) podlvg obyczaya dzyeczyączego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 13:

to befoul, to stain (to make foul; to soil; to contaminate, pollute)

Taynimy grehy scalano (sc. sirce)

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 13:

(figurative, attested in Lesser Poland) to befoul, to stain (to stain or mar i.e. with words)


dosypać

Polish: dosypać

From do- + sypać. First attested in 1469.

Non vultis secum granicies inceptas sippare et facere, assipare et finire al. doszypacz et dokonczycz

1868 [1469], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVIII, page 13:


okrysić

From o- + Middle Low German krisselen + -ić. First attested in 1417.

Yako Mikolay dwe graniczy zosoral (pro rosoral) a dwe okrisil

1895 [1417], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 140:


zmówić

Polish: zmówić

Etymology tree
Proto-Slavic *jьz-
Proto-Slavic *sъ(n)
Old Polish z-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish zmówić
From z- + mówić. First attested in 1301–1350.

etymon

Tedi gednacze yeli, smoui[s]li szø do woyevod[y] na spitane

1959 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 187, Poznań:

Jacosm ia medzy gimi smowil, iszby ieden na drugego ne *mayl wstawacz (leg. ustawiać) *rog

1967 [1401], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 172, Kościan:

Iacosm ne smowil s panem Mroczkem pospolu gechacz w Carnowo szø wansadz (leg. wwiązać)

1959 [1404], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 560, Poznań:

Jakom ia sch woythem ne schmowil szø ni s lawniki, gdim Janowi rok sdal

1897 [1409], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 1739, Łęczyca Land:

Yz Woczech ne szmowil tey szmowy sz Baworowskim

1967 [1412], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 472, Kościan:

(sometimes reflexive with się, attested in Greater Poland, Sieradz-Łęczyca) to agree, to make a deal [with accusative], [with na (+ accusative)], [with infinitive]

Smowyly szą (war. kal.: schmovyly schią) federati sunt (quae cum audisset Adonisedec rex Ierusalem, quod scilicet cepisset Iosue Hai et subvertisset eam... et quod transfugissent Gabaonitae ad Israel et essent foederati eorum, timuit valde Jos 10, 1)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 56:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to make peace, to enter an alliance

Bo vyedzyal (sc. Judasz), yze Zydovye szye smovyly na smyercz mylego Iesusza

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 444:

(reflexive with się) to collude (to plan something with someone)

Iacom ya nye smouil Voycechowi syostri... Eze Wlodek nye smouil Voycyechowi syostri

1920 [1427], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 2907, Zakroczym:

(attested in Masovia) to result in a marriage proposal

Jaco Jan ne ssmowil swego possla (sc. na dzień), kyedi by mal wyecze w szwey wsszy

1959 [1414], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 703, Poznań:

(attested in Greater Poland) to set up, to make an appointment

Jacosm smowil rok medzi panem Dobrogostem a medzi Bodzanthø... w ssobothø po Gromniczach

1959 [1408], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 645, Poznań:

(law, attested in Greater Poland) to arrange, to agree, to set or determine a legal window or deadline in advance

Sø ta ista sloua zmouona ochcem suøtim, iemuz bese ymø Symeon

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 3:

(attested in Lesser Poland) to say verbally, to utter

Ale naam na vszitek na ze[mię przyszedł, jako Iza] yas profeta dobrze i podobne zmow[ił]

1922 [Fourteenth century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 232:

to foretell, to prophesy (to predict the future)

Szmowyly aspirati

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 494:

(phonetics, attested in Greater Poland, Masovia) to aspirate, to say with aspiration

Yesthl[h]yby sye tho przygodzylo kthoremv brathv thego nye spelnyczi..., thedy pothem ma trzy paczyerze zmoviczy, zpyaczi y zpelnyczi (dicatur)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 711:

(attested in Lesser Poland) to say from start to finish; to recite a prayer


zmawiać

zmówić (perfective)
zmałwiać (alternative)

Polish: zmawiać

Etymology tree
Proto-Slavic *jьz-
Proto-Slavic *sъ(n)
Old Polish z-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish zmawiać
From z- + mawiać. First attested in 1405.

Yakom w tem chodzyl y smaval, kedy raczyl pan Byechowsky za Phylypa... za trzecza czascz pyaczydzeszanth grzywyen... Vyanczenczovy

1974 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 1008, Kalisz:

Yako... thom szmawyal, ysze Yan cupil... dzyedzithstwo w Marcowiczac

1960 [1444], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 1209, Pyzdry:

Jacom ya ss Wlothkyem nye szmawyal graniczicz Grothowa

1879 [1435], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page LXXXI:

(attested in Greater Poland, Masovia) to agree, to make a deal

Tez vydzyely (sc. zwolenicy), yze yvz Zydovye vyelyką nyeprzyasn przeczyv yemv (sc. Jesukrystowi) myely, smavyayącz szye, yakoby go vbyly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 583:

(reflexive with się) to enter into a secret agreement against someone

Jacom ya szmowczą byl w they rzeczy, *gyedy Yadwigą zmavano za monsch za Stanislawa

1879 [1457], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page LXXXXIV:

(attested in Masovia) to mediate in a marriage contract

Ysz Ian [s] ne smawal cum pincerna nullum terminum mimo prawo

1960 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 270, Pyzdry:

(law, of deadlines, attested in Greater Poland) to determine, to agree on

Yako ne szmawal any mego masza, anym o thim wedzala, by szapustha na Thwardowe zapowedzana

1974 [1425], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 912, Kalisz:

(attested in Greater Poland) to inform; to notify

Legimus de quodam religioso dissolute vite, qui quodam tempore stabat ante ymaginem virginis Marie et orabat vesperas de ipsa. Et dum orando illum ympnum: Aue maris stella, venisset et pronunciasset, zmawyaal, illum versum: Monstra te esse matrem, venit ad eum vox de ymagine

1880-1894 [Fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 273:


skłóć

Polish: skłuć

Jacobus recognovit, quia in domo... Guncerz..., in qua sedet edilis suus al. dwornik Sień, vidit postes et hostia violenter seccata et perforata al. zsieczone, złamane i sk[ł]ote

1868 [1471], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 123:

Kaszdi, genszebi szyø dodknøl gory, szmyerczyø vmrze. Røcze gego nye dodknø sze gori, ale kamyenym obrzuczon bødze albo *skot *bodze (confodietur) osøkamy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 13:


odsypać

Polish: odsypać

From od- + sypać. First attested in 1413.

Yacom ya ne mal sz Tomassem smowi medzi Puchalami granicz othsipacz

1920 [1413], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1940, Płońsk:

(attested in Masovia) to demarcate an estate by piling up mounds

Judicium decreuit, quod Johannes... aquam, quam de antiquo meatu al. z ssamicze eduxit, debet reddere viceuersa in anticum meatum ipsius aque et aggerem ressipare al. odssipacz

1856-1870 [1446], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3250:


znawać

From znać + -wać. First attested in the 15th century.

Quas dedit (sc. proconsul quinque marcas)..., quando hominem detinuit al. gyal, iustum ibi cum tota communitate non colloquendo al. nye znawagyacz

1959 [Fifteenth century], Witold Maisel, editor, Ortyle sądów wyższych miast wielkopolskich z XV i XVI w., Greater Poland, page 23:

(attested in Greater Poland) to acknowledge, to recognize


otyć

Polish: otyć

Pane meo pingwis, gl. sc. tu mustela inscrassaris tyjesz, otyłaś

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 15:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to gain weight


połapić

Polish: połapić

From po- + Proto-Slavic *lapiti, from *lapati. Calque of Latin comprehendō. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Gonicz bødø neprzyacele moie y polapø (comprehendam) ie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 41:

Rozumeycze temu, gisz zapominacze boga, bicz nekedi ne polapil (nequando rapiat)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 23:

(attested in Lesser Poland) to catch, to apprehend


pychlić

Middle Polish: pychlić

Qui nutrit et diligit inordinate corpus suum køble, pychly nevrzødne

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 580:


dobrzemówić

Univerbation of dobrze + mówić. Compare Old Czech dobrořěčiti, Latin benedīcō. First attested in the end of the fourteenth century.

W czerekwach dobrzemowcze bogu (in ecclesiis benedicite deo)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 67, 28:

(attested in Lesser Poland) to adore, to praise, to condemn, to speak well of

Dobrzemowcze thym a modlcz[e] sze za thy, czo wasz przesladvya, dobrzemowcze (benedicite persequentibus vos, benedicite et nolite maledicere Rom 12, 14)

1880-1894 [Fifteenth centeury], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 58:

(attested in Southern Borderlands) to wish well


domawiać

Polish: domawiać

Etymology tree
Proto-Slavic *do-
Old Polish do-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish domawiać
From do- + mawiać. First attested in 1466.

etymon

Odpovyedzyawschy svyąthy Pyotr rzekl kv mylemv Iesusovy rzekącz: Gospodnye, dobrze nam thv bycz, chczeschly, vczynym thv trzy przybytky, tobye yeden, Moyzeschovy yeden, a Helyaschovy drugy. Gescze tego domavya svyąthy Pyotr, nathychmyast oblok svyąthy zaczmycz ye (adhuc eo loquente, ecce nubes lucida obumbravit eos Mat 17, 5)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 366:

O tem, jako Pilat przyganiał Żydom, a swarzył sie s nimi, domawiając im

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 810:


domówić

Polish: domówić

Etymology tree
Proto-Slavic *do-
Old Polish do-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish domówić
From do- + mówić. First attested in 1481.

A takosch rzekl myly Kristus daley: Ova szye przyblyza, yen myą zdradzy. A nye doczyągnal myly Kristus tego slova domovycz, aze Iudasch poydzye (adhuc eo loquente ecce Judas... venit Mat 26, 47) z vyelyką tlusczą Zydov y ryczerzov

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 612:

Czczyenye o tem, yako Zydovye Vyelyką Srodą konyecznye domovyly, yze myely vbycz mylego Iesuszą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 507:

to agree on or coordinate the details of something

Prefatus procurator iure proloqutus est al. domowił sie, ut predicta Anna de Jasionka tradidit filio suo Iohanni per legitimum al. obcego tutorem causam vergentem cum generoso Iohanne subpincerna et eciam Anna Korytkowa eodem modo marito suo tradidit, quod et ius decrevit, quod possunt habere

1868 [1481], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVI, page 392:

(reflexive with się, law) to declare in a trial


mołwiać

From mołwić + -ać. First attested in 1438.

Wzywaly gospodna a on wysluchal ye, a w slupye ognya molwyal k nym

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 98, 7:

(frequentative, attested in Greater Poland) alternative form of mawiać


przerznąć

Polish: przerżnąć

From prze- + Proto-Slavic *rьznǫti. First attested in 1446.

Georgius... attulit literam scissam al. przerznyeny..., ut de registro et de actis terrestribus deplanaretur

1868 [1446], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 270:


wykręcać

Polish: wykręcać

From wykręcić + -ać. First attested in the second half of the 15th century.

etydate

Ten ps[alm] powyada, yze Xpus wszytko nyemyloszyerdze zdradne od bogatstw dobroty swoyey wykrø[c]za y oddalya

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 51 arg:

(attested in Greater Poland) the twist out; to unscrew (to remove from the inside of by twisting)


wykręcić

Polish: wykręcić

From wy- + kręcić. First attested in the end of the 14th century.

Przeto bog zkazi cze do concza, wicrøczi cze (evellet te) y wynese cze z przebitka twego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 51, 5:

(attested in Lesser Poland) to twist out; to unscrew (to remove from the inside of by twisting)

Wronka... proposuit super Vlkam..., quod sibi fenestra res eradicavit al. vykraczila cum ligno al. zerdza et recepit sibi de vestimentis, peplis

1868 [1444], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 136:


potrzebizno

From potrzebizna + -o. First attested in the end of the 14th century.

Ktorykole chcze zbawon bycz, przede wszym potrz[e]byszno gest (opus est), aby dzerszal krzesc[ij]anskø werø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 1:

(impersonal, attested in Lesser Poland) ought to, should


potkać

Polish: (obsolete) potkać

From po- + tkać. First attested in c. 1428.

Bo sø nye chczeli wasz potkacz (noluerunt vobis occurrere) s chlebem a s wodø na drodze

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 4:

Potem Iacob szedl... y potka szye s angyoli bozymy (fueruntque ei obviam angeli dei)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 1:

(intransitive or reflexive with się) to encounter; to run into, to meet by chance

Nedawno mą rzecz byla pothkala, abich barzo crasznø pannø mylowal

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 481:

(attested in Greater Poland, Masovia) to befall, to bechance, to happen, to occur


zrębać

Polish: zrąbać

From z- + rębać. First attested in 1471.

zrębić (alternative)
zdrębić (alternative)

Fyedor... recognovit, quia dum venit in bona ipsius (sc. Iohanni) in Pyetrcze et ibi vidit resecatam al. srąbane portam circa curiam Iohannis

1868 [1487], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 245:

Nicolaus... et... Wylam... recognoverunt, quod... viderunt familiarem eiusdem Anne vulneratum et cessum al. srąbanego et penes curiam cepem subsecatum

1868 [1499], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVI, page 298:

Et passi sunt eam excidere a chczely czoln schiekacz aut zrambacz (war. lub.: syecz, leg. zsiec, albo srąbycz, mamotrekt mikułowski: zsekati; tunc absciderunt milites funes scaphae et passi sunt eam excidere Act 27, 32)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 302:


postrzyc

Polish: postrzyc

From po- + strzyc. First attested in 1421.

Pansska ministerialis debet docere infra duas septimanas, quod est signatus vlg. postrzizen ministerialis

1856-1870 [1421], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 1810:

to perform a Slavic coming-of-age ritual haircut


wiesić

Wyesyly [dzieci] za glowi (suspendebant pueros a cervicibus) po wszech domye[ch]

1930 [c. 1455], “I Mach”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 64:

Ecce reum damnat iudex, crux horrida, gl. crudele patibulum, punit, gl. furem vyeszy

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 16:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to hang (to execute by suspension from the neck)


wiesić

Middle Polish: wiesić, wiessić, *więsić

Sed eius manus lecto, maram, adheserunt weszili sø (princeps sacerdotum manus ad feretrum, sc. Mariae, misit volens ipsum evertere, sed manus eius arruerunt et lecto adheserunt, Gn gl. 134a: przyschly, PieśniWład 176: szą przylnąly)

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 267:

(reflexive with się) to adhere, to cling, to stick


przeciwomołwić

Univerbation of przeciwo + mołwić. First attested in the end of the 14th century. Compare Latin contrādīcō.

Wyimesz me od przecywomolwøczego luda (de contradictionibus populi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 47:

(attested in Lesser Poland) to contradict, to withspeak; to oppose, to say something opposite


przemówić

Polish: przemówić

Silesian: przemōwić

Etymology tree
Proto-Indo-European *per-
Proto-Slavic *per-
Proto-Indo-European *per-
Proto-Indo-European *pró
Proto-Indo-European *pro-
Proto-Slavic *pro-
Old Polish prze-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish przemówić
From prze- + mówić. First attested in the 15th century.

etymon

Przemovila iest oslicza rzekącz (locuta est)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 28:

Szmyercz do nyego przemowyla

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 48:

Szynku myly, ... przemow k mathcze bych szya uczyeszyla

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, Nowa Słupia, page 48:

+obj

(attested in Masovia, Lesser Poland) to begin speaking [with do (+ genitive) or ku (+ dative) ‘to whom’]

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

By byla czo przykrego przemovyla, szervalaby szya ve mnye kaszda szyla

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 93:

Velebna cystota te to defky byla gest, yscy ona any bogadstwem, any *groso ne dala sø gest przemouicz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 70b:

(attested in Lesser Poland) to talk over to talk around


wzmawiać

Etymology tree
Proto-Balto-Slavic *uź
Proto-Slavic *vъz
Proto-Slavic *vъz-
Old Polish wz-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish wzmawiać
From wz- + mawiać. First attested in the fifteenth century. Compare Polish wzmawiać.

etymon

Redicere wsmawyacz seu lepak mowycz

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 21:


zawidzieć

Polish: zawidzieć (obsolete)

Inherited from Proto-Slavic *zaviděti. By surface analysis, za- + widzieć. Cognate with Old Church Slavonic завидѣти (zaviděti), Czech závidět, Slovak závidieť.

Czlowyek roskosnego ziwota... zavidzecz bødze bratv swemu (invidebit fratri suo)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 54:

to envy [with dative ‘who’] (to feel displeasure or hatred towards (someone) for their good fortune or possessions)

Bo sø szye rosplodzily (sc. nieprzyjaciele moi) a zasrosz[cią] zlosną zawydzely mnye (odio iniquo oderunt me)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 24, 20:

(attested in Greater Poland) to hate (to dislike intensely or greatly)


otpowiedzieć

/ɔtpɔvʲɛd͡ʑɛ(ː)t͡ɕ/

/ɔtpɔvʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

/ɔtpɔvʲɛd͡ʑet͡ɕ/


przypowiadać

zlw-opl-verb

przypowiadać impf (perfective przypowiedzieć)

przypowiedzieć (perfective)
przypowiedać (alternative)

Polish: przypowiadać

From przy- + powiadać. First attested in the 14th century.

W naszem myesczye geden przypowyedal szye (allocutus est) kv polv murowy (pro muru) szwego szaszyada

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 21, 1:

(reflexive with się, law) to make a legal claim


przypowiedzieć

przypowiedzieć pf (imperfective przypowiadać)

Polish: przypowiedzieć

/pr̝ipɔvʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

/pr̝ipɔvʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

From przy- + powiedzieć. First attested in 1427.

ref

Bańkowski, Andrzej (2000) “przypowiedzieć”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)

A czwarthy (sc. człowiek) przyszedl przed gayny sząd y przypowyedzyal szye tesz k temu gymyenyu (locutus est eciam super debita viri pro debito suo)

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 119:

Quomodo veniens dominus Sbigneus incepit loqui al. przypowyedzal sye: Domine succamerarie, sentenciate mihi penam

1934 [1460], Leon Białkowski, editor, Lubelska księga podkomorska piętnastego wieku. Liber succamerarii terrae Lublinensis saeculi XV, Lublin, page 93:

(reflexive with się, law, attested in Greater Poland) to make a legal claim

Terminum habuit kmetho nobilis Leszyeczky, qui fuit captus equam myszathą apud Iwaszko de suburbio castrensi et asseruit..., quod fuisset ei subtracta equa et dictus Iwaszko asseruit, quod emit in foro... Hic kmetho nobilis Leszyeczky non stetit... Cui prefato Iwasko ius mandavit al. przypovyedzyal equam

1868 [1499], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 375:


spowiedać

(transitive, reflexive with się, Christianity) alternative form of spowiadać


spowiedzieć

Polish: spowiedzieć

/spɔvʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

/spɔvʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

From s- + powiedzieć. First attested in 1425.

Katherina... pecuniam ostendit pro villa... Pyssary... et hanc pecuniam per Stanislaum ministerialem ostendit vlg. spowyedzala

1856-1870 [1425], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2049:

Spovyedzyal szye (sc. Judasz), aby zdradzyl krev nyevynną czlovyeka pravego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 760:

(transitive or reflexive with się) to confide, to confide in (to say something in confidence)


wspowiadać

From ws- + powiadać. First attested in 1428.

Yakom bil nyemoczen prawø nyemoczø tedi, kedim sze wspowyadal

1960 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 894, Pyzdry:

(reflexive with się) to confess, to shrive (to disclose sins)


wspowiedać

(reflexive with się) alternative form of wspowiadać


pokładać

Polish: pokładać

Silesian: pokłŏdać

From po- + kładać. First attested in the fifteenth century.

Thy szyna bozego pyelyvchamy povyyala, thysz gy w gyaslkach pokladala

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 30:

Thacz Anna szwyą[ta] szklonnoscz myala, gdy poczyechą szwoyą w thobye, panye, pokladala

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 80a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to place hope; to trust

*Tey dwoge skody pokladam zaloblyvye hec duo damna queror

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 16:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to present, to show

Podobenszthwo pocladam exemplum pono

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 81:

Iozephus poklada, yze Herodyada byla dzyewka Arystobolova (Iosephus tradit Herodiadem fuisse filiam Aristoboli)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 242:

Ad predictam feriam quintam... transponimus et transferimus al. przekladamy y pokladamy

1934 [1460], Leon Białkowski, editor, Lubelska księga podkomorska piętnastego wieku. Liber succamerarii terrae Lublinensis saeculi XV, Lublin, page 88:

(attested in Lesser Poland) to spread, to scatter (to carry different ways)

O prawye, w kthorem ktho odpowyedzyecz yma sprawnye. Poclada thesz dwa czlonky polskego prawa

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 14:

(attested in Masovia) to contain; to include

Ira... dirigit arma rospuscza, poklada, wswiyą bron

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 14:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to direct, to aim

Contr[axit] matrimonium, al. bral slub, sed n[on erat] ei coniunctus carnaliter al. nye po[kla]dal sze

1856-1870 [1471], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 4038:


skarbić

Polish: skarbić

From skarb + -ić. First attested in the end of the 14th century.

Zkarbi (sc. człowiek, thesaurizat) a ne we, komu sgromadzi ie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 38, 10:

(attested in Lesser Poland) to hoard (to collect or amass riches)


wygasać

Polish: wygasać

From wy- + gasnąć + -ać. First attested in the fifteenth century.

Gdy... gynszy brath... ono skazanye odwolawa... chczącz, aby to skazanye wypysano abo zagaszono, a k temv naszy sądze czastokrocz syą sklaniayą, a rzeczy skazane wygassaly (sic huiusmodi sententia... consuevit retractari)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 27:

(law, of legal judgements, attested in Lesser Poland) to expire


zważyć

Polish: zważyć

From z- + ważyć. First attested in c. 1430.

Tercio debemus probare, swasziczy, indigne sumcionis (sc. corporis Christi) periculum, scodą, quante sit horribilitatis grosznosczi

1981-2001 [c. 1430], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Kęty, page 13:

(attested in Silesia) to consider, to think through; to heed

Verba nostra examinanda sunt, badą szwazona, districto dei iudicio

1874-1891 [1448], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Częstochowa, page 352:

(attested in Lesser Poland) to assess, to evaluate


kładać

Middle Polish: kładać

Inherited from Proto-Slavic *kladati. By surface analysis, kłaść + -ać. First attested in 1407.

Iacom ya ne røbil na Potrowe døbrowe chrosta anim go cladal na wosz szilø

1920 [1407], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1032, Płońsk:

(attested in Masovia) frequentative of kłaść (“to put”) (to place something somewhere)


nadłożyć

Polish: nadłożyć

From nad- + łożyć. First attested in the end of the 14th century.

Dni na dni crolowi nadloszisz (dies super dies regis adicies)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 60, 6:


zakręcić

Polish: zakręcić

From za- + kręcić. First attested in the fifteenth century.

Offyerowacz bødzye dwye garlyczi... panv... y da ge kaplanowy, gensze pyrwe offyervge za grzech, zakrøczyw glowø gego (retorquebit caput eius ad pennulas) tako, zebi syø gardla *dzerszalo any owszem gey vrwacz

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 8:


zmoknąć

Polish: zmoknąć

From z- + Proto-Slavic *moknǫti. First attested in the end of the fifteenth century.

etydate

Thakyesz runo Yedeonowo dzywno sz nyeba szmoklo

1874-1891 [End of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 221:


spokładać

From s- + pokładać. First attested in 1466.

Corpus vbi Cristi sepelierunt Pharisei, nos, gl. sc. milites, ibi vis somni consepeliuit, gl. prostrauit spospolicze spokladala

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 25:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to knock to the ground


skłaść

Polish: skłaść

From s- + kłaść. First attested in the middle of the 15th century.

Poruschyly vschytek lyvd, yze vschysczy pochvataly szye svych loz..., yze szye byly vschysczy iuz skladly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 663:

to lay down (to put oneself in a horizontal position)


wkłaść

Middle Polish: wkłaść

From w- + kłaść. First attested in the fifteenth century.

Tedy lud wszøwszy møøky... a nawyøzawszy w plaszcze, wkladly søø na swoge pleczy (posuit super umeros suos)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 34:


zakładować

From zakład + -ować. First attested in the fifteenth century.

Y zakladowana ta studnycza kamyenyem (os eius grandi lapide claudebatur)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 2:


wskładać

From ws- + kładać. First attested in the fifteenth century.

Nødzili sø nasz Egipsci..., wskladayøcz na nasz przeczøska brzemyona (imponentes onera gravissima)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 6:

Nye wskladay krwye nyevinney (ne reputes sanguinem innocentem) posrod lvda twego israhelskego

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 8:


pewnić

Polish: pewnić

From pewny + -ić. First attested in the end of the fifteenth century. Compare Old Czech pevniti.

Pewny firmat

1876-1929 [End of the fifteenth century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XII, Murzynowo, page 144:

(attested in Pomerania) to make sure, to make certain; to make unchanging


odtrącić

Polish: odtrącić

From od- + trącić. First attested in the fifteenth century.

Vstawiamy, aczby kto chczal o maszoboystwo kogo gabacz..., tedy to ma czinycz do trzech lath, nysz wynydą... od zabicza glowy. Aczlyby po trzech lyeczech chczal czynycz, tedi dawnoscz tho odtrączy (petenti... pro capite obstabit exceptio praesriptionis obiectus)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 47:

Retrocedens dum fert vestigia cancer, hispida saxosis terga relisit, odtraczyl, aquis

1885-2024 [End of the fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 286:

(attested in Lesser Poland) to cast off, to get rid of

Czastokrocz syą przygadza, ysze geden pylnyeyszy gest syebye obeszrzenya y syedlenya nysz drvgy..., dla ktorego obyczaya domownyk czastokrocz odtrączy syą (se subtrahit) od bvdowanya y polepszenya swego gymyena

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 45:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland) to abstain from


ottrącać

Polish: odtrącać

From odtrącić + -ać. First attested in the fifteenth century.

Sunt quidam, qui precium suorum seruorum taliter defalcant ottrączaiø, nam cum ipsis debent soluere, tunc componunt super eos dicendo: Perdidisti mihi calcar

1981-2001 [Fifteenth century], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume IV, page 63:

to deduct, to take away (to remove from a sum)


utrącić

Polish: utrącić

From u- + trącić. First attested in 1420.

Jaco Jan... ne gąl *Vanczinczewego czloweka gwaltem y ne bil go ani policzcowal, any swlekal, any mv nogy vtrączil

1967 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 836, Kościan:

(attested in Greater Poland) to hit or jostle hard, with force

Non inpinget nye wyasnye aut nye vtraczy syą (tunc ambulabis fiducialiter in via tua et pes tuus non impinget Prov 3, 23)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 134:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to be hit hard

Gdysz ivsch v zyvoczye svyatą Anny plod ten vyelyebny […] czala podlvg przyrodzenya popelnylo, yze yvsch bylo vtrączono podlvg obraza czlovyeczego (cum... in effigiem hominis formatus foret)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 9:


siąc

Quod debet dominus Nicolaus... tenere granicies iuxta invencionem arbitrorum..., et prziszedwschy ad flumen Iassenycza debet transire granicies po brzegu ab illa parte a villa Lodzina tam alte, prout bona ipsorum pertingunt al. szyeglo

1868 [1446], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 264:

Dampnum erit meum, in quocumque iure me attingerint al. szaglyby

1868 [1442], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 48:

(intransitive) to sue (to seek by request)


przyjć

przychodzić (imperfective)
przyć (alternative)
przyść (alternative)

desc

Polish: przyjść, przyść, przyści, przyć, przyjć (Middle Polish)

Silesian: przijś

Inherited from Proto-Slavic *prijьti. By surface analysis, przy- + ić. First attested in the 15th century.

(of living beings) to come; to appear in person; to announce oneself

+obj

to achieve, to gain [with k (+ dative) or w (+ accusative) ‘what’]

(of a woman) to marry [with za (+ accusative) ‘whom’]

Quod tam dominus castellanus, quam dominus Leonardus compromiserunt al. prziszli potenter in premisis causis

1868 [1442], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 198:

(of enemies) to come or arrive intending to invade

(of physical things and phenomena) to appear, to begin; to spread

(of a prayer) to reach one's goal, to arrive, to be heard

(of consequences or events) to be coming; to be expected, to be owed

(of abstract concepts or time and its segments) to come

(of unpleasant experiences)) to appear, to happen, to break out, to occur

to appear; to occur; to be fulfilled [with na (+ accusative)] or [with dative ‘to whom’]

przed (+ accusative) ku (+ dative) ‘subject’

(impersonal) to find out, to discover, to learn, to realize (to become aware of) [with przed (+ accusative) or ku (+ dative) ‘subject’]

to have to (to be obliged to) [with infinitive ‘to do what’]

(sometimes sometimes figuratively) to cross (walking, to travel a certain distance and reach the other side of something)

Wznidzi na tø to gorø Abarim, to gest przydøcze (id est transituum)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 49:

(sometimes reflexive with się) to befall, to happen [with na (+ accusative)] or [with dative ‘to whom’]


przylubić

From przy- + lubić. First attested in 1395.

Staszek przilubil s Paulem, isz mal przeth prauem stacz

1960 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 7, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) to agree, to make arrangements with someone

Iaco Helska przi tem bila swim (leg. z swym) sinem, kedi kopce suthi, i to przilubila

1960 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 130, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) to condone, to accept, to consent

Przylyvby rychlo nyeprzyaczyelovy svemv (esto consentiens adversario tuo cito Mat 5, 25), kyedys na drodze

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 267:

Tegodlya, namylscha dzywko, masch przylyvbycz naszą kazny y bycze (leg. być je) poslvschna (nobis consentire debes et mandatis nostris libenter oboedire)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 23:

Przylubycz adoptare

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 493:

(attested in Greater Poland, Masovia) to adopt, to accept


pójć

desc

Polish: pójść, póść (Przemyśl) (through regularization)

Silesian: pōjś (through regularization)

From po- + ić. The shift of -o- > -ó- is due to frequent use of the word. /ɔ/ usually shifted to /o/ in closed syllables ending in a voiced consonant or liquid (compare łoże, łożyć > łóżko), except in prefixes and adpositions. The frequency of the word highly lexicalized it, causing the shift. Compare Middle Polish dójść (modern dojść). First attested in the 15th century.

to come from (to have an origin somewhere)

+obj

w (+ locative) po (+ locative) ‘to what’

to act accordingly [with w (+ locative) or po (+ locative) ‘to what’]

(of things or phenomena) to appear, to show up

to start from someone [with od (+ genitive) ‘from whom’]

to become the property of someone [with ku (+ dative) ‘whose property’]

(of eyes) to go, to cloud (to lose the ability to see)

(of a court date) to take place without rescheduling

(of abstract concepts) to happen, to occur, to appear

to change into [with w (+ accusative) ‘into what’]


rozejmować

Polish: rozejmować

From rozjąć + -ować. First attested in 1420.

Esz pan Bernhardus posla do paney Vilcowskey ne slal, aby s nya rok roszeymowal

1897 [1420], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 1959, Brześć Kujawski Voivodeship:

(attested in Kuyavia) to postpone, to delay, to put off


rozjąć

zlw-opl-verb

rozjąć pf (imperfective rozejmować or rozejmać)

rozejmować (imperfective)
rozejmać (imperfective)

Polish: rozjąć

From roz- + jąć. First attested in 1399.

Paszek... rosiøł terminum cum Scarbcone... per tres septimanas

1897 [1399], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 6082, Łęczyca Land:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to postpone, to delay, to put off


powabić

Polish: powabić

From po- + wabić. First attested in 1301–1350.

O, kaco iesc ti to crole mile pouabil

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 37:

Uznaie (sc. człowiek), kegdy sgresil..., ktorimy grehi tuorcha suego na gnew pouabil

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 18:

(attested in Lesser Poland) to encourage someone or something to come closer

Acz szą nye wroczy (sc. kmieć) tako powabyony (vocatus), tedy pan oney wszy oszwyathczenym bądze mocz gego dzedziną przes gynszego oszadzycz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 80:

(attested in Masovia) to call, to summon


wyjć

wyjć pf (imperfective wychodzić, frequentative wychadzać)

wychodzić (imperfective)
wychadzać (frequentative)
wynić (alternative)

Polish: wyjść

Silesian: wyjś

Inherited from Proto-Slavic *vyjьti. By surface analysis, wy- + ić. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

(of farmers) to abandon a farm and leave for one's lord

to act against; to punish [with przeciwko (+ dative)]

to exceed (to have a higher quality than)

(of object, phenomena) to appear, to manifest, to show up

(of celestial objects) to appear in the sky; to rise

(of money or property) to come somewhere

(of an act, ordinance, resolution) to be put into force

ordinance; resolution; ordinance; resolution


obesłać

obsyłać (imperfective)
obsłać (alternative)

Polish: obesłać

Silesian: ôbesłać

From obe- + słać. First attested in 1391.

Symanowi prziszøndzono Swønchowo mene pirwe, nisz gy Swøch obeslal

1959 [1391], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 111, Poznań:

Quod quandocunque dictus Andreas super agrum in Zawada hominem inueniat, de quo agro idem Petrus profugus est, extunc dictus Andreas dominum Johannem... cum duobus bonis nuncciare habebit al. obeszlacz, ut dictum kmethonem statuet, si fuerit protunc apud eundem Johannem

1856-1870 [1427], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2145:

Et dum Ruchalam vellet exemere de eisdem bonis, debet ipsum avisare al. obeszlacz in decim septimanis ante solucionem pecuniarum

1868 [1452], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 219:

(attested in Greater Poland) to notify someone through messenger or official about a legal matter, most often about the date and place of a court hearing; to summon someone to court; to legally demand that something be done for the due or ordered by the court; to warn about legal liability


obsyłać

Polish: obsyłać

Silesian: ôbsyłać

From ob- + syłać. First attested in 1387.

Eze cu Micolayowey røce røczono Micolayeui penødze y o ne mi opsilal

1888 [1402], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 103:

(attested in Greater Poland) to notify or warn about the date and place of a court hearing; to sue on a court date; to demand the fulfillment of obligations


osypać

Polish: osypać

From o- + sypać. First attested in 1460. Compare Old Czech osypati.

Stipate osypcze, obtykayczie (fulcite me floribus, stipate me malis, quia amore langueo Cant 2, 5)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 72:

to shower, to sprinkle (to cover some surface with a loose substance)

Hendricus seipsum inscripsit antefatas villas limitibus expartire al. ogranyczycz et scopulis scopire al. coppczy ossypacz ab aliis suis villis

1868 [1460], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 452:

to separate by building mounds or dikes, etc.


naddać

Polish: naddać

From nad- + dać. First attested in the middle of the 15th century. Compare Old Czech naddati.

Curam illius habe et quodcumque supererogaveris, naddasch, ego... reddam tibi (Luc 10, 35)

1981-2001 [Middle of the 15th century], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume III, Dąbrówka Kujawska, Krakow, page 41:

(attested in Kuyavia, Lesser Poland) to add, to pile on


nagiąć

Polish: nagiąć

Silesian: nagiōńć

Inherited from Proto-Slavic *nagъbnǫti. By surface analysis, na- + giąć. First attested in 1471.

Nagyanthe reflexe (labia earum palmi unius reflexa intrinsecus per circuitum Ezech 40, 43)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 106:


nagnieść

Polish: nagnieść

Silesian: nagniyś

/naɡɲɛːɕt͡ɕ/

From na- + gnieść. First attested in 1437. Compare Old Czech náhňet.

Panem formavit nagnyothl

1874-1891 [1462], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 269:


ożyć

Polish: ożyć

Silesian: ôżyć

From o- + żyć. First attested in 1440. Compare Old Czech ožiti.

Nawrocyla syø dusza dzecyøcya weyn y oszilo (revixit)

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 22:

to come back to life (to become alive again)


pokorzyć

Polish: pokorzyć

From po- + korzyć. First attested in the fifteenth century.

Barthek, Jaschek debet prorogare sub pena al. pokorzicz sam

1419, Jan Łoś, editor, Luźne rękopiśmienne ekscerpty Jana Łosia pochodzące z ksiąg ziemskich krakowskich, volume I, Krakow, page 1017:

(attested in Lesser Poland) to humiliate oneself publicly and ask for forgiveness

Potem syø pokorzil panu (humiliatusque est postea)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 26:

(reflexive with się) to humble; to humiliate


przetrzeć

Polish: przetrzeć

Silesian: przetrzić

/pr̝ɛtr̝ɛːt͡ɕ/

From prze- + trzeć. First attested in c. 1500. Compare Old Czech přětřieti.

Cum Manasses rex... dum maczyl Ysayam prophetam, demum fecit eum pylą lignea per medium przetrzecz

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, Trzemeszno, page 69:

(attested in Greater Poland) to cut through


rozczynić

Polish: rozczynić

From roz- + czynić. First attested in 1471.

Stanislaus... recognovit, quia nobili Thome... totam suam purgacionem al. rosczyna, quamcuque idem Thomas extirpavit al. rosczynyl, in et super bonis dictis Grabowo..., prout extirpavit al. rosczynyl et adhuc extirpabit..., obligavit

[1471–1488], Adam Wolff, editor, Rękopiśmienne ekscerpty Adama Wolffa pochodzące z mazowieckich ksiąg sądowych, Warsaw, pages 1, 90:

(attested in Masovia) to clear land for cultivation

Exercebor skuschil schiebye al. rosczinil (meditabor in omnibus operibus tuis et in adinventionibus tuis exercebor Psal 76, 13)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 65:

to perfect (to practice until perfection)


rozetrzeć

Polish: rozetrzeć

Silesian: rozetrzić

/rɔzɛtr̝ɛːt͡ɕ/

From roze- + trzeć. First attested in the middle of the 15th century. Compare Old Czech rozetřieti.

Recipe szysky dąbove, roszetrzy dobrzye, vyphy quocumque potu excepto vino

1874-1891 [End of the fifteenth], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume LIII, Krakow, page 62:

Pothem kazal y pylą drewnyaną na poly rozetrzecz sarra lignea fecit per medium sarrari

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 361:


rozcierać

Polish: rozcierać

Silesian: rozciyrać

From rozetrzeć + -ać. First attested in the end of the 15th century.

Caules obstipant, sed eius iura relaxant gey polewky roszczerayą

1885-2024 [end of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 291:

(attested in Silesia) to crush, to crumble; to cause diarrhea


syłać

Polish: syłać

From słać + -ać. First attested in 1456.

Jekom ja nye ssilal lyudzi na mlocenye zhitha gumpna Mancimyrovego

1950 [1456], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1051, Warsaw:

(attested in Masovia) frequentative of słać


uniżać

Polish: uniżać

Silesian: uniżać

From uniżyć + -ać. First attested in the 15th cenutury.

Wschelky, ktory szye povysscha, byva ponyzon, a kto szye vnyza (qui se humiliat Luc 14, 11), bądzye povysschon

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 381:

(reflexive with się) to lower oneself, to show humility


uniżyć

Polish: uniżyć

Silesian: uniżyć

From u- + *niżyć, from niski (comparative niższy) + -yć. First attested in the middle of the fifteenth century.

Vszelka gora y pagorek bądzye vnyszon (humiliabitur Luc 3, 5)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 298:

Wysznaly szye ktho, acz szye myastv dal na myloscz, themv mozecze vnyszchycz albo mnoszycz wyny (quam, sc. veniam, augmentare et minorare potestis), jako vaszchą wola

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 36, 4:

(attested in Masovia) to make smaller; to lower

Carissimi, humiliamini sub potenti manu dei vnyscze sze, vkorzcze sze pod moczną moczą bozą (I Pet 5, 6)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 94:

(reflexive with się, attested in Southern Borderlands) to lower oneself, to show humility


utrzeć

Polish: utrzeć

Silesian: utrzić

From u- + trzeć. First attested in the middle of the 15th century. Compare Old Czech utřieti.

Krew po thobye plynye, thacz bych ya utharla

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, Nowa Słupia, page 48:

(attested in Lesser Poland) to rub off (to remove by rubbing)

Mowy Ambrosy s[więty]: Trzeczye, abi we cznotach syą vtarl a obicl gim, bo thi są yaco drap ku wlezenyv boga poznanya

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 244:

(reflexive with się) to perfect by training [with w (+ locative) ‘what’]


ucirać

Polish: ucierać

Silesian: uciyrać

From utrzeć + -ać. First attested in the middle of the 15th century.

Począla lzamy yego svyate nogy vmyvacz y vczyrayącz vloszy svoymy glovy (capillis... tergebat Luc 7, 38)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 319:

to rub off; to dry (to remove moisture by rubbing with something dry)

Vnde dicitur, quod testa vlg. scorlupa saniem vlg. gnoy morborum radebat vlg. vczyral (sc. Job), sedens in sterquilinio (Job 2, 8)

1874-1891 [1454], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, Radom, page 353:

(attested in Lesser Poland) to scrape clean (scraping, to remove dirt, to cleanse)

Lyzącz yego svyąte rące, czalvyacz y vczyrayącz yego nogy (extergendo pedes suos), szyą y (leg. są ji, sc. Jesukrysta) czczyly (sc. lwowie)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 138:


uwalić

Polish: uwalić

From u- + walić. First attested in the fifteenth century. Compare Old Czech uvaliti.

(reflexive with się) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Odiczcze od stanow nyemilosciwich lvdzi a nye dotikaycze syø, czso k nim przislvscha, a nye walicze syø w grzech gich (ne involvamini in peccatis eorum)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 26:


uwalać

Polish: uwalać

From u- + walać. First attested in c. 1470.

Volutabatur, id est frequenter voluebatur vwalal szą aut przewraczal (cum vidisset eum, statim spiritus conturbavit illum, et elisus in terram volutabatur spumans Marc 9, 19)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 268:

(attested in Greater Poland) to wallow (lying on the ground, make sudden movements)


wysiedzieć

Polish: wysiedzieć

Silesian: wysiedzieć

/viɕɛd͡ʑɛːt͡ɕ/

From wy- + siedzieć. First attested in 1418. Compare Old Czech vyseděti.

Jako Margorzaczin occzecz bil dzelen s Wanczenczem, swim brathem, y *wyszedacz dobrowolne trszy latha w swem domu

1967 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 659, Kościan:

(attested in Greater Poland) to acquire the right to something by adverse possession

Jacom tego czloweka nigdze v zadnego pana ne wyedzal, szesczy nedzel wyszedzawssy, yaco my zbyezal

1967 [1424], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1028, Kościan:

(attested in Greater Poland) to stay somewhere after leaving one's lord


zaczynić

Polish: zaczynić

Silesian: zaczynić

From za- + czynić. First attested in the middle of the 15th century. Compare Old Czech začiniti.

Czokolvye by ten czlovyek przeczyv bogu albo przeczyv lyvdu zaczynyl, slucha yego nye rvszacz..., bo vydzymy, yzecz... iego vszytky dzyala nye ssą zle, alye barzo vzyteczne

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 58:


zadąć

Polish: zadąć

From za- + dąć. First attested in c. 1470.

Zadąliscze conflastis (in omni loco... offertur nomini meo oblatio munda..., et vos polluistis illud... et exsufflastis illud... et intulistis de rapinis claudum et languidum Mal 1, 13)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 257:

(attested in Greater Poland) to blow, sometimes here as a sign of contempt


zapiać

Polish: zapiać

Silesian: zapiŏć

From za- + piać. First attested in the. Compare Old Czech zapěti.

Nye zapoye (non cantabit Jo 13, 38), kur, aze szye mnye trzykrocz zaprzysch

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 557:

(of a rooster) to crow (to make a characteristic sound)