przyjechać

Polish: przyjechać

Silesian: przijechać

From przy- + jechać. First attested in the 14th century.

Po yego ziuocze przyachawszi, Hanka vibila Sechnø gwalthem sz dzedzini

1959 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 376, Poznań:

Tych dny byl v Yerusalem, bo byl przyyąl ku svyątemv dnyv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 796:

Navyeczey szye dzyvovaly kupczy, ktorzy byly na kupye przyąly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 664:

Dzen mu dal, kedy mal pon prziyechacz a on ne prziyal

1967 [1419], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 725, Kościan:

Trzy kroleue... do milego Xa szøcz ony... bily przygachaly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2b:

Jacosmy przy tem bili, kyedy possel przyyal ot pana Golskyego do pana Barthossa

1967 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 868, Kościan:

Yakom ya nye przyechaw na wozye gwalthem z domu swego, nye zabralem zyrdzy robothy Sczepanowey

1950 [1473], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1356, Warsaw:

Ona kroleua... gestcy ona bila k nemv przygachala

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5a:

Tego na czø zaluyø, esesz prziyachal na moyø dzedzinø cum tuo judice y sandzilesz mego czloueca gwaltem

1897 [1420], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 1654, Brześć Kujawski Voivodeship:

Yzeszmy byly poszly ot pana Jana do Olbrachta..., aby prziyal przet pana Jana

1967 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 706, Kościan:

Przyyedzyely krol na prawo w myasto

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 97:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland, Masovia, Kuyavia) to come (to arrive by driving or riding) [with ku (+ dative) ‘to whom/what’], [with na (+ accusative) ‘for what’], [with po (+ accusative) ‘for whom/what’], [with do (+ genitive) ‘to whom’], [with z (+ genitive) ‘from what’], [with przed (+ accusative) ‘before/in front of whom’], [with w (+ accusative) ‘into what’]

Jakom ja na ymyeny yego na Vyczolkovye, gwalthem przyyechaw samoczwarth, nye zadalem mv trzech ran

1950 [1471], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1415, Warsaw:

Jakom ya przigechawschi sszamoczwarth do domv Mikolayowego nye sszbilem czeladnyka

1950 [1471], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3045, Warsaw:

Jakom ya nye przyal gwaltownye s Pyelaskowa... do domv Pyotrowa... anym odbyl zamkv yego

1950 [1478], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1209, Warsaw:

Jako Bolesta, przyyachaw samoczwarth na Katharzinino dzirszenye, pobral cury, jaycze gwaltem

1950 [1426], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 180, Warsaw:

Jaco Jasek przijal w mø dzerzewa samotrecz... y sedl *gwlatem moczø do mego mlina

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 339, Poznań:

(attested in Masovia, Greater Poland) to invade, to attack [with do (+ genitive) ‘to what’], [with na (+ accusative) ‘for whom/what’], [with w (+ accusative) ‘into what’]

Yako Pechno prziyal dwoyan granyczø

1967 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 128, Kościan:

(attested in Greater Poland) to transit, to cross


okazać

Polish: okazać

Silesian: ôkŏzać

From o- + kazać. First attested in 1441. Compare Old Czech okázati and Old Slovak okázať.

Na onem ymienyv, kądi byl ranyon, przed panem i przed woythem... ma rani swoye okazacz (domino... publicet), abi bila prawda doswiathczona

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 273:

to display (to show publicly, to present)

Procop przepuszcil mi przewescz forą pywa proschowską y okazal mi gospodą, a w tem mi wsąl dwa achtela pywa

1856-1870 [1441], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2978:


błyskać

desc

Polish: błyskać, bliskać (Middle Polish)

Silesian: blyskać

Inherited from Proto-Slavic *bliskati under influence of łyskać. First attested in the 14th century.

Pane, ... blyskay blyszkawyczø y trsz[as]kawyczø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 143, 7:

W czelnem kstalcze wydzely, w yasnem odzenyy, s blyskayączym oblyczym a szwyathlym corporali specie viderent, veste candida, rutilanti facie, wltu iocundo

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 261:

Byada myastu, ... nye odydze ot cyebye... glos bycza... a liskaiøcego myecza a bliskaiøcego kopya

1930 [c. 1455], “Nah”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 3:

Bliskayąnczego fulgurantis

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 114:

Sloyncze y myeszyøcz staly w przebytku swoym, w szwyatloszczy strzal twoych, poydø w plsczenyu blyskayøczego kopya twego

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page Hab 17:

Blyskacz choruscare

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 4:

Choruscare blytzen oder scheynen blyskacz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 27r:

Niebo było jakoby błyskające i spuściło światłość na zie mię

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 191:

(intransitive, attested in Lesser Poland, Greater Poland) to flash [with instrumental]

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


przekładać

Polish: przekładać

Silesian: przekłŏdać

From prze- + kładać. First attested in the fifteenth century.

Diem, quem debuerunt habere feria secunda post Conversionem sancti Pauli, eundem... ad predictam feriam quintam proximam post Purificacionem Marie transponimus et transferimus al. przekladamy y pokladamy

1934 [1460], Leon Białkowski, editor, Lubelska księga podkomorska piętnastego wieku. Liber succamerarii terrae Lublinensis saeculi XV, Lublin, page 88:

(attested in Lesser Poland) to postpone, to reschedule for later

Gynschego nycz myloszczy Chrystvszevey nye przeklądącz (praeponere)

1880-1894 [End of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 143:

to put before, to deem more valuable; to prefer, to place above

Iże... mocni szukali duszę moję i nie przekładali Boga przed oczyma swojima (non proposuerunt deum ante conspectum suum Psal 53, 5)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 2b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to behold

Fili, ne adicias, przecladay, peccatum super peccatum

1965 [1456], Mikołaj z Pawłowic, edited by Henryk Kowalewicz, Średniowieczne zabytki języka polskiego w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Polskie glosy i zapiski z rękopisów 1728, 1732, 1752, Zeszyty Naukowe UAM, Greater Poland, page 116:


paść

Polish: paść (“to fall”)

Inherited from Proto-Slavic *pàsti (“to fall”). First attested in the 14th century.

inh+

(attested in Lesser Poland) to fall (to come to the ground, usually involuntarily)

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Nagle pascz succumbere

1915 [XV med.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 517:

Lud pod czø padne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 44, 7:

(attested in Lesser Poland) to fall to (to submit to someone)

Nacloni se y padne, gdy panowacz bødze vbogim

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 32:

Vcyekly cy, gysz bily ostaly, do Affet myasta a padl mur na dwadzeszcya a na syedm tysyøczow lyvdzi, gisz bily ostaly

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 30:

W obesrzenu iego padnø wszitczi, gisz se spuszczaiø w zemø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 31:

Czo gdy vyrzal Szymon Pyothr, padl do kolyan Ihusevych

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 306:

Marya... vzrączy y padla na sve kolana y na szve oblycze kv yego nogam

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 437:

Et procidentes adorauerunt eum a padwschy przed nye korzyly sze yemu

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 265:

Pres tocz gest ona do Xpa bila prysla y pred gego nogamy gest ona bila padla

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14b:

+obj

do (+ genitive) ku (+ dative) ‘to what’; instrumental) ‘before whom/what’

(attested in Lesser Poland, Masovia) to fall (to go to the ground so as to beg for mercy, forgiveness, etc.) [with do (+ genitive) or ku (+ dative) ‘to what’; or with przed (+ accusative or instrumental) ‘before whom/what’]

Tako lepak krol Gomore a krol sodomsky til podaly a tu padly

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 10:

Padne na ne wangle

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 139, 11:

(attested in Lesser Poland) to fall (to descend downward)

Tham byl czvl szwyąthego Pawla, thv byla gyego myszl padla

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 155:

*Pado w syecy gego grzeszny

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 140, 11:

(attested in Lesser Poland) to fall into (to enter by falling)

Oblitus domini dei sui in arroganciam mentis proruppit padl

1956 [XV med.], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 63v:

(attested in Silesia, figuratively) to fall into the hands of (to allow oneself to be taken over)

attested in Lesser Poland; attested in Silesia; attested in Silesia

Jaco czi dzedzici... mimo lata trzymali, asz na Chwala... pusczina padla

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 162, Poznań:

Gesz to gdisz ginego pokolenya lvdze poymvyø sobye za zony, padnye s nimi *gymyeney gich a przenyesono bødze do gynego pokolenya z naszego dzedzicztwa

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 36, 3:

Padly nynye ceciderunt

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 32:

fall to someone's lot
fall to someone's lot

(attested in Greater Poland) to fall to someone's lot [with na (+ accusative) ‘to whom’]

Wy zaprawdø iaco ludze mrzecze a iaco ieden ze ksøszøt padnecze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 81, 7:

(attested in Lesser Poland) to fall (to lose strength or significance, to suffer setbacks, to be destroyed)

Strach smercy padl iest na mø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 4:

(attested in Lesser Poland, hapax legomenon) to overtake [with na (+ accusative) ‘whom’]

Padnyemi na Fylystini w noci a wibygemi ge, doiød nye vswytnye

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 36:

to attack, to assail [with na (+ accusative) ‘whom’]


paść

Polish: paść (“to feed”)

Inherited from Proto-Slavic *pasti (“to pasture”). First attested in the 14th century.

inh+

Kedi Janek otpusczil pascz na swey dzedzine Pascowy

1888 [1391], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 63:

(attested in Greater Poland) to pasture (to take animals to a feeding area and allow them to eat while guarding them)

Wibral Dawida... pascz Iacoba, slugø swego a Israhel, dzedziczstwo swoie i pasl ie w newynowaczstwe sercza swoiego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 77:

(attested in Lesser Poland, figuratively) to feed; to protect

Iaco ludze Micolagewi na Baranowe comenderowi pasø lanky, zito gualtem Micolagewø kasnø

1959 [1401], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 515, Poznań:

(attested in Greater Poland) to feed with (to give as food)


spowiadać

zlw-opl-verb

spowiadać impf (perfective spowiedzieć or wyspowiadać)

spowiedzieć (perfective)
wyspowiadać (perfective)
spowiedać (alternative)

Polish: spowiadać

From s- + powiadać. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Day slawø panv bogv israhelskyemv a spowyaday syø (confitere)

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 19,7:

Spowadacz se bødø (confitebor) gospodnu podlug prawdi iego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 7, 18:

(transitive or reflexive with się, attested in Lesser Poland) to praise; to spread good word about someone; to make famous

Iacoszm panø kaliszkø spowedal i bozim czalem oprawil

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 423, Poznań:

(Christianity, attested in Greater Poland) to shrive (to hear a confession)

Yacosm byl nemoczen Welą (leg. w Wielą) Nedzela prawą nemoczą hy spowadalem za

1959 [1426], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1222, Poznań:

Nechacz szø ten tho lud pred tobø spoueda a thy ge przesegnag

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 174b:

Bichom *szo nauczyly svich grzecof spouedacz a pokuthø sza ne strogicz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14a:

Szpowadami szø bogw naszemw milemw, yszeszmi szgrzeszili

End of the 14th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 1:

+obj

dat/:przed(ins)<to/in whom> + gen/:z(gen)<about what>

przed (+ instrumental) ‘to/in whom’ along with genitive z (+ genitive) ‘about what’

(reflexive with się, Christianity, attested in Greater Poland, Lesser Poland) to confess, to shrive (to disclose sins) [with dative or przed (+ instrumental) ‘to/in whom’, along with genitive or z (+ genitive) ‘about what’]

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland


rozgrzeszyć

zlw-opl-verb

rozgrzeszyć pf (imperfective rozdrzeszać)

rozdrzeszać (imperfective)
rozdrzeszyć (alternative)
rozrzeszyć (alternative)

Polish: rozgrzeszyć

Silesian: rozgrzyszyć

/rɔzɡr̝ɛʃʲit͡ɕ/

/rɔzɡr̝ɛʃʲit͡ɕ/

From roz- + Proto-Slavic *rěšiti. Calque of Latin absolvō. Compare Old Czech rozhřěšiti. The inserted -g- is from influence of grzech due to its religious connotation.

Paklibi tego tho zyemyanyna poswyatczenye istne nye bilobi, tegdi kmyecz od vgabanya... ma bicz rosdrzeschon (absolvatur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 101:

Prossø tworcza wssemoganczego... y czebe, occze duchowni, bi me raczil rosdressic mich wsech grzechow

c. 1415, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 2:

(Christianity, attested in Masovia) to absolve (to pardon sins)

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Rozdrzesz (praecipita), gospodne, rozdzel iøziki gich, bo iesm widzal lichotø... w mescze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 9:


będący

Polish: będący

Silesian: bydōncy

Inherited from Proto-Slavic *bǫdǫťь. By surface analysis, być (future tense będę) + -ący. First attested in the 14th century.


wymawiać

wymówić (perfective)
wymałwiać (alternative)

Polish: wymawiać

Etymology tree
Proto-Indo-European *úd
Proto-Slavic *vy-
Old Polish wy-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish wymawiać
From wy- + mawiać. First attested in 1403.

etymon

Gdy szye maya poyacz, tedy yey... przed dobrymy ludzmy wyano daye, wymawyayacz, czo ona ma myecz po yego szmyerczy

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 115:

(attested in Greater Poland) to express verbally

Kedy pan Poznansky zastawyal Strycowo... panu Januszewy..., tedy ne wymawal, aby ktory kmecz myal wolą, ale ge sastawil ze wsytkim prawem

1967 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 866, Kościan:

Vymavyayacz prąvo gynne salvo iure alieno ca

1908 [-], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 125:

(attested in Greater Poland) to exclude from an agreement

Ktho szye wymawya *vupyczya (qui se ebrium verbis excusat), then szye szam szhoczy (leg. soczy 'obwinia')

1874-1891 [Fifteeneth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLV:

Nye yesthly kthori czlowyek... dokonan, aby byl wyleganyecz, czosz gemv tho wymawyano (vituperat aliquis... ipsius nationem), poko byl zyw

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 30, 1:

Ysz Bodzata ne vimaval[al] na Jaszcu dw (leg. dwu) czasczu Syrnik ot mnichow viprawicz

1981 [1403], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V, A. Roty gnieźnieńskie, s. 76-274, number 103, Gniezno:

(attested in Greater Poland) to give or get a promise


wymówić

wymawiać (imperfective)
wymołwić (alternative)

Polish: wymówić

Silesian: wymōwić

Etymology tree
Proto-Indo-European *úd
Proto-Slavic *vy-
Old Polish wy-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish wymówić
From wy- + mówić. First attested in 1401.

Thy szlowa, kthorem wymowyl, wzyalem ye szwyathey (leg. z świętej) ewangelyyey

1876-1929 [c. 1500], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume X, page 391:

Iaco kedi Jandrzich przedal Ozepowi dzedzinø a ne wimowil parow, czso ge Ozep oszal w osziminach

1959 [1401], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 516, Poznań:

Acz sobie wymowy (Sul 32: gdi... wymową przilozy) ktorą przyczyną (si condicionem creditor apposuerit) przy zastawie malego abo wielikyego gymyenya

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 20:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) to exclude from an agreement

Myey mye wymowyona v Krystha, szyna thwego, bo szye barso yego gnyew (leg. gniewu) boya

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 176:

Acz przezpravnye szye zazzemy na thego czlovyeka a nye bądzyely nyektora nyepravdzyva nad nym przyczyna, kto nass z tego grzecha vymovy?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 583:

Bo myly Cristus sylno laczno szye mogl vymovycz vschytkym tym pomovam

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 772:

+obj

z (+ genitive) ‘from what’; with dative ‘what’

to justify; to excuse [with z (+ genitive) ‘from what’; or with dative ‘what’]

Ten, czo ge (sc. jimienie) kupyl, mvszylby mv go stapycz (leg. zstępić) za wymowyone pyenadze

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 81, 3:

Exprobrare nalayacz, zeszromoczycz, vymovycz

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 126:

(attested in Greater Poland) to reproach; to upbraid


przypuszczać

zlw-opl-verb

przypuszczać impf (perfective przypuścić)

Polish: przypuszczać

Silesian: przipuszczać

From przy- + puszczać. First attested in 1470.

Martinus Clementem fratrem suum admittit al. przypuscza perpetue tenere medietatem sui molendini

1868 [1470], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 337:


rodzić

Polish: rodzić

Etymology tree
Proto-Balto-Slavic *rádīˀtei
Proto-Slavic *rodìti
Old Polish rodzić
Inherited from Proto-Slavic *rodìti. First attested in the 14th century.

etymon

Taakesz malzenstwo rodzy dzewycze, a teesz malzenstwo skazy dzewicze

1873, Zygmunt Gloger, editor, Ułamek starożytnego kazania o małżeństwie:

Svøty Gan gestcy szø on bil rodzon[y]m szynem panne Marie vcinil

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 181a:

Gdisz rane owce poczynali kotni bicz, tedi Iacob kladl prøczye w zlobi przed oczy owczam, abi wzglødayøcz na to prøczye poczynali rodzycz plod

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 30, 41:

(attested in Lesser Poland) to give birth, to bear (to produce a child, offspring)

Pozegnanye obdzerszisz, abi sinowye, gysz od was poydø, rodzily syø zdrowy

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 21:

Wszitko, czosz syø rodzi, da wam pokarm

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 7:

(reflexive with się) to be born (of a child, to be brought into the world)

Jsze Wischota... ne vrabyl czterdzeysczy dambow szolacz rodzaczich

1959 [1437], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1484, Poznań:

Bocz vam povyedam, yzecz nye bądą pycz s tego rodzaya maczycznego, czvsch tego vyna, ktore szye rodzy z maczycze

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 530:

Przekløta szemya w twem vczynyenyu, ... tarnye a glog bødze rodzycz

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 18:

Okolo wszytkyey szemye Eyulat, tu gdzesz szø zloto rodzy

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 11:

[G]lans […] fructus est cuiusdam arboris... Inde glandifera dabye czo rodzy

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 95vb:

(attested in Greater Poland) to bring forth; to bear fruit (to cause or be productive)

Geno dobre drugye rodzi, yaco y grzech geden w drugy wwodzi

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 239:

Item Maria dicitur, quia stella maris, quia vita ista superfluit popliva, aby sza rodzyly nasze wczy[n]ky kv sbawyenyw

1902-2024 [XV med.], Pamiętnik Literacki, volume XXVIII, page 308:

Zyw bil Sale trzysta a trzi lata a rodzyl syni y dzewky

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 15:


chełpić

Polish: chełpić

Inherited from Proto-Slavic *xъlpiti. By surface analysis, chełpa + -ić. First attested in 1436.

Chelpiącza turgida

1874-1891 [1436], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 278:

Chelpysz syø, yszesz pobyl Ydumske, a przeto podnyoslo syø syerce twe w pichø

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 19:

Boze..., wezrzi na gich pichø... a vkasz, yze... *tyste, gisz w syø vfaiø a w swey syle syø chelpyø, ponyzasz

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 15:

Slavycz szya, chel[i]pycz insolescere

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 493:

Chelpi szą inflatur

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 19:

Effabuntur, id est cogitaciones prauas efferent vlg. chelbicz szye bandą

1874-1891 [1471], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 379:

Chelpy iactat

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page gl. 64:

Iactare id est arrogare werffen oder berumen rzvczacz chelpycz szyą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 62r:

Mnostwem bogacztw swych szye chelpyø

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 48, 6:

+obj

(reflexive with się, attested in Lesser Poland, Greater Poland, Sieradz-Łęczyca) to boast, to brag, to vaunt [with instrumental; or with w (+ locative)]


występować

Polish: występować

Silesian: wystympować

From występić + -ować. First attested in 1425. Compare Old Czech vystupovati and Old Slovak vystupovať.

Ize braczya nye mayą... *vystopovaczi zs tego braczthva, alye w nyem mayą thrvaczi (de non recedendo ab hac fraternitate)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 708:

(attested in Lesser Poland) to break off ties with something, to leave a community


bóść

Polish: bóść

Silesian: bōś, bōść

Inherited from Proto-Slavic *bostì. First attested in c. 1455.

A paklibi wol bodøczy bilbi od wczyorayszego dnya asz przes trzeczy dzen..., wol kamyenym obrzuczon bødzye

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 29:

Obyema rogoma bodzye

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 13:

Babo bik bodze

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 404:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Lesser Poland) to gore, to ram (to hit with horns)


badać

Polish: badać

Silesian: badać

Inherited from Proto-Slavic *bādàti with a semantic shift of to prick or prod often > to test, to examine, to find out about by touching. By surface analysis, bóść + -ać. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Gdyby kto zabyth a nye wiedzano by, kto gy zabyl, tedy... przyaczele mayą badacz wynowatego, podlug prawa mayą pozyskowacz (consanguinei et proximiores culpabilem inquirentes, causam, dum poterint, prosequantur)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 31:

(attested in Lesser Poland) to look for, to seek

Sządzącemv potrzebno gest wszego szą badacz (iudicantem oportet cuncta rimari)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 32:

Vczinisz przespech prawemu, badaiø sercza y *pocrotky (scrutans corda et renes)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 7, 10:

(attested in Lesser Poland) to consider, to ponder

Videns enim deus humanum genus perisse per peccatum et dure dyaboli oppressioni subiacere, motus in suo consistorio... diutius cunctando badagøcz de liberacione humani generis, habuit duas *consiliaritrices

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 52a:

(attested in Lesser Poland, reflexive with się) to ask, to find out

Stoy, Balakv, a baday syø (sta Balac et ausculta), slisz synv Zeforow

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 18:

Scrutari id est inquirere inuestigare erforschen bądacz szya

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 122r:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to explore, to learn about thoroughly


słać

Polish: słać

Inherited from Proto-Slavic *sъlati, possibly from Proto-Indo-European *sl̥h₁-eh₂-ti, from *selh₁- (“to take”).

Iaco pan Sandziwoy mal poslacz lawniky... y ne slal

1974 [1411], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 357, Kalisz:

Kedy Nicolay slal kmeczu penądze

1857 [1408–14], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume II, Biblioteka Warszawska, page 801:

to send (to make something go from one place to another)


słać

Polish: słać

Inherited from Proto-Slavic *stьlati (stem *steľ-), from Proto-Balto-Slavic *stíltei, from Proto-Indo-European *stél-ye-ti, from *stel- (“to place, put”).

Tedym vydzyal szyedzącz Iesusza na oslye a dzyeczy zydovskye slaly (sternebant) yemv yedny rozgy, drudzy odzyenye na drodze

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 752:


czerpać

Polish: czerpać

Inherited from Proto-Slavic *čьrpati. First attested in the 14th century.

czyrpać (alternative)
czyrzpać (alternative)

Prziszly czirpacz y nye naleszly sø wodi (venerunt ad hauriendum, non invenerunt aquam)

1930 [c. 1455], “Jer”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 3:

Bødzecze czyrpacz wody w weszely ze stvdzen zbawyczelowych (haurietis aquas... de fontibus salvatoris Is 12, 3)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Is 4:

Otocz ya stoyø v studnycey, a dzewky tich myeszczan winydø wodi czyrzpacz (egredientur ad hauriendam aquam)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 13:

(attested in Lesser Poland) to draw, to scoop (to extract a liquid) [with accusative or genitive ‘what’]


kąsać

Polish: kąsać

Bøødz Dan wøøsz rogati..., køøsayø kopita koynska (mordens ungulas equi)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 49, 17:


łożyć

Polish: łożyć

Inherited from Proto-Slavic *ložiti. First attested in the 14th century.

Finxit se longius ire liszyl szą (appropinquaverunt castello quo ibant et ipse, sc. Jesus, se finxit longius ire Luc 24, 28)

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 139:

(reflexive with się) to feign willingness


mącić

Polish: mącić

Silesian: mōńcić

/mɑ̃t͡ɕit͡ɕ/

/mɑ̃t͡ɕit͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *mǭtìti. First attested in the 14th century.

Vzrzal, gdy møczyly sø sye

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 105, 42:

Przecz smøtna ies, dusze moia y czemu me *mocisz?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 41, 6:

(attested in Lesser Poland) to harass, to torment, to persecute

Ne bødzemy se bacz, gdi se bødze møczicz zema

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 45, 2:

(attested in Lesser Poland) to shake, to agitate


strzelić

Polish: strzelić, trzelić (Malbork)

Silesian: strzelić

Inherited from Proto-Slavic *strěliti. First attested in the fifteenth century.

Zatym geden møsz napyøl løczisko, w nyeistnoscz strzelyl strzalø (in incertum sagittam dirigens) a nagodø zastrzelyl krolya israhelskego

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 34,22:

to shoot (to release a shot from a weapon)

Gdisz byeszal pacholek na to myasto, gdze bil strzelyl Ionatas (venit itaque puer ad locum iaculi, quod miserat Ionathas)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 37,20:


władać

Polish: władać

Silesian: włŏdać

Borrowed from Old Czech vládati. Displaced włodać, an inherited doublet. First attested in the 15th century.

Przyszedl yeden czlek szwa zona przed gayny sząd y wszdal yey polowyczą szwego gymyenya stoyaczego..., ale poko on zyw, ma w nyem wladacz yako tho w szwym (ipse istius dominus esse vellet, quamdiu viveret)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 87, 2:


gąść

Inherited from Proto-Slavic *gǫsti (stem *gǫd-). First attested in the 14th century.

Zpyewaicze gemu y gødzcze gemu (cantate ei et psallite ei)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 2:

Brznyączych strvn aby gąthla fides liricas cithariset

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 23:

Rozlyczne gødzbi, gesz bil Dauid, krol israhelski, przyprauil, iøly gøscz (in diversis organis... concrepare)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 27:

Przikasz..., acz ti to slugy twe... szukaiø czlowyeka nyektorego, gen vmye w gøslki gøszcz, abi... gødl przed tobø røkø (hominem scientem psallere cithara, ut... psallat manu sua)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 16:

Zacharias a Oziel... na røcznyczach cy gødly (in nablis arcana cantabant)

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 20:

Gødziczye bogu naszemv w gąslech (psallite deo nostro in cithara Ps 146, 7)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 130a:

+obj

w (+ accusative locative) na (+ locative) ‘which instrument’

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to play a string instrument [with genitive or accusative or w (+ accusative or locative) or na (+ locative) ‘which instrument’]


czynić

Polish: czynić

Silesian: czynić

/t͡ʃʲiɲit͡ɕ/

/t͡ʃʲiɲit͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *činiti. By surface analysis, czyn + -ić. First attested in the 14th century.

o (+ accusative) ‘for what’; with instrumental ‘with what’

(intransitive, law) to initiate a lawsuit, to complain [with o (+ accusative) ‘for what’; or with przeciwo (+ dative) ‘against whom’; or with z (+ instrumental) ‘against whom’; or with instrumental ‘with what’]

(intransitive) yo make a bargain, contract or agreement with [with z (+ instrumental) ‘with whom’]

(rare) with genitive; with instrumental ‘to be whom/what’;

(ambitransitive) to do, to make, to create, to perform, to be the perpetrator of; to cause to be [with accusative; or (rare) with genitive; or with instrumental ‘to be whom/what’; or with z (+ genitive) ‘from whom’]

(transitive) to claim (to seek, to act according to law) [with accusative; or with o (+ accusative)]

(intransitive) to consider to be [with instrumental ‘to be whom’]

Proszimi czie, myloserny panie, krewkosczi nasszey pomoci, yze ktorzi naswiøtszey dzewici Mariey gey szwiante poczøcze czinyemy, gey pomoczø od naszich zlich zlosczi powstalibiszmy

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 41b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) Corruption.


trącić

Polish: trącić

Inherited from Proto-Slavic *trǫtiti. First attested in the middle of the fifteenth century.

etydate

Hoc fit, quando deus specialem sui ipsius recogitacionem peccatori incutit *troczy

1956 [Middle of the fifteenth century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 74r:

(attested in Silesia) to touch; to affect


dziać

udziać (perfective)
dzieć (alternative)
dziejać (alternative)

Inherited from Proto-Slavic *děti. First attested in the 14th century.

Dzeyą a. *czyno fungor (pro quo legatione fungor in catena, ita ut in ipso audeam, prout oportet me, loqui Eph 6, 20)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 129:

Unum tuss cirotecarum dzanych

1856-1870 [1431], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2364:


dziać

dzieć (alternative)
dziejać (alternative)

Mego czloueka gøl... i tamo gi pøthal, a w them ne wem, kamo gi dzal

1897 [1394], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 3470, Łęczyca Land:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to lose, to misplace; to place, to put


dziać

Polish: dziać

Silesian: dziŏć

Czeszarsz, gemusczy gest bilo tho ymø Augustus dza[a]no

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2b:

(attested in Lesser Poland) to call; to name [with dative ‘whom/what’]

Alleczby nektory clouek... tako rzecl, ysze gacz, dze, ne mogø bycz swøth

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172a:

(attested in Lesser Poland) to say, to speak

A potem czo sya dzalo, to bylo za yego poczanthkem

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8758:

Vschytek lyvd veselyl szye ze wschysthkych tych czvd vyelebnych, ktore szye dzyaly od nyego (quae gloriose fiebant ab eo Luc 13, 17)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 377:

Domini, nyesprąwyedlyw[y][ości] my szą dzeya a precone

1950 [1477], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3095, Warsaw:

O tem, yako dzyevycza Marya pytala svyatego Yana, czo by szye dzyalo z yey synem?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 734:

Dzyalo syąn w Sochaczowye (acta sunt in Sochaczew), w ponyedzalek po nyedzyeli Cantate

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 85:

Ach sluszebnyky twoge byczmy byyø, przesprawnye sze dzege przeczyw ludu twemu (iniuste agitur contra populum tuum)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 16:

+obj

:od(gen)/:przez(acc)<because of whom> + dat<to whom> + :z(ins)<with whom>

od (+ genitive) przez (+ accusative) ‘because of whom’ along with dative ‘to whom’ along with z (+ instrumental) ‘with whom’

(reflexive with się, attested in Masovia) to happen, to go on, to unfold, to take place [with od (+ genitive) or przez (+ accusative) ‘because of whom’, along with dative ‘to whom’, along with z (+ instrumental) ‘with whom’]


rzezać

Polish: rzezać

On krol szyln[y]m gnewem gest na szobe swe odzene rzaszal byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173a:

Nad vmarlimi nye *bodzecze rzazacz (non incidetis) czala swego

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 28:

(attested in Lesser Poland) to cut, to slice

Aszasz nye czytal..., yako panny mordovano,... nago szwloczono... y pyrszy rzeszano?

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 488:

(attested in Masovia) to cut off (to remove by cutting)

Koyn szywy nye rzezany

1894 [1500], Konstanty Górski, editor, Historia jazdy polskiej, page 286:

Sculptilis et hoc sculptile, est imago in lapide sculpta rząząny

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 89:

(attested in Greater Poland) to engrave, to carve


bydlić

Borrowed from Old Czech bydliti. By surface analysis, bydło + ić. First attested in the 14th century.

Me (pro ne) bødze bidlicz (non habitabit) pozrzod domu moiego, ien czini pich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 100, 9:

Wibral iesm odrzuczon bicz w domu boga mego wøczey, nisz bidlicz w przebitczech grzesznicow (habitare in tabernaculis peccatorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 83, 11:

(attested in Lesser Poland) to dwell, to reside, to live

Czin dobre y bidli na weki wekom (et inhabita in saeculum saeculi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 28:

Blogoslawony pan s Zyon, gen bydly w Gervzalem (qui habitat in Jerusalem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 134, 21:

Prawi bidlicz bødø na zemi y przebiwacz bødø na weky wekom na ney (iusti... hereditabunt terram et inhabitabunt... super eam)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 31:

Oddalil iesm se *beszocz y bidlil iesm na pusczi (mansi in solitudine)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 7:

Wszysczy szwyaczy..., nam grzesnim spomosczye, bysmy s vamy bydlily

1937 [Second half of the 15th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number C, Warsaw:

(attested in Lesser Poland, Masovia) to stay, to live

Mimo to wszytko aże do tego czasu albo wieku, jenże wszytki grzechy może przyjąć, w zakonie bydlił (propterea usque ad hanc aetatem, quae omnia solet capere peccata, in legis observatione permansit)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 187:

Chitrze bydlą s pany kmyeczye

c. 1483, Satyra na leniwych chłopów, line 1:

to live according to some laws, to act, to behave

Bądzely ten sbyek... groszy czynyl poszedzączim rolą kakekole, pan, poth ktorym bidly, ... prawo... ma vczynycz (dominus, sub quo degerit, ... ius... poscentibus ministrare)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 80:

(attested in Masovia) to be a serf to [with pod (+ instrumental) ‘to whom’]

Gdy ktho bydly w nagyemnym woytowszthwe

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 74:

(attested in Greater Poland) to hold an office


żdać

Szdal gesm zbawena twego (exspectabam salutare tuum), gospodne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 118:

(attested in Lesser Poland) to wait; to await


żwać

Polish: żuć

Tak sgladzi ten to lvd wszistek..., kakos iest obykl wol bile szwacz asz do ko[r]zenya (herbas usque ad radices carpere)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 4:


suć

Polish: suć (obsolete)

Silesian: suć

Jaco thy copcze... szø s prawem szuty y s prawa wiszly

1967 [1415], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 535, Kościan:

(transitive, attested in Greater Poland) to heap, to strew

Pro tribus crinalibus al. bramky de margarithis al. suthe

1868 [1496], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 271:


bluć

Inherited from Proto-Slavic *bľьvati. First attested in c. 1500.

Blvcz vomere

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 4:

Vomere blvcz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 147v:

(hapax legomenon, attested in Greater Poland) to vomit


mnieć

Middle Polish: mnieć

Mnyssly ty, panno, bych byl mal?

1934-1935 [XV century], Mikołaj z Koźla, edited by Roman Jakobson, Slezsko-polská cantilena inhonesta ze začátku XV století, Koźle, Wrocław:

(attested in Silesia) to think, to suppose

Bo prze czyę morzymy szye wszytek dzyen, mnyano nas (aestimati sumus) yako owcze pobyte

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 43:

(attested in Greater Poland) to consider, to look upon, to regard, to think (to be of the opinion that)

Nemo nostrum parvipendet, leko mnecz, oracionem suam

1956 [mid XV century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 38:

(attested in Silesia) to disregard, to make light of, to slight


kwiść

Inherited from Proto-Slavic *kvisti (stem *kvьt-).

Ona ysta svcha laska pvsczyla odrosly y kvytla (pullulavit frondibus et floribus)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 32:

Kwtøcza rosza wyborna, mathuchno bosza (florens rosa, mater domini speciosa)!

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 227:

Kwiscz bødø (florebunt) z masta iaco syano zeme

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 71, 16:

(attested in Lesser Poland) to bloom, to blossom (to be covered with flowers; to develop; to flourish; to grow luxuriantly)


drać

Inherited from Proto-Slavic *dьràti. First attested in 1396.

Obyczay byl zydovsky, kyedykoly vslyschely krzyvdą boską, tedy nathychmyast drapaly na sobye odzyenye, a przeto ten Cayphasch dzyerze na sobye odzyenye, aby thym vyathscha y czyasschą vyną vkazal namylszego Iesucrista

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 725:

(attested in Lesser Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Nykt przez czygey woley czvdza rzecz ma dracz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 35:


pławać

Plawal ferebatur (porro arca ferebatur super aquas Gen 7, 18)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 8:

Fluctuantes, plavayuncze, uel instabiles (ut iam non simus parvuli fluctuantes et circumferamur omni vento doctrinae in nequitia hominum Eph 4, 14)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 129:


ić

zlw-opl-verb

ić impf (determinate, perfective pójć, indeterminate chodzić)

pójć (perfective)
chodzić (indeterminate)

Polish: iść (through regularization)

desc

Silesian: iś, iść (through regularization)

Inherited from Proto-Slavic *jьti. First attested in the 14th century.

+obj

:za(acc)<for/to what/who (usually a body of water)>

:za(ins)<behind what/whom (i.e. following)>

:zo(acc)<after/for what (taking care of what)>

na (+ accusative) ‘onto what’; przez (+ accusative) ‘through what/whom’; with instrumental ‘what path’; przeciw (+ dative) k (+ dative) dative ‘to whom’; imo (+ accusative) ‘around what/whom’;

to go; to move; to walk [with na (+ accusative) ‘onto what’; or with nad (+ accusative) ‘to above what/whom’; or with po (+ accusative) ‘for what/whom’; or with pod (+ instrumental) ‘under what/whom’; or with prze (+ accusative) or przez (+ accusative) ‘through what/whom’; or with przed (+ accusative) ‘to in front of what/whom’; or with w (+ accusative) ‘into what/whom’; or with za (+ accusative) ‘for/to what/who (usually a body of water)’; or with miedzy (+ instrumental) ‘between whom’; or with przed (+ instrumental) ‘in front of what/whom’; or with blisko (+ genitive) ‘close to what/whom’; or with za (+ instrumental) ‘behind what/whom (i.e. following)’; or with z (+ instrumental) ‘with whom’; or with na (+ locative) ‘on what’; or with po (+ locative) ‘along what’; or with w (+ locative) ‘in what’; or with zo (+ accusative) ‘after/for what (taking care of what)’; or with instrumental ‘what path’; or with do (+ genitive) or przeciw (+ dative) or k (+ dative) or dative ‘to whom’; or with od (+ genitive) ‘away from what/whom’; or with około (+ genitive) or imo (+ accusative) ‘around what/whom’; or with podle (+ genitive) ‘near what/whom’; or with z (+ genitive) ‘off/out of/from what/whom’; or with po (+ dative) ‘around/about what area’; or with miedzy (+ accusative) ‘to between what/whom’]

to invade [with na (+ accusative) ‘whom’]

Descz nie szedł.

(of phenomena, things, etc.) to go (to take place; to flow; to move, physically or metaphorically)

(of paths, etc.) to go, to trail, to stretch

to follow, to ensue, to take place, to occur, to happen [with po (+ locative) ‘after what’]

(impersonal) to have in mind [with o (+ accusative) ‘what in mind’ and dative ‘subject’]

(impersonal) to be in the air, to look like [with na (+ accusative) ‘what is in immnent’]


śpiać

Tego psalmu spyal na poly a tu y przestal

1853 [1451], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, Błonie, Płock, page 105:


czyść

Middle Polish: czyść

Inherited from Proto-Slavic *čistì. First attested in the 14th century.

Y wszedl krol do domv boszego... y czedl (legitque)

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 2:

Iaco ten list wsdawni, czosz Ianowi Lukowskemu wsdana Goslina y Bodussowo, tenesmi cztli y ten list sprawne wyszedl. Alij: Iacosmi vidzeli y sliszeli, kedi czczon y sprawne wyszedl

1902 [1409], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 374:

A ginako tego zapissa albo compromissam nye widal, gedno yakom gy z minuti przet krolem czedl

1874 [1420], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume VIII, page 460:

Panye bosze..., racz przeszegnacz then lud wszystek na thych *czangach czthanczy

1885-2024 [1454], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 758:

Cce sø taco ue Kxøgah sødskih

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page av 4:

Jesus... rzekł im: ... Aniście czli o wstaniu s martwych (de resurrectione autem mortuorum non legistis Mat 22, 31)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 414:

Czthą w yednich kszagach o nym, ktho chcze szluchacz, yą powyem

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 9:

To czcze szan w kzangach kro[n]yk rzymskych

1877-1881 [c. 1418], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 2151:

Takoż uczynił sie Archalaus markrabią, a grabią nigdy nie postał. Tegodla kiedy ji chcesz margrabią (cum ergo eum legeris monarchum fuisse), rozumiej, iżeć był dziewięć lat przy tego ojcu podług domnimania pospolnego luda

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 116:

Nygdy nye badze czczono, aby sze kyedy vkazal nunquam... legitur apparuisse

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 261:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) to read [with accusative ‘what’; or with z (+ genitive) ‘from what’; or with na (+ locative) ‘on what (page)’; or with w (+ locative) ‘in what’; or with o (+ locative) ‘about what’]


kować

Polish: kuć

Na chrzebcze mogem kowaly sø grzeszny

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 128, 3:

Then falszerz nye kowal thych pyenyadzy falszywych

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 39:

(attested in Greater Poland) to mint coins; to forge coins

attested in Lesser Poland; attested in Greater Poland; attested in Greater Poland

Yaco na ftore postawene... yego *dzloweka ne cowal ane go na ranki dal

1959 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 760, Poznań:

(attested in Greater Poland) to manacle, to shackle


pwać

Ia zaprawdø wszegdy pwacz bødø (semper sperabo)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 70, 15:

Oczi bosze... w tich, gisz pwaiø na miloserdze iego (qui sperant super misericordia eius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 32, 18:

Puace v moch boga uasego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 3:

Bo ne werzili sø w boga ani pwali sø we zbawenu iego (nec speraverunt in salutari eius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 26:

(attested in Lesser Poland) to trust (to confide in, to have faith in) [with na (+ accusative)] [with w (+ accusative)] [with w (+ locative)]


łomić

Polish: (obsolete or dialectal) łomić

Iaco Stanislaw... na Andrzeow dom gwaltem ne begal ani gemu rani dal, ani domu lomil

1888 [1407], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 88:

Lomysz mnø et stringis me ad hoc faciendum

1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 153:

to stir up, to shake up (to evoke strong emotions such that the other person has cramps, shakes, etc.)

Luctabatur lomyl schą aut byedzyl (et ecce vir luctabatur cum eo usque mane Gen 32, 24)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 12:


pośrześć

/pɔɕr̝ɛ(ː)ɕt͡ɕ/

/pɔɕr̝ɛɕt͡ɕ/

/pɔɕr̝eɕt͡ɕ/

pośratnąć (alternative)
pośtratnąć (alternative)
pośreść (alternative)
pośrzatnąć (alternative)
pośtreść (alternative)

A obrocziwszi syø y sli po drodze Bazan y posrzatl (occurrit) ge Og

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 33:

Miloserdze a prawda posrzatla iesta iemu (obviaverunt sibi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 84, 11:

(attested in Lesser Poland) to encounter, to meet


wyknąć

Polish: wyknąć (obsolete)

Vynydz z moyey skoly, bocz nye trzeba ode mnye vyknącz (necesse a me doceri tu non habes)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 129:

Zydovye począly szye dzyvovacz rzekacz: Yako ten vmye pysmo a nye vykl yego (non didicerit Jo 7, 15)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 432:

Czlovyecze, wstany, kazecz, a potym vykny prawdzye, mądrosczy a vyerze (veritatem disce)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 133:

Myle dzyeczyatko Iesus nye tako drzal, vyknacz (discens) chodzycz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 99:

dative ‘something’; with infinitive ‘to do something’

to learn [with genitive or dative ‘something’; or with infinitive ‘to do something’]


zobać

desctree

Polish: (partially) dziobać, dziabać, dzióbać
→ Belarusian: дзю́баць (dzjúbacʹ)
→ Russian: дзю́бать (dzjúbatʹ) (dialectal)
→ Ukrainian: дзю́ба́ти (dzjúbáty)

Bil czasz, gdis zrzale iagodi godzili syø zobacz (vesci possunt)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 13, 21:


źrzeć

desc

Middle Polish: źrzeć (“to look”), źreć (Western Kraków, Podhale, Rabka-Zdrój)

Silesian: zdrzić

Etymology tree
Proto-Slavic *zьrěti
Old Polish źrzeć
Inherited from Proto-Slavic *zьrěti (“to look”). First attested in the 14th century.

inh+

Oczi iego na vbogego zrzita (oculi eius in pauperem respiciunt)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 30:

Wesselycz se bødze gospodzyn..., gensze zrzy na zemyø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 103, 33:

Grzy contemplatur

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 68:

Nye jrzely k nyemu non exąuisierunt

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 85:

(attested in Lesser Poland) to look, to look at


źrzeć

desc

Middle Polish: źrzeć (“to ripen”), źreć (Żywiec, Rabka-Zdrój, Podhale)

Etymology tree
Proto-Indo-European *ǵerh₂-der.
Proto-Slavic *zьrěti
Old Polish źrzeć
Inherited from Proto-Slavic *zьrěti (“to ripen”). First attested in 1471.

inh+

Rzane grona precoqua

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 25:


łaskać

Sed thaurus quando debet iugum in eum imponi, primo laskagø go, postea iugum inponitur

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 67:


postrobić

Borrowed from Old Czech, from Proto-Slavic *storbiti.

Mostropeni (pro postrobeni) sø (confortati sunt, Puł: poszylyeny sø), gisz gonyly *so mne neprzyacele mogi po crziwdze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 68:

(transitive, attested in Lesser Poland) to strengthen, to fix, to affix, to fasten


osoczyć

Polish: osaczyć

/ɔsɔt͡ʃʲit͡ɕ/

/ɔsɔt͡ʃʲit͡ɕ/

Oszoczon yeden czlowyek panv po krzywdzye y nyewynnye

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 141:

(transitive, attested in Greater Poland) to accuse, to slander


darznąć

Inherited from Proto-Slavic *dьrznǫti. First attested in c. 1450.

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Darszøc presumptuose

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 570:


baczyć

desc

Polish: baczyć, bacyć (Far Masovian, Lasovia)

Silesian: bŏczyć

desctree

→ Old Ruthenian: ба́чити (báčiti), ба́чыти (báčyti)

Belarusian: ба́чыць (báčycʹ)

Carpathian Rusyn: ба́чити (báčyty)

Ukrainian: ба́чити (báčyty)

→ Lithuanian: bõčyti

→ Middle Russian: ба́чить (báčitʹ)

Russian: ба́чить (báčitʹ) (archaic)

→? Czech: báčiť (dialectal)

→? Old Slovak: *báčiť

Pannonian Rusyn: бачиц (bačic)

→? Serbo-Croatian:

Cyrillic script: ба́чити

Latin script: báčiti

Slovak: báčiť, bačic (dialectal)

Pomeranian:

→ Kashubian: baczëc

→ Slovincian: baczic

/bɒt͡ʃʲit͡ɕ/

Back-formation from obaczyć. First attested in the 14th century.

Poczną pytać: Azalim ja? Iże w tem pytaniu nie baczyli, czyja by ręka ostała w misie z Jezucristem

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 549:

Przeto wisluszal bog y baczil iest glos prosby moiey (propterea exaudivit deus et attendit voci deprecationis meae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 65, 18:

Attendere andencken pylnye bączycz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 15v:

Percipio perfecte capio baczą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 98v:

(attested in Greater Poland) to notice, to heed; to be aware of

Też jeszcze mamy baczyć, wspominając trudną mękę, ktorą cirpiał miły Cristus u Annasza

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 701:

Innuere id est nutum facere vel signum vel dari intelligi bączycz albo porozvmyecz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 67v:

Pensare ponderare vel deliberare wegen baczycz vązycz roszvazącz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 98r:

(attested in Greater Poland) to consider, to ponder

Baczy zawsze møkø (propterea considera semper passionem filii mei)

1901 [Middle of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 426:

Bacz dobrze ten ortel, czo gy lagyesz

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 197:

Baczczye przyklad, kosthirowye, nąpyschczye gy dzysz w zwey glowye

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 136:

Contemplari beschawen oder betrachten bączycz naboznye roszmyslącz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 33v:

(attested in Greater Poland) to remember

Thu szthąd baczczye, yzecz thak dawno roszlewągya krew luczką marno

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 140:

Rozumeycze glupi w ludzoch a szaleni nekedi baczicze (stulti aliquando sapite)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 93, 8:


bucić

Polish: bucić (obsolete)

⇒ Polish: buc

Inherited from Proto-Slavic *butěti. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Gisz se buczøø, ne bødø powiszeni samy w sobe (qui exasperant, non exaltentur in semetipsis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 65, 6:

(reflexive with się) to be arrogant, to vaunt


gabać

Polish: gabać

Silesian: gabać

Inherited from Proto-Slavic *gabati. First attested in 1393.

Iacom ne gonil To[to]mislawa, *anys gy slymi slowi gabal

1887, 1889 [1398], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 2095, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Lud twoy, gospodne, ysmerzili so y dzedzinø *twoio gabaly

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 93, 5:

Gabasch agitas

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 304:

Skargą cząstokroczzmi sliszely, ysz wozny..., vboge slyachti y wszi zaakonnich... gabayąącz, winalyazvyą wymislonee obyczaye, thako ysz gdi kthorey wszi vbodzy slyachczicy alybo kmyecze zakonnich gych na lyvboscz tich tho slvzebnykow... nye czczą..., thedi czy ysczy sluzebnycy thi tho wboghe slyachti... przes wyni... pozywayą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 27:

Ne mei ceteri discipuli me audiant sic insultari, gabacz

1956 [XV med.], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 67r:

Irritat, gaba, et provocat

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 342:

Intricare duo sc. gaabacz, zaslonycz szya

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 492:

Agitatum, gabanego, senem sortis forte impugnat aduersitas

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 1:

Jako ya nye zasthapyl drogy Marczinowi, gdy gyechal od kosczyola, any yego zony gabał

1950 [1488], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1623, Warsaw:

Wyymy szablyę y zawyęzy przeczyw tym, czo mye gabayø

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 34, 3:

O boże, który dlya othkupyenya szwyatha chczyalesz szye narodzycz,... byczym y layanym gabacz,... wybaw mye

1882 [XV ex.], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 292:

(transitive, attested in Greater Poland, Lesser Poland, Masovia) to accost, to beset

Iako *Sandziwo ne gabal Micolaya po gego oczczu trzi lata o *rankomstwo

1888 [1393], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 21:

Jako Woczech mal vmowø sz Dobeslauem, isz to ranko[je]mstwo ne mal nitkis v krolewem szøndze gabacz

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 179, Poznań:

Scepan ge nigdi ne gabal

1887, 1889 [1395], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1741, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Ez Wanch ranczil za zona... Nicolaoui, ez ne mala o ten cinz gabacz... a gdibi gye gabala, tegdi X grziwen bi iemu ostala

1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 7056:

Eze Betrzich thø barcz... trzimal pancznaczcze lath w mirze y pocoyu a nigdi o tho ne gaban

1888 [1398], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 94:

Ez oth XXX lat byli w dzerzhenyu dzedzini, a nikth gich o nya nye gabal

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8934:

Esz pan Jaszek, lowczi, wroczil listy panv Mar kowy dla yednanya, a o to pan Marek nye myal gabacz yego

1880-1894 [1400], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume III, Krakow, Czchów, page 190:

Iaco Materni ne gabano o rancogemstwo

1902 [1407], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 335:

Iaco Margorzatha ne gabala prawem pana Iandrzecha o ten siad

1913-2024 [1413—8], Język Polski, volume XXXIII, Pyzdry: Organ Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego, page 390:

Gednacze visnali sø, esz paney Milocay ne mai gabacz o ten vadol

1872 [XV in.], Konstanty Małkowski, editor, Przegląd najdawniejszych pomników języka polskiego, page 119:

Yze od trzy lath Potr gesdzil tø drogan a nikth *ge ne gabal o nąn w Keskowe polancze, gdze bylo wydzene

1895 [1420], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 152:

Ho wyną kmyothowszką paan gych nye ghaban bąncz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 8:

Mozely gy tesz gabacz o szwoy dlug y dobycz przed prawem, czyly moze on, czo mv za raką podan, s tego wyacz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 82, 2:

Panna za zywota oczcza za masz wydana z oprawą, po smyerczy oczcza brata nye mosze gabacz o posag

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 53:

Przedal Symek... dom..., a Symek yemu odewsdal.., yako yest obyczay, a tu gemu slubyl, gęstłyby kto gabal..., *zastopycz

1936 [1495], Ludwik Musioł, editor, Staropolskie teksty z protokolarza miasta Wozniki w wojewodztwie slaskim, 1521-1570, volume II, Woźniki, page 16:

+obj

(transitive, attested in Greater Poland, Lesser Poland, Masovia, Silesia) to accuse, to indict, to sue [with accusative ‘whom’; or with o (+ accusative) ‘over/for what’]

attested in Greater Poland; Lesser Poland; Silesia; attested in Greater Poland; Lesser Poland; Silesia

Krolevstvo moye nye yest s tego svyatha. Iakoby rzekl myly Cristus: Nye gabamczy panystva vaschego na tem svyeczye, bo krolewstwo moye są vyerny moy, ktorzy nye szą s tego svyatha

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 779:

to want to grab something; to strive hard for something


nędzić

Polish: nędzić (obsolete)

/næ̃d͡ʑit͡ɕ/

/næ̃d͡ʑit͡ɕ/

Napirsuecz byskup oblecze na szø czaszne xlo, choscy na nem scisne gego odzene, a przes to xlo mamy rosumecz gego cysto zyvoth, choscy gy nødzil

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 105a:

(attested in Lesser Poland) to rack, to torment, to vex

Obiciunt nandzą, dovodzą, movyą (non respondes quidquam ad ea, quae tibi obiciuntur ab his? Marc 14, 60)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 121:


słuszać

posłuszać (perfective)
słuszeć (alternative)

Cum diuinum cultum quequam munda condeceant, gl. pertineant slvschalyby, noli quicquam de inmundis questibus imolare

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 12:

Yze then gagy, o g[z]yz pan *Ondrzye pozywal, ne *sluchsa do Czarnoczyna, ale ku Mąnkarzouiczom

1895 [1423], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 162:

Tych Halene sluschalo trzecza czanscz

1901 [1432], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, Radom, Sandomierz, Opoczno, page 309:

Anym tego pobrala, czosch to wschytko sluscha ku czwartey czansczy myasteczka Czarnkowa

1959 [1438], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1598, Poznań:

Tedi za tho iste vsylstwo... vyną pyanczdzyesyant xyanzanczyu i czestnikom yego, na ktore sluscha (quorum interest) i padnye

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 90:

Ale chczalyby wasz pan kogo *vwynycz o gyna rzecz... tako, czosz by [nie] szluszala przed gego burgrabyą (quod ad burgravii officium non spectat)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 47, 3:

do (+ genitive) ku (+ dative) na (+ accusative) przed (+ accusative)

(attested in Sieradz-Łęczyca, Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) to belong to, to be due by law [with do (+ genitive) or dative or ku (+ dative) or na (+ accusative) or przed (+ accusative)]

Lesser Poland; Greater Poland; Lesser Poland; Greater Poland

Przylanczyw sobye starosthą myodovego, acz gy ma, pakli nye ma, tegdi voznego naschego, ktorego s prava slusche (nostro praecone, cuius intererit)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 96:

Sąszyeczszkye ludzy, czo nye szlusząyą ku naszemv szandv, thy moze voy[o]th zaraczycz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 15, 2:

Daley, goracze rzeczy, czo sluszą ną groczszkye prawo (burggravii iudicium fit vel est)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 45, 4:

Daley, goraczą rzecz, czso szlvszcha w groczkye prawo

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 14, 4:

(attested in Masovia) to be subject to court or law [with ku (+ dative)] [with na (+ accusative)] [with w (+ accusative)]

Bøødz ty ludu w tich, czsosz na pana slusze (quae ad deum pertinent)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 19:

Conuenire, id est congruere, decere sgądzacz szyą, slvschecz

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 97:

(attested in Greater Poland) to be appropriate; to reconcile

Weselcze se, prawi, w gospodne, prawim slusza pofala (rectos decet collaudatio)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 32, 1:

Przikaz przyiøcz w pokoiv duch moy, bocz my ivsz slusze wyøcey vmrzecz, nyszly sziwu bicz (expedit enim mihi mori magis quam vivere)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 6:

(impersonal, attested in Lesser Poland) to be fitting, to be right

Sluza vstawycz (convenit statuere), aby zadny Zyth... kthoremv chrzesczyanynowy... swych penyądzy na lysthy zastawne nye poszyczal

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 61:

(impersonal, attested in Masovia) to be necessary

Vyny prze ktore oth pana swego vczecz slvza tako kmyeczewy (propter quas licitum sit... fugere), szą thy

(impersonal, attested in Masovia) to be allowed

*Droky sø ne othlozily, u cem rady sina bozego slusaly

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 39:

(attested in Lesser Poland) to obey, to listen, to fulfill someone's will

Bødzcze vszy twoge sluszayøcze glossa modlytwy mogey (fiant aures tuae intendentes in vocem deprecationis meae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 129, 2:

(attested in Lesser Poland) to listen kindly to someone or something

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Iszem by[u]l poszlem do Andrzea o tego czloweka, czo *pzres licza obeszon, iszby pomogl swym scholtissem prawa, y to gego szona sluszala y prawa mv ne pomogl

1967 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 46, Kościan:

Sed si consensus concedit et racio decernat, id est szluszal, ad faciendum illa, ad que ira concitat

XV p. post., Józefa Reczka, Elżbieta Belcarzowa, editors, Glosy z rękopisu, number nr 414/11, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, page 173:


wnimać

Wnimal ies zle (existimasti inique), isze bødø tobe podobni

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 22:

(attested in Lesser Poland) to deem, to think (to have a particular opinion)

Wnimal iesm (existimabam, Puł: mnymal yesm), abich poznal to

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 72, 16:

(attested in Lesser Poland) to cogitate, to consider, to ponder

Vtny przeczywenstwo moge, gegosz w[n]ymal gesm sø (quod suspicatus sum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 39:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland) to expect, to anticipate


pachać

Szlyvbu... nye zapomynaycye any czcycye bogow czvdzich... Ale ony nye posluchaly, nyszly podle obiczaia swego drzewyeyszego pachaly (iuxta consuetudinem suam pristinam perpetrabant)

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 40:


zamawiać

Polish: zamawiać

Etymology tree
Proto-Slavic *za-
Old Polish za-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish zamawiać
From za- + mawiać. First attested in 1400.

etymon

Iaco Czaslaw ne zamawal sø prziechacz Jarkemboltowy do Cosczana na prawo

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 478, Poznań:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to promise that something will be done

Nye zamaway sye tak (noli ita), ale nalazli (leg. nalazłli) gesm myloszcz przed twyma oczyma, weszmy darek moy

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 33:

(reflexive with się) to deny, to say that something will not be done

Ut videmus multos nequam, qui volentes conservare sermones suos zamawayø sø et hastiludunt

1981-2001 [Fifteenth century], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Grochów, Kcynia, page 95:

(reflexive with się, attested in Pomerania, Greater Poland) to agree, to arrange, to set up

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland


dzierżeć

Polish: dzierżyć

/d͡ʑɛrʒʲɛt͡ɕ/

/d͡ʑɛrʒʲɛt͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *dьržati. First attested in 1393.

Dzerszøøcz lyasky w røku (tenentes baculos in manibus)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 11:

Y wzczyøgnøøl Aaron røkøø swø prøøt dzerszøøcz (virgam tenens), y uderzy proch szemsky

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 17:

Vezrzal na gich zastøpi, a czmi ge znødzili. Dzerszala gløbokoscz nogy gich (tenuit pedes eorum abyssus), a wodi ge wszitki pokrili

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 8:

Vtenczass... vzrzy vyelykye svyątlosczy, anyely dzyerzacz dzyeczyątko przed sobą, a ony yey nathychmyast począly slvsycz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 64:

A przeto pyøczdzyeszyøt slal *grøgow zlotich, ktore bi dzerszaly opon dzerszadla, abi bil geden stan (unde et quinquaginta fudit circulos aureos, qui morderent cortinarum ansas, et fieret unum tabernaculum)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 36, 13:

Iozeph... rzekl yey: Szyedzy, dzyerzy klyvszyą (tene te in iumento), a nye mowy proznych slow!

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 62:

Polyeczyl y svem slugam *przykaząyącz, by y tvardo zvyazaly y dzyerzely, a barzo pylnye stregly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 701:

Ktoregoz ya czaluyą, tenczy yest, dzyer[ż]czye y a vyedzczye mądrze (tenete eum et ducite caute Marc 14, 44)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 617:

Acz vczyecze z yąnthswa szebye dzirszanczego, bandze praw (si effugerit a captivitate detentoris, erit liber)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 7:

Iacom ya ne dzirsal Stascowa bidla wiszey godzini

1920 [1403], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 360, Płońsk:

Wedzø y szwatczø, eze Jaroslawa dzirzala Thomka s yego *zone oth dzeszanczi lath w roczech

1888 [1399], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 74:

(attested in Masovia, Greater Poland) to keep prisoner; to force to stay

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Czo dzierzy quid detineat (nisi... revelatus fuerit homo peccati... Et nunc quid detineat, scitis, ut reveletur in suo tempore II Thes 2, 6)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 130:

Dzedzina w Psaroch od XXIIII lath nygdi nye wichodzila z dzerszenya gych otcza y ony po otczowye ssmerczi dzersza

1856-1870 [1400], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 9774:

Ondrzeyka szedzi na Margorzacine oczcza sedliscu y dzirszi gey onczinø

1888 [1393], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 68:

Narodze szly..., takli odplaczasz panv?... Zali on nye iest oczecz twoy, genze gest dzerzal y vczinil, y stworzil czø (qui possedit te et fecit, et creavit te)?

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 6:

Swentoslaw w sastawe dzersi pol Prachnowa, a ne na weki cupil

1887, 1889 [1399], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1333, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Jakom ya nye zaoral czaszczi Abramowey, kthora othe [m]mnye w [sz]dzirzawe dzirzal pothlug zapissv kxang zemszkych

1950 [1469], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2936, Warsaw:

(attested in Greater Poland, Masovia) to hold as property or leasehold

Bødø dzerzecz strozø w stanv zaslvbyonem (habebunt excubias in tabernaculo foederis)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 25:

Iakokoly s starosczi bilo dzirzano (licet antiquitus fuerit observatum), ysz kmyecz drvgego kmyecza zabyyącz, zaplacziw trzy grziwny groszow, od vini mąszoboystwa praw bival

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 41:

Dzaal..., gdi przes trzy lyatha y przes trzy myeszącze tr[w]aal, ma bicz moczen y dzyrzzaan

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 18:

Chemily czynicz volø naszego othcza nebeszkego, tedy vøcz napyrszue mamy dzerszecz varø kresczyganska

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:

Oycze svyathy, ... thyss vczvyrdzyl, gesz sa na *nyebyezysch y przykazalesz ym, bych dzyerzely barzy byeg vczvyrdzenya nyebyoss

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 5:

(attested in Masovia, Lesser Poland) to keep, to observe, to follow rules, etc.

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

to keep, to observe, to follow rules, etc.

A kakokoly z rodu Neptalymova wszech namlodszi bil, wszako syø przeto nyczs dzecynskich rzeczi nye dzerszal (nihil tamen puerile gessit in opere)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 4:

Zemskye prawo dzirszą za prawo

1950 [1426], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 185, Warsaw:

Saducey... yedno pyączyory xyągy Moyzeschovy dzyerzely (solos quinque libros Moysi recipiebant)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 181:

(attested in Masovia) to consider someone something

O tem, kako tez y Iudasch mylego Iesucrista pytal, dzyerzącz v myszye rąka s nym

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 549:

Wschech szvych tovarzyschek czynylą szyą nyschą..., yze yą wschytky szylno a oszobnye mylovaly a tesch yą vyelykey czczy dzyerzaly (et eam in maxima veneratione tenuerunt) mylvyącz myedzy szobą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 18:

Any myasto, any czass, any nyebo, any zyemya moze dzyerzecz boga (non enim locus, neque tempus, nec caelum capit deum)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 164:

Znamyona, dzierzy continebit (locutus est dominus ad Moysen dicens: Loquere ad filios Israel et accipe ab eis virgas singulas per cognationes suas... et una virga cunctas soersum familias continebit Num 17, 3)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 26:

Czyrpyana, dzyrzana toleranda

1874-1891 [1462], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 270:

Orffa czalowawszi swyekrew wrocy syø. Ale Ruth dzerszala syø swyekrwye swey (Ruth adhaesit socrui suae)

1930 [c. 1455], “Ruth”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 14:

Przisporzi pan ran twich... y obroczi na czø wszitki nødze egipske..., y bødø syø czebye dzerzecz (convertet in te omnes afflictiones Aegypti... et adhaerebunt tibi)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 60:

(reflexive with się) to keep in touch, to stick to/with


goworzyć

Polish: gaworzyć

/ɡɔvɔr̝it͡ɕ/

/ɡɔvɔr̝it͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *govorìti. First attested in 1471.

Gadalisczie, movyli, govorzily tractabatis (interrogabat eos: Quid in via tractabatis? Marc 9, 32)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 121:


otewrzeć

/ɔtɛvr̝ɛt͡ɕ/

/ɔtɛvr̝ɛt͡ɕ/


łokać

Lokacz lambere (dixit dominus ad Gedeon: Qui lingua lambuerint aquas, sicut solent canes lambere, separabis eos seorsum, qui autem curvatis genibus biberint in altera parte erunt Jud 7, 5)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 33:


kąpać

Polish: kąpać

Inherited from Proto-Slavic *kǫpati. First attested in the end of the fifteenth century.

etydate

Oblectare kablacz, kapacz, lekovacz

1874-1891 [End of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 200:

(hapax legomenon, attested in Greater Poland) to bathe; to wash