boleć

Inherited from Proto-Slavic *bolě̀ti. First attested in the 14th century.

Ia iesm vbogi y boleiøczy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 68, 34:

Prze thy wszysthky bolyesczy, gymysz gyesz przen bolyala

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 64:

(intransitive, attested in Lesser Poland) to hurt; to suffer

Bolecz parturiri

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 4:

Parturiri gebern vt ibi parturiunt montes etc. bolecz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 96r:

(hapax legomenon, attested in Greater Poland) to birth; to be in labor

Bolyecz za grzechi vel skruschenye myecz resipere

1885-2024 [XV ex.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 25:


boleć

Polish: boleć

Silesian: boleć

Lya myala gest oczy bolyøcze

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 17:

W gego staroscy bolyali gy nogy

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 23:

Thocz boli, kyedi chlop kygyem glowa goly, ale barszyey boli, kyedi myla gynszego woly

1881 [1460], “Wydanie krakowskie dzieła Jana z Turrekrematy Explanatio in Psalterium”, in Józef Przyborowski, editor, Przegląd Bibliograficzno-Archeologiczny. Dwutygodnik ilustrowany poświęcony bibliografii, archeologii, numizmatyce, heraldyce, historii, sztukom pięknym i literaturze, volume I, Bydgoszcz, page 187:

Wielika myloscz oczy zaszlyepia a od mylego rany nye bolyą

1885-2024 [XV ex.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 372:

(attested in Kuyavia, Lesser Poland, of e.g. body parts) to hurt (to cause or be in pain)

attested in Kuyavia; Lesser Poland; attested in Kuyavia; Lesser Poland


kazać

Polish: kazać

Silesian: kŏzać

Inherited from Proto-Slavic *kāzàti with a semantic shift of to show, to draw one's attention with words or gestures -> to speak/tell -> to preach/to command. First attested in the 14th century.

On kazal (mandavit) y stworzona sø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 32, 9:

Ne otworzil iesm vst mogich, bo ies ti kazal (quoniam tu fecisti)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 38, 13:

Micolay kasal Stascovi precz

1959 [1387], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 8, Poznań:

Wstan, gospodne bosze moy, w kazny, iøsz ies kazal (quod mandasti)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 7, 7:

Jaco my Sandziwog kazal swemu ludu wzøndz dwoye skota

1959 [1387], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 10, Poznań:

Pomdlecz kazal ies (tabescere fecisti) iaco paiøk duszø moiø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 38, 15:

Gacz tobe, Drusiana, kaszø boszø moczø, aby thy... fstala

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 183b:

Kazacz imperare

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 28:

+obj

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to command, to order; to tell [with accusative ‘whom’ and infinitive ‘to do what’]

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Brath wszelky... ma tho chovaczi, yzby mylczenye myal..., a tho kyedy mszą czthą... [albo] gdy kazą (praedicationis verbum proponitur) a slovo boze po[wiadają]

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 719:

(attested in Lesser Poland) to preach (to teach moral values; to give a sermon)

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Jacusz ne kazal swemu owczarzewi owecz ani tego vzitka ma

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 474, Poznań:

Wisedw Moyzesz... na gorø Nebo... y *kazø gemv pan (ostenditque ei dominus) wszitkø zemyø galaadskø

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 1:


dostać

Polish: dostać

Silesian: dostać

From do- + stać (“to get up”). First attested in 1396. Compare Old Czech dostati and Old Slovak dostáť.

Jacom ne dosz[t]al v Laszarza *dzewiczinacze grosszy sza czarzanye po c[r]ziwdze

1950 [1422], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 30, Warsaw:

(attested in Masovia) to get, to receive; to acquire, to gain, to obtain

Sandziwoy ne dodal dzeszanczora scotu a szesczoronascze swini, czo sø na starostø dostalo

1887, 1889 [1396], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 2188, Poznań:

Czocoli sø ge ran dostalo, to sø ge dostalo za ge poczantkem

1888 [1399], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 108:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to fall to one's lot [with dative ‘to whose’]

Pres tocz szø gest on do krolefstwa nebeszkego byl dostal

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172a:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland) to get somewhere (to arrive, to start being at a destination)


dostać

Polish: dostać

Silesian: dostać

From do- + stać (“to stand”). First attested in the fifteenth century.

Ale isze gest sebranye wyelyke lyvda, a czas zimni gest, a nye mozem mi nyedostateczny dostacz (quoniam multitudo magna est et tempus hybernum, et non possumus insubsidiati stare), a ten vzitek nye moze syø skonacz w genem dnyv any we dwu

1930 [c. 1455], “II Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 11:

to keep standing; to remain, to last, to outlast, to withstand


pragnąć

Polish: pragnąć

Silesian: pragnōńć

desc

→ Old Ruthenian: пра́гнути (práhnuti), прꙗ́гнути (prjáhnuti)

Belarusian: пра́гнуць (práhnucʹ), пря́гнуць (prjáhnucʹ)

Ukrainian: пра́гнути (práhnuty)

Inherited from Proto-Slavic *pragnǫti. First attested in the 15th century.

Tesz sya davam vynyen..., yszem... pragnvczego nye napoyl

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 3:

Sitire id est potum desiderare dursten pragnacz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 126v:

Sitibundus […] id est siti plenus durstig pragnący

(attested in Greater Poland) to be thirsty (to suffer from negative effects from not having enough water)

Slonycze tho iest Jesus mily, kthorego oyczowye pragnaly

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 65a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to want, to desire


kusić

Polish: kusić

Inherited from Proto-Slavic *kusiti, from Gothic 𐌺𐌰𐌿𐍃𐌾𐌰𐌽 (kausjan), from Proto-Germanic *kauzijaną.

Kusili sø me (tentaverunt me), posmewali se mne posmewanim

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 34, 19:

(attested in Lesser Poland) to put to the test, to prove; to test, to try

Tedy vyedzyon yesth Ihus na pvszczą, aby byl kvszon od dyabla (ut tentaretur a diabolo Mat 4, 1)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 300:

(transitive, attested in Masovia) to tempt

Kuszøcz vkusylem (gustans gustavi)... malyvtko myodu

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 34:

to taste (to sample the flavor of something)

Kvszyczye pysma (scrutamini Scripturas Jo 5, 39), yze v nych nadzyevaczye szye zyvoth myecz a thy pysma szą, ktore o mmye davayą svyadecztwo

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 261:

Non leuabit gens contra gentem gladium, nec exercebuntur vltra ad prelium, any sze kuszycz daley bądą ku boyv (Is 2, 4)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 253:


stawać

Polish: stawać

Silesian: stŏwać

Inherited from Proto-Slavic *stavati. By surface analysis, stać + -wać. First attested in c. 1408.

Nyechay Dauid stawa przede mnø (stet David in conspectu meo), bo nalyazl myloscz przed mima oczima

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 22:

Yaco tego wolu Barthlomey sø yøl, thso my w sødze stawal nan

1920 [1411], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1596, Płońsk:

Jako my tho vgyednaly Jacvba... o poswy, kthoremys go byla poswala... y na nyesz rok stala a nye myalasz sthavacz

1950 [1494], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1767a, Warsaw:

(attested in Masovia) to be present at the appointed date and place to participate in a court hearing as a party

Defecisse, gl. destituisse stawacz, uides sub nimio pondere

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 11:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to weaken (to lose strength, power, or value)

A gdy nye stavalo vyno (deficiente vino Jo 2, 3), rzekla mathka Ihuseva

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 303:

Gdy czlowyek szbyezy sz myasztha, kthorykolwyek pyrwey z zalobą... gymyenye zaszthanye, then pyrwey weszmye za szwoy dlug, a pothym drugy..., a pothym trzeczy, a thako koszdy..., poko gymyenya szthawa (tamdiu quantum de bonis profugi superesse poterit)

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 58:

(intransitive or impersonal, attested in Masovia, Greater Poland) to suffice; to be available

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland


otrzymać

zlw-opl-verb

otrzymać pf (imperfective otrzymawać or otrzymować)

otrzymawać (imperfective)
otrzymować (imperfective)

desctree

Polish: otrzymać
→ Belarusian: атрыма́ць (atrymácʹ)
→ Ukrainian: отри́мати (otrýmaty)

Silesian: ôtrzimać

From o- + trzymać. First attested in the 14th century.

Pres ti dari milosc sina deuicego moze (sc. człowiek) otrimach

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dr 4:

Syostry, gdyby byly za masz wydany, dzerszawy abo gymyenye otrzymayą (valeant possidere)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 53:

(attested in Lesser Poland) to receive, to obtain; to get


stracić

zlw-opl-verb

stracić pf (imperfective stracać or tracić)

stracać (imperfective)
tracić (imperfective)

Polish: stracić

Silesian: stracić

From s- + tracić. First attested in 1396.

O then kon straczil Janus swoy kon

1967 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 79, Kościan:

Ne pozandag... rzeczy przes prawa yego, bj ne straczyl milosercza mogego

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume V, number 1:

Libera, id est priuata straczona

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 46:

(attested in Greater Poland) to lose (to become deprived of; to lose ownership of; to suffer the loss of)

Naklad czlowyeku bez myary strawnemu straczony gest (perditus est)

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XXXIX:

Yako Nyemyr nye myal nygdi dzeczancza w opyecanyv any mu straczil czterdzesczy grziwen

1960 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 641, Pyzdry:

Vykupicze vy svoga mastha..., prestho iszescze vy szobe krolefstwo nebeske stracily

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 182a:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) to waste, to squander

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

Takyesz vczinisz... o wselkey rzeczi brata twego, ktora bi syø straczila (quae perierit) a ty yø nalasl

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 3:

Mnye oczekowali grzesznyczi, abi straczili mie (ut perderent me Psal 118, 95)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 35a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to waste (to exterminate, to kill, to deprive of life)

Nam se perdere quodam modo, bo thako sze straczycz nyekako, tanquam non esse et omnino non sentire seipsum et a semetipso alienari, celestis est conuersacionis non humane affectionis

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 279:

(reflexive with się) to lose consciousness

Iaco mne Msciszek straczil swø westczø pøcz *grziwwen

1920 [1403], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 260, Płońsk:

(law, attested in Masovia) to lose a case in court, to lose something as a result of a court judgment


pluć

Polish: pluć

Plvcz spuere

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 67:

Tą swą nocz policzkowan, plwan, nądzon do swatha

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 229:

Począly yemu okropne polyczky davacz... lycze pluyącz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 730:

Przed Yeszuszem klyakaly ryczyrze nyewyerny, s nyego szya nasmyewaly, na oblyczye plwaly

1880-1894 [End of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Gniezno, Warsaw, page 145:

Stanyslaw Mikolaya pirwe ranil, nisz mu rani dal, any go Mikolay skody bral, any wen pywala, any go mąnczil

1876-1929 [1410], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 210:

+obj

na (+ accusative) w (+ accusative) ‘at whom’ along with accusative ‘what’

(attested in Greater Poland, Masovia) to spit (to evacuate saliva, sometimes as a sign of contempt) [with na (+ accusative) or w (+ accusative) ‘at whom’, along with accusative ‘what’]


otworzyć

zlw-opl-verb

otworzyć pf (imperfective otwierać or otwarzać)

otwierać (imperfective)
otwarzać (imperfective)

Polish: otworzyć, ôtworzyć (Przemyśl)

Silesian: ôtworzić

Inherited from Proto-Slavic *otъvoriti. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

A gdisz bilo po [d]trzydzeszczy dny, otworzil Noe ok[o]no (aperiens Noe fenestram), ges to bil w korabyu vczynyl, a wipuszczyl gawrona

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 6:

Chczemy, aby przerzeczone kszągy wyelkego wyecza y dzeye poth zamkem trzech klvczow oththychmyasth chowany, kthorich klvczow sządza geden a drvgy pothsządek... mayą myecz y chowacz, any slvsza genemv przes drvgych przerzeczony zamek othworzicz (clausuram praedictam aperire)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 78:

Grob otworzoni (sepulcrum patens) iest gich gardlo

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 11:

Bødzesz przeklyøti na szemy, istocz gest otworzyla swa vsta (quae aperuit os suum) a przyyøla krew brata twego

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 11:

Y dany są yemv kszyagy Ysayasza proroka. A gdy odphorzyl kszyagy (ut revolvit librum Luc 4, 17), nalyasl myescze, gdzye napysano bylo

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 307:

(attested in Masovia, Lesser Poland) to open (to make something accessible or allow for passage by moving from a shut position)

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

Naclonø w podobenstwo vcho moie, otworzø w szaltarzu poloszene moie (aperiam in psalterio propositionem meam)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 48, 4:

(attested in Lesser Poland) to open; to reveal; to explain

Otworzili sø na mø vsta swoia (aperuerunt super me os suum) iaco lew chwataiøcy y riczøcy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 13:

Otworzta syø, proszø, oczi twoy (aperiantur... oculi tui) a vszi twoy posluchayta ku modlytwye

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 40:

(attested in Lesser Poland) to open (of body parts, to make open)

Onemal iesm y ne otworzil iesm (obmutui et non aperui) vst mogich, bo ies ti kazal

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 38, 13:

Otworzø szø oczy wasze (aperientur oculi vestri) a bødzeczye iako bogowye wyedzøcz dobre i zle

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 5:

Ait: Effeta, *otworcze są, quod est adaperire. Et statim aperte sunt, otworzili [sie ?] aures eius (Marc 7, 34. 35)

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 74:

(figuratively, attested in Krakow) to open (to give or restore i.e. mouth, eyes, ears functionality)


pomóc

Polish: pomóc

Silesian: pōmōc

Inherited from Proto-Slavic *pomoťi. By surface analysis, po- + móc. First attested in the 14th century.

Ach panicze Bernacze, wesrzi na me vbostwo a pomoszi!

1915 [End of the 14th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 315:

I pomosze (adiuvabit) gim gospodzin

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 42:

Yozephus, Philipus svoyem pysmem tesch my k temv dzyalv pomogly (ad hoc opus nobis affuerunt)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 43:

Yego odpovyedzenye malo albo nycz byloby yemv pomoglo

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 844:

Wyącz wsz[y]thczy proszyli boga za tho, aby gym bog pomokl na tho, by mv mogly lyst othyącz

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 228:

Tem skvtkyem chcza wschemv svyatv pomocz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 47:

Iaco me Nicolaus slal do Michala, obeczugø gemv pomocz thich glow placzicz

1888 [1398], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 72:

+obj

dative ‘whom’; in addition k (+ dative) na (+ accusative) ‘with what’; with instrumental ‘with (by means of) what’; with infinitive ‘to do what’

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to help (to provide assistance to) [with dative ‘whom’; in addition, with accusative or k (+ dative) or na (+ accusative) ‘with what’; or with instrumental ‘with (by means of) what’; or with infinitive ‘to do what’]

Otocz kaszdy lekarz fasczy, nye pomogv yego masczy

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 302:

(attested in Masovia) to help; to work (to be effective)

Za nym wschytek svyat ydzye a my themv nycz nye pomozemy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 585:


wrócić

zlw-opl-verb

wrócić pf (imperfective wracać or wrócać)

wracać (imperfective)
wrócać (imperfective)

Polish: wrócić

Silesian: wrōcić

Inherited from Proto-Slavic *vortiti. First attested in the 14th century.

Iaco Andrey vroczil se vmislem y dal Dobeslauovi rani

1960 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 260, Pyzdry:

Ego autem, si dominum non rogassem, hoc quod michi cogittatis, in vos subito, id est statim, *retorsiteret vroczyloby sya

End of the 15th century, Józefa Reczka, Elżbieta Belcarzowa, editors, Glosy z rękopisu, number nr 414/11, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, page 181:

Wroczywszy sze wodi zaszyø (reversae sunt) y przykrili wozy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 28:

Taky... do pana, ot ktorego vczyekl, ma syąn wroczicz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 107:

Wrocz syø ku swey panyey (revertere ad dominam tuam)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 9:

Thaky sbyeszcza... ma... vpomyenyon bycz, aby na swą dzedzyną szą wroczyl (ut ad suam hereditatem redeat)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 80:

Wzczyøgny røkøø na morze, acz szyø wroczy woda na Egipskye na wozy (ut revertantur aquae ad Aegyptios super currus)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 26:

Wynydze duch yego y wroczy sø w szemø swø (revertetur in terram suam)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 145, 3:

Redire widergan oder kummen wroczycz szya

ca 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 114r:

+obj

[with na (+ accusative) ‘for whom/what’]

(reflexive with się, attested in Greater Poland, Masovia, Lesser Poland) to return, to go back (to physically return to a place or person) [with do (+ genitive) ‘to what place’], [with ku (+ dative) ‘to whom/what’], [with na (+ accusative) ‘for whom/what’], [with w (+ accusative) ‘into what’]

K temv odpovyeda svyaty *Augustym..., yze svyąthy Yan vypyszal nyektore rzeczy y vroczyl szye k svemv povyedanyv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 703:

(reflexive with się) to return, to go back (to go back in thought, narration, or argument) [with ku (+ dative) ‘to whom/what’]

Vczynysz sobye... godi, gdisz wroczy sze czasz lyetni (redeunte anni tempore), wsziczko sgromadzysz

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 22:

(reflexive with się, of phenomena) to return, to come back (to appear once again)

to return, to come back (to appear once again)

Anyolem strozem mym daleko odpandz wszitko nyepodobyenstwo nyeprzyiacziela, czistem sercem y cyalem ku raiowy wroczi samøø [twoją] mylosczia

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 129a:

Iacom pana woyewodø vpominal, yzbi mi mego kmecza wroczil

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 448, Poznań:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to bring (back), to send (back) (to guide someone to a previous or different place)

Gdy zavarl kszyagy, wroczyl szlvdze (reddidit ministro Luc 4, 20)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 307:

Eze Michal poziczil Sandcowy samostrzala... a thego mv ne wroczil

1888 [1392], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 65:

Wrocy mne wesele (redde mihi laetitiam) zbawena twego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 50, 13:

Tale vero dampnum non prefati Johannis esse sev fore censabitur, sed totaliter in nostrum redundabit alle wszytko ale w nasze wroczycz

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 482:

w (+ accusative possessive pronoun) ‘to whom’

[with w (+ accusative possessive pronoun) ‘to whom’]

(attested in Masovia, Greater Poland, Lesser Poland) to return, to give back (to give something back to its original holder or owner) [with w (+ accusative possessive pronoun) ‘to whom’]

attested in Masovia; Greater Poland; Lesser Poland; attested in Masovia; Greater Poland; Lesser Poland

Dwoie to sliszal iesm, isz mocz bosza iest y tobe, gospodne, miloserdze, bo wrocisz kaszdemu (tu reddes unicuique) podlug dzal iego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 61, 11:

Bo mv zle za dobre vroczono

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 740:

We mne sø, bosze, obetnicze twoie, gimisz wroczø chwalena twoia (quae reddam laudationes tibi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 55,12:

Cum autem aliquis peregrinus... ab aliquo reciperetur in hospicium..., ille nunquam illius beneficii... obliuiscitur, quoniam eandem bonitatem et amiciciam sibi ostenderet, wroczylby, si etiam ad eius hospicium veniret

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 180:

Wroczy gim *lichoto gich (reddet illis iniquitatem ipsorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 93, 23:

(attested in Lesser Poland) to compensate for damage, to repay for good or bad; to fulfill an obligation [with za (+ accusative) ‘for what’ and instrumental ‘with what’]

Począl vydzyecz (sc. ślepy) a vzrok yemv wroczon (restitutus est Marc 8, 25)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 362:

to return, to restore (to bring something back to an original or previous state)

Kazal ym (sc. Jesus skorupam)..., aby kazde slomyenye nathychmyasth aby szye vroczylo (ut ad suae... locum rediret mox fracturae) y *przyloczylo szye svemv staw

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 124:

(reflexive with się) to return, to be restored (to be brought back to an original or previous state)

Nisz wsdy przerzeczone dzewky wroczicz szą mayą k gych dzedzynnym cząsczam (quin... redeant ad earum hereditarias portiones)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 76:

(reflexive with się, attested in Masovia) to get back, to regain (to have once again) [with ku (+ dative) ‘what’]

to get back, to regain (to have once again)


składać

Polish: składać

Silesian: skłŏdać

From s- + kładać. First attested in 1396.

Tedi wszøw Ioyada byskup chowatedlnyczø pyenyøznø y otworzil dzurø z gori..., y skladaly s[y]ø (mittebant) do nyey kaplany... wszitki pyenyødze

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 9,12:

Przeto swich dzewek nye skladaycye (non coniungetis) s gich sini

1930 [c. 1455], “II Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 85,8:

Mnye, boze, dzyszya rosvmyey, kolyana thobye zgybaya kv chwalye thwey y racze thobye szkladaya

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 100:

to connect (to put side by side, to make touch)

Vyrzal... Iakvba... y Iana... w lodzy..., skladayącze szyeczy (reficientes retia Mat 4, 21) svogye

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 303:

(attested in Masovia) to put together; to repair (to join parts of something)

Radosczy vam powyedam, yszecz nową pyeszn scladam o krolevnye nyebyeskey

1885-2024 [Middle of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 592:

Troyą zalobą nan (sc. na Jesukrysta) skladaly, alye Pylat pyrvey *zalobe nye dbal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 775:

Iaco Laurencius ne scladal dwa roki, a na trzeci rok postawil swe[y] rancome y chczal ge wyprawicz

1959 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 763, Poznań:

(attested in Greater Poland) to postpone a court date

Quia fui conpositor inter Nicolaum et Stephanum et conposui vlg. y scladalem gich bratha pusczinø, y sloszilem pro decem sexagenis

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1417, Zakroczym:

(attested in Masovia) to secure repayment of liabilities by way of an arrangement

Kedi mu... scladam moy kon, a uon zaplaczena ne chczal wzøcz

1967 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 82, Kościan:

(attested in Greater Poland) to provide something for payment of liabilities

O nova y nyeslychana smyaro, Krystus... krol nad krolmy... vstal od vyeczerze, odzyenye sk[ł]ada, obrusem szye opaschuye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 532:

Tho capitulum przeczywne gest onemv... w thych wthorych kszągach popysanemv, a thakosz geno drvgą szklada a szkaza, a przetho w pyrwych kszągach nye polozono, alyszby bylo vilozono

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 71:

Composito gressu skladanym posczim aut zamyslonym (ambulabant, sc. filiae Sion, pedibus suis et composito gradu incedebant Is 3, 16)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 88:

Skladacz edare

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 24:

Gdy oblycze nasze oth thich person, sz gych sąd szą sklada (ex quibus constat iudicium), byva vydzano, sądza szą vkazvge kv czynyenyv sprawyedlywosczi tim rąthsny

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 63:

(reflexive with się, attested in Masovia) to be made of, to consist of


złożyć

Polish: złożyć

Silesian: słożyć

From z- + łożyć. First attested in the second half of the 14th century.

Zloszonyma rankama collatis manibus

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 487:

Collatis manibus slozonyma rąkoma

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 29r:

Slozyles z gorączoscz nyebyeską sz nyemy (cum eis siderum calorem temperasti)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 5:

(attested in Greater Poland, Masovia) to put together (to connect by placing one against the other; to make touch)

Bo po ti trsy noci slozmi syø z bogem (deo iungimur), ale po trzecyey noci bødzewa w swem skladanyv

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 4:

(reflexive with się) to be put together (to become connected or touch physically)

Ale gyny vczinci Sellum y sprzysyøszenye gego, kako slozil strosze (per quam tetendit insidias), to wszitko popysano w *ksyogach vczinkow dny krolyow israhelskich

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 15:

(attested in Lesser Poland) to make; to do

Gospodzynye wszechmogączy..., pomoszy my tho dzalo szloszycz

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 3:

(of text, attested in Masovia) to design, to contrive, to arrange, to set

attested in Lesser Poland; attested in Masovia; attested in Masovia

to design, to contrive, to arrange, to set

Tho vstawyenye o pyrwą stvką gest yvsz slozono wyszszey... poth rvbriką o dzelenyv synow sz oczczem

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 67:

(of legal acts, attested in Masovia) to write

Iensze iest sloszil oblaszcze sercza gich (qui finxit sigillatim corda eorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 32, 15:

Jakom ya nye *podyan szan Jachne trzech cop placzicz gothowymi pyenandzmi, ale bidlem, yako by sloszono

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 326, Warsaw:

(attested in Masovia) to agree, to arrange, to determine

Chczemi, aby nasze vkladi y statuta ten to czas w Wysliczi sloszone (constitutiones... editae) wszytczi ziemyanye przyiąli

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 7:

(attested in Lesser Poland) to establish, to constitute, to implement

attested in Masovia; attested in Lesser Poland; attested in Lesser Poland

to establish, to constitute, to implement

Tedy slachcziczy podlug sąmpnyenya gych przerzeczone dzedziny slozą alybo oszaczvyą (hereditates taxabunt)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 72:

Pro 1 1/2 sexagena grossorum vlg. slozon[y]ego

1921 [1437], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 59:

(attested in Masovia) to estimate, to quote (to determine a value or price)

to estimate, to quote (to determine a value or price)

Slozø staroscz gich a (pro z) zamøtkem do pyeklow (deponam senectutem illorum... ad inferos)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 15:

to bring; to lead (to cause to be somewhere by vehicle)

Czom lezal, tom lezal prawą nyemoczą ot pana boga slozoną

1967 [1427], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1298, Kościan:

(of a disease, attested in Greater Poland) to send down

Rozprosz ie (sc. nieprzyjaciele moje) w moczy twoiey y slosz ie (depone eos), zaszcziczicze[lu] moy gospodne!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 58, 12:

(attested in Lesser Poland) to knock down (to cause a fall)

Virgo sanctum Iohannem pastowala, quia erat... pudicissima, sromesliwa, in qua dominus se nidificavit zloszil [się]

1981-2001 [15th century], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, page 79:

(reflexive with się) to settle (to take residence somewhere)

Slozøcz rvcho (deponet vestem)... bødze plakacz otcza

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 13:

Ideo nos omnes Xpiani debemus nos adornare non solum vestibus temporalibus, sed eciam spiritualibus, slosyvsy syebye veteres vestes, sc. pecata mortalia

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, Trzemeszno, page 56:

(attested in Greater Poland) to take off (to devest)

to put off (to place away from)
to take off (to devest)

Modlyączy szye mnye vkazovaly my czescz *podobno, slozywschy ych gnyew przeczyw mnye svego przyrodzenya (deponentes naturalem coram me furorem)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 140:

to put off (to place away from)
to set aside (to get rid of)

Ktorimze srzødem podyøt bødze, takesz i slozon bødze (deponetur)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 17:

to put off (to place away from)
(of a tent) to roll up

to put off (to place away from)
to roll up

Zlozą schą complicabuntur (tabescet omnis militia caelorum et complicabuntur sicut liber caeli Is 34, 4)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 194:

Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists

(reflexive with się, of a tent) to be rolled up

to put off (to place away from)
to be rolled up

Zelazna vycz doma szlozy a drzewyaną na plug wlozy

c. 1483, Satyra na leniwych chłopów, line 9:

Gdyby vrzadnik... byl przekonan prawem, gyny w myastho gego ma bycz vstawyon a on oth swego vrządv na wyeky szlozon (a suo officio... deponatur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 63:

(attested in Masovia) to remove from office or from a position

to remove from office or from a position

Sed iurat quis ad scamnum scabinale sine tempore, hic solus se deponere, slozycz [się], non potest causa victualitatis sue

[c. 1455-1460], Rękopiśmienne ekscerpty, pages 37, 4:

(reflexive with się) to resign from office or from a position

to resign from office or from a position

Slozon bødze lossowi rosdzal (confundatur sortium distributio) a gynich gimyenye k ginim poydze

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 36, 4:

Quia fui conpositor inter Nicolaum et Stephanum et conposui vlg. y scladalem gich bratha pusczinø, y sloszilem pro decem sexagenis

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1417, Zakroczym:

(attested in Masovia) to secure the matter of obligations by way of an arrangement

Sloszycz deponere

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 22:

Conferre zusammensprechen slozycz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 32r:

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.


trzymać

Polish: trzymać
→ Czech: třímat

Silesian: trzimać

desc

→ Old Ruthenian: тримати (trimati), тримать (trimatʹ), трымати (trymati)

Belarusian: трыма́ць (trymácʹ)

Carpathian Rusyn: три́мати (trýmaty)

Ukrainian: трима́ти (trymáty)

Inherited from Proto-Slavic *trimati. First attested in the 14th century.

Trzimal ies røkø prawiczø moiø (tenuisti manum dexteram meam)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 72, 23:

(attested in Lesser Poland) to hold (having grabbed something, to not let go)

Blogoslawony, gen trzymacz bødze (tenebit) i przyraszy malutke *swoge kv opocze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 136, 12:

(attested in Lesser Poland) to grab, to take

Trzymay s namy mitte sorte[m] (sortem mitte nobiscum Prov 1, 14)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 133:

(attested in Greater Poland) to cooperate with someone, to be someone's accomplice [with z (+ instrumental) ‘with whom’]

Przeto trzimala ie pisznoscz (tenuit eos superbia)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 72, 6:

(figuratively, attested in Lesser Poland) to take hold of; to engulf; to rule over

to take hold of; to engulf; to rule over

Jacosm trzimal... tø czøscz, czso iest w liscze, Malgorzaczinø, trzi lata

1959 [1391], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 251, Poznań:

Jako tø dzedzinø ne trzimami v szastaue, aleszmi yø kupili na weky

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 183, Poznań:

Jacom to, czom trzymal jey oczczysna w nayme, y ne przyalem zytem anym tesz zitem spusczycz mal, anym gey zita s lakami wzal

1959 [1427], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1266, Poznań:

Eze bil poslem do Swantoslaua oth pana Miczka o thi penødze, a czokoli ye trzimal, to ye trzimal *Swanthoslaouø volø

1888 [1386], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 61:

Jisz są Troyan pred nami wisznal, isze Maczkow kon trzimal we trzech *wyerduczecz w szastawye

1960 [1416], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 444, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) to hold (to own, to keep)

Czso gøl czloveka..., to mi gi me prawo podalo y w pøczesm gi trzimal

1960 [1401], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 158, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) to hold prisoner

Tha dwa, czusch Annasch a Cayphasz, na roky trzymaly byskupstwo

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 667:

Aby sedzal se *ksøszøcy a stolecz slawy trzymal (ut... solium gloriae teneat I Reg 2, 8)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ann 12:

(attested in Lesser Poland) to hold, to keep (to have and work in a position)

Jacom przi tem bil, kegdi Potr.., ne chal trzimacz yednanya y dawal Lawrenczowi penandze

1967 [1404], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 228, Kościan:

(attested in Greater Poland) to keep (to not give away; to observe e.g. a rule)

Szą szwyąthego gy trzimano

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 123:

Sdrady w szyerczv nye thrzymacz (dolum in corde non tenere)

1880-1894 [End of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 143:

to keep, to hold (to have something in a particular place)

Genesis testatur hystoria..., quod in principio creavit deus celum et terram, id est continens et contentum, [co] trzyma et scho w nem gest, hoc est celum empireum

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 81v:

(attested in Silesia) to contain (to have within oneself)

Aczby kto o zlodzeystwo... przed sądem byl przemoszon trzykrocz..., tedy ten na wieky swą czescz straczyl any szadney czczy w krolestwie myecz nye mosze, any od nas darow szadnych trzymacz (nulla donaria... consequatur)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 56:

(attested in Lesser Poland) to receive, to gain

Jaco letni low na y[e]szerze Ledniczi przisluchal y trzimal cu Gorze Mikolagewey

1959 [1403], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 559, Poznań:

(attested in Greater Poland) to belong to

Przes... matkąn alysz do lyath rozvmv mayąn bicz trzimani (teneantur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 107:

(attested in Masovia) to maintain, to sustain (to support someone)

to maintain, to sustain (to support someone)

O przyaczyelu thako trzymay (tene), ysz wyąnthszy tho giest przyaczyel, ktory szwe dawa, nyszly ktory szam szye zakazugye

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLIII:

My kako trzymamy (tenemus) z naszymy myesczkym[i] pyszarzmy, ysz szye nam podobaya

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 90, 1:

to agree with [with z (+ instrumental) ‘with whom’]

to maintain (to be of the opinion)
to agree with

Panny, na to szø trzymaycze, male køszy przed szø kraycze

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 70:

(reflexive with się, attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to stick to, to adhere to something [with na (+ accusative) ‘to what’]

Kto czistotø mylvie, ten sie trzyma kv wszelkeey nyeczistoczee iako owcza przeczywko wilkowi

1873, Zygmunt Gloger, editor, Ułamek starożytnego kazania o małżeństwie:

to refer to [with ku (+ dative) ‘to what’]

Tibi tenenda oth czyebye grzesznego maia byczy trzymany

1915 [Middle of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 513:


widać

Polish: widać

Silesian: widać

Inherited from Proto-Slavic *vidati. By surface analysis, widzieć + -ać. First attested in the second half of the 14th century.

Napelnyøcz domi twe y slug twich, y wszech Egipskych, gichsze to nye wydaly (non viderunt) waszy oczczowye

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 6:

Boga nykt nye vydal (neque patrem quis novit Mat 11, 27), kyedy yedno yedyny syn yego, ktory yest na pravyczy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 839:


rzucić

Polish: rzucić

Silesian: rzucić

Inherited from Proto-Slavic *řutiti. First attested in the 14th century.

Mel autem quadruplicem habet naturam, sc. incisiuam, vnde laxativum, incensitiuam, vnde est calefactiuum, mundificatiuam, vnde valet in causis oculorum, curatiuam, vnde valet in causis wlnerum roszdzela, myakczi, rzvczi, zapye[kla], zagrzewa, ocziscza, vsdrawya

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 400r:

(attested in Greater Poland) to throw (to release (an object) with some force from one's hands, an apparatus, etc. so that it moves rapidly through the air)

to move (to cause something to begin to change place)

Rzuczi na gospodna peczø twoiø o on cze odkarmy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 25:

(figuratively, attested in Lesser Poland) to entrust a concern to someone [with na (+ accusative) ‘to whom’]

attested in Greater Poland; attested in Lesser Poland; attested in Lesser Poland

Rzączą precipitabo

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 90:

Otstøpywszi ot cyebye, rzucyly twim zakonem za swe zadki

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 26:

to destroy; to ruin; to thwart [with instrumental]

Yako Scarbimir *Wyrzchoslawo sepal, targal y przesz trzy zagony rzuczyl

1960 [1417], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 501, Pyzdry:

On nądzny Zyd rozgnyeval szye..., rzuczywschy szye v Yesuszow stavek y skazyl y

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 131:

(reflexive with się) to leave or jump away suddenly

Elzbyeta vydząc dzyevyczą Marya..., rzvczywschy szye k nyey, oblapywschy ya y zavolala vyelkym glossem

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 53:

(reflexive with się) to hug, to embrace [with ku (+ dative) ‘whom/what’]

Rzuczili sø se na mø moczni

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 58, 3:

Inuadere anlauffen oder angan rzvczycz szyą cum impetu, vnde solemus dicere: invasit in me vlg. rzvczyl szya ną myą id est super me

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 69r:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland, Greater Poland) to attack [with na (+ accusative) ‘whom’]

Y rzvczi syø nan dvch bozi, *prziyow przislowye y rzecze

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 2:

(figuratively, attested in) to take, to possess [with na (+ accusative) ‘whom’]

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in; attested in

Ona vyschedschy rzekomo przynyescz y rzvczyla szye z dachv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 106:

Tedi pochicyw Saul myecz, nastawyw przecyw sobye rzucyl syø nan

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 4:

(reflexive with się) to fall on something with a flourish

Czo szye podknąl... to szye z yego svyąthych ran krew rzuczyla przez oną pavloką

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 834:


trzeba

Polish: trzeba, trza (archaic or colloquial), trzeja (Żywiec)

Silesian: trzeba, trzeja, trza

Inherited from Proto-Slavic *terba. First attested in the 14th century.

Iaco Jarpanowi Marczin s Troyanem ranczili sø dzeuøcz grziuen: kediby mu trzeba gych, tediby mu ge bili meli dacz

1887, 1889 [1398], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1122, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Nye szaday, gdze czø nye trzeba

1901 [Fifteenth century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 312:

(attested in Greater Poland) it is needed

Tho iest bil obiczay, comu bi trzeba bilo drogø iachacz, ysz y (leg. ji, sc. płot) mogl wzlomycz a zazyø zagrodzycz

1960 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 559, Pyzdry:

Przebodø gy ia kopygym ku zemy genø a wtore nye bødze trzeba (secundo opus non erit)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 8:

(attested in Greater Poland) one ought to


zabrać

Polish: zabrać

Silesian: zabrać

Inherited from Proto-Slavic *zabьrati. By surface analysis, za- + brać. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Ysze czso [Woj]tha zabral Janowi cone, to zabral, nisz [kr]ol przyøl crolewstwo

1981 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V, A. Roty gnieźnieńskie, s. 76-274, number 39, Gniezno:

Jakom ya nye wrzuczyl szyą... gwalthewnye we wloki w Wągrodnye, na kthore... pleban... prawo ma, anym zabral czynschu sz kmyeczy thych

1879 [1480], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page LXXXVII:

(attested in Greater Poland, Masovia) to steal, to seize, to rob (to take someone else's thing)

Drudzy synowye Iacobowy byezawszy y pobyly wszitko myasto... a dzatky y zoni gich *zwyozawszy zabraly (duxerunt captivas)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 29:

Patrzi, a czsokoly swego naydzesz v nasz, to zabyerz (aufer)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 32:

to take back (to grab with one's hands again; to acquire again)

Gdi zagine, ne zaberze wszego (non sumet omnia)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 48, 18:

(attested in Lesser Poland) to take (to ensure that one has something with them when they depart)

Nam quem pluuialibus vndis intumuit, gl. id est invndauit wszydze, zabrala, torrens, fluit acrior amne perhenni, gl. fluuio perpetuo

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 12:

(of a stream, attested in Sieradz-Łęczyca) to swell, to rise

Ad instar anchore, que firmo cursu ratem in portu retinet, ne procellis quassata, zalewayączymy velmy zabrana,... illidatur... ad rupes contiguas

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 11:

(of waves, water, etc., attested in Sieradz-Łęczyca) to take away, to lift (to carry someone or something)


zostawić

Polish: zostawić

Silesian: zostawić

From z- + ostawić. First attested in the 14th century.

Bo ne odpødzy gospodzin luda swego a dzedzini swey ne zostawy (hereditatem suam non derelinquet)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 93, 14:

(attested in Lesser Poland) to leave (to desert someone)

O ktore bydlo rszancza na Troyana woyewodzin zalowal, tho on wroczil, othkond wiszlo, a nicz sobie ne zostawil

1885-2024 [1440], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume VIII, Chęciny, page 17:

Jakom ya nye wnyosl syą w then dom shamoczwarth..., gdzye yą yey mąsch szosthawyl... po smyerczy swey na stholczv wdovyem

1950 [1491], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1716, Warsaw:

Gdyby czlowyek myal na kogo szwyedzecz[ny] lysth o dlug... a then czlowyek rzeklyby: Jam... ten dlug zaplaczyl, a ten lysth wyerzącz[y] [jemu] przy nyem zostawyl (quod litteras sibi confidisset)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 73, 3:

Myly panowye, proszymy wasz, abyscze naszego thowarzyszą y nasz zostawyly podle prawą (quatenus... nos circa iustitiam dimittatis)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 39, 4–40, 1:

Tobe iest zostawon (derelictus est) vbogy, sirocze ti bødzesz pomocznik

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 37:

+obj

na (+ locative) przy (+ locative) ‘with what’

(attested in Lesser Poland, Masovia) to leave (to not take something away from someone; to let someone have) [with na (+ locative) or przy (+ locative) ‘with what’]

Ne zostawil czlowyeka zawadzycz gym

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 14:

Gyedzyely ktho na kvpya w dzudze szyemye a zosthawy po szobye gymyenye (hereditates in civitate dimittendo)

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 8:

(attested in Lesser Poland) to leave (to not take with oneself; to not remove)

zostawić po sobie

Yeden poczeszny czlowyek... vmarl a zosthawyl po szobye szwą prawą dzyewka y bratha rodzonego

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 31:

Zostawylly ten vmarly po szobye (dimisit) stoyącze albo nyestoyacze gymyenye

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 49, 1:

Pospolu szalyony y nyemødry zagynyeta i zostawyø (relinquent) opczym bogacztwa swoya

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 48, 10:

Powoda nye moga przy[ci]sznacz ku przyszandze, nyszly tako, gdyby zalowal o dlug po vmarley rancze, czo gemv zostawyl albo odmarl (si... debitorius manserit) [j]ego oczecz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 77, 1:

Prawyąly na dzyeczyączyv dlug, czo yego oczyecz po szobye, szlowye po szmyerczy, zosztawyl albo wynowath (quae pater mansit debitorius)

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 112:

Slową yego pamyąthaymy, kthore na krzyzu yest mowil, nam ye na przyclad zostawil

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 88:

(attested in Greater Poland) to leave (to relinquish upon death, sometimes of debts)

Y[a]co tho... swathcimi, eze O[n]drzey Derszkowi w gymene swø dzelniczø zostawil

1876-1929 [1410], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 209:

Ysze byl sobye zostawyl wolne panstwo swego gymyenya (quod... sibi excepit dominium et potestatem), poko on zyw

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 97, 1:

(law) to leave out, to stipulate something, to exclude from a contract

Wszythky szdraczcze y lyphnyky zosztavya ye nyebosczyky

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 193:

(attested in Masovia) to leave (to cause someone to be in a certain state, position or situation)

Wszako gnyewaiøcz syø na nye, chczesz nasz zatraczicz, abi nye ostal korzen any gymyø nasze. Panye boze israhelski, prawdziui gesz ti, bo zostawyon gest korzen nasz (derelicta est... radix) az do dzisyego dnya

1930 [c. 1455], “II Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 90:

V ktorem lyeczye byl myly Iesus, kyedy byl zostavyon. Kyedy Iesus byl ve dw lat po svem vrodzenyv, tako yest ostavyon ode szanya, yze daley nye pozyval pyerszy matky svey

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 99:

to wean (to cease giving breast milk to an offspring)

Zostavilą prebuit

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 153:

Nye *zuastawymy non destituimur (aporiamur, sed non destituimur II Cor 4, 8)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 284:

(attested in Greater Poland) mistranslation of Old Czech zóstávati


pozwolić

Polish: pozwolić

Silesian: pozwolić

From po- + zwolić. First attested in the fifteenth century. Compare Old Slovak povoliť.

Y poslal posli ku krolyowy edomskemu, rzekøcz: Przepuscz myø, acz przedø przes twø zemyø. Gen nye chcyal pozwolycz ku gego proszbam (qui noluit acquiescere precibus eius)

1930 [c. 1455], “Jud”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 17:

to allow; to agree, to assent [with ku (+ dative) ‘(to) what’]


przestać

zlw-opl-verb

przestać pf (imperfective przestajać or przestawać)

przestajać (imperfective)
przestawać (imperfective)

desc

Polish: przestać (“to stop (doing something)”)

Silesian: przestać

From prze- + stać (“to get up”). First attested in the 14th century.

Wipuszczyl goløbya, abi wzwyedzal, yuszli wodi przestali na zemy (si iam cessassent aquae super faciem terrae)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 8:

Gdi przestanąn albo przemyną przerzeczona dzyessyancz *lyad (cessantibus si quidem sive elapsis decem annis)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 110:

(attested in Masovia) to stop, to cease; to pass (to not continue longer)

Tho tesz vstawyenye owszeyky yvsz przestalo, bo yvsz o them wsysthkem gynako wyszszey gest vstawy[o]no

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 68:

(atested in, Masovia) to lose legal power

Tego psalmu spyal na poly a tu y przestal

1853 [1451], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, Błonie, Płock, page 105:

Nye przestal pan od gnyewu (non est aversus dominus ab ira) roznyewanya swego wyelykego

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 26:

Gdisz przestal mowycz ta slowa (ut cessavit loqui verba haec)

1930 [c. 1455], “I Mach”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 23:

Yacom bil w pozelstwe... oth Mycolaya... do Thomislawa..., aby *yegø *pøl plozy, zesczy zagonow, ne orąl, a on ne chcząl przestacz

1959 [1423], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 115, Poznań:

Si enim peccator wlt hodie desistere, przestacz, a peccatis suis

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 270:

Desistere abstan oder vnderstan przestacz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 39r:

+obj

accusative ‘what’; with infinitive ‘doing what’

(attested in Masovia, Greater Poland) to stop, to cease (to not do longer) [with accusative ‘what’; or with od (+ genitive) ‘from what’; or with infinitive ‘doing what’]

Gdisz ivsz søcz vtrudzeny tym wolanym a tim placzem zemdleny przestaly bily (cum... his fletibus lassati siluissent), tedi Ozias... rzekl

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 22:

(intransitive) to lose strength; to become weak


przestać

desc

Polish: przestać (“to stand for some time”)

From prze- + stać (“to stand”). First attested in 1461–1467.

Tria... que competunt prestoy[ą] anime peccatrici

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 90r:


dowiedzieć

Polish: dowiedzieć

Silesian: dowiedzieć

/dɔvʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

/dɔvʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

From do- + wiedzieć. First attested in c. 1408.

Ach, moy szmathku, ma szalosczy, nye moga sza dovyedzeczy, gdze mam pirvy noczlek myeczy

c. 1463, Dawid z Mirzyńca, Skarga umierającego, Płock, line 2:

Desciscitari erfarn dovyedzyecz szya

(reflexive with się, attested in Masovia, Greater Poland) to find out, to learn, to discover (to gain awareness or knowledge of)

Strofugyely ktho orthel w sządzye, tho ma woyth... popysacz y poszlacz, y ortela thego szye dowyedzyecz w wyszem prawye podlug prawa

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 66:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to ask around, to do reconnaissance, to suss out


umawiać

Polish: umawiać

Etymology tree
Proto-Slavic *u-
Old Polish u-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish umawiać
From u- + mawiać. First attested in 1399.

etymon

Iaco Micol[aj] s Wawrzincem ne mawal nigednei vmo[wy], bi mely pusczicz na przyaczele

1981 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V, A. Roty gnieźnieńskie, s. 76-274, number 64, Gniezno:

Jaco pan Santhoczsky vmawal z Oczeslawem, isz *sczo by poprziszongl Oczeslaw, to by mu ten kmecz *mayl zaplaczicz

1967 [1402], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 185, Kościan:

Ysze Jaszek Radlo z Ianem ne vmawali any szlubowali za swa *bracze o woytowstwo

1981 [1403], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V, A. Roty gnieźnieńskie, s. 76-274, number 127, Gniezno:

Iaco Micolay ne przilubil smovi, czso Ian vmaval od Sandziuoya

1960 [1404], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 235, Pyzdry:

+obj

acc/:o(acc)<for what> + :z(ins)<with whom>

o (+ accusative) ‘for what’ along with z (+ instrumental) ‘with whom’

(attested in Greater Poland) to enter into an agreement [with accusative or o (+ accusative) ‘for what’, along with z (+ instrumental) ‘with whom’]


umówić

Polish: umówić

Silesian: umōwić

Etymology tree
Proto-Slavic *u-
Old Polish u-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish umówić
From u- + mówić. First attested in 1386.

etymon

Jacosm przi tem bil, gdze Sandziwo[j] vmouil s *Yessztem, yse mal vpominacz P[...]kego o ten dlug

1959 [1386], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1, Poznań:

Jaco przi tem bili, gdze Wlost vmouil Swenthoslauem rok

1959 [1387], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 29, Poznań:

Isz Staszeg ne pomogl prawa Januszewi o tø szrecz (leg. rzecz), iaco s nym vmowil

1967 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 20, Kościan:

Jacosm ne wzala v kmyecza V marcas... ani vmowila na czinsz stranczacz

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8585:

Yako sz nym (sc. z opiekadlnikiem) vmowyą woyth s *przyszyasznyky thych dzyeczy o szprawyenye thych dlugow..., thako on to ma myecz y dzyerszecz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 127:

+obj

acc/:o(acc)<for what> + :o(loc)/:z(ins)<with whom> + inf<to do what>

o (+ accusative) ‘for what’ along with o (+ locative) z (+ instrumental) ‘with whom’ along with infinitive ‘to do what’

(attested in Greater Poland) to enter into an agreement [with accusative or o (+ accusative) ‘for what’, along with o (+ locative) or z (+ instrumental) ‘with whom’, along with infinitive ‘to do what’]

Amice, ... nonne ex denario diurno convenisti, vmovyl uel nayal sya, mecum (Mat 20, 13)?

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 366:

Vyerzycz... mamy, yze byl przyąl (sc. szatan) czlovyeka formą na szye, v ktorey by mogl boga vznacz albo szye s nym vmovycz (in qua dominum circumducere et colloqui posset ei)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 198:


bywać

Polish: bywać

Silesian: bywać

Inherited from Proto-Slavic *byvàti. By surface analysis, być + -wać. First attested in the end of the 14th century.

Thacy slostnyczy przes thakee zachoczczow myenyenye wyzwalyaany biwaly (huiusmodi malefactores per eandem nominationem a poena liberabantur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 28:

Przes wschitky, gysch przi they przissyąndze syedzeli albo przistali, milczano bywalo (per omnes assidentes vel astantes iuramento tacebatur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 99:

Vkazana tobe biwa miloszcziwa

1922 [End of the 14th century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 233:

(attested in Masovia) used with the past participle to form the present and past passive tenses of verbs

[Trzecie odzie]nye, to yest yedwa[bne], [b]ywa s chrobakow (tertium vestimentum scilicet sericum, quod sit de vermibus)

1901 [Middle of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 427:

(copulative) copulative in compound predicates

Ti wszitky scyeszki sø my iawni, bom gymy czøsto chodzil, a biwalem v Gabela brata waszego (et mansi apud Gabelum fratrem nostrum)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 8:

Odkupi w pocoiu duszø moiø od tich, gich (pro gisz) se bliszø ku mne, bo medzy welmi bywal se mnø (quoniam inter multos erant mecum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 20:

(attested in Lesser Poland) to linger; to remain

Czanstokrocz bywa (plerumque fit), ysz... nyekthorzy... przes baklywoscz... wycząnstwo obikli odnoszycz

(attested in Masovia) to happen; to occur

Yelye dny do roką bywa, thele lath Szandomyrz odpustow myewa

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 139:

Sz nesktorego szyna slodzeg byua, kostarsz y pyganicza, a s dzefkicz tesze mnogdy sla szona byua

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 12a:

We trzych wylkych sandzech, gdy bywayą gyeden na szwyathego Iana y Pawla dzyen, ... gdy burgrabya szyedzy na sąndze..., gyest wyna osszmdzyeszath szelągow

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 200:


działać

Polish: działać, dziełać (Lasovia)

Silesian: działać

Inherited from Proto-Slavic *dělati. By surface analysis, działo + -ać. First attested in the fifteenth century.

Alysz gospodzyn wczyny dom, po prosznoszcy dzalayø (in vanum laboraverunt), gysz czynø gy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 126, 1:

Obu nauczyl mødroszczy, abi dzyalaly dzalem czyeszelskym (ut faciant opera abietarii)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 35, 35:

Schywoth dzalayączy a schywoth o bodze myslączy wyodla actiuam vitam et contemplatiuam sublimiter exercebat

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 279:

(attested in Lesser Poland) to work, to operate to be active

Pyszny nyesprawiedliwie dzialali zawzdi (superbi inique agebant usquequaque Psal 118, 51)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 25b:

Napirzvey ma slubiczi, yze ma przykazanya boze... chovaczi..., aza przesthąpy, yestlyby kthorymi vystąpyl a gich sye dopusczyl zyvącz y tez dzyelayącz naprzeczyw obyczayovy zakonu thego (quas contra hunc vivendi modum commiserit), dossziczi vczynyczy

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 707:

A wszakoz Byenya them sobye nycz nye popravy, czo pyrvey myąl dzyelacz, o gedną rzecz tho bądzye dzyelyal, o [d]dvye abo o trzy

1937 [15th century], Středověké listy ze Slovenska. Sbírka listů a listin, psaných jazykem národném., volume I, Lesser Poland, page 20:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to act, to behave

Kamen, gen sø odrzvczyly dzalayøcz (lapidem, quem reprobaverunt aed ficantes), ten vczynon gest we glowø køta

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 117, 21:

Sinowye kaplansci mascy [z] wonyaiøcich mascy dzalaly (unguenta ex aromatibus conficiebant)

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 30:

Dzalo vyelykye ia dzalam (opus grande ego facio)

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 3:

To, czso dzelano ma bicz, czynczye (quodcumque operandum est, facite)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 23:

Vbostw (leg. ubostwu) ochloda dzyalacz (pauperes recreare)

1880-1894 [Fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 143:

Gdy nąsch Jesus yusz umyeral, testamenth tam kraszny dzalal

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 89:

A czego by ssam nye rad myal, nykomv tego nye dzyalay

1902-2024 [c. 1450], Pamiętnik Literacki, volume IX, page 318:

Do wroczlawyanow poszlaly... a szkarzancz na zemyany, by gym gwalthy dzalaly

1462-1463, Wiersz o zabiciu Andrzeja Tęczyńskiego, line 13:

Tho, gdze Katharzina y Malgorzatha dzela vydzenye, tho ya dzirszą sza prawem moym w pokoyv

1950 [1471], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2955, Warsaw:

Yakye modlythvy mayą za vmarle dzyelaczi y pelnyczy (de sepultura defunctorum et de oratione pro ipsis facienda)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 719:

Jhus mathcze thą czescz dzyalal, gysze apostoly szebral

1908 [c. 1500], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume V, page 12:

Chczyal naslyadovacz Iesucrista, yszby szye navczyl czvd dzyalacz prze svoy zyssk (ut disceret signa facere ad lucrum)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 289:

(attested in Lesser Poland, Masovia) to do, to perform, to execute, to commit; to make; to build

Bo tegdi bog nye spuszczal dszdza na szemyø, a czlowyek nye bil, gez to bi dzalal szemyø (qui operaretur terram)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 5:

Nye chczyeyczye dzyalacz domv oycza mego domv kvpyecztva (nolite facere domum patris mei domum negotiationis Jo 2, 16)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 304:

(attested in Masovia) to make into, to turn into, to cause to be

O dobry czye vczynek nye kamyenvyemy, ale yze movysch przeczyw bogu, yze ty bądącz czlovyekyem dzyalasz szye bogyem (et quia tu homo cum sis, facis teipsum deum Jo 10, 33)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 429:

(reflexive with się) to act as, to pass as, to pass off as, to impersonate


podać

zlw-opl-verb

podać pf (imperfective podajać or podawać)

podajać (imperfective)
podawać (imperfective)

Polish: podać

Silesian: podać

Inherited from Proto-Slavic *podàti. By surface analysis, po- + dać. First attested in the 14th century.

O to, o czosz ti na mø zalowal, to twoy oczecz trzimal s Staskem s Woyslawowiczem, a Sstassek me ne podal

1885-2024 [1421], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume VIII, Chęciny, page 16:

Podal yemv ryby sz morza, chczacz go szbavycz wszego gorza

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 123:

Podal mv szapharza szwego, then mv czynyl wyele szlego

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 179:

Mathka z Anny szwyathey obral szobye, w przyczynye ych nam nadzyeya podal

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 79b:

Sub eodem iudicio veniens nobilis virgo domina Anna similiter podala, gl. comisit, opyeka domino *Dobeek

1856-1870 [1457], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume IX, number 547:

(attested in Lesser Poland, Masovia, Sieradz-Łęczyca) to give (to transfer one's possession or holding of (something) to (someone))

Podalyszczye myecz (praebuistis ei gladium), abi nas zabyl

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 2:

Affer, poday, manum tuam et mitte in latus meum (Jo 20, 27)

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 28r:

(attested in Silesia) to hand, to pass (to give, pass or transmit with the hand, literally or figuratively)

Vtore prze to, ktore myly Cristus myeny, yze smyernye odpovyedzyal temv, yen y vderzyl a nye podal yemv drugey czelyvsczy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 686:

By moye krolewsthwo bylo s tego svyatha, slugy moye... odyąlyby myą, yzbych nye podan Zydom (ut non traderer Iudaeis Jo 18, 36)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 780:

Jacom prze tho wszadzila thego czloweka w twerdzø, ysz rankom ne mal, a prawo my go bilo podalo

1967 [1415], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 529, Kościan:

(attested in Greater Poland) to give away

Gest prav[d]a zmyara podacz szye vyaczschemv, przed bogyem odplata podacz szye mnyeyschemv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 189:

Myastho Kazymyrz myedzi rzeką Wyslą themv tho interdicthovi nye ma bycz podano (non debet subiacere)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 5:

Nye podal non posuit (porro de filiis Israel non posuit, ut servirent operibus regis II Par 8, 9)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 34:

A mylego Iesucrista byczovacz podano (Mat 27, 26)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 814:

Zaly Ezechias sklamal was, abi was podal smyercy w glodze a w pragnyenyv (ut tradat morti in fame et siti)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 11:

Kyedy yuz vzral Iudasch, yze myly Cristus podan kv smyerczy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 758:

Ach, myloscz, czosz my vczinyla, eszesz me tak oslepila, eszesm sche ye na myloscz podal

1853 [1408], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 43:

Prze ktori to grzech podany søø... w poganbyenye (dati sunt... in confusionem) swim nyeprzyiacyelyom

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 19:

Owa my sza *przyweydly tego czlowyeka prawego..., acz gy podam w gych wolą, ... przeczyw obyczayu rzymskemu... vczynyę

1911 [End of the 15th century], Ludwik Bernacki, editor, Karta z "Rozmyślania o życiu Pana Jezusa", page 473:

to condemn to [with ku (+ dative)]/[with na (+ accusative)]/[with w (+ accusative) ‘to what’]

Iacoszm przi tem bili, kdzesz podal Maczeyewi et yego bratu Micolayewi Micolay Dambrowsky, kdzebi yala szwimi conmi y przislgla

1959 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 411, Poznań:

(attested in Greater Poland) to inform, to let know, to make known; to declare, to say

Iakom przi tim bil isze Przibislaf podal scodi placzicz Szidom sa Falkana

1967 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 59, Kościan:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to commit oneself, to obligate oneself


bajać

Polish: bajać

Silesian: bŏjać

Inherited from Proto-Slavic *bajati. First attested in 1449.

Prawdą popi taiø..., lezz pospolstwu baiø

1449, Gałka Jędrzej z Dobczyna (Dobszyna), Pieśń o Wiklefie, Głogówek, line 65:

(attested in Silesia) to blather, to lie


uczony

Polish: uczony

Silesian: uczōny

From uczyć + -ony. First attested in the 15th century.

Gdisz wezwal ge Moyszesz a kaszdego møsza uczonego (omnem eruditum virum)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 36, 2:

masculine singular passive adjectival participle of uczyć


rzec

Polish: rzec

Silesian: rzec

Inherited from Proto-Slavic *reťi (stem *rek-). First attested in 1377.

+obj

do (+ genitive) k (+ dative) dative ‘to whom’;

(ambitransitive) to speak, to say, to tell [with do (+ genitive) or k (+ dative) or dative ‘to whom’; or with przeciw (+ dative) ‘against whom’; or with o (+ locative) ‘about what/whom’; or with na (+ accusative) ‘about what topic’; or with za (+ instrumental) ‘for whom’]

dative ‘whom/what’ along with genitive ‘by what name’

to name, to call [with accusative or dative ‘whom/what’, along with genitive ‘by what name’]

to mean, to have a particular significance or meaning


cenić

desc

Polish: cenić, cynić (Western Kraków, Lasovia)

Silesian: cynić

Inherited from Proto-Slavic *cěnìti. By surface analysis, cena + -ić. First attested in c. 1500.

Taxare schetzen schaczovacz albo czenycz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 135r:

(attested in Greater Poland, hapax legomenon) to evaluate, to value, to appraise (to determine the value of something)


przyjąć

zlw-opl-verb

przyjąć pf (imperfective przyjmować or przyjmać)

przyjmować (imperfective)
przyjmać (imperfective)

Polish: przyjąć

Silesian: przijōńć

From przy- + jąć. First attested in the 14th century. Compare Old Czech přijieti and Old Slovak prijať.

Gdiby rzeczy zastawyone... pozyczcza... yakoby za przerzeczoną svmmą *peynyądzy doszycz czynyącze przyąl (si receperit)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 32:

(attested in Masovia) to get, to receive, to accept

Iz pani Helska Vøczenczovim ludzem czinila zaplaczene podlug vgednana, ani go ne chczeli przyøcz

1959, Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 27, Poznań:

(attested in Greater Poland) to take; to grab

Gdisz vsrzal Amalecha, przyyøw przislowye (assumens parabolam) rzecze

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 20:

Czokoly starzy raczcze wysznawayą, ysz szyą przed nymy stalo, to nowy maya przyąncz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 14, 2:

to accept; to agree; to recognize (to not reject)

Jaco... sdalem mv rok do Bucowcza s tym czlowyekem rathayem o dluk prawa, a on ten rok przyyąl

1967 [1425], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1113, Kościan:

(attested in Greater Poland) to agree to a particular date

Ktocoly czczy szenskø twarz, mathko bosza, gy tim odarz, przymi gy za slugø swego

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 106:

+obj

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to consider; to make (to ascribe certain traits to someone) [with za (+ accusative) ‘(as) whom/what’]

Iako v mne Ian prziyøl ogroth na dan, a vczeckl prawa my ne zaplacziw

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1775, Zakroczym:

(attested in Masovia) to put property or a piece of land to use

to put property or a piece of land to use

Abiszmi bili w towarzistwo wasze prziienczi

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 56a:

Thaczy tho mogą byczi przypusczeny albo przyączi w then tho zakon

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 706:

Isz Potrasz stawal sø na ten rok, iaco mal, ano go ne chczano *prziayncz

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 450, Poznań:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to let in, to give access, to allow the use of certain rights

Yacom ya ne przyøl Olbrzikowa parobka

1920 [1406], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 673, Płońsk:

(attested in Masovia) to accept a peasant at a settlement or farm

Dawam sche *tysche vynna, y[s]chem... pyelgrzyma w dom szwoy nye przyala

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 4:

to host, to take in, to welcome, to give hospitality

Nyewyastho, w parszonye Jana, szyna thwego, przymy w obrona czlowyeka grzesznego

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 101b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to defend; to help

Yze Xps za nas szmyertny sen przyøl y wstal z martvych

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 3 arg:

(attested in Greater Poland) to take responsibility [with za (+ accusative) ‘for what’]

Ale ssą povynny, aby przyąly pokuthą (poenitentiam... recipiat) z pokorą

1892, Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 724:

(attested in Lesser Poland) to surrender to, to submit to

Volalby... smercz ymecz y *podyocz, nisly taka slova sprosna... od przerzeczonego Iana czirpecz et *przyyocz chczecz od nego

1915 [1474], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Sieradz, page 541:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to bear, to take (to suffer or endure something)

Iacom Potra spowadal w ponedzalek y s mu ranku przyal *posze czalo

1902 [1404], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 231:

(Roman Catholicism, attested in Greater Poland) to take communion

Czso [Woj]tha zabral Janowi cone, to zabral, nisz [kr]ol przyøl crolewstwo

1887, 1889 [1398], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1139, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

(attested in Greater Poland) to take up a position or office

Przymicze tho powedane przed waszø czescz, panni, pane

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 109:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to hear out

Ysz gdyby kthore sczepi wsczepyone a yvsze przyąthe vykopany (si... plantationes... radicatae... ex, stirpentur, Dział 41: aczby... sczepye byloby yvsz wsczepyone y wsadzone)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 49:

(sometimes reflexive with się, attested in Masovia) to take root