o

Polish: o

Silesian: ô

Inherited from Proto-Slavic *o(b). First attested in the 14th century.

about, concerning [with accusative or locative]

(used in descriptions) with, having [with locative]


do

Polish: do

Silesian: do, dō (before nasals)

Inherited from Proto-Slavic *do. First attested in the 14th century.

denotes the subject of an address or action;


w

Polish: w, we

Silesian: w, we, wy

Inherited from Proto-Slavic *vъ(n). First attested in the first half of the 14th century.

etydate

denotes illative movement; into [with accusative]

denotes contact because of movement, i.e. to bump into something [with accusative]

denotes allative movement; to, towards [with accusative]

used in temporal constructions to create adverbs from nouns [with accusative]

denotes a goal or aim; for [with accusative or locative]

denotes function; in the role of; as [with accusative or locative]

denotes a manner; in [with accusative or locative]

denotes instrumental usage [with accusative or locative]

used with some nouns to denote physical or temporal measure [with accusative or locative]

denotes the amount of participants [with accusative]

denotes a change of state; into [with accusative]

denotes the intended addressee of a statement; at [with accusative or locative]

used in some syntactical constructions with verbs [with accusative]

denotes inessive position; in [with locative]

denotes position in time; in [with locative]

denotes cause; because of [with locative]

used in some noun constructions to denote "in the pattern of" [with locative]


z

Inherited from Proto-Slavic *jьz. First attested in the 14th century.

denotes the composition of an item; from, out of, of

denotes origin or cause; because of, from

with a noun, denotes manner; by means of, from


z

Polish: z

Silesian: z

Inherited from Proto-Slavic *sъ(n). First attested in the 14th century.

denotes comitative or sociative relation; with, alongside

denotes instrumental relation; with, by means of


u

Polish: u

Silesian: u

Inherited from Proto-Slavic *u. First attested in the 14th century.

denotes position in a group; among, between

denotes possession; in the possession of

with być; creates a possessive phrase meaning "to have"

denotes witness or subject of some action; in front of, on behalf of

denotes opinion; in one's eyes, in one's opinion, according to

denotes person from whom someone receives; from

denotes person being asked or requested; from, of

denotes object to which something belongs; 's

denotes perpetrator or performer of an action to create a passive voice; by


po

Polish: po

Silesian: po

Inherited from Proto-Slavic *po. First attested in the 14th century.

denotes sequence in time; after [with locative]

denotes general location; at, in, on [with locative or dative]

(more specifically) along [with locative]

denotes previous related person; after [with locative]

denotes next in a sequence of people; after [with locative]

denotes cause; after; because of [with locative]

according to, in accordance with [with locative]

denotes an instrument to an acction; with, by means of [with locative]

denotes manner of the object; like, as [with locative]

denotes distribution; per [with locative or dative]

used in grammatical government; [with locative]

it indicates a spatial limit; up to [with accusative]

denotes a time when something takes place; during [with accusative or dative]

denotes the aim or purpose of an action; for [with accusative]

creates an adverb from the next noun; [with accusative]

with an ordinal number; denotes which time in a sequence; for the _ time [with accusative]

denotes the source or agent of an action; [with dative]

denotes the distribution of the counted items; [with dative or accusative or locative]


Polish: na

Silesian: na

Inherited from Proto-Slavic *na. First attested in the 14th century.

denotes sublative movement; onto [with accusative]

denotes movement towards some nouns; to, toward [with accusative]

denotes the length of time for which an action will be done; for [with accusative]

denotes a goal or purpose; for [with accusative]

used in some temporal and physical measurements; by [with accusative or locative]

denotes superessive position; on [with locative]

denotes a period of time; during [with locc]

denotes location with events; at [with locative]


od

Polish: od

Silesian: ôd

Inherited from Proto-Slavic *otъ. The final d is due to analogy with other prepositions such as nad and pod. First attested in the first half of the 14th century.

indicates the beginning of an action has lasted; since, from, for

indicates source or cause; from, because of

indicates physical origin, sometimes used in names; from

indicates relation, intended purpose or use, material, or age; from


pod

Polish: pod

Silesian: pod

Inherited from Proto-Slavic *podъ. First attested in the 14th century.

denotes location; under, underneath [with instrumental]

denotes near location; near; under, at [with instrumental]

denotes comitative location; with [with instrumental]

denotes time when something took place; during [with instrumental]

denotes sequence in time; after [with instrumental]

used with documents, contracts, etc. on the basis of; as a result of [with instrumental]

denotes form or shape under; in the form of [with instrumental]

denotes subordination under [with instrumental]

denotes period of someone's rule during [with instrumental]

denotes protection, guidance, or watching under [with instrumental or accusative]

denotes consequences of unfulfilled obligation under, on pain of [with instrumental or accusative]

denotes movement; to under, to underneath [with accusative]

denotes movement; to; toward [with accusative]

denotes preceding time just before [with accusative]

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

denotes following time just after [with accusative]

denotes source of a given right or authority under [with accusative]

Ibant apostoli gaudentes a conspectu, pod oblicze (pro od oblicza?), concilli (Act 5, 41)

1956 [Fifteenth century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 112r:


za

Inherited from Proto-Slavic *za. First attested in the 14th century.

Geszthly... vethknye sza nadrą kapyczą

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 448:

(attested in Masovia) denotes location where an action is directed toward [with accusative]

denotes location where an action is directed toward

Vzyąly (pro zvyązaly) yemu rącze opak albo za szye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 820:

denotes movement to a location behind something behind [with accusative]

denotes movement to a location behind something behind

Yze spadl stolcza vznak za drzvy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 630:

denotes general location by, at [with accusative]

Naywodl cyen pan po tich rzøtkoch, gymysz ivsz bil sstøpyl na orloiv Achasowu zasyø za dzesyøcz slopyenyow (retrorsum decem gradibus)

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 20,11:

denotes distance behind [with accusative]

Yaco Yan... rwal gi sza wlosi

1974 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 131, Kalisz:

(attested in Greater Poland) denotes location of grabbing or contact by [with accusative]

denotes location of grabbing or contact by

Taco tih crolew [syn boży żądnie tam] o chacal, ize za trinadesce dny ot narodena gih […]

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 41:

(attested in Lesser Poland) denotes how long an action occurs for [with accusative]

Jaco Potrasz Iandrzeya ne wranczil do pana santoczskego w pancz grziwen, ale za dve nedzeli na postauene

1967 [1408], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 376, Kościan:

(attested in Greater Poland) denotes length after which an action will begin in [with accusative or instrumental]

denotes length after which an action will begin in

Ale ya thesch mlodzyenyecz we szyrzoda wthora za Popyelecz przed obyadem pyszma dokonal

1877-1881 [1464], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 783:

denotes position in time relative to a certain moment before

Aby... pyenyądzi szwych poszyczayącz, nye wyączey za kaszdy thydzen (pro qualibet septimana) wszącz myely, nyszly tylko geną qwartą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 47:

(attested in Masovia) denotes frequency of payment for; per [with accusative]

Acz... w lesye drwa kv swemv poszythkv rąbal, ten, czyg lyas gest, za pyrwe ma wzącz syekyrą, za wtore syekyrą, plascz y suknya, za trzecze woly abo konye ma wzącz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 58:

(attested in Lesser Poland) with an ordinal number; denotes which time in a sequence; for the _ time [with accusative]

used in verb government [with accusative or instrumental]

O swyathy Voczyesze..., prosz sza nasz gospodna

1937 [Second half of the 15th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number C, Warsaw:

1937 [End of the 15th century–beginning of the 16th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number E, Cieszyn:

(attested in Masovia, Silesia) denotes benefactive action for [with accusative or instrumental]

attested in Masovia; Silesia; attested in Masovia; Silesia

Tako isczy Rymane szøcz gy ony sza boga bily mely

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5a:

Od tego tako omdlal, yze owscheya za marthwe (quasi mortuus) lyezal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 109:

(attested in Lesser Poland) denotes function or similarity as; for

Jaco ten scot, czso gy ranczil Prandotha Maczeyewy, ten stal za szecz grziwen

1959 [1387], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 22, Poznań:

(attested in Greater Poland) denotes cost for [with accusative]

Za to (pro eo), by mø mylowaly, wwloczyly sø mne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 108:

(attested in Lesser Poland) denotes replacement with, for [with accusative]

S taynego sircha [strumienie gor]skich slez za grehi uilige

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 17:

(attested in Lesser Poland) denotes cause because of [with accusative or instrumental]

Abi nygeden... zemyenyn... kostek nye gygral na pozyczki..., yano tylko za pyenyądze gothowe (pecunia pro parata)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 46:

(attested in Masovia) denotes manner [with accusative or instrumental]

Genze cyrpal gest za zbawyenye nasze (pro salute nostra)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 36:

(attested in Lesser Poland) denotes aim or goal for [with accusative]

Yaco Jarochna... rosipala copcze s prawem vsute a za timi kopczi vczinila dwadzeszcza grziwen scodi Zacharzewi, poszegwszi domi y dzena

1981 [1403], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V, A. Roty gnieźnieńskie, s. 76-274, number 125, Gniezno:

(attested in Greater Poland) denotes position behind something behind [with instrumental]

denotes position behind something behind

Tedi poslali comornika hy vosnego... prossącz gych prze bok, aby gim othpuscili przissangą hy kgnew pirwey, nisli posli hy ius copczi począti snamonowacz za nimi

1861 [1398], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 34:

denotes the leader or causer of an action

Przistala iest dusza moia za tobø (adhaesit... post te)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 62,8:

(attested in Lesser Poland) denotes connection with someone with [with instrumental]

Iacom Maczeya ne szyndowal swym pomocznykem za dnem any za noczø korzystnø rzeczø

1888 [1404], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 118:

(attested in Greater Poland) denotes when something occurs at, during [with instrumental or genitive]

denotes when something occurs at, during

Eze Groth yma trzi grziwni y osm groszi na Cusszowey czøsczi y za nim szedzi i plat yemu ma placzicz

1888 [1402], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 101:

(attested in Greater Poland) based on [with instrumental]

Iaco kedy *nyeprzyeczele byezeli w zemya a [a] sskodzyly zemyą a kyedy pan Barthoss byezal za pogonem..., tedy nye slal do domv pana Gila, aby byezal za nyeprzyaczelmy

1967 [1424], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1064, Kościan:

(attested in Greater Poland) denotes actions occurring alongside other actions [with instrumental]

denotes actions occurring alongside other actions

Napelneny pyrzwey, za chlebmy sø se posadzely (pro panibus se locaverunt I Reg 2, 5)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ann 7:

(attested in Lesser Poland) denotes object of payment for work [with instrumental]

Kedi[by] mi ne dal tego lista, tedibi mi swog mal na sø dacz sza swø peczanczø

1974 [1402], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 52, Kalisz:

(attested in Greater Poland) denotes an accompanying object


ku

desc

Polish: ku, k (Middle Polish), pu (Kuyavia)

Silesian: ku

Inherited from Proto-Slavic *kъ(n). First attested in the first half of the 14th century.

used datively, used to indicate the target or recipient of an action; to

Jacom ya byl ku temu yednanyu natenczasz, yakom smowil sz Janem

1950 [1446], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 591, Warsaw:

in terms of accompanying circumstances; at


nad

Polish: nad, nade

Silesian: nad, nady

Inherited from Proto-Slavic *nadъ. First attested in the 14th century.

denotes location; above, over [with instrumental]

denotes location; near, close to [with instrumental]

denotes time; just before [with instrumental]

denotes cause; because of [with instrumental]

denotes position in comparison; over, more than [with instrumental or accusative]

with a reduplicated noun, expresses superlative nature; of [with instrumental]

denotes subject of power; above [with instrumental]

denotes subject of someones thoughts or actions in relation to, vis-a-vis [with instrumental]

denotes motion; to above, to over [with accusative]


bez

Polish: bez

Silesian: bez

Inherited from Proto-Slavic *bez. First attested in 1418.

Zblandzyly sø na pvsczy bez wod (erraverunt in solitudine, in inaquoso)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 106, 4:

(attested in Lesser Poland) without [with genitive]

Albertus jan mego czloweka... besz prawa

1897 [1409], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 1742, Łęczyca Land:

Ysze Jan Marczina kmecza *Szvinanywa dzirszal gy w yanczwe... y puszczyl gy bez urzandu szemskyego

1901 [1425], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, Radom, Sandomierz, Opoczno, page 304:

Helwig ne poslal trzidzeszanth woszow do laszu Oppatowa besz yego woley

1895 [1425], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 166:

Besz gych dzyaky an eren wyllen

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VII, page 564:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Lesser Poland) contra, against [with genitive]

Mogaly przyszyasznyczy myecz oszobnego pyszarza besz raczkyego, szlowye myesczkyego pyszarza?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 129:

(attested in Greater Poland) besides, except [with genitive]

Przyszaszely ku przysząstwu besz wyrzeczonego czassv, ten nye moze szye szam szandzycz przez przysząstwa przesz swe obesczye

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 185:


bez

Polish: bez

Silesian: bez

From bez, due to confusion with the rhyming preposition przez. The two words were and are used interchangeably in various dialects, and in Old Polish przez was about to replace bez around the 14th-15th century. In the written language the earlier distinction ultimately prevailed, however. First attested in c. 1512.

Bez chytrość (per astutiam) Antypatrową lepak synowie Herodowi... byli podeźrani ojcu

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 103:


miasto

Polish: miasto

Ellipsis of w miasto. First attested in 1424.

Crol gy ostawil myasto ssyebye

1861 [1424], Józef Przyborowski, editor, Vetustissimam adiectivorum linguae Polonae declinationem monumentis ineditis illustravit, Greater Poland, page 6:


mimo

Polish: mimo

Silesian: mimo

Inherited from Proto-Slavic *mìmo. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Okropisz miø, pane, yzopem y ocziscion bødø, zmigesz miø y nad, gl. mymo, sneeg vbielon, gl. byaly, bødø (super nivem dealbabor Psal 50, 9)

1401–1425, Karta Świdzińskiego, przekład psalmu 50, Krakow:

Przecz tako mymo wszitki gyne (prae omnibus), gisz bidlyø na wschod sluncza, cy wzgardzily mnø?

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 4:

Vyathschey mylosczy mymo tey nykt nye moze myecz (maiorem hac dilectionem nemo habet Jo 15, 13), aby kto duschą svą dal prze przyaczyelye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 568:

(attested in Lesser Poland) used in comparitives; more than

Jaco to swatczø, iaco Boguszka lankø trz[y]mala s *pogogem mimo trzi lata

1959 [1402], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 528, Poznań:

(attested in Greater Poland) denotes limit of time; longer than, more than, over

Wawrzinecz ne mal nouego dzalu s Yanem mymo stare granicze

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 343, Poznań:

(attested in Greater Poland) denotes location beyond reach; outside, beyond

To drzeuo... bylo posvyączono sczyem Iesvcristvsovem mymo ye (ex Jesu Christi transitu... sanctificatur)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 90:

denotes proximal location; next to, alongside

Yako nye mam wyanczey listow mymo trzy

1960 [1432], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 717, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) denotes people or things not taking part in an action; except, outside

Micolay prosil prze bok ('bog'), by mu othpustil *przisigą hy pirwe, hy druge esz do czwartego mimo prawo, a wosni gi hupominal

1861 [1398], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 34:

Bar wycupil membranø ot Bolika, an mimo to berze s nego przeprawne penandze

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 441, Poznań:

Contra mutuum pactum mymo pospolythy slvb

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 33v:

(attested in Greater Poland) despite, in spite of

Dzeczanczu wiszla latha mymo szemske vloszene

1888 [1407], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 88:

(attested in Greater Poland) used for naming additional, typically unforeseen events; beyond


przy

Polish: przy

Silesian: przi

Inherited from Proto-Slavic *pri. First attested in the 14th century.


przez

Polish: przez

Silesian: przez

Inherited from Proto-Slavic *perz. First attested in 1388.

Gensze przewodl lvd swoy przes pusczø (per desertum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 135, 16:

Przes gynszą drogą (per aliam viam Mat 2, 12) vroczyly szyą sa do krolyestwa svego

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 294:

Abi mu dwoye coni przeprawil przes przewosz

1959 [1411], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 678, Poznań:

O ctore kopanye y oranye przesz graniczą Jan... y Raczybor... na mya zalowali, thom ya nye oral v[o] gich, ale w swym

1885-2024 [1462], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume VIII, Chęciny, page 19:

(attested in Lesser Poland, Masovia, Greater Poland) denotes movement from one side to the other, either on the surface or through the middle; physically or metaphorically across, through; along

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Kthory s tobą zywye y kroluye... bog przesz wszythky wyeczne wyeky (per omnia saecula saeculorum)

1413–1414, Kanon mszy św., Canon missae., volume I, Iłża, page 263:

(attested in Lesser Poland) denotes lengths of time for

Navczczye nasz, gestly then powod doszycz vkazal... takym *thysz tramow y szkleppem (leg. z sklepem) gego w mvrze [j] oszyądzenym (leg. osadzenim) daleko przesz rok y dzyen (die et anno et multo diutius) przesze wszey odmowy

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, pages 126-127:

(attested in Greater Poland) denotes a period occurring after something else after

*Jakom ia mam Micolayewy zastawą w dwdzestv (leg. w dwudziestu) cop przes thi na oui Godi

1950 [1429], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 353, Warsaw:

Svyathy Ieronym nalasl v zydovskych kxyągach pyecznasczye znamyon pyeczynasczye dnyow przed sadnym dnyem, alye yedenly po drugym ma przydz, czyly przestąpvyącz czasch albo przeze dny, albo dalyey (sed utrum continui futuri sint dies illi, an interpolatim), tego nye vymynyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 478:

A paklibi wol bodøczy bilbi od wczyorayszego dnya asz przes trzeczy dzen (ab heri et nudiustertius)..., wol kamyenym obrzuczon bødzye

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 21,29:

Gdy szyą od zbythkow czyelesthnych przesz czysthotą, per continenciam, powczyągamy

1882 [Post fifteenth century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 273:

denotes intended recipient or goal aimed at; for

Adam mye w yeplcze vkuszyl, przetho przesz mya vmrzecz mvszyl

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 142:

Quia przes zapowecz pomloczyl pszenycza w gumne

1950 [1427], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 203, Warsaw:

Pres ti dary milosc sina deuicego moze otrimach

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dr 3:

(attested in Lesser Poland) denotes an agent thanks to, due to

Ktoricz clouek thy to dary gest straczil, szukagsze gych mylosczyue..., a tako vøcz ge thy nadzesz presz svøthø spouecz a tesze pres dostognø pokuthø

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172a:

(attested in Lesser Poland) denotes manner or adverbial use of a noun

Ty to sø kszyøszøta domow przesz czelyadz swø (per familias suas)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 14:

Ustawysz ludu granycze przez *okrøøk (per circuitum)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 12:

Na tem *drogu bily czasky cztyrzy... y krøszky przez wsziczky (per singulos)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 37, 20:

Nas... wybranich twych przykaszy *szawszky w czrzeedze vdarowacz presz Yesu Crista (per Christum dominum nostrum)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 55:

Eze Sulek przepraszal Groth trzemi grziwnami przes posla

1888 [1400], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 99:

(attested in Greater Poland) denotes instrumentality through, by means of

Bo tu molwy o myloszyerdzyu, yez yest z wnętrza, a przes to sze rozumye wyelyka myloszcz

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 118 arg. 7:

Jakom ya Philippowi kmecziewi... rol v ozimynie przesz Philippą podoranych nye zaoral gwalthem

1921 [1471], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 53:

(attested in Masovia) used in passive constructions by

Szeczdzesyøci (sc. lat) a przes to samyecz (sexagenarius et ultra masculus) da pyøcznaczcze rvblow, a zona dzesyøøcz

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 27, 7:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Pothem przyszedl ten, czso... swego dlusznyką gymyenye zapowyedzal,... przesz gayony szand (in iudicium banitum, OrtMac 106: przed gaynym sządem) a rzekl

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 78, 2:

denotes a time Earlier than something before


przez

Polish: przez

From przez, due to confusion with the rhyming preposition bez. The two words were and are used interchangeably in various dialects, and in Old Polish przez nearly replaced bez around the 14th-15th century. However, in the written language the earlier distinction ultimately prevailed. First attested in 1388.

Dzedzina odvmarta uel pvsczina przez dzedzicza

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 5:

Iz iesc.... taco smerne narodene sina bozego, ienze prez pocøthka s bogem occem jesc croleual

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 36:

(attested in Lesser Poland) used adverbially

Ize przes czazu wyszla, a ya gey nicz ne *wsyal

1958 [1395], “Nieznane czternastowieczne roty polskie z ksiąg sądowych ziemskich krakowskich [Unknown fourteenth-century Polish oaths from court records of Krakow landowners]”, in Zbigniew Perzanowski, Mieczysław Karaś, editors, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego [Scientific Journals of the Jagiellonian University], volume I, Krakow, page 242:

denotes a time earlier than something before

By bog ne podpomogl me, przes mala (paulo minus) przebiwalabi bila w pekle dusza moia

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 93, 17:

(attested in Lesser Poland) nearly, almost

Gdiscy svøthy Gan gestcy on bil stho lath pres gednego latha star

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 181a:

Jaco Wanczenecz wszal Marczinoui scztirzi clody sledzi przes praua

1959 [1388], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 42, Poznań:

(attested in Greater Poland) denotes action against something against

Sbygesz wszistko w nyem, czosz bødze plodv samczowego, myeczem, przesz zon y przes mlodzenczow (absque mulieribus et infantibus)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 14:

denotes exclusion besides, excluding, but


dla

desc

Polish: dla, la (Central Greater Poland, Western Greater Poland), lo (Poznań)

Silesian: dlŏ

Inherited from Proto-Slavic *dьľa, *děľa. First attested in 1366.

Strona trzikrocz wezwana, nye bandzeli kv prawv, kgdi sandza iakobi wstacz chczal, dlya nyestanya ma bicz skazana (ob contumaciam condemnetur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 8:

Ma... zmoviczi trzy paczierze dla onego, yze thak nyeopatrznye... przysyągal (propter incaute facta huiusmodi iuramenta)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 717:

(attested in Masovia, Lesser Poland) because of

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

I yąl go proszycz: W gymyą szyna boszego y dla szyna th[e]wego, Allexego, a racz my szwą gyelmvszna dacz

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 167:

Pany Staskowy dna roboth... nigdy nye zastawala... any dla zastawy dala robycz kmeczom

1895 [1421], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 155:

Day my czyalo szyna tvego, bosz go szeslal dla mnye grzesznego

1880-1894 [Fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 151:

Tha czistoscz nycz ginego nye gest, geno czyala y dusche czaloscz ot zmazanya dla mylosczy bozey otrzimanya

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 241:

denotes the aim or purpose of an action; for


beze

Alternative form of bez (“without, lacking”)


przed

Polish: przed

Silesian: przed

Inherited from Proto-Slavic *perdъ. First attested in the 14th century.

Pred uolem a pred oslem v yaslkach s[ię położył] bil

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 30:

Przebiwacz *bodze se slunczem y przed *mesoczem (ante lunam) w pocolene y w pocolene

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 71, 5:

Yaco ne szabyl szarni przet yego psy any gey iego psi gonily do yego wsy

1959 [1422], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1099, Poznań:

Angyyel palmą rayszką yey dal, aby przeth panną noszona, gdy do grobu prowadzona

1908 [c. 1500], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume V, page 12:

Takoz za ssobą y przed sobą byl (sc. Jesus) tako sylnye vbyth, yze v yego vschythkym zyvoczye... nye bylo myescza czalego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 822:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) denotes location; before, in front of; ahead of [with instrumental]

denotes location; before, in front of; ahead of

Jaco Potrek ne obszaloual Sandziuoya przet szeczø nedzel

1959 [1390], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 82, Poznań:

Jako mi sø Wanczlaw poclonil przeth swantim Marczinem

1959 [1391], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 284, Poznań:

Wszitci gyny wyøczsy vrodzenym, gysz przed nym (ante eum) bily, zmordowany sø

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 22,1:

Gdysz gescze byla przeth lathy alybo molthsza (pro mlothsza) lath (dum... esset minor annis)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 37:

Zalowal szyą Pyotr na Andrzeya, ysze chcze gy wygnacz sz domv przed czasszem

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 42, 1:

(attested in Greater Poland, Masovia) denotes time; before [with instrumental]

Iaco Buthka... uczinila zaplaczene przed Yanem

1967 [1394], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 65, Kościan:

Dzeczøthko... gestcy ono bilo przeth svø milø mathkø plakalo, allecz... [p]przed svøth[y]my angoly gestcy szø ono bylo ssmalo

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4b:

Then, ktho mye przethobą (leg. przed tobą) vyny, memv szerczv czyaskoscz czyny

1915 [Fifteenth century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 444:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) denotes witnesses to an action; in front of [with instrumental]

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

denotes witnesses to an action; in front of

Byly sprawyedlywy oba przed bogyem (ante deum Luc 1, 6)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 287:

(attested in Masovia) according to, in someone's opinion [with instrumental]

Isci szø ony pred luczmy vkaszugø dobrzy, allecz ony szø pred bodzem sly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 11b:

(attested in Lesser Poland) in relation to [with instrumental]

Yaco Marczin nye mogl przeyachadz przed slim powetrzim ieszora oglandacz

1967 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 812, Kościan:

(attested in Greater Poland) because of [with instrumental]

Chosci bi gy (sc. synka) ona pred szimnem bila przycrila

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5b:

(attested in Lesser Poland) denotes source of fear; of [with instrumental]

Ale genø tø rzecz zatayl ocyecz moy przede mnø

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 20,2:

denotes a person blocking an action [with instrumental]

Welyky gest gospodzyn a bog nasz przed wszemy boghy (prae omnibus diis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 134, 5:

Ya wasz chwalø, panny, pane, ysz przeth wami niczsz lepszego ne

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 84:

Nye bødzyesz myecz bogow czudzich przede mnø (coram me)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 20,3:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) used in comparisons; than [with instrumental]

Yestesmy przed trzemy personamy (sub personis tribus) v yednym bostvye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 165:

denotes a form or shape which someone takes; as [with instrumental]

denotes a form or shape which someone takes; as

Ktorykole chcze zbawon bycz, przede wszym (ante omnia) potrz[e]byszno gest, aby dzerszal krzesc[ij]anskø werø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 1:

(attested in Lesser Poland) denotes higher position of importance; above [with instrumental]

denotes higher position of importance; above

Pospesihø sø do coscola na modlituø pred boga usemogøcego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 5:

Vyrzvczyly y (leg. ji, sc. Jesusa) przed myasto (extra civitatem Luc 4, 29)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 253:

(attested in Lesser Poland) denotes movement; in front of [with accusative]

Panny, na to szø trzymaycze, male køszy przed szø kraycze

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 71:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) forward; ahead of [with accusative]

Vyeczczye, yzecz rychlo vstane z marthvych... y przydą pr[z]ed vass (praecedam vos Mat 26, 32) do Galyleey

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 580:

Thv my szya nye vszpravyethlyvyl, gdzye szyą przeth vaszą myloszcz oblygoval, ysz my myal zaplaczycz

1937 [Fifteenth century], Středověké listy ze Slovenska. Sbírka listů a listin, psaných jazykem národném., volume I, Lesser Poland, page 23:

(attested in Lesser Poland) denotes person accompanying an action; before [with accusative]

denotes person accompanying an action; before

Kyedy dlusznyk wynydzye sz myasztha przed dlugy (propter debita)

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 58:

(attested in Greater Poland) because of [with accusative]

Przymicze tho powedane przed waszø czescz, panni, pane

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 110:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) for, benefitting [with accusative]

Czokoly szwyathczy gayony sand, to gydze przed wszythky gyne szwyadeczstwa

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 89, 1:

denotes higher position of importance; above [with accusative]


przeciw

Polish: przeciw, prociw (Middle Polish)

Silesian: przeciw

Inherited from Proto-Slavic *pretivъ, *protivъ. First attested in the 14th century.

Tedy on gest vczynyl naprzeczywko szwey przyszadze y przeczyw swemv prawu

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 90, 4:

Konyecz themv bandze, gdy lekarsz w mey scolye szandze, bovyem *przyczyw szmyertelney sc[z]odze nye naydze szelya na ogrodze

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 315:

(attested in Masovia) against (protecting from)

Oth mathky bosze tø mocz mayø, ysz przeczyw gym kszøzøta wstayø

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 102:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) towards, heading to

Ysze ta niua, czso yey Swansek dobil na Gnewomirze, tey Yandrzey ma trzeczą czanscz dzedzicznim prawem y lang tich, czso szø przecziw tey niue

1959 [1415], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 901, Poznań:

Nądza a blogo stoyą przecziw schobye yako gorzkye a slotkye

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 248:

(attested in Greater Poland) opposite; across from, in front of

O wystawyenyv slvgy przeczyw panv

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 52:

Marta, Martha, pyeczalvyącza yesz a smączysz sye przeczyw vyelykyey rzeczy (sollicita es et turbaris erga plurima Luc 10, 41)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 334:

(attested in Masovia) in relation to; vis-à-vis

Yaco... skodzenem dzesacz grziven o nezaplaczene penądzy przecziw Paskowi

1959 [1426], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1226, Poznań:

(attested in Greater Poland) for, benefitting

Thysz my vyelmy szwyathy, a ya przeczyw thobye lycha

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 124:

Veswalem czebye, aby pokløøl nyeprzyaczele me, a ty przeciw temv (e contrario) blogoslavis gim

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 11:

Sluchay, kakocz myloscz k tobye myal, kyedycz taką mąką za czye czyrpyal, baczysch, czosz thy przeczyv temv vczynyl albo czyrpyal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 823:


około

Polish: około

Silesian: ôkoło

Inherited from Proto-Slavic *okolo. First attested in the 14th century.

Glod cirzpecz bødø iaco psi y chodzicz bødø ocolo masta (circuibunt civitatem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 58, 7:

Obeczuycze y napelnaycze gospodnu... wszitczi, gisz ocolo iego (qui in circuitu eius) nosycze dari

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 75, 11:

A ony zvyązaly yemv rącze y zvyązaly okolo slupa

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 817:

(attested in Lesser Poland) around (in all directions; near)

Czirwyen mą szwoye szwyątha, prąszmą patrzy okolo Vitha

1927 [1471], Jan Fijałek, editor, Cyzjojan kłobucki, Kłobuck, page 444:

(attested in Silesia) around (of time, nearly, more or less; approximately)

Stharostha... ma przidacz woznego... ku oglądanyv onego gwalthv albo skodi kv opithanyu, iesli yesth yawna slawa okolo vczinkv thego zlego (si culpatus vel culpati laborant publica infamia de accusato et patrato scelere)

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 272:


według

Polish: według

Silesian: według

Inherited from Proto-Slavic *vъ dьlgъ. By surface analysis, univerbation of w + długi. First attested in 1498.

surf

Thedi wedlvg prawa thraczi czescz (perdit... honorem ipso iure et facto) y ymienie gwalthownik thakowy

Starosta, ktori nie skarze zlodzieia albo lothra wedlug iego zaslugi (iuxta eius demeritum), zaplaczi glową kxiązączyv

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 274:


spośród

z + pośród. First attested in the middle of the 15th century. Compare Polish spośród, probably a reinnovation.

etydate

Palcem ym vkazoval dwanasczye kamyenow, ktorez byly vzyaly dvanasczye vodzow [israelskich] zposrod Yordana, aby ta kvpa byla kamyenya na svyądecztwo, yze szvchymy nogamy przez Yordan [przeszli]

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 178:


przeciwko

Polish: przeciwko

Silesian: przeciwko

Univerbation of przeciw + ku, under influence of -ko. First attested in the beginning of the 15th century.

Nye szemrzicze przecziwko panv (contra dominum)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 9:

Wspominayø, czso tobye gest vczinil Amalech na drodze potkaw czø, gdizesz viszedl z Egipta: kako gest sedl przecziwko tobye (quomodo occurrerit tibi)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 18:

Lvd sedl przecziwko Iordanovi (contra Iericho)

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 17:

Przecziwko szadim glowam (coram cano capite) powstany a poczczi twarz starego

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 32:

on the other side of
on the other side of

opposite; on the other side of; straight of, in front of

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Iacosm ya s Boguslavem zamenil przecziwco karczme y sadovi nivø w Døbrowe

1960 [1403], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 219, Pyzdry:

Kto czistotø mylvie, ten sie trzyma kv wszelkeey nyeczistoczee iako owcza przeczywko wilkowi

1873, Zygmunt Gloger, editor, Ułamek starożytnego kazania o małżeństwie:

Nicolaus... gest odbil røcoym tich..., czsosz bili nan zalowali przeciwko Niczwoytowi de Wyasdu

1960 [1411], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 323, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) for, on behalf of, in favor of

Pakilibi zaprawdą wlodica pospolythi byl, polowycząn przeczywko slyachczyczewi (medietatem respectu nobilis) za... rani... vesmye

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 104:


miedzy

desc

Polish: między, miedzy, midzy, midz, mizdzy (Middle Polish)

Silesian: miyndzy

Inherited from Proto-Slavic *meďi, locative singular of *meďa (“border, boundary”) (whence miedza). First attested in the 14th century.

Ktorycz clouek medzy namy che bycz... osveczon, proszysz thy... Xpa

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1b:

+obj

(attested in Lesser Poland) denotes location; between [with instrumental or (rarely) accusative]

Po[szl]ø y[e]dzi ge (mittam in eos) myecz a glod

1930 [c. 1455], “Jer”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 17:

(attested in Lesser Poland) denotes location; to in between [with accusative]

Miedzi wszemy grzesznymy skvtky nyczs nye oslepy richley iako nyeczystota

Alye by thu yescze nyekto pytal, czemv to bog przepusczyl, yze navyatschy myedzy yego zvolyenyky tako vpadl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 692:

Tez podobno krolewstwo nyebyeskye zyarnv gorczycznemv, ... ktore yest mnyeysche myedzy ynym naszyenym (quod minimum quidem est omnibus seminibus Mat 13, 32)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 340:

denotes a unit from a group; among; from [with instrumental or (rarely) accusative]

Czso posual Jacub medzi mnø a medzi Bodzechnø, tho posual po prawe, bosmi tho sandzili

1959 [1388], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 49, Poznań:

Iakosmy pødzeszanth grziwen zacladu zalozili medzi *Kamonke a Potrasim, esz ten dzal mal stacz medzi gimi

1888 [1400], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 79:

Jacosmi wyednali Thomislawø sz Marczinem o pancznacze krziwen y zawath medzi ginny (pro gimy) zalozili

1959 [1408], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 641, Poznań:

(attested in Greater Poland) denotes relations of components of a whole; between [with instrumental]

Mouili a pr[z]eto medzi soba dixerunt ergo ad invicem (Jo 16, 17)

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 73:

Po szmyrczy oczczowey sinowye... oczczową cząscz myedzy sobą roszdzelą (inter se dividant)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 66:

A pyenadzye myedzy szyą roszdzyelą (si bos alienus bovem alterius vulneraverit et ille mortuus fuerit, vendent bovem vivum divident pretium Ex 21, 35)

1882 [End of the 15th century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 284:

(with sobą or siebie, attested in Masovia) denotes mutual conversation; between, amongst [with instrumental or (rarely) accusative]

Czo Micolay sipal copcze medzi Neczayna a medzi Rosworowem, o to go ne gabano

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 176, Poznań:

O chtorø medzø zalowal na mø Bogusz, tom ia ne przeoral medzi grancze

1920 [1403], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 306, Płońsk:

Laurencius... adiudicatum solvit pro prato, qui nominatur vlg. medzi rosochami

1960 [1405], Kazimierz Kaczmarczyk, Karol Rzyski, editors, Księga ziemska poznańska. 1400-1407, number 2171, Poznań:

Jaco tho swatczą, jacosmi graniczily medzy Thomiczami et Lyszouiczami... dzedzinami y wszipalismi dwa copcza

1959 [1419], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1048, Poznań:

(attested in Greater Poland, Masovia) denotes separation; between [with instrumental or accusative]

Aby smyercz myedzy tho weszla vt morte intercedente (ideo novi testamenti mediator est, ut morte intercedente in redemptionem earum praevarcationum, quae erant sub priori testamento, repromissionem accipiant Hebr 9, 15)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 132:

Medzy thym tandem

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 492:

Myedzy thym interim (ego, ut de me loquar interim, nec sancitor sum hoc eunucho, nec studiosior Prol)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 5:

(attested in Greater Poland, Masovia) denotes simultaneous action; during [with instrumental or accusative]


wnątrz

Polish: wnątrz

A zatym Benadab vcyekaiø wszedl w myasto do przebitka, gen bil wnøtrz przebitka (intra cubiculum)

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 30:


kromie

Locative singular of krom, from Proto-Slavic *kromъ.

Cso nam pres togo nemochnego na lozcu lezøcego znamona? Zauerne nics ynego crome cloueca gresnego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 34:

Zele zelone wszitkocz dawam kromye tego, abiszczye myøsa (excepto quod carnem) ze krwyø nye gedli

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 4:

(attested in Lesser Poland) except, apart from, but [with genitive]

Iøsz alesz wszelky s pelna... zachowa, krome wøtpena (absque dubio) na w[ie]ky zghyne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 2:

(attested in Lesser Poland) without [with genitive]

Przechna ma swe ossobne dzedziczstwo w Szekirkach, cromye Potrka yest geg prawe dzi[e]dzistwo

1959 [1408], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 642, Poznań:

(attested in Greater Poland) besides, beyond, other than [with genitive]


weśród

desc

Polish: wśród, wśrzod, weśród, weśrzód (Middle Polish)

Univerbation of we + śród. First attested in the 14th century.

Bog wem... czinil iest zbawene wesrzod zeme (in medio terrae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 73, 13:

(attested in Lesser Poland) denotes location; inside, within

Wesrzed dnow mogych (in dimidio dierum meorum Is 38, 10)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ez 10:

(attested in Lesser Poland) denotes location; during

Bødaly chodzycz wesrod zamøta (in medio tribulationis), oszywycz (pro oszywysz) mø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 137, 8:

(attested in Lesser Poland) denotes cooccurring action; among