aby

Polish: aby

Silesian: aby

Inherited from Proto-Slavic *aby. By surface analysis, univerbation of a + by. First attested in the 14th century.

surf

Gdyz bødze sødø, aby wyssedl potøpon (cum iudicatur, exeat condemnatus)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 108, 6:

Abicz ony tesze svoge odzene vpraly (laventque vestimenta sua Ex 19, 10) y cisto ge mely; abycz ony tesze svymi szonamy pospolu ne leszely

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 174b:

(attested in Lesser Poland) may, I wish, if only


to

Inherited from Proto-Slavic *to. First attested in the 14th century.


ba

Polish: ba

Silesian: ba

Inherited from Proto-Slavic *ba. First attested in the 15th century.

A ci... mąk nie wierzyli ani czci, ani dostojeństwa, ba i wstania przychodzącego sądu przeli (nam et resurrectionem mortuorum futuram negabant), mnimając, aby dusze po społu s ciały umirały

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 181:

nay, or rather, or should I say, moreover, hell used to say that what has been said thus far is true, but could be said more accurately

Drugi potem przybieżąc uderzył ji w ciemię i rzekł: O Jesusie, snadź ci mirzka w [o]czu, ba pokrzep sie im, dobry druże; takeś omdlał, jakoby nie miał boga ojca, ba pochwaci sie, ale nie daj sie sromocić

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 731:


by

Polish: by

Silesian: by

Inherited from Proto-Slavic *by. First attested in the 14th century.

Bosze moy, ne milczy ote mne, bi negdi ne milczal ote mne (deus meus, ne sileas a me, ne quando taceas a me)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 27, 1:

(attested in Lesser Poland) expresses optative meaning; if only, had better, let


z

Polish: z

Silesian: z

Inherited from Proto-Slavic *jьz. First attested in the 14th century.


ta

Polish: ta

Jszem czom wsąl troye cony, vosz y schekira, tom wsal w mego pąna v szapuscze, gdzyes ta nykt nye rabi, yedno czo v Brodi przedawa

1959 [1430], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1348, Poznań:

(attested in Greater Poland) emphatic particle


li

Inherited from Proto-Slavic *li. First attested in 1395. Displaced by Polish czy.

Kaco bog we y iestli wedzene (si est scientia) na wysocosci?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 72, 11:

Kedi w wogewodi bili, tedi go szø pitali, moszeli goscza dafnoszcø sbicz

1959 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 187, Poznań:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) interrogative particle: introduces a yes-no question

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Mamly boiowacz s Fylystinmy a podaszly ge (num persequar Philisthiim, si trades eos) w røce israhelske?

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 37:

Gestly pan w nas czyly nyczs (estne..., an non)?

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 7:

Pytalysczye nasz...: Gyestly k themv mvrowanemv domv nyewyasthą blyszką, czyly thy tho dzyeczy, czyly prawo

Nye vymy, gdzye y nam vyedzyono any vymy, yesczely zyw, albo yvzly vbyly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 694:

Primo an liceat, moszeli, volnoli yest, secundo an deceat, podobnoli, tertio an expediat, pot[r]zebnoli

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 68:

Opatrzicze... lvd, genze bydli w nyey, gestli silni, czili mdli, iestli mali, czili wyeliki (considerate... et populum, qui habitator est eius, utrum fortis sit, an infirmus, si pauci numero, an plures)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 13, 19:

Szescz czlowyekow ranyono, o pyancz gich mowyą tim rasem, szostego *wygmugyo, czso leszy we szmyertnich ranach, bo nye wem, bądzeli szyw, abo umrze

1861 [1427], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 40:

(when reduplicated, attested in Pomerania, Greater Poland) whether … or

attested in Lesser Poland; Greater Poland; when reduplicated; attested in Pomerania; Greater Poland; when reduplicated; attested in Pomerania; Greater Poland

Czczyenye o tem, gdzye Marya vtenczasz byla, kyedy anyol k nyey przyschedl, czoly czynyla albo myslyla

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 48:


nie

Inherited from Proto-Slavic *ne. First attested in the 14th century.


ale

Polish: ale

Silesian: ale

Inherited from Proto-Slavic *ale. By surface analysis, univerbation of a + le. First attested in 1398.

Po wszech drogach byegala..., abi ale z daleka gy gydøcz, moglolybi to bicz, op[r]atrzila (ut procul videret eum, si fieri posset, venientem)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 7:

Novo ale (nusper tamen) pod latym Boszego Narodzena MCCCCXXII osmego dyna ckxaszycza lutego... w mescze ploczskem rzeczony Jan chodzyl

1915 [1474], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Sieradz, page 540:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:


ani

Polish: ani

Silesian: ani

Inherited from Proto-Slavic *ani. First attested in 1386.

Gonicz bødø neprzyacele moie y polapø ie; any se obroczø alisz zginø (persequar inimicos meos et comprehendam illos et non convertar donec deficiant)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 41:


ali

Polish: ali

Univerbation of a + li. First attested in the 15th century.

Jakossny my vyethnaly y rosdzyelyli Anna s B[b]arbara..., rolamy..., lassy, borrmy aly do waczyerzina syvotha

1950 [1499], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1831, Warsaw:

(attested in Masovia) until, as long as, up to


abo

Polish: abo

Silesian: abo

Inherited from Proto-Slavic *abo. First attested in the 14th century.

Zaprawdę abo są poznali nasze książęta, iże to jest Krystus (numquid vere cognoverunt principes, quia hic est Christus Jo 7, 26)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 457:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:


za

Polish: za

Silesian: za

Inherited from Proto-Slavic *za. First attested in the 14th century.

Wstan, mystrzv, othpovyecz, gyesthly vmyesz. Za po polskv nye *roszvnyesz?

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line w. 82:

(attested in Masovia) interrogative particle: introduces a yes-no question

Czo za prawo myedzy thema dwema?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 26:

(attested in Greater Poland) combines with interrogatigives to mean what kind (of)


aza

Univerbation of a + za. First attested in the 14th century.

Aza iescz bødø møso bicow, albo krew kozlowø picz bødø (numquid manducabo... aut... potabo)?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 14:

(attested in Lesser Poland) interrogative particle: introduces a yes-no question


ato

Middle Polish: ato

Univerbation of a + oto. First attested in the 15th century.

Ato tez vstawyø (ecce ego statuam) slyub moy myedzy wamy a s waszym naszenym po was

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 9:


awa

Middle Polish: awa

Univerbation of a + wa. First attested in the 14th century.

Aua tih slov [wykład z języ]ka lacinskego v polsky iesc taky

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 4:


jako

Polish: jako

Silesian: jako

Inherited from Proto-Slavic *jako. First attested in the first half of the 14th century.


oto

Polish: oto

Univerbation of o + to. First attested in the 15th century.

Y rzekl bog: Oto dalesm (ecce dedi) wam wszelkye szele

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 29:

Cepit... cum ea rixari dicens: Heccine sunt premia, otho sza twe odplathy, domina

1965 [1456], Mikołaj z Pawłowic, edited by Henryk Kowalewicz, Średniowieczne zabytki języka polskiego w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Polskie glosy i zapiski z rękopisów 1728, 1732, 1752, Zeszyty Naukowe UAM, Greater Poland, page 97:

Oto [...] [mo]ya (ecce filia mea)

1901 [Middle of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 425:

(attested in Greater Poland) used to indicate what the speaker will say or has said


czy

Polish: czy

Silesian: czy, czi

Inherited from Proto-Slavic *či. First attested in the 14th century.

Mogaly ya w them domv szyedzecz... do tego czasv, *yagoszem gy nayal, czy czo gest prawo?

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, pages 42, 1:


tylko

desc

Polish: tylko, tylo (Near Masovian, Malbork)

Silesian: tylko

Inherited from Proto-Slavic *toliko. First attested in the 14th century.

only (without others or anything further; exclusively)


aż

Polish: aż, aże (Middle Polish), jaż (Chełmno-Dobrzyń)

Silesian: aż, aże

Inherited from Proto-Slavic *aže. First attested in the first half of the 14th century.

Od wirzchnego neba wiszce iego, i potkane iego asz do wirzcha (usque ad summum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 18, 7:

Wszedl asz (usque) do pocolena oczczow swogich y asz (usque) na weky ne vzrzy swecze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 48, 20:

Asz nine (usque nunc) przepowadacz bødø dzywi twoie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 70, 18:

Ne iest, kto bi vczinil dobrego, ne iest asz do iednego (non est usque ad unum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 13, 2:

Tey niwe Albertus ne bil nigdiy gospodarz po wcupenu asz do tich mayst (pro myast)

1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 6621:

Tho giste veszele ku dlugosczy gest cy ono bilo velike, przes to iscy szø gest ono od fchodu sluncza asz do szapadu bilo rosczøglo

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2b:

Od srothnocy asze do balego dna gest cy gim on bil kaszal

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 181b:

Po nyem dzalal Neemyas..., ksyøszø pol stroni vlyce Betsur, a przecyw grobu Dauidowu, az do ribnyka (et usque ad piscinam)..., a ez do domu mocznich

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 16:

Rozdzelyl wszem po wszitkich ot møsza az (usque) do nyewyasti

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 3:

(attested in Lesser Poland) up to, as far as

Deuicha Maria az pelusek dobrih... ne ymala, a togo dla gy ue zle hustky ogar[nęła]

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 31:

(attested in Lesser Poland) The meaning of this term is uncertain.


rozumieć

Polish: rozumieć, rozmieć (Middle Polish)

Silesian: rozumieć

Inherited from Proto-Slavic *orzuměti. By surface analysis, roz- + umieć. First attested in 1395.

Iako ktho swyeczą przy zwadze w noczi zagassi, a za thym kogo vranyą, ma rannemv o rani bicz skazan, tho rozwmyecz, gdi nye wyedzą tego, yest gen go ranyl

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 15:


tym

Polish: tym

Insrumental singular of ten／to. First attested in 1425.

Przeto aby naszy poddany czczą tym szyrzey slynaly, vstawyamy

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 37:

Yscy velkocrocz sø to przygadza, gymcy clouek gest pøknegsy, timcy gest f serczu gorsy, a presto gdiscy mili Ihu Xc cloueka czudne stvorzy, tymcy sø richle grechu dopuscy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 70b:

Czim wyøczey lyat ostalobi po milosciwem lyatv, tim wyøczey roscz bødze y *naem (quanto plures anni remanserint..., tanto crescet et pretium)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 16:

Quanto, ale y[m] wące, autem eis precipiebat, ut tacerent, tanto magis, tym vącze, plus predicabant (Marc 7, 36)

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 74:

(attested in Lesser Poland) used in parallel, conditional or comparative statements; the

Aoyad (pro doyad) Antypater v Rzymye byl, tym vmarl Feroras (cum... Antipater Romae esset, mortuus est Pheroras)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 106:


czyli

Inherited from Proto-Slavic *či li. By surface analysis, univerbation of czy + li. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Opatrzicze... lvd..., gestli silni, czili mdli, iestli mali, czili wyeliki (utrum fortis sit, an infirmus, si pauci numero, an plures)?

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 13, 19:

Będzieli kto chcieć wolą jego czynić, pozna, ta nauka jestli od boga, czyli ja sam od siebie czynię, iż mowię (utrum ex deo sit, an ego a me ipso loquar Jo 7, 17)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 433:

Chcesz sye bogom naszym modlicz, czily nye chcesz?

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 322:

introduces a second alternative question; or

Ne iest strach boszi przed oczima gich. Czili ne poznaiø wszitcy (nonne cognoscent omnes), czso stroiø lichotø, gisz to szrø lud moy iaco karmø chleba?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 13, 8:

(attested in Lesser Poland) introduces a question sentence; whether


jeszcze

Polish: jeszcze, eszcze (Malbork)

Silesian: jeszcze

Inherited from Proto-Slavic *(j)ešče. First attested in the 14th century.

Coordinate term: już

Y robicz bødze na weky, y sziw bødze ieszcze (adhuc) do concza

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 48, 8:

Ieszcze (adhuc) karme gich bechø w usczech gich, a gnew boszi wstøpil na ne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 34:

Margorzata winowata iescze dwadzescza groszi

1920 [1403], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 271, Płońsk:

I ieszcze (et adhuc) malutko, esz ne bødze grzesznik

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 10:

O moy synku namylschy, vczyeschy szvą mathką zalostną, abych czyą ale mogla yescze yedno vzrecz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 697:

Allecz dzisza gescze pefnegsze nouiniy szøcz ony nam bily... przyneszoniy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2a:

(attested in Lesser Poland) even, still, yet, to a larger degree, emphasizes a comparative


bądź

Polish: bądź

Inherited from Proto-Slavic *bǫdi. First attested in the 15th century.

Mogaly kogo ku przyszyadze przyczysznacz, kyedy kto na kogo zalowal o dlug albo oczkolye bandcz o gyna rzecz

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 374:

Paknyąly kthokole bącz kmyecza zabye, szescz grzywyen zaplaczycz ma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 67:

Gdi *kteri bąncz slyachczycz... nyecziyąn dzyewkąn dobrego lozaa... prziyaczyelyewy w zonąn bi prawąn vidal, tegdi... s gymyenya wlostnego yąn vipossazi

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 90:

(attested in Masovia) Intensifies an indefinite pronoun.

Gdy nasza krolewska wyelmosznoscz w zyemyą kalyską alybo poznanyską wgeszdzy, sządza na te myescze lvbo kalysky lvbo poznanysky bącz ma przyechacz a wnycz na nasz dwor s sządzicz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 63:

(attested in Masovia) Intensifies a disjunctive conjunction.


więc

Polish: więc

Silesian: wiync

Inherited from Proto-Slavic *vęťь. First attested in the 14th century.


jednako

Polish: jednako

⇒ Polish: jednak

Inherited from Proto-Slavic *edьnako. By surface analysis, jednaki + -o. First attested in the end of the 14th century.

W tø dobø Saul pofacyl osczep, abi gy vderzil. A vrozumyaw Ionata, isze gednako vmiszlyl gego ocyecz (qoud definitum esset a parte suo), abi zabyl Dauida

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 33,20:

expressing an unexpected situation; after all


niech

Polish: niech

Silesian: niych

Clipping of niechaj. First attested in the 15th century. Compare Old Czech nechť.

Tak, yako napyszano, nyech stoy

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 145:

(hortative, attested in Greater Poland) forms third person imperative; let


nieco

Inherited from Proto-Slavic *něčьso. By surface analysis, nie- + co. First attested in the 15th century.

By mya chczalą trocha slvchacz, chczalbych czya nyeczo pytacz

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 296:

Day nam vczucz nyeczo thwey mąky

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 64a:

A then tho vybiracz, gdy zbyerze nyeczo pyenyądzy (qui pecuniam huiusmodi colligat)..., thy tho pyenyądze ma rozdzyelaczi... myedzy braczyą

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 718:

A dlatego on (sc. Jesus) byl kraszy, bo byl nyeczo rumyon od sloncza (in eo sol rubedinem modicam paravit)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 148:

(attested in Masovia, Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) some, a little [with genitive ‘of what’]

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

Nye w czem nonnihil

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 349:


choć

Polish: choć

Silesian: choć

Clipping of chocia from frequent use. First attested in the 15th century.

Ustawiami..., ys ieslizebi... ziemianyn... smialbi moczą a gwalthem... dom cziykolwie nayachacz..., a chocz thes ieslibi rzeczy gospodarskie... pobral..., uthracza czescz

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 272:


jeno

Gedz, bylecz szø gedno chczalo

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 73:

Bylo przykazano v starem zakonye, yze myely to yagnya yescz..., stoyącz y dzyerzacz kye v rąkv, yakoby yedno poskoczycz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 533:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) only, merely, just

Zaprzisyøgam cyø, abi my nye mowyl, gedno czso prawdzywego gest (non loquaris..., nisi quod verum est), w gymyø bosze

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 16:

Iaco *Choyensczi ne przecz [ne] sabil Waldowskego, yeno przeto, ysz mu dal brata obesicz

1902 [1404], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 230:

Jaco ginego dnya nye dayal, ieno umowyoni

1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 7373:

A nixecz ginsego thamo ne szøcz ony bily nalesly, gedno pełen grob manny bose

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 181b:

Jaco to swaczimi, is Micolay ginako ne røczil Czaslawoui za Staska, yedno gi pred *preczele przivescz

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 358, Poznań:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) as soon as, unless only

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland


awo

Middle Polish: awo

Univerbation of a + wo. First attested in the 15th century.

On otpowyedzal: awo gesm (adsum)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 11:


ać

Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai!

1949 [c. 1270], Roman Grodecki, transl., Księga Henrykowska, Silesia, page 24r:

Acz nye mowy nam pan, abichom snacz nye smarly

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 19:

Othemkny mv koszczol boszy, acz na thim mrosze nye leszy

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 114:

(attested in Silesia) introduces a wish; let, may


czso

Polish: co

Silesian: co

Inherited from Proto-Slavic *čьso, a genitive case of *čь. Cognate with Old Czech čso. First attested in the 14th century.


iż

Polish: iż, iże

Silesian: iż, iże, jiże (archaic)

Reduced form of iże, from Proto-Slavic *je že (neuter acc. sg. of *jь že), from *je n sg (“it; that”, accusative) + *že (emphatic particle). Compare English that, Old Norse at, German dass, Ancient Greek ὅτι (hóti). First attested in the 14th century.

Dzathky mile! Isze gako tho vy szamy dobrze vecze..., gdisczy szø kthoremv krolevy... szin narodzy, tedicz... posly beszø

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1a:

A potem czass maly, ysch mye vzryczye (et videbitis me Jo 16, 19)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 572:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Gwnolth prziszankl y se swethky naprzeciw Sczepanowy, podkomorzemw s prziswolenya po *strugo Poboszenycza, a *strugo, ysz do rzeky Narwye

1912-1930 [1428], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume V, page 137:


atoli

Polish: atoli

Silesian: atoli

Univerbation of a + to + li. First attested in the 15th century.

Kako szedl do nyego? Atholi nye przesz szadnego poszla szwego, alye... szam abiit ad eum scilicet personaliter

1901 [End of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 318:


byle

Polish: byle

Wkraway *czosto a malo, a gedz, bylecz szø gedno chczalo

Expresses an optative conditional; if only


acz

Polish: acz

Inherited from Proto-Slavic *ače. First attested in the 14th century.

Kako wyele maya bycz przyszasznykow na nyem: acz gych mnyey nye moze bicz albo acz gych nye wyaczey trzebą kv wszelkyey rzeczy?

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 381:

Iednøø przisøgl iesm w swøtem moiem: acz Dawidem selszø?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 88, 35:

Przyszla... vmarlego zona... y pythala, acz ona nye gest blysza kv dokazanyv

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 79:

Ya *chiczi thu otpoveczecz podle *møch listow papeskych, aczesz mi thi *moczon sandczicz o me prawo pape[s]ke

1872 [1402], Konstanty Małkowski, editor, Przegląd najdawniejszych pomników języka polskiego, page 119:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) interrogative particle: introduces a yes-no question


ależ

Polish: ależ, alez (Masuria, Warmia)

Silesian: ależ

From ale + -ż. First attested in the 15th century.

*Iżebyli wiedzieli, ktorego sie czasu to miało stać, nie leżeliby tamo, aleby ależ na ten czas przyszli (ad certam horam convenirent tantum si sciretur)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 255:

used to introduce a new, conflicting fact, but


zasię

Polish: (obsolete) zasię

⇒ Silesian: zaś

Univerbation of za + się. First attested in 1395.

Tedi Dauid wstaw s tego myasta y szedl precz, a Ionatas zasyø takesz do miy[a]sta (sed et Ionathas ingressus est civitatem)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 43:

Jako Adam... ne wszøl kona na dobrowolney drodze Nicolao, ale gy wszøl w swem zapuscze y ten mu kmecz zaszą vkradl

1967 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 673, Kościan:

(attested in Greater Poland) however, nevertheless, nonetheless


azali

Univerbation of aza + li. First attested in the 14th century.

Azaly chleb mosze dacz, albo gotowacz stol ludu swemu (numquid et panem poterit dare)?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 24:

Aszali thego dla ne podobno thobe szmilowacz szø nathwim szlugą?

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 82:

(attested in Lesser Poland) interrogative particle: introduces a yes-no question


aczle

Univerbation of acz + le. First attested in the middle of the 15th century.

Baczicz moze kto ma rozum, aczle zawszdi tako bilo, eze nysządni sluga Cristow nye bil przes przeczywyenstwa

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 248:


aćby

From ać + -by. First attested in the 15th century.

Aczby vtinam

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 341:

napełniło sie słowo, ktore *rzeczona przez proroka: Moj lud śmierdzący, aczby tako byli, jako niektorzy mienią

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page I:

Przeto, acz kto syą myeni vbogym na duschi, patrzacz, bi bil czich

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 236:


aczli

Univerbation of acz + li. First attested in the 14th century.

A wydz, acz gestly droga lychoty we mne (et vide, si via iniquitatis in me est)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 138, 23:


alboć

Polish: alboć

From albo + -ć. First attested in the 15th century.

Dziatki... skazując na Jesusa, jakoby mieniły: Owoć ten jedzie, ktory ma lud żydowski... wykupić z niewolstwa...; ale ninie alboć w mie djabeł wstąpił? jakoby im ojca zabił, tako nastoją nań

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 753:


awiem

Univerbation of a + wiem. First attested in the mid 14th century.

Auem, praui, puace v moch boga uasego?

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 3:


azażby

From azaż + -by. First attested in the middle of the 15th century.

By w sodomskim mieście były ty uczynki były uczynione..., azażby aże do dzisiejszego dnia było zostało (si in Sodomis factae fuissent virtutes, quae factae sunt in te, forte mansissent usque in hanc diem Mat 11, 23)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 318:


azawiem

Univerbation of aza + wiem. First attested in the 14th century.

Azawem zaprawdø za dar vstavil ies wszistki sini ludzske (numquid enim vane constituisti)?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 88, 46:


azaliwiem

Univerbation of azali + wiem. First attested in the 14th century.

Slowo liche postawili sø przeciwo mne: azaliwem, ien spi, ne prziloszi, abi wstal (numquid qui dormit non adiciet, ut resurgat)?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 40, 9:


azażci

From azaż + -ci. First attested in the end of the 15th century.

Aszaszczy gy czarczy *nyoszv?

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 457:

(attested in Masovia) interrogative particle: introduces a yes-no question


azaby

From aza + -by. First attested in the 15th century.

A oni zawołali potem wszyscy:... Abyć nie był złodziej, azabychmy ji podali tobie (si non esset hic malefactor, non tibi tradidissemus eum Jo 18, 30)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 770:

Mądrczi... radzyly szyą spolv..., aszabi mv ktori sz nych mogl nyeczo dopomocz

1901 [End of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 317:


azaliby

From azali + -by. First attested in 1455.

Azaliby nie mogł być zbawion rodzaj człowieczy, jedno eżby ty... umorzon był?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 167:


atoć

Middle Polish: atoć

From ato + -ć. First attested in the 15th century.

Atoczsmi sziwi ecce vivimus

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 258:


azać

Polish: azać

From aza + -ć. First attested in c. 1500.

Pilat... odpowiedział...: Azaciem ja Żyd (numquid ego Judaeus sum Jo 18, 35)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, pages 793–794:


azaż

Middle Polish: azaż

From aza + -ż. First attested in 1464–1468.

Gdy Warsz nye *przyszgąl, azasz my Mykolay to przepadl y straczyl naprzeczywko mnye, czyly nye?

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 140:


przedsie

Polish: przedsię

Silesian: przecã

Univerbation of przed + się. First attested in the 15th century.

Alye ony wolaly przedsze (illi autem clamabant Jo 19, 15): Wezmy gy, wezmy, ukrzyzuy go!

1911 [15th century], Ludwik Bernacki, editor, Karta z "Rozmyślania o życiu Pana Jezusa", page 476:


otóż

Polish: otóż

From oto + -ż. First attested in the 15th century.

Othosz na tho zalyeszy boyaszn bosza

1915 [15th century], Franciszek Pułaski, editor, Opis 815 rękopisów Biblioteki Ordynacji Krasińskich, page 12:

Othoosz

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 414:

(emphatic, attested in Lesser Poland) emphasizes the following statement; well


wżdy

Polish: wżdy

Inherited from Proto-Slavic *vьsьda. First attested in 1415.

Kv virzuczenyv wszdi (itaque) tego zlego obiczaya vstawyami

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 97:

(attested in Masovia) clearly, obviously, naturally; namely; at least; indeed

Baczy tv zakamyanyenye nyevyernego Iudascha, yze przepvsczyl sobye nogy vmyvacz a vschakosch szye nye chczyal vszmyerzycz, alye vzdy myslyl, yako by mogl Iesucrista dacz Zydom v rące kv vmączenyv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 534:


dalibóg

desctree

Polish: dalibóg, dalebóg (Middle Polish)
→ Kashubian: dôlëbóg (calque)

Silesian: dalibōg

→ Old Ruthenian: далибогъ (daliboh) (calque)
Ukrainian: далебі́ (dalebí)
Belarusian: далібог (dalibóh)

Univerbation of da + li + Bóg, literally “may God give”. First attested in 1427.

univ

My, dalibog, gothowysmy szye oczisczycz thrzemy slachcziczi y dwyema kaplanoma, czso s namy ten czali dzen bili..., yszesmy tego... nie uczinili

1861 [1427], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 40:

We, forsooth, were ready to cleanse ourselves with the help of three noblemen and two capons that were with us all day […] , and we didn't do this.


niemalem

⇒ Polish: niemal

Moie wem nogi poruszili se sø, nemalem wilili sø se poszcza moia (paene effusi sunt gressus mei)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 72, 2:

(attested in Lesser Poland) almost, nearly


przynamniej

desc

→ Old Ruthenian: принаймней (prinajmnej), принамней (prinamnej), принаймне (prinajmne)

Ukrainian: прина́ймні (prynájmni)

Polish: przynajmniej

Silesian: przinojmnij

Univerbation of przy + namniej. First attested in the end of the 15th century.

Tedy gych mynistrovye... povynny szą nyemocznego navyedzyczi przynamnyey yeden raz [w tydzień] (semel in hebdomada)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 719:

(attested in Lesser Poland) at least (at the least; at a minimum or lower limit)

Saltem przymannyey

1901 [End of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 312:


jużci

Polish: jużci, juści (obsolete or dialectal, Near Masovian), jiżci (Żywiec)

From już + -ci. First attested in the 15th century.

Poskoczmy, yvz mamy Iesusa v rąku, *yvzsczy yąth

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 663:

particle emphasizing imminent completion, reaching the end of an activity; already

Ach, myly lvdze, zazyce my ale svecze, yvscy ydze dvsza *krevim potem

1949, “Skarga umierającego. Woronczak Jerzy, Skarga umierającego. Ze studiów nad rękopisem nr 2 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu”, in Bolesław Erzepki, editor, Sobótk, page 65:

particle emphasizing the imminent occurrence or existence of an action; here now

Yvszczy gych szchecz szyeczono, gyescze na them malo

1462-1463, Wiersz o zabiciu Andrzeja Tęczyńskiego, line 19:

particle emphasizing achievement of a certain quantitative level; already


wżgam

Czvda szącz dzywi wydome, ktoresz aczkoli oblycznye biwayą wydane, a wszakosz wszgam nyeczo gynszego na przyszli czas sznamyonvyą..., in futuro tamen aliquid demonstrant

1901 [XV ex.], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 320:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include: