kuchnia

desctree

Polish: kuchnia
→ Bulgarian: ку́хня (kúhnja)
→ Kashubian: kùchniô (through Middle Polish)
→ Lower Sorbian: kuchnja
→ Macedonian: кујна (kujna)
→? Old Slovak: kuchňa
Pannonian Rusyn: кухня (kuxnja)
→ Russian: ку́хня (kúxnja)
→ Armenian: կուխնի (kuxni)
→ Bezhta: кухна (kuxna)
→ Chechen: кухни (kuxni)
→ Kildin Sami: кухня (kuxnja)
→ Kyrgyz: кухня (kuhnya)
→ Turkmen: kuhnýa
→ Yakut: куукуна (kuukuna)
→ Slovincian: kùchnja

Silesian: kuchnia

→ Old Ruthenian: кухнꙗ (kuxnja)

Belarusian: ку́хня (kúxnja)

Carpathian Rusyn: ку́хня (kúxnja)

Ukrainian: ку́хня (kúxnja)

Etymology tree
Proto-Indo-European *pekʷ-
Proto-Indo-European *-eti
Proto-Indo-European *pékʷeti
Proto-Italic *kʷekʷō
Latin coquō
Proto-Indo-European *-os
Proto-Italic *-os
Latin -us
Latin coquus
Proto-Indo-European *-nós
Proto-Indo-European *-iHnos
Proto-Italic *-īnos
Latin -īnus
Latin coquīnus
Latin coquīna
Late Latin cocīnabor.
Proto-West Germanic *kukinā
Old High German chuhhinabor.
Old Polish kuchnia
Borrowed from Old High German chuhhina. First attested in 1471.

etymon

Omnes doctores suis argumentis ita repressisset a se, sicut canes calido lavacro de coquinis pelluntur, alias vulgariter: tako ony rzeczy parzyl od syebye, yako pssy z kuchnyey parzą varem

1874 [1499], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVIII, page 622:

Coquina eyn kuchen kvchnya

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 34v:

kitchen (room in which meals are cooked)


statek

Polish: statek

Silesian: statek

Inherited from Proto-Slavic *statъkъ. First attested in 1396.

Tamo yesd sdlucla yego stadky y pobrala yesd ryb

1959 [1427], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1267, Poznań:

Iako Maczey otbegll statca a Petrasz mu go ne pokradl

1959 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 207, Poznań:

(attested in Greater Poland) personalty, chattel (movable property, especially apartment equipment, livestock)

Nyeboze, proszy boga za myø, nadznyka, o sthatek wszyedni

1839 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Pamiętniki o dziejach, piśmiennictwie i prawodawstwie Słowian, jako dodatek do historii prawodawstw słowiańskich przez siebie napisanej, volume II, Warsaw, page 352:

Est (sc. exemplum) enim de corpore humano, sicud de... instrvmento, statku, ferreo... Instrvmentum, stathek, ferreum, quando indebite exercetur, consumitur siue corrumpitur

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 68:

(attested in Pomerania, Greater Poland) tool

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland

We statek in effectu

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 485:

(attested in Greater Poland, Masovia) deed

Nye patrz lyczka rumyanego, alye vrzadu a stathku domovego

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 201:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) order, orderly action

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

O nyepokalana dzyevycze Marya, czyebye bog okraszyl przeslycznymy cznotamy y dobrymy statky (moribus pulchris decoravit)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 23:


sieć

Polish: sieć

Silesian: siyć

Inherited from Proto-Slavic *sětь. First attested in the 14th century.

Jako Voczech ne w[z]anl szeczi chanszebnø rzecza Janowi

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 218, Poznań:

Falislaus... recognovit, quia tenetur... Paulo... rethe cerworum vlg. dictum jelena secz

1879 [1417], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 170:

Rethe eyn fisch garne a retineo quia retinet pisces vel aues szyecz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 116r:

(attested in Greater Poland, Masovia) net (device made from mesh used for catching fish)


bóg

zlw-opl-noun

bóg m animacy unattested (female equivalent bogini, related adjective boży or boski)

bóg m animacy unattested (canonical)
bogini (feminine)
boży (adjective)
boski (adjective)

Polish: bóg

Silesian: bōg

Inherited from Proto-Slavic *bogъ. First attested in 1285.

*Kaye sse bogu

1877-1999 [1285], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume I, Greater Poland, page 511:

Bog gego, chos mv gest bylo tho ymø Astarosth dzano, gest on s vysokosczy na szemø spatl byl a f proch gest szø on byl obroczil

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173a:

Przywyedzon bødzye k bogom, to gest k byskupom (applicabitur ad deos)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 8:

(in the plural) people with the highest power such as princes, judges, sages, priests or soothsayers


stopień

stopień m animacy unattested (canonical)

Polish: stopień

Silesian: stopiyń

Inherited from Proto-Slavic *stepenь. The change of ste- -> sto- is from association with stopa. First attested in the middle of the 15th century.

etydate

Czczyenye o tem, yze dzyevycza Marya... vyedzona do Ierusalem a thesch o tem, kako pyatnasczye stopyeyn v tego kosczyola, na ktore bez pomoczy wstąpyla

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 13:

Stopyen gradum (Habacuc... stat super custodiam suam et figit gradum super munitionem Prol)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 7:

Ma-ly począcz od szwey polowycze murv trzy stopy kopacz, czyly ma poczacz od... polowycze mvrv szwego sząszyada kopacz trzy stopyenye (trium passuum)?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 100:

(attested in Greater Poland) foot (unit of measure approximately 33 centimeters long)

Fides huius reguli triplicem gradum, stopyen, habuit, ... scilicet inicium, incrementum, id est medium vlg. posrzodek, et perfeccionem

1874-1891 [1454], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, Radom, page 353:

(attested in Lesser Poland) degree (the amount that an entity possesses a certain property; relative intensity, extent)


macierz

Polish: macierz

Silesian: macierz

Jako Gertruda ne vszøla poszagu v szwego *ocza ani v ge maczersze

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 173, Poznań:

(attested in Greater Poland) mother (female parent)

Gdysz wszego rostyrkv a nyeszgody gest maczerzs pospolythoscz (sit mater communio)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 52:

(attested in Masovia) mother (source or origin of something)


gość

zlw-opl-noun

gość m pers (female equivalent gościa, related adjective gościnny or gościowy)

gościa (feminine)
gościnny (adjective)
gościowy (adjective)

Polish: gość

Silesian: gość

Inherited from Proto-Slavic *gȍstь. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Y wszedl Ysrahel w Egipt, a Yakub gosczem bil w szemy Kam (Jacob accola fuit in terra Cham)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 22:

(attested in Lesser Poland) newcomer, foreigner, nonpermanent resident, noncitizen

Kedi szø tamo... przigeli do Kzøsza, tedi goscze panu Himcze dauali wini

1887, 1889 [1395], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 2059, Poznań:

(attested in Greater Poland) person living in a town far from a courthouse; person who does not have city rights in a given city

Przymvyą goscza thego, syna boga zywego

1885-2024 [Middle of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 594:

Hospes eyn wirt oder eyn gast gospodarz vel goscz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 61v:

(attested in Greater Poland) guest (one staying in the house of another)

Dientulus goszcz vel powod

[c. 1455-1460], Wokabularz łacińsko-polski, page 528:


sprawa

Polish: sprawa
→ Slovincian: sprawa

Silesian: sprawa

Deverbal from sprawić. First attested in the early 15th century.

Pakli w tey tho opyecze albo sprawye (in ipso regimine) dzyatek swogich... schkodna... nalezyona bi bila (sc. matka)..., ta tho opyeka... od ney ma bicz oddalyona

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 107:

Iustificatio al. sprawa coram magnifico Iohanne, castellano Halicensi

1868 [1439], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 71:

Quod ceci pagani... sciunt dare rationem et aliqualem satisfaccionem spravą

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 320:

Wenczeslao ius dedit ad concordiam vlg. na ssprawa

1910-2024 [1449], Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie, volume III, number 122:

Otho ya... przystapąya do czyala svyatego boga..., kthore szya *poczalu spravą dvcha svyatego

1880-1894 [End of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 151:

Sic et nos... videntes in sacramento disposicionem, sprava, panis, credamus esse carnem non mortuam sed viuam

1901 [1477], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 324:

appearance, look (way something looks; personal presence)

Ad reparacionem, ku sprawye, ruine angelice

XV med., Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy i zapiski polskie z dwóch rękopisów, numbers 1490/11, 1945/1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, page 360:

Smowø twø zachowali, sødy twe, o Iakobye, a *sprawa twa (legem tuam), o Israel!

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 33,10:

Ich swere..., daz ich... meyn gewerbe, sprawy, was mir von den herren befoln wirt, getrewlich vnd recht werben wil

1936 [Fifteenth century], Stanisław Estreicher, editor, Najstarszy zbiór przywilejów i wilkierzy miasta Krakowa, Krakow, page 47:

(attested in Lesser Poland) affair, issue (something which needs to be taken care of or resolved, or area of interest)


arcybiskup

arcybiskup m animacy unattested (canonical)

desctree

Polish: arcybiskup, archibiskup (Middle Polish)
→ Vilamovian: arcybisku̇p

Silesian: arcybiskup

Then liszt, k[t]horemw kszadz arcibiskwp przyganil... ge[he]st *sprauidliwy

1868 [1443], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 108:

Z radi vczonego w bodze oczcza xandza Iaroslawa, swanthey gneznenskey cirekwye arcibyskvpa (ecclesiae Gnesnensis archiepiscopi)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 6:

Vyną themv tho ksządzv arczibyskvpowy (eidem domino archiepiscopo)... zaplaczicz ma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 64:

Proboscz s kszandzem jarcibiscupem dal cztirdzesczi grziwen

1876-1929 [1402], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 204:

(Roman Catholicism, attested in Masovia) archbishop


czoło

Polish: czoło

Silesian: czoło

Inherited from Proto-Slavic *čelò. First attested in the 15th century.

Czolo mayanczi nazwetlsche, z oblyczym bez wschego ssmarschczenya

1877-1881 [c. 1418], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 2151:

Frons (-tis) eyn styrne czolo

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 54v:

(attested in Greater Poland, anatomy) forehead

Iozve... wzidzi[e] s starszimi na czolo woysky (in fronte exercitus)

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 10:

Y wiszly slugy ksyøszøt wszitkich wloscy w pyrwem czele (egressi sunt autem pueri principum provinciarum in prima fronte)..., y ostatnya woyska szla za nymy

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 17:


agrest

Polish: agrest

desc

Silesian: agrys, agryz, angrys, angryst, hangrys

Learned borrowing from Latin agrestis. First attested in 1472.

Agrest pusca

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1039:

Hrabrest vinum pomorum al. pomaceum

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1033:


jabłoń

Polish: jabłoń

Silesian: jabłōń

Inherited from Proto-Slavic *ablonь. First attested in c. 1407.

Stant duo pomita vlg. iablonie

1875 [1431], Wojciech Kętrzyński, Stanisław Smolka, editors, Codex diplomaticus Monasterii Tynecensis = Kodeks dyplomatyczny klasztoru tynieckiego. Cz. 1, Obejmująca rzeczy od roku 1105 do roku 1399, Tyniec, page 258:

Clenodium..., quod in wlgari dicitur ray[ska] yablon, vąsz lese po nen et proclamacio vlgari do raya, do raya

1878-1889 [c. 1407], Archiwum Komisji Historycznej, volume VIII, page 476:

Malus domestica
Malus domestica#Translingual

(attested in Krakow) apple tree (any cultivar of the Malus domestica tree)


okoń

Polish: okoń

Inherited from Proto-Slavic *okunь. First attested in 1389.

Terminum secundum pro piscatura... V capecia ocune

1856-1870 [1389], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 5035:

Okvn spata

1885-2024 [15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 11:

Perca fluviatilis
Perca fluviatilis#Translingual


zabawa

Polish: zabawa

Silesian: zabawa

Inherited from Proto-Slavic *zabava. By surface analysis, deverbal from zabawić. First attested in 1358.

surf

Quod nos Borislaus et Andreas... donamus et assignamus perpetuo suum mansum... liberum pro cultura rectoris ecclesie..., quem exemptum esse volumus ab omnibus nostris iuribus,... similiter unam zabavam, lacum cum humuleto, pratum ad duodecim currus

1962-1975 [1358], Stanisław Kuraś, Irena Sułkowska-Kuraś, editors, Zbiór dokumentów małopolskich [A collection of documents from Lesser Poland], volume I, Lesser Poland, page 113:

(attested in Masovia) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Pyssali szedzøc od zabawy pywa, grzanky yedzøcz

1839 [XV p. post.], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Pamiętniki o dziejach, piśmiennictwie i prawodawstwie Słowian, jako dodatek do historii prawodawstw słowiańskich przez siebie napisanej, volume II, Warsaw, page 351:


towar

Polish: towar

Silesian: tŏwŏr

Inherited from Proto-Slavic *tovarъ. First attested in the 15th century.

Pilnosczom doglendacz chczemy, sze wselky thowar... po latwem, rownem, *sprawietlywem targu przedano, myerzono, wazono

1936 [End of the 15th century], Stanisław Estreicher, editor, Najstarszy zbiór przywilejów i wilkierzy miasta Krakowa, Krakow, page 47:

Obligatus est statuere pecora, pecudes et alia quamplura vlg. thowaru pro viginti marcis

1868 [1440], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 79:

(attested in Lesser Poland) merchandise, commodity, goods

Habebunt conservacionem... cum omni ipsorum thesauro et cum omnibus ipsorum bonis et cum omnibus, quecunque habebunt, et cum servitoribus ipsorum al. s towarem venire in nostram terram, et venire et manere

1874 [1485], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XIV, page 334:

merchandise, commodity, goods
movable property and service


wojsko

Polish: wojsko

Silesian: wojsko

Inherited from Proto-Slavic *vojьsko. By surface analysis, wojski + -o. First attested in the end of the 14th century.

Nyekthorzi z naszych slyachczyczow... ny pod (ni)czyyą chorąngwyą z naszey woyszki (de nostro exercitu) stanowycz szą obykli

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 21:

Woz faraonow y woyskø (currus... et exercitum Ex 15, 4) gego wrzvczyl gest w morze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Moys 4:

Kto nye prziszedl do woyski boszey (in exercitu domini) se wszego pokolenya israhelskego?

1930 [c. 1455], “Jud”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 5:

(attested in Masovia, Lesser Poland) military (collection of soldiers)

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

Takoz y yąly y *posnaly s nym z vyelykymy voyskamy luda

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 744:


ksiądz

desctree

Polish: ksiądz, xiądz (pre-reform orthography (1816))
→ Belarusian: ксёндз (ksjondz)
→ Latvian: ksendzs
→ Russian: ксёндз (ksjondz)
→ Ukrainian: ксьондз (ksʹondz)

Silesian: ksiōndz

Inherited from Proto-Slavic *kъnędzь. Sense 2 is a semantic loan from Latin dominus, as both princes and priests were given the title of pan (“lord”). First attested in the 14th century.

sl

Mi, Ian, z bozey mylosczy starschi xancz mazowessky (senior dux Mazoviae)..., vstawyami

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 100:

Strawyli wyeliki pyenyącz szwego kządza szukącz

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 130:

Postawil gyey... ksødzem wszego bydla swego (principem omnis possessionis suae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 20:

(attested in Masovia, Lesser Poland) prince (title of the ruler of a state or district)

Xandz Iaroslaw, arcibiskup gneznenski

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 5:

Kszonc proboscz s kszandzem jarcibiscupem dal cztirdzesczi grziwen na Guszinø y tø czsancz (pro czanscz) proboscz tamo dzerzsi

1876-1929 [1401], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 204:

Petrasz wroczil wschitki listi xøndzu biskvpowi

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 171, Poznań:

(attested in Masovia, Greater Poland) priest (religious clergyman who is trained to perform services or sacrifices at a Christian church or Jewish synagogue)

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Carnkowsky... terminum attemptavit erga laboriosum Syenkonem, ksąndz de Syelcze, facialem

1868 [1458], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 434:


bełt

Polish: bełt

Deverbal from *bełtać (“to stir”) with a semantic shift cause by a similar shape of the object used for stirring. First attested in 1422.

S clenotu a s sawolanya Bolczew, czsso nossą trzy belty na sczycze

1878-1889 [1422], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Greater Poland, page 326:

(attested in Greater Poland) arrow; shot

Be[l]th katapulta

1885-2024 [1425], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 33:


układ

Polish: układ

Deverbal from układać. First attested in 1412.

Roszmnoszą wasz y poczwyerdzą wasz vklad moy sz wamy (firmabo pactum meum vobiscum Lev 26, 9)

1882 [End of the fifteenth century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 287:

Aby nyezgodny vczychnali a zgodny przespyecznoscz myeli, vkladi y prawa są przez rącze bosze vstawyony (propter hoc conditur constitutio seu statutum)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 1:

Jaco ta cząscz.., ta mv (sc. Biernatowi) za slvsbą nye dana any ge lath wydzerzal podlug zemskyego vkladu

1967 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 861, Kościan:

(attested in Greater Poland) statutory or customary norms of Polish origin, used mainly in the judiciary of the nobility and contrasted with other legal systems in force in former Poland

Jaco szą mne Anną pothwązala zaplaczicz szemskego vcladu za Nedzalka

1950 [1445], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 750, Warsaw:

(attested in Masovia) set of rules defining the relations between a lord and a peasant (primarily in Mazovia); obligations related to these relations

Item nota, quia Johannes de Wyrzbowo tenetur solvere ius terrestre de taberna vlg. vklad karczemny et sepes orti sepire ad festum sancti Adalberti

1921 [1442], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 249:

rules determining relations between a lord and a publican

Jaco Potrassz Goleski ne obssilal rankoym Sandziwogewich mimo szemski vklad

1959 [1412], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 685, Poznań:

(attested in Greater Poland) antiquity periods provided for in property law, resulting in the acquisition or loss of a certain entitlement

Quilibet Christianus debet subici Christo... propter rectitudinem, dla vkladv, naturalis rationis przyrodzonego rosumv, nam hoc naturalis ratio dictat, quod minor subicetur maiori

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 616:

Machinaciones vcladi aut vmysly (locuta ad eum oravit, ut malitiam Aman Agagitae et machinationes eius pessimas, quas excogitaverat contra Iudaeos, iuberat irritas fieri Esth 8, 3)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 114:

(attested in Greater Poland) malicious intent, hostile intent; deceit; ambush


kąt

Polish: kąt

Silesian: kōnt

Inherited from Proto-Slavic *kǫ̃tъ. First attested in the 14th century.

Kamen, gen sø odrzvczyly dzalayøcz, ten vczynon gest we glowø køta (hic factus est in caput anguli)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 117, 21:

Achaz... zdzalal sobye oltarze po wszech køcyech ierusalemskich (fecit sibi altaria in universis angulis Jerusalem)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 24:

Ad pratum, quod dicitur Choualkowy canti

1857 [1309], Codex Diplomaticus Silesiae. Bd. 1, Urkunden des Klosters Czarnowanz, volume I, Silesia, page 21:

Po kaczech per vicos

1874-1891 [1440], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 242:


świeca

Polish: świeca

Chwalcze pana pan[o]w..., gen vczynyl swecze (luminaria) welyke

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 135, 7:

(attested in Lesser Poland) candle (light source made of wax)

Przystapvya do syna tvego..., yako slepy do svyecze bosztva yego

1880-1894 [XV ex.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 151:

Bo ti osweczasz sweczø (lucernam) moiø, gospodne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 31:

(attested in Lesser Poland) artificial light; lantern

W twoiey swatlosci vsrzimi sweczø (lumen)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 35, 10:

Znamonana iest na nas swecza oblicza twego (lumen vultus tui), gospodne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 4, 7:

(attested in Lesser Poland) light; shine


krąg

Polish: krąg

Uczynyl gest dzerszadlo... na krayu oponi gedney, ... a na krayu oponi drugey takyesz... A przeto pyøczdzyeszyøt slal *grøgow zlotich (unde et quinquaginta fudit circulos aureos), ktore bi dzerszaly opon dzerszadla, abi bil geden stan

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 36, 13:

Dwa podstawky pod *ednø czkøø podloszona bødøø s obuu stronv *wogloow, gdze krøøgy na boczech y w køøczyech sze schadzaly (ubi incastraturae laterum in angulis terminantur)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 36, 24:

Pro... cista de caseis et turellis repleta et media sexagena pecuniarum et crongy, pro quatuor ormanicorum micliorum (pro nucleorum?) al. rubly in eadem cista existentibus

1856-1870 [1496], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 4459:

Spira est recuruatio vel reflectio serpentis... krag vazevy, okrag

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 34:

(attested in Greater Poland) weave, coil

Yego nyedobrze czczyą byyącz y v lycze, aze szye yemv vyerczą krągy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 731:

Iohannes, Stanislaus et Petrus... Marcissio... vendiderunt quartam partem ville Nakel... cum agris, gays al. krangy

1868 [1462], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 369:

Za krangi in Lubom 17 grossos

1892 [1496], Adolf Warschauer, editor, Sonder-Veröffentlichungen der historischen Gesellschaft für die Provinz Posen, volume I, Poznań, page 417:

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.


dół

Polish: dół

Silesian: dōł

Inherited from Proto-Slavic *dȍlъ. First attested in the 14th century.

Sz yezyory, moczydlamy, strumyenmy, sz dolmy, pagorky

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 493:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) valley (elongated depression cast between hills or mountains, often garnished with a river flowing through it)

Gospodne, wiwodl ies od pecla duszø moiø, zbawil ies me od *sstøpaioczich w dol (salvasti me a descendentibus in lacum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 29, 3:

(attested in Lesser Poland) chasm; deep valley

Kako krasne stany twe, Iakobye, a przebitki twe iako w dole lesnem Israele

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 6:

Val vel dol vallum eyn blank vel munitio facta circa castellum

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 117:

(attested in Lesser Poland) pit; ditch (dug out long depression)

(attested in Greater Poland) defensive ditch

attested in Lesser Poland; attested in Greater Poland; attested in Greater Poland

pit; ditch (dug out long depression)
defensive ditch

Zawolaw k sobye Raguel slug swich y szly z nym, abi vikopaly dol (ut foderent sepulcrum)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 11:

Fossa grub dol

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 54r:

pit; ditch (dug out long depression)
grave

Iezoro otworzil y wicopal ie, y wpadl w dol, iensze iest vczinil (incidit in foveam, quam fecit)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 7, 16:

Fossa id est fovea inde fossorium instrumentum fodiendi inde eciam fossarius fossator uel fossor Fossale vlg. dol

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 112r:

Vallum eyn blanck vel munitio facta circa castellum et recte dicitur spacium inter duas fossas vel inter fossam et murum vbi fit expugnatio contra hostes val vel dol

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 142v:

Vdzyelal szeszcz desk, a dwye gyne..., ktore spoyoni bily od dolu asz do wyrzchu (quae iunctae erant a deorsum usque sursum)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 36, 29:


barwa

desctree

Polish: barwa
→ Belarusian: ба́рва (bárva)
→ Ukrainian: ба́рва (bárva)

Borrowed from Middle High German varwe. First attested in the 15th century.

Wlosi mayanci yakobi barva lyeznego orzecha

1877-1881 [c. 1418], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 2151:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Dux Boleslaus Mazouie emit hereditatem... pro duodecim *mercis argenti et equo, veste, tunicaque, per medium de bryczel pelles asperioline sub veste et barwa castorina

1919 [1475], Codex Diplomaticus et Commemorationum Masoviae Generalis, number 398, Masovia:

(attested in Masovia) element of an outfit; hat

Non habuit speciem barvy neque decorem krassy

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 156:


powiat

Polish: powiat
→ English: powiat

Inherited from Proto-Slavic *povětъ. First attested in the 14th century.

Ysze pan starosta w tem posnanskem powacze nye bil ot swantego Thomi asz do nedzele Letare

1959 [1419], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1045, Poznań:

Powyath krolewsky bannum regium

1876-1929 [Fifteenth century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XXVII, page 265:

Districtus vlg. powyath

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 91r:

[D]istrictus vlg. powath

[End of the 15th century], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 71rb:

Districtus powat

End of the 15th century, Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 6:

Decapolis est regio decem ciuitatum povyąth districtus

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 37r:

Territorium id est parua terra eyn lendleyn povyąth

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 136v:

(attested in Greater Poland) district; powiat; judicial district

A yesthlyby potrzebno, o thaką rzecz mogą sye do povyąthu svego bysskupa vczyecz (si facultas affuerit episcopi dioecesani consilio in hac parte)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 716:

Ut de subvrbanis villis... ad suam homines ciuitatem capitalem convenirent, vbi territorium, povath, habebant

1901 [End of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 324:


województwo

Polish: województwo

Silesian: wojewōdztwo

From wojewoda + -dztwo. First attested in the 15th century.

Kaszdi wogewoda w swem wogewodstwye (in suo palatinatu) na gednem sandzi maa doszicz myecz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 8:

A nadto y zbosza w mem vogevoczstwye nye dbalem (annonas ducatus mei non quaesivi)

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 18:

(attested in Masovia) voivodeship (administrative division belonging to a voivode)


wojna

zlw-opl-noun

wojna f (related adjective wojenny or wojeński)

wojenny (adjective)
wojeński (adjective)

Polish: wojna

Silesian: wojna

Inherited from Proto-Slavic *vojьna. First attested in 1255.

Paknyąly thaczy daley w naszey woynye bandą nalezeny (in nostro exercitu fuerint inventi)..., mayą maani (pro naam) bicz podaany

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 21:

(attested in Masovia) army; military (group of soldiers)

Iako Laurencius rzeczy tich ne pokradl..., ale gich oth neprzyaczol na woyne nabyl

1888 [1411], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 90:

(attested in Greater Poland) military excursion

Iaco mø mal Mscignew s woyni wibawicz y o tho str[z]aczi mego gimena sa trzy grziwni

1981 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V, A. Roty gnieźnieńskie, s. 76-274, number 36, Gniezno:

(attested in Greater Poland) military service

Blogoslawony pan bog moy, gensze vczy røcze moge kv byczv albo na woynø (ad proelium)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 143, 1:

(attested in Lesser Poland) war; battle, fight

Essze Yan ne pobral Mikolayowi stha drzewa szamopant voyna szylø

1885-2024 [1423], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume VIII, Chęciny, page 17:

Ab omni liberamus exactione... ac militale..., stan, wojna

1853 [1255], Antoni Muczkowski, Leon Ryszczewski, editors, Codex diplomaticus Poloniae [Diplomatic code of Poland], volume III, page 65:

tribute that peasants were obliged to pay to a lord going to war

Na woynach in novalibus (multi cibi in novalibus patrum Prov 13, 23)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 136:

(attested in Greater Poland) corruption of nowina


węgiel

Polish: węgiel

desc

Silesian: wōngel, wōngiel, wůngel (Steuers Silesian alphabet)

Inherited from Proto-Slavic *ǫ̀glь. First attested in the 15th century.

Tedy on, vz[v]yawszy vegla v lono svey suknye, ponyosl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 124:

Carbo […] eyn kol vel est proprium nomen viri vagl

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 23v:

(attested in Greater Poland) coal; charcoal

Favilla dicitur extincta scintilla Et scintilla proprie dicitur accenssa Et favilla aphos graece id est ignis latine wągyel

[c. 1500], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 86ra:


pamięć

Polish: pamięć

Silesian: pamiyńć

Inherited from Proto-Slavic *pàmę̄tь. First attested in the 14th century.

A chocz gest ogon? Gedno pamøcz smercy!

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173b:

Memoria vlg. pamyącz

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 143v:

Memoria pam[ię]cz

End of the 15th century, Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 7:

(attested in Lesser Poland) memory (record of a thing or an event stored in the brain)

Commentariis w pamyanczach (et inventum est in Ecbatanis... volumen unum talisque scriptus erat in eo commentarius I Esdr 6, 2)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 52:


sąd

zlw-opl-noun

sąd m inan (related adjective sądny or sądowny or sądowy)

sądny (adjective)
sądowny (adjective)
sądowy (adjective)

Polish: sąd (“court”)

Silesian: sōnd

Inherited from Proto-Slavic *sǫ̃dъ. First attested in the fourteenth century.

etydate

Jaco Czestk daual Jacuszewi skot [na] ranky, iaco sand skaszal

1959 [1388], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 50, Poznań:

Vt is, qui timet iudicari a filio dei secundum iustitiam, recurreret, vczyeklbi sze, ad matrem ad forum Marie k sządu

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 273:

(law, attested in Greater Poland) court (institution of group of people meant for meting out justice)

*Wyarze... w Ihu Xpa..., genz... vmanczon pod Pylatowim *sundim

[Ha]nka ne proszila na ten sød preczif […] anim go szadala

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 165, Poznań:

(law, attested in Greater Poland) court hearing, court proceeding

Myedzi wrogem y blisznim krewni[m] sød (sanguinis quaestio) by byezal

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 35, 24:

Ve fthore nedzely gescze vy bily slyszely, kakocz on f dzen szødny na szød przydze

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2a:

(religion, attested in Lesser Poland) Final Judgment

Pan za slvgą nye wchodz do sądv

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 48:

Nagotowal iest w sødze (in iudicio) stolecz swoy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 8:

(law, attested in Lesser Poland) court; jurisdiction (the place of exercise of power by the justice system; place where court hearings are held)

Nye zabyay blysznyego thwego procz szandu spravyedlyvego

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume VI, number 1:

Quam terribile erit bellum cum reprobis a kakocz ten to sød ludzom gresn[y]m bødze barso pricry

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 100a:

Yam przyschedl na ten svyath kv ssądovy (in iudicium ego... veni Jo 9, 39), aby czy, ktorzy nye vydzą, vydzely

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 424:

(law, religion, sometimes of God, attested in Lesser Poland) sentence (result of meting out justice)

Czisty schand veram sentenciam (simplici corde meo sermones mei et sententiam puram labia mea loquentur Job 33, 3)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 62:


sąd

Polish: sąd (“vessel”)

Inherited from Proto-Slavic *sъsǫdъ. First attested in the end of the 14th century.

Iaco ssød zdunowi (vas figuli) rozbyiesz ie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 2, 9:

vessel (container of liquid or other substance)

Vczinil iest *ssody smertne (vasa mortis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 7, 14:

Fictile eyn erden vasz oder tuppen [gli]nyany sząd glynyany

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 51v:

(attested in Greater Poland, figuratively) vessel (something for delivery of anything else)

In laminas w sąd (praecipe Eleazaro..., ut tollat turibula... producatque ea in laminas et adfigat altari Num 16, 38)

1901 [-], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 26:


wróg

Inherited from Proto-Slavic *vorgъ (“enemy”).

inh+

By on racil... nas urogow nasih uidomih y neuidomih uhouach

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 5:

Nepriiacele, to sø dyably, urocy cloueca gresnego, gloz sø, praui, scrvsena vslisely (hostes ululatum contritionis audierunt Jer 48, 5)

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 8:

Iestli drzewem kto vrazon søøcz vmarlbi, nad krwyø wrogv (percussoris) pomsczono bødze

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 35, 18:


bawół

desctree

Polish: bawół, bajwół (Middle Polish)
→ Lower Sorbian: bawoł

Silesian: bawōł

Inherited from Proto-Slavic *byvolъ. First attested in 1394.

Feris dictis bawoly

1874 [1394], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 234:


groch

Polish: groch

Silesian: groch

Inherited from Proto-Slavic *gorxъ. First attested in 1414.

Woycechowi szwine syadli moy groch

1920 [1414], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 2291, Płońsk:

Mam ya manza puchnacza: ya mv davam grochu, a on chcze kolacza

1885-2024 [End of the fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 372:

Pisum sativum
Pisum sativum#Translingual

(attested in Masovia, Lesser Poland) garden pea, Pisum sativum

Gorki groch lupini, marsilium

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 847:

Wilczi groch lupinus

1900 [1464], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4835:

Vloski groch lupini, marsilium

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 848:

lupin, lupine (any plant of the genus Lupinus)

Szayøczy groch *pulmoria

1900 [1460], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3698:

Wrony groch nigellaria

1900 [c. 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4471:

Swyerzepi groch herba hircina, orobus silvestris

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5229:

Vilczi groch baliramus

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1644:


deżdż

Polish: deszcz

Silesian: dyszcz

/dɛ(ː)ʃʲt͡ʃ/

Inherited from Proto-Slavic *dъždžь. First attested in the 14th century.

Wywodzø obloky (educens nubes) od koncza szeme, blyzkawycze w dezdz wczynyl

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 134, 7:

Gestcy on Xpa byl prosyl, abicz thamo descz, vatr i tesze sle pouetrze ne postalo

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 183b:


dowód

Polish: dowód

Silesian: dowōd

Deverbal from dowieść／dowodzić. First attested in the 15th century.

Martinus de Zawisti uczynyl dowod super kmethonem Retyborium o *zemskye vklad, eze *dowyold, aby mv vczynil per sex dominicas o wloką

1921 [1454], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 5:

Cuczynsky debuit aprobare dowodem scabinis super kmethonem Petrum

1922 [1455], “Sądownictwo w sprawach kmiecych a ustalanie się stanów na Mazowszu pod koniec wieków średnich”, in Kazimierz Tymieniecki, editor, Prace Komisji Hisorycznej, volume 3, Masovia, page 139:

(attested in Masovia) argument; proof (reasoning or fact justifying the truth of something)

Dowod argumentum (transierunt... tamquam avis, quae transvolat in aëre, cuius nullum invenitur argumentum itineris, sed tantum sonitus alarum Sap 5, 11)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 75:

Gdyby nyekto byl pozwan pyrwe, wtore, trzecze kv odpowyadanyv na szalobą dowoda, a ten to nye stanye (citatus non comparuerit), tegdy dla gego nyeposlvszenstwa na trzeczem rokv ma bycz zdan, a powodowy ma bycz przysądzona wlostna dzerszawa, ... a sąmpyercza yvsz ma odstąpycz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 20:

(attested in Lesser Poland) corruption of powód


brzeg

zlw-opl-noun

brzeg m animacy unattested (related adjective brzeżny)

brzeg m animacy unattested (canonical)
brzeżny (adjective)

Polish: brzeg
→ Yiddish: ברעג (breg)

Silesian: brzyg

Inherited from Proto-Slavic *bȇrgъ. First attested in 1291.

Są yachali ną dzedziną a przyyawszy na brzeg y pusczili ludzy... gedny na konyech..., druge w lodzyach

1861 [1427], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 40:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Brzeg alveum torrentis (facite alveum torrentis huius fossas et fossas IV Reg 3, 16)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 45:

Equitavimus per silvam... Kymirszky lasch po wirzch do brzeg

1868 [1485], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 568:


łódź

Polish: łódź

Iacosm woyewodzini ludze polapal tedi, kedi cradly lodzø na Cussewe jezerze

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 426, Poznań:

To morze welike y szyrokee..., tamo lodzye (naves) przedø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 103, 27:


siodło

Polish: siodło

Silesian: siŏdło

Inherited from Proto-Slavic *sedъlo. First attested in 1406.

Cszom wszøl Staska, tom gi wszøl i gonil, kedi mi szodlo vcratl

1920 [1406], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 720, Płońsk:

(attested in Masovia) saddle (type of seat placed on animals)

Na chiedle (war. lub. rp.: na stolyczy) super sellam (Heli sacerdote sedente super sellam ante postes templi domini I Reg 1, 9)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 35:


szubienica

Polish: szubienica

Bo kosczyolv pyenyądze vroczyl a ssam ssyebye schybyenyczy oddal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 761:

Furca vel patibulum vydly albo schvbyenyczą

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 108:

(attested in Greater Poland) gallows scaffold, hanging scaffold (wooden scaffolding on which those sentenced to death were hanged)

*Zawieschoyn yako na schubieniczy suspensus est patibulo (fulget crucis misterium, quo carne carnis conditor suspensus est patibulo)

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 303:


południe

południe n (related adjective południowy or południ or połudzienny)

południowy (adjective)
południ (adjective)
połudzienny (adjective)

Polish: południe

Inherited from Proto-Slavic *poludьne. By surface analysis, pół- + dzień + -ie. Sense 2 is by analogy with wschód and zachód. First attested in the 14th century.

Od ivtra az do poludnya (usue ad mediam diem)

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 3:

Potem szø gest wiprowadzyl Abram z zemye Egipta... na poludnye (ad australem plagam)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 13, 1:

south (one of the four principal compass points being directed towards the South Pole)


rozmowa

Polish: rozmowa

Silesian: rozmŏwa

Deverbal from rozmówić. First attested in the fifteenth century.

Rossmowa colloquium

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 152:

conversation (verbal exchange of thoughts)

Cząnstą roszmową (crebra alteratione) myedzy naszymy poddanymy o granycze w dzedzynach gych, bi bili rosczegnony, wyelk[ie] skargy powstayą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 21:


żebro

desc

Polish: żebro, żebrze (Southern Greater Poland)

Silesian: ziebro

Vypyala szebra y kosczy, groszno szyeczye przesz luthosczy

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 41:


choroba

desctree

Polish: choroba
→ Old Ruthenian: хоро́ба (xoróba) (dialectal)
Ukrainian: хоро́ба (xoróba) (dialectal)
→ Russian: хоро́ба (xoróba) (dialectal)

Silesian: choroba

Inherited from Proto-Slavic *xvoroba. By surface analysis, chory + -oba. First attested in 1454.

Ktoryle chorobą myal, nathemyescz szdrow ostal

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 218:

disease; sickness, illness (negative abnormal health condition)


żołnierz

żołnierz m animacy unattested (canonical)

Polish: żołnierz, żołdnierz, ziołnierz, żołnirz (Middle Polish), żałmierz (Chełmno-Dobrzyń)
→ Belarusian: жаўне́р (žaŭnjér), жаўнёр (žaŭnjór)
→ Kashubian: żôłniérz
→ Slovincian: żôlnjérz
→ Russian: жолнёр (žolnjór)
→ Ukrainian: жовні́р (žovnír)

Borrowed from Middle High German soldner (“soldenære”). First attested in the middle of the 15th century. Compare Old Czech žoldnéř.

etydate

Z zolnyerzmy Herodowymy cum Herodianis (mittunt ei discipulos suos cum Herodianis Mat 22, 16)

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Zator, Lesser Poland Voivodeship, page 148:

Zolnyerz stipendarius

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 139:

Municipium dicitur castrum Mvnitum in confiniis regionum vbi solent morari stipendarii [zolney..] zolnyerze et milites qui accipiunt mvnia id est mvnera pro custodia castri

End of the 15th century, Rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 1630, page 150r:

Municeps dicitur mvnus capiens scilicet stipendarius vlg. *zolwerz

Stipendarius […] id est stipendium ... recipiens zolnyerz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 130v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) soldier (person serving in a military)

Tako natychmyast voyska y zodlnyrze (pro zoldnyerz), czvsch yen nad nym[i] byl, bo zolnyerz zlovye yen nad tyszyączem ryczerzov vlodnye,... przystąmpyly y yąly mylego Iesucrista

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 648:

commander of a unit of one thousand soldiers

Omagialis, zolnyerz, noster est

1981-2001 [End of the 15th century], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume III, page 89:


nauka

Polish: nauka

Silesian: nauka

Inherited from Proto-Slavic *nauka. By surface analysis, deverbal from nauczyć. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Dzen dnowi wirziga slowo, a nocz nocy vkazuge naukø (indicat scientiam)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 18, 2:

Disciplina id est doctrina lere oder zucht [n]ąvką

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 41r:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) science (general collection of knowledge, abilities, or views)

Spewaycze gospodnu, iensze przebiwa w Syon, powadaycze medzi ludem naukø iego (studia eius)!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 11:

In beneficiis w dobrodzyewstwach, documentis w navkach, exemplis w przykladach

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 363:

(attested in Lesser Poland) instruction, notification, information, advice; collection of instructions

Proszyemy wasz o navką, mogąly przyszyasznyczy dacz popyszacz zalobą y odpowyedz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 66:

(law, attested in Greater Poland) legal instruction

Zkaszeni sø y szadaiøczi sø se szczinili w naukach swogich (in studiis suis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 13, 2:

Then, czo schą na nauką, na vczienye byerze qui catezizatur, id est instruitur (communicet autem is, qui catechizatur verbo ei, qui se catechizat in omnibus bonis Gal 6, 6)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 129:

Loquentes vobismetipsis, gl. id est vosmetipsos instruentes, videlicet ad vestram instruccionem, non tantum aliis, mowącz kv wasey navcze, navczayącz samy szyebye, nye telko gynsze (Eph 5, 19)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 118:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) study (act of learning)

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands


pokrzywa

Polish: pokrzywa

Inherited from Proto-Slavic *kopriva, contaminated by po- and krzywy.

Koprziwa urtica

1915 [Middle of the 15th century], Franciszek Pułaski, editor, Opis 815 rękopisów Biblioteki Ordynacji Krasińskich, page 33:

Copriui acant

1900 [13th century], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5014:


wzrost

Polish: wzrost

Silesian: wzrost

Deverbal from wzróść. First attested in the 15th century.

Lvd, ktorizesmi opatrzili, wiszokyego wzrostv (procerae staturae) iest

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 13, 33:

Potuit enim sic dicere secundum Augustinum: O, bone homo, pulcre stature *wrzostu, nobilis genere!

1968 [End of the 15th century], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 49:

Wsrosth proceritas (magna arbor et fortis, et proceritas eius contingens caelum Dan 4, 8)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 237:

(attested in Lesser Poland) height, tallness

Ego plantaui, Apollo rigauit, sed deus incrementum dedit pan bog wsrost dal (I Cor 3, 6)

1914 [15th century], Eugeniusz Barwiński, Ludwik Birkenmajer, Jan Łoś, editors, Sprawozdanie z poszukiwań w Szwecji dokonanych z ramienia Akademii Umiejętności, page 49:

growth (act of becoming taller or larger)

Etas, id est eternitas wyek uel wzdrost lyath

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 4:

Sensus enim et cogitatio humani cordis in malum prona sunt ab adolescentia, od wszrostu, sua

1981-2001 [c. 1430], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Kęty, page 12:

Filius... fuit progeniei clarissime quantitatis sz slachetnego wsdrostu

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 136:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) origin, root; generation


źrenica

Polish: źrenica

Strzeszy me iaco zrzenicze oka (ut pupillam oculi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 16, 9:

(anatomy, attested in Lesser Poland) pupil


całość

Polish: całość

Silesian: całość

/t͡saɫɔɕt͡ɕ/

/t͡saɫɔɕt͡ɕ/

From cały + -ość. First attested in the fifteenth century.

Tha czistoscz nycz ginego nye gest, geno czyala y dusche czaloscz ot zmazanya

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 241:


modrzew

modrzew m animacy unattested (canonical)

Blend of *modrzeń (“larch”) + *możdżew (“juniper”), from Proto-Slavic *moždževь.

blend

Modrzew abies

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5327:

Modrzew terebintus

1885-2024 [1426], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Dolsk, page 15:

(attested in Greater Poland) Type of exotic tree.


trocha

Polish: trocha

Inherited from Proto-Slavic *troxa. First attested in the beginning of the 15th century.

etydate

Est etiam mundus locus incultus propter raritatem et paucitatem, prze rzathkocz a throchą, virtutum

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 280:

Tedy vøcz Maria gest bila suego sinka porodila y *gescy gy ona f gasly na trochø szana bila polosila

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4a:

(attested in Lesser Poland) a little (small amount)


umowa

Polish: umowa

Deverbal from umówić. First attested in 1391.

Jacom nigedne vmovi s Przedslauem ne mal, gedno jaco list *piszøn

1959 [1391], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 104, Poznań:

Owa dawam gemv slvb mirv mego, a bødze takes gemv iako semyenyv gego vmowø (pro vmowa) kaplanstwa wyecznego (pactum sacerdotii sempiternum)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 25,13:

(attested in Greater Poland) agreement (understanding between entities to follow a specific course of conduct)

Per varias conclusiones, gadky, multa cum cesare disputavit. Deinde rediens ad commune colloquium, vmolwy, stupefactus cesar ad hoc nichil poterat respondere

1956 [Fifteenth century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 97r:

(attested in Silesia) conversation; disputation

Induite vos... viscera misericordie, gl. id est affectum pietatis erga omnes et dulcem compassionem in miseriis proximorum laskawą vmową a lutoscz w nadzach blysznyego (Col 3, 12)

1880-1894 [Fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 62:

(attested in Southern Borderlands) want of an understanding or deal


spokój

Polish: spokój

Silesian: spokōj

From s- + pokój. First attested in c. 1500.

Spokoy quies

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 99:

Quies rwe spokoy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 111v:

(attested in Greater Poland) peace (lack of worry)


połowa

Polish: połowa
→ Kashubian: pòłowa

Silesian: połowa

Back-formation from połowica. First attested in 1412.

[Poł]ouø yezora Mosczisk... [trzym]alemsz s pokoyem trszy[dzieści] lath y trszy lata

1967 [1412], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 466, Kościan:

(attested in Greater Poland) half (one of two usually roughly equal parts into which anything may be divided, or considered as divided)


adwent

desctree

Polish: adwent, adwént (Masuria, Ostróda, Warmia), jagwint (Kuyavia)
→ Kashubian: adwent, adweńt, jadwent, jadweńt, jadwańt, jagwańt
→ Slovincian: adwentë

desc

Silesian: adwynt, jadwynt, hadwynt, hagwiynt, hagwiynta, jagwiynt

Learned borrowing from Latin adventus. First attested in the beginning of the 15th century.

F pirue nedzele tego tho aduentu poszødaly szø verny xpiani priszcza gego

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2a:


czasza

Polish: czasza

Inherited from Proto-Slavic *čaša. First attested in 1287.

A stol takesz obietny owinø modrim plasczem a wlozyø s nim kadzidlniczø, tarlkø a *czasøø* (ponent... thuribula et mortariola, cyathos et crateras)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 7:

A solucione mellis quod dicitur *csafa* vulgariter, latine vero cifus (Matr III Suppl nr 8: czassa vulgariter, latine *cisus)

1877-1999 [1287], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume I, Greater Poland, page 544:

(attested in Greater Poland) tribute of honey


szczęście

Polish: szczęście

Silesian: szczyńście

/ʃʲt͡ʃʲæ̃ɕt͡ɕɛ(ː)/

/ʃʲt͡ʃʲæ̃ɕt͡ɕɛ/

/ʃʲt͡ʃʲæ̃ɕt͡ɕe/

Inherited from Proto-Slavic *sъčęstьje. First attested in the 14th century.

Day scząscze, zdrowye, panye, przy szmyerczy dobre skonanye

1885-2024 [Middle of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 595:

happiness (prosperity, thriving, wellbeing)

Na drogą pokoia, zbawienia y szczøszczią

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 16b:

Fortuitus vlg. szczescze

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 112r:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) happiness (emotion of being happy; joy)

Boga proszmy..., abi gdi dzien odszedlbi a nocz scziøsczie przywiodloby (cum... noctem sors reduxerit), ... gemv spiewalibiszmi chwalą

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 2a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) luck; fate, destiny

To przyiøly møszowye za sczøscye

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 33:


powód

zlw-opl-noun

powód m animacy unattested (related adjective powodny)

powód m animacy unattested (canonical)
powodny (adjective)

Polish: powód

Silesian: powōd

Inherited from Proto-Slavic *povodъ. By surface analysis, deverbal from powieść. First attested in 1299.

surf

Powodowye (actores) theesz bi swogych zaloob alybo rzeczy nye wiproozznyeny, wstawyami

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 27:

Quia citauit (sc. Katherina) cum ministeriali, non mittendo scum aliquem nunccium al. powodu

1856-1870 [1444], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3203:

Prout super suo antecessore... Stanislao abbate... accquisiverat al. przezyskal accionem al. powodv

1934 [1460], Leon Białkowski, editor, Lubelska księga podkomorska piętnastego wieku. Liber succamerarii terrae Lublinensis saeculi XV, Lublin, page 88:

(law, attested in Lesser Poland) right to bring a lawsuit

Ad powod militare seu conductum villarum supradictarum incole non tenebuntur

1887 [1299], Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 1, 1366-1506, volume II, Lviv, page 6:

(attested in Southern Borderlands) civic duty to provide means of transport to a ruler and his officials

Super hoc iudex... accepit memoriale... et instituit eos v *otbydzv, propter hoc wsdaly eos sicut na povodu secundum modum terrestrem

1868 [1455], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 437:


przyczyna

Polish: przyczyna

Silesian: prziczyna

Inherited from Proto-Slavic *pričina. By surface analysis, deverbal from przyczynić. First attested in the 15th cenetury.

Yzem do cziebie malo pisal, nyemocz przicziną tego bila quominus ad te scripserim, morbus fuit in causa

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, page 179:

Occasio id est mala vel iniusta causa eyn vrsach oder gluck przyczyną

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 91r:

(attested in Greater Poland) reason, cause, motive; favorable conditions

Przyczyna sprawyayacza causa efficiens

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 154:

Causa efficiens ein wirckende sach przyczyną

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 25r:

(attested in Greater Poland, philosophy) one of the four ontological causes in Aristotle's understanding

Przesz Anny szwyathey y panny Mariey przyczyna day nam, myly panye, grzechom odpvsczenye

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 77a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) intercession, advocacy

Jako... Malgorzatha nye str[z]aczila dzedzacza (pro dzeczącza) w moyem domv sz moya przicziną

1950 [1471], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3047, Warsaw:

Ysze Andrzey nye gesth przyczina ku smyerczy Pyothrowey

1950 [1464], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1239, Warsaw:

(attested in Masovia) causer, perpetrator; reason

Szwyeczydlnyk se wszøø swoyø przyczynøø (cum omnibus vasis suis) waszyl gest grzywnøø zlota

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 37, 24:

addition, supplement (part of a larger whole)

Prohibemus omnino, quod filie in hereditatibus, quod vlg. przyczyna dicitur, non succedant

1895 [1452], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume II, page 542:

Aczlyby zastawa nye stala za thy pyenyądze, w ktorych by byla zastawyona, a powod... nye vczynyl szadney wymowy, ... tedy ma ymyecz dosycz na tey zastawie, ale acz sobie wymowy ktorą przyczyną (sed si condicionem creditor apposuerit)..., tedy gemv sądzą przysądzy pyenyadzi dopelnycz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 20:

(attested in Lesser Poland) stipulation, condition

A zadnym ynakym obyczayem nye ma byczy thaki przyąth, vyąwschy nyzlyby syą ynako... mynisthrom... zvydzyalo podlug przyczyny persony (conditione personae)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 708:

(attested in Lesser Poland) condition, place, status

Igitur, tegodla, habuerit hos mores parvulorum, de quibus jam dictum est, vel has proprietates przyczyny dzedzynne

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, page 204:

property (attribute or abstract quality associated with an object, individual or concept)

Humilitas est origo omnium virtutum, mors viciorum, instumentum iusticie prziczina szprawedliwoszczy

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 86:

Kv przyczinye in obscuro (prope viam domus illius graditur in obscuro, ... in noctis tenebris et caligine Prov 7, 9)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 67:

possibly a mistranslation of Old Czech přitmí or a corruption of Old Polish przyćmie


pokora

Inherited from Proto-Slavic *pokora. First attested in the 15th century

Glos Yezukristow o Yudaszu... y Yudaszowy zloszczy warowacz szye, a Yezukrystowø pokorę naszlyadowacz

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 108:

Pokora za manzoboystwo slyachthy. Item gdi slyachczicz zabye slyachczycza, pyanczdzyesyant kop... zaplaczicz ma a pokoran... dlya sgladzenya nyeprziyasny... vczinicz ma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 92:

(attested in Masovia) humiliation (public humiliation of a perpetrator, usually a murderer, and a request for forgiveness)


lekarz

zlw-opl-noun

lekarz m animacy unattested (female equivalent lekarka, related adjective lekarski)

lekarz m animacy unattested (canonical)
lekarka (feminine)
lekarski (adjective)

Polish: lekarz

Silesian: lykŏrz

Inherited from Proto-Slavic *lěkařь. By surface analysis, lek + -arz. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Przykazal... lyekarzom (servis suis medicis), abi drogymy maszczyamy zmazaly oczcza

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 50, 2:

Medicus lecarz

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 143r:

Medicus lecarsz

End of the 15th century, Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 7:

Medicus id est phisicus eyn artzt [lus] lyekarz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 81r:

(attested in Greater Poland) doctor (medical healer)

Lekarze vnguentarii (faciesque unctionis oleum sanctum, unguentum compositum opere unguentarii Ex 30, 25)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 19:


służba

Polish: służba

Silesian: sużba

Inherited from Proto-Slavic *slùžьba. By surface analysis, służyć + -ba. First attested in the 14th century. Sense 8 is a semantic loan from East Slavic.

sl

Allecz ga naprzecif themv nix ne mouø, ysze ktoricz clouek ma on vele dzecy a [a] na slusbøcz ge on vyrzødzy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 12a:

Quia et ipsa creatura liberabitur a seruitute corrvpcionis bo czlowyecze przyrodzenye wyzwolono będze od slvzby, wyzbawono będze y wyzwolono od czala szmyertelnego szluzby (Rom 8, 21)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 96:

Dyabolus habet nimis dura seruicia vcruthne sluszbi

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 66:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands, Pomerania, Greater Poland) service (act of carrying out tasks and requests for someone)

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; Pomerania; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; Pomerania; Greater Poland

Przidz k nam, panye, […] a poziuay sluszbi naszey (utere servitio nostro)!

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 6:

Potym vroczywschy szyą z vyeszyelym karmyly to dzyecząthko w slvzbye y v mylosczy bozey

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 12:

Potem[…] weszli ksyøszøta iudzka y poklonyly syø krolyowy, gen obmyøkczon søcz gich sluszbye (delenitus obsequiis eorum), pozwolyl gym

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 17:

Issze Szegotha ne *wszoyl Spythkowy kona any go wsszythka m[y]a jaco IIIIor […], quando ipsum incaptivaverunt sancti Laurencii, jachaw na yego slusbe

1974 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 791, Kalisz:

Aczbi ten, kthoregosz w zemy nye, po vczczivich sluszbach i po swich rzeczach s zyemye bi viyechal

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 85:

(attested in Greater Poland, Masovia) service (fulfilling official duties, holding an office; state of being subordinate to or employed by an individual or group)

Szpowadami szø[…], yszeszmi szgrzeszili... leniwszthwem qu bozey szluszbe

End of the 14th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 1:

service (performing religious activities, sacrifices, performing religious ceremonies)

Nye ostanye slvsba slvgy twego (non morabitur opus mercennarii tui) v czebye esz do ivtra

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 13:

Familiaritatem, szluszbi, obczowanya, meam non negabo et te (sc. Judam Iscariotem) nomine tuo voco

1884 [1476], Ignacy Polkowski, editor, Katalog rękopisów kapitulnych katedry krakowskiej. Cz. 1, Kodexa rękopiśmienne 1-228, volume III, page 108:

Jako Margaretha[…] ne saplaczila my koną yako pancz grzywem, *thsso my sdechl na yey slusbe

1974 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 825, Kalisz:

(attested in Greater Poland) use (act of using; purpose for which something may be employed)

Yako Szegotha ne yal na *Spytkowo sluzbø any mu tam nyczs nye wszyøl, any pomocznikem bil

1974 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 663, Kalisz:

(attested in Greater Poland) farm leased with the performance of service

A preparacione mensarum et sluszby

1879-1920 [1461], Sprawozdania Komisji do Badania Historii Sztuki w Polsce, volume V, Krakow, page XXIX:

(attested in Lesser Poland) table setting


barszcz

barszcz m animacy unattested (canonical)

desctree

Polish: barszcz, barzszcz, barzcz (Middle Polish)
→ English: barszcz
→ Esperanto: barĉo
→ Old Ruthenian: барщъ (baršč)
Belarusian: баршч (baršč)

Inherited from Proto-Slavic *bъ̃rščь. First attested in the 15th century.

Barscz branca *uronia

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5285:

Heracleum sphondylium
Heracleum sphondylium#Translingual

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Brzeczka, malon, barscz braxalium

1885-2024 [1463], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 12:

Celidonia herba quedam barzcz

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 69r:

Chelidonium majus
Chelidonium majus#Translingual


bąk

Polish: bąk

Silesian: bōnk

Inherited from Proto-Slavic *bǫkъ. First attested in the 15th century.

Bøk onocrotalus

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1359:

Botaurus stellaris
Botaurus stellaris#Translingual

Bąmk bubo

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 489:

Bubo bąk

XV p. post., Wokabularz petersburski II, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.XVI.12:

Bubo ein steinkeutz oder eule... bank

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 20v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) Eurasian eagle owl (Bubo bubo)

Alitutus vermis volatilis vlg. bąk

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 27v:

bumblebee (insect that buzzes when it flies)


cząstka

Polish: cząstka

Inherited from Proto-Slavic *čęstъka. By surface analysis, część + -ka. First attested in the 15th century.

Dlusznik nyektoran czanstka swemu poziczczi zaplaczyl (debitor aliquam partem eiusdem debiti suo creditori exsolverat)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 100:

Yakom ya nye pooral Katherzenyney roley gwalthem w yey czasthcze anym gey wszcodzyl yako pyancz kop

1950 [1468], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1315, Warsaw:

(attested in Masovia) diminutive of część

Nawroczcyesz gym dzisz gich dzedzini y vynnyce gich y gich olyvye y domi gich, nye byerzøcz y se ssta czøstky pyenyødzi, zbosza, vyna y oleia, iøszescye bily obikly ot nych bracz, dacye za nye (reddite eis hodie agros suos..., quin potius et centesimam pecuniae..., quam exigere soletis ab eis, date pro illis)

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 11:

Naam tesz grzesznim slugam... cząstką nektorą y towariszstwo dacz raczy ss twoymy swątimi apostoli (partem aliquam et societatem donare digneris cum tuis sanctis apostolis)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 62:


zwycięstwo

Polish: zwycięstwo

Silesian: zwyciynstwo

From zwyciężyć + -stwo. First attested in the 15th century.

Zwyczyasztwem victoria

1915 [Middle of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 523:

Spelne szwyczyąstwo palma victoriae

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 137:

Palma victorie spelne szwyczyąstwo

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 98v:

(attested in Greater Poland) win, victory (defeat of an enemy)


chodnik

chodnik m animacy unattested (canonical)

Polish: chodnik

Silesian: chodnik

Inherited from Proto-Slavic *xodьnikъ. By surface analysis, chód + -nik. First attested in 1419.

Iuxta semitam dictam chodnyk

1874 [1419], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume VIII, page 452:

Dowyodl mye na chodnyky sprawyedlnoszczy (deduxit me super semitas iustitiae)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 22, 3:


bawełna

Polish: bawełna, baweła (Masuria, Ostróda, Warmia)
→ Belarusian: баво́ўна (bavóŭna)
→ Kashubian: bawôłna

Silesian: bawołna

Partial calque of Middle High German boumwolle. First attested in 1437.

pcal

Bawelna bombax

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2490:

Bombix bawmwoll vel dicitur *fermis qui net sericum bąvelną

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 19v:

(attested in Greater Poland) cotton (fiber of this plant)


krzyż

Polish: krzyż

Thy takesz na kryszu musisz vmrzecz, gakoczesm ga vmarl byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 177b:

(attested in Lesser Poland) cross (cross-shaped type of gallows)

Mussymy szą falbicz w crzyszv nasschego pana Ihu Crista, w gemsze gest zbawyenye nassche

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Częstochowa, page 350:

(figuratively, attested in Lesser Poland) cross, cross to bear (hardship, difficulty, suffering)

Krzysz, wlocznyą bozą w zwem szerczyu myeymy

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 140:

(Christianity) Used in memory of Christ's suffering on the cross.

Moze (sc. wojt) szwą nyewynnoscz przyszaga vkazacz na krzyszv

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 212:

Jako my nye dzirszymy gymyenya gwalthem, za kthore Jakvb zamyaną vdzelal, thako nam pomozi boog y szwanthi crzisch

1950 [1472], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3063, Warsaw:

De cleynodio et proclamacione Nowyni: deferentes crucem in appendio vlg. krzisz w zawasse

1895 [1412], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 113:

Micolai de Posznania, cognomine vlg. s [c]krzysem dictus

1913 [1480], Kazimierz Kaczmarczyk, editor, Księgi przyjęć do prawa miejskiego w Krakowie. Libri iuris civilis Cracoviensis 1392-1506, number 7886, Krakow:

(attested in Masovia, Lesser Poland) cross (object shaped like a cross)

Kasdy przesznamionuy sya sznamyenyem svyanthego krzyza

1853 [Middle of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 35:

cross (symbolic gesture in the shape of a cross on one's body)

Jaco pąny Katherzina Gorzewska posląla szwego rzacza sze czterdzesczy kmothoviczy y vczinyly cruces al. krzisew et incisiones al. naczoszew faciendo granicies al. granicze in silva

1959 [1427], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1248, Poznań:

(attested in Greater Poland) cross (cross-shaped sign)


oje

⇒ Polish: wojnica

Temo dyszlą albo oye, albo czyągadlo secundum aliquos

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 57:


uczeń

Polish: uczeń

Silesian: uczyń

From uczyć + -eń. First attested in the 15th century.

Na lepsche textu zrozumyenye ma bicz to wyedzyano, eze bili mystrzewye, yako y dzyssya schą gich vcznyewye, aczle dyabel mystrze pobral

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 234:

pupil, student, learner, disciple (one who learns)

Powiedzcie uczniom radośnie, że Chrystus wstał potężnie

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 92:

(Christianity) disciple (active follower or student of Jesus)


pełnia

Polish: pełnia

From pełny + -a. First attested in the end of the 15th century.

etydate

Tacz panna... szlyczną yako myeszyącz w pelny

1921-2024 [End of the 15th century], Slavia Occidentalis, volume XXXIV, Gniezno, Warsaw, page 162:

(attested in Greater Poland, Masovia) full moon


cecha

Polish: cecha (“quality”)

Silesian: cycha

Borrowed from Middle High German zeichen. First attested in 1441.

bor+

Czechy signa

1874-1891 [1441], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 268:

token; stamp (sign or marked object serving as evidence of a specific right or fulfillment of an obligation)


cecha

Polish: cecha (“cover, bag”)

⇒ Silesian: ceszka

Borrowed from Middle High German zeche. First attested in 1479.

Czecha von czwelich

1898-2024 [1479], Rocznik Krakowski, volume XVI, Krakow, page 50:


zdrowie

Polish: zdrowie

Silesian: zdrowie

Inherited from Proto-Slavic *sъdorvьje. By surface analysis, zdrowy + -ie. First attested in the 14th century.

A takes szø thy, *greszniy clouecze, ne oddalag k milemv Xpoui nafrocicz..., abicz thobe Xpc dal dludze stroue, bo thy... moszesz dzysza... s tego svatha szycz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14b:

(attested in Lesser Poland) health (state of being free from physical or psychological disease, illness, or malfunction; wellness)

Day scząscze, zdrowye, panye!

1885-2024 [Middle of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 595:

used in greetings, wishes, and the form of a letter

A drudzy oczynaly rozgy s alyvnego (pro olyvnego) drzeva y slaly na drodze, a tluscze, ktore sly naprzod y ty, ktore naslyadovaly, [wołały] rzekącz: Ossanna, czvsz zdrovye, synovy Davydovemv (hosanna filio David Mat 21, 9)!

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 447:


pigwa

Polish: pigwa

Pigua citonia

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2549:

Pigwy citonia et poma rubea

1900 [1464], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4785:

Cydonia oblonga
Cydonia oblonga#Translingual


batog

Polish: batog

Silesian: batok

Inherited from Proto-Slavic *batògъ. First attested in c. 1420.

Batog taurea

1962 [c. 1420], Stanisław Urbańczyk, editor, Wokabularz trydencki, number 443:


grozno

Inherited from Proto-Slavic *grozdьno, from *grozdъ.

Iagoda gich groszno zolczy a groszno przegorzke (uva eorum uva fellis et botri amarissimi Deut 32, 32)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 46:

(attested in Greater Poland) bunch or cluster of grapes


pokład

Polish: pokład

Deverbal from pokładać. First attested in 1401–1425.

*Tyś *roża rayskiego kwiata, *tyś poklad wszego stworzenia, ... wszech smutnych *utyessenie

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, Przeworsk, page 42:

(attested in Lesser Poland) bed, base, foundation, substratum, underlayer (something underneath something else)

Poclat gaza

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 89:

Dussa, ktora bi sgrzessyla a... zaprzalabi pokladv blysznego swego (negaverit proximo suo depositum) ... nawroczy wszytko

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 6,2:

Testes Iain..., prout ipsum Omelto inculpavit, quod fures perservasset... et poklad furum apud se servasset

1868 [1446], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 276:

Tegdy vezmesz, gl. przymesz, modli sprawedlnosci, poklad y modli (tunc acceptabis sacrificium iustitiae, oblationes et holocausta Psal 50, 21)

1401–1425, Karta Świdzińskiego, przekład psalmu 50, Krakow:

Exequiae zalomsche albo poklady, albo pogrzeby

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 72:


pisarz

zlw-opl-noun

pisarz m animacy unattested (related adjective pisarzów or pisarski)

pisarz m animacy unattested (canonical)
pisarzów (adjective)
pisarski (adjective)

Polish: pisarz

Silesian: pisŏrz

From pisać + -arz. First attested in 1391.

Pyszarz scriba

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 67:

Pysaarz sandowi (scriptor causarum, var. notarius seu scriptor)... oczrzedzą prawvyącye szą... myenycz maa

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 25:

Ideo omnis scriba doctus in regno celorum similis est patri familias wszelky mysztrz nawczony, wszelky doctor albo pyszarz w crolewszthwe nebeszkem rowni yeszth oczczw czeladnemw (Mat 13, 52)

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 86:

(attested in Greater Poland, Masovia) writer (person who writes, deals with writing, copying on someone's behalf, an official in a court, city or prince's office)

Scriba est nomen officii eyn schrifftweyser mystrz navczony w zakonye pyszarz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 121v:

(attested in Greater Poland) writer (master trained in a monastery)


lecha

Lecha aruetum

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 495:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) bed (narrow strip of arable land restricted by furrows)


bednarz

bednarz m animacy unattested (related adjective bednarski)

bednarz m animacy unattested (canonical)
bednarski (adjective)

desctree

Polish: bednarz
→ Kashubian: bednôrz
→ Slovincian: bednorz

Silesian: bednŏrz

Borrowed from Middle High German bütenœre. First attested in the 15th century.

bor+

Iohannes bednarz

1868 [1437], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 32:

Doliator eyn butner vel binder bednarz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 42v:

(attested in Greater Poland) cooper (barrel craftsman)


anyż

Polish: anyż

⇒ Silesian: hanyszek, hanysek

Borrowed from Old Czech anýž. First attested in 1440.

Anetum […] est herba quedam odorifera que sumpta in cibo calefacit et constringit proprie anysz [ysz]

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 18r:

Anysz anisum

1900 [1460], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3342:

Pimpinella anisum
Pimpinella anisum#Translingual