szczyt

Iaco Luthognew vranil Zemøthø... y sczith gemu odiøl

1960 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 121, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) shield, buckler (broad piece of defensive armor, held in hand, formerly in general use in war, for the protection of the body)

Szczitem (scuto) ogarne cz[e]be prawda iego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 90, 5:

(metaphoriclly, attested in Lesser Poland) shield (that which protects generally)

attested in Greater Poland; attested in Lesser Poland; attested in Lesser Poland

Jaco Jandrzey... gest... po gego maczerzy clenotu Czwekowe, ktorzy nosszą byali sczyt a czarny strich przesen

1967 [1422], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 923, Kościan:

Extunc decreuimus sibi educere et dicere clipeos al. sczyty

1878-1889 [1424], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Greater Poland, page 332:

Jaco Micolay nass brath y nass sczith y nassego cleynotha

1910-2024 [1386], Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie, volume III, page 1:

(attested in Greater Poland) coat of arms; member of a family belonging to a particular coat of arms

Parietem vlg. scyth supra hostium... [tenebitur] murar

1874 [1486], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVIII, page 147:

Pinna, id est summitas cuiuslibet rei, sed proprie templorum et murorum spyczą vel gąnek, vel okragly sczyth

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 106:

(attested in Greater Poland) top part of a construction

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Lorco debet facere murale al. schczith circa dictam ecclesiam

1874 [1445], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 1195:


mosiądz

zlw-opl-noun

mosiądz m animacy unattested (related adjective mosiądzowy or mosiężny)

mosiądz m animacy unattested (canonical)
mosiądzowy (adjective)
mosiężny (adjective)

desc

→ Old Ruthenian: мосїондзъ (mosjondz), мосюндзъ (mosjundz), мосендзъ (mosendz), мосенцъ (mosencʹ), мосꙗзъ (mosjaz)

Belarusian: мосенз (mósjenz), мосанз (mósanz)

→ Lithuanian: (dialectal) mãsendzis

⇒ Old Ruthenian: мосѧжъ (mosjaž)

Belarusian: мосенж (mósjenž)

Ukrainian: мося́ж (mosjáž), мо́сінж (mósinž), муся́нж (musjánž)

Polish: mosiądz
→ Kashubian: mòsądz

Silesian: mosiōndz

Inherited from Proto-Slavic *mosędzь. First attested in the fifteenth century.

Mossyącz electrum

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 28:

Electrum est ferrum cuius tercia pars est auris et due partes argentee proprie moszacz

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 82v:

Auricalcum uel auricalcon est genus metalli simile auro vlg. *moszyczcz et dicitur ab aurum et calcon malum quasi aurum aureum habens colorem sed non valorem quia est fex auri uel est cuprum purificatum

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 47r:

Decem sunt nomina metallorum videlicet […] oricalcum moszyadz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 82v:

(attested in Greater Poland) brass (alloy of copper and zinc)


prędkość

Polish: prędkość

Silesian: pryndkość

From prędki + -ość. First attested in the beginning of the 15th century.

etydate

Quartum gaudium suum donum dabitur homini, pratkoscz, velocitas

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 372:

A yesthlyby kto *oczh [p]roznye albo nye baczącz przysyągal z vpadv yązyka swego albo z prąthkosczy (lapsu linguae), ... thedy thaki... ma... zmoviczi trzy paczierze

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 717:


główny

Polish: główny

Silesian: głōwny

Inherited from Proto-Slavic *golvьnъ. By surface analysis, głowa + -ny.

Presentibus dominis: Petro Sandomiriensi pallatino, Swanthoslao camerario, Borzugio tribuno, Iactore dicto glowny... ac aliis pluribus terre nobilibus

1874 [1368], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume X, page 228:

(nominalized) ducal official collecting fines for murders


pacht

Polish: pacht

Silesian: pacht

Borrowed from Middle High German pfaht. First attested in 1425. Doublet of pakt.

Dedimus etiam praefato... quinquaginta arbores pro refformatione mellicaparum et libere... possidere, sed si praedictus scultetus... plures arbores refformaverit quam quinquaginta..., extunc dare debent dationem al. pacht ad curiam secundum consuetudinem ipsorum laborantium al. barthodzieiew

1877-1999 [1425], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume XI, Greater Poland, page 228:


nędza

Polish: nędza

Prze nødzø ne ymaiøcich (propter miseriam inopum) y prze lkane vbogich nyne wstanø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 11, 5:

(attested in Lesser Poland) penury, poverty


rolnik

Polish: rolnik

Silesian: rolnik

From rola + -nik. First attested in 1471.

Rusticus rolnyk, oracz (Prol)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 6:

(agriculture) farmer (person who works the land and/or who keeps livestock)


kłobuk

Eidem Henrico fecit galerum al. clobug cum propijs perlis... et quatuor wlnis awri et una wlna tafte

1856-1870 [1427], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2134:

Klobuky bulla, in aqua cadente pluvia

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 10:


doświadczenie

Polish: doświadczenie

Silesian: doświadczynie

/dɔɕfjatt͡ʃʲɛɲɛː/

From doświadczyć + -enie. First attested in the middle of the 15th century. Compare Old Czech dosvědčenie and Old Slovak dosvedčenie.

Na doswyathczenye swego rodzayv slachathnosczy ma wyescz szescz slachathnych mązow (ad probandum suae genologiae nobilitatem tenetur inducere sex nobiles viros)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 33:

(attested in Masovia) verbal noun of doświadczyć (“to prove”)

Jawne doszwathczenye gest argumentum evidens est

1874-1891 [1475], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Ruszcza, page 127:

(attested in Lesser Poland) proof, evidence

Nam ignis ille non ad interitum (s. Laurentii) sed ad probacionem ipsius fuit aboyem nye byl gemv na zatraczene, [ale] na doszwyaczene sbawyena duschy yego

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 362:

Experimentum... besynnunge dosvyaczczenye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 48v:

Dosvyaczczenye experientia

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 14:

Experientia erfarung oder besynnunge dosvyaczczenye


rynek

zlw-opl-noun

rynek m animacy unattested (related adjective rynkowy)

rynek m animacy unattested (canonical)
rynkowy (adjective)

desctree

Polish: rynek
→ Belarusian: ры́нак (rýnak)
→ Kashubian: rënk
→ Russian: ры́нок (rýnok)
→ Ukrainian: ри́нок (rýnok)

Silesian: rynek

Borrowed from Middle High German rinc, from Old High German ring. First attested in 1400.

Cso Potrasz Potraszowi dal rani, to mu ye dal, eze gi potkaw na rinku y dal mu naprzod rani

1888 [1400], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 79:

(attested in Greater Poland) market, square (open area in the center of a town housing a public market)

Vdzala... Chale y *rinek* myedzi Nynywen a Chale (aedificavit... Chale, Resen quoque inter Niniven et Chale)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 12:


szabla

→ Middle High German: sabel

sabre (light sword, sharp along the front edge, part of the back edge, and at the point)


bałwan

desc

Polish: bałwan, bałwán, bełwán (Masuria, Ostróda, Warmia), bełdán (Masuria), bałaban (Near Masovian)

Silesian: bałwōn

Inherited from Proto-Slavic *balъvanъ, *bъlvanъ. First attested in the 14th century.

inh+

Modlyly sø sie rytym balwanom (adoraverunt sculptile)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 105, 20:

Simulacrum id est imago effigies eyn abgot balvan

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 125v:

(religion, attested in Lesser Poland, Greater Poland) idol, graven image

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Bancum salis seu balwan

1874 [1418], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVII, page 164:

Bancus […] est scamnum uel magnum frustum salis proprie balvan

XV p. post., rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 3297, z r. 1476, page 29r:

Bancus […] est scampnum uel magnum frustum [sa] salis proprie balvan

XV p. post., Rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 1630, page 8v:


członek

Polish: członek

Silesian: człōnek

/t͡ʃʲɫɔ(ː)nɛk/

Inherited from Proto-Slavic *čelnъkъ, from *čelnъ. First attested in the 14th century.

*Sklanczienie czlonky, stawy pieluchami sukiennimi... obvianszala membra pannis involuta virgo alligat

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 304:

Vthnaly mu *kabalyecz palcza, czo nye gyesth czaly czlonek..., tho nye gyesth ochromyenye..., ale gdyby komu vczyatho czaly czlonek sz palcza..., tho zowyemy chromothą

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 57:

(attested in Greater Poland) part of one's finger

Xpc na ('nie') chczal gest byl cloueka stvorzycz s pouetrza tegodla, abycz on ne bil pyszny, tescy go on na chczal sz ogna stvorzicz, abicz on ne bil gneflyvy, any s vod[z]y, isbicz on ne bil necisthy, allecz gest gy on szeme byl stworzil pres to, isbicz on byl skromny... A ticz fszythky clonky mal gest byl f szobe sfwøthy Bartlomeg dzerszøcz naukø sfvøthe ew[angeli]e

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 174a:

(attested in Lesser Poland) component or element of one's psyche

Szpowadami szø..., yszeszmi szgrzeszili we dwnaczcze czloncow chrzeszczianszkey wary

End of the 14th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 1:

Nyekthore wyąnthpyenye o dzeszanczynach i o gynsych czlonkoch nyszey popyszanych (super decimis et aliis articulis inferius contentis) bilo szą... porvszylo

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 3:

(attested in Masovia) point; paragraph; article


potrzeba

Polish: potrzeba

Silesian: potrzeba

Inherited from Proto-Slavic *poterba. First attested in the 14th century.

Przetocz stol weliky sweboda, staye na nym... møszo y chlep, i wele gynich potrzeb

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 11:

Iako mne ne dal Adam w czasz potrzep cu oprawenu yszthbi... Iako mne Stanislaw szlal do Gedama prze potrzebi cu oprawenu yszthbi

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1647, Zakroczym:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Masovia) need (that whose lack if felt; what is necessary)

Chczesz szye bvdowacz, nyechay czye nye przywodzy k themv ząndza twa, ale potrzeba (inducat te necessitas non voluntas)

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLV:

Bąndz my pomocznikiem w moych potr[z]ebach esto mihi socius in negotio!

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, page 180:

A przetosz wisszokosczi czczi wasszey ządam..., abisczie my bili na pomocz w kazdey potrzebie

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 48a:

W *potrzebacz in oportunitate (factus est dominus refugium pauperi, adiutor in opportunitatibus Psal 9, 10)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 63:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) need (difficult state; indigence)

Y offyerowaly... pyrwe vrodi panu... a czsokoly ku potrzebye (ad cultum) y k ruchu szwyøtemu potrzeba bila

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 35, 21:

service (act of being of assistance to someone)

Yako Marczyn... nye vydal sbroye kopyynyczey s *podrzebamy *wszthykymy

1950 [1498], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1883, Warsaw:

Ku potrzebye ad vehiculum

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 156:

(attested in Masovia) need (what belongs to something is a necessary addition, a supplement)

Jakom ya ne obranczil Andrzeyeui listhow polosszicz cu gego potrzebye

1950 [1432], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 373, Warsaw:


opora

Polish: opora

Inherited from Proto-Slavic *o(b)pora. By surface analysis, deverbal from oprzeć. First attested in the 15th century.

surf

Przeto... z dobrym rozmyslem dla pokoyv pospolnego y opory kosczelney, mocza szlvbv obv stron vkladamy myedzy panem krolem a tesz byskvpem

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 3:

(attested in Lesser Poland, hapax) benefit; advantage


owien

Gory, weselylyscze sø yako baranowe, a pogorky yako ownowe owecz (sicut agni ovium)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 113, 6:

(attested in Lesser Poland) ram (male sheep)


babizna

Polish: babizna

From baba + -izna. First attested in 1425.

Pro aualitate al. babisnø

1856-1870 [1425], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2023:


towarzystwo

Polish: towarzystwo

Silesian: tŏwarzistwo

From towarzysz + -stwo. First attested in the 14th century.

Przyaczyelyv..., ktoremvm szye v tovarzyzstwo podal..., naczesz przyschedl?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 617:

companionship (act of being together with someone)

Zawisus Niger... contumax in termino primo contra Czarnotham... pro thowarzisthwo valoris XXX-ta marcis

1425, Rękopiśmienne luźne ekscerpty z ksiąg sądowych grodzkich i ziemskich, volume CXCV, Krakow, Biecz, and Czchów, pages 332, 12:

Zawis[i]us Niger... contumax in termino primo contra Czarnotam... pro towarzystwo valoris XXX-ta marcis

(attested in Lesser Poland) participation in a military expedition

Rozdzely ge w towarzystwo (pro rozdzelyw towarzystwo, divisis sociis) y uderzy na nye w noczi, y sbyge ge

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 15:

companionship (group of people in the same place)

Towarzystwo torques (in die illa auferet dominus ornamentum calceamentorum et lunulas, et torques, et monilia Is 3, 19)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 182:

Legion est ornamentum pretoris quod racionale dicitur towarzystwo

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 133v:

(attested in Greater Poland) mistranslation of Latin legiō


tłusty

Yedli sø y pochwalaly sø wszitczy tluscy zemsczy (pingues terrae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 31:


baster

zlw-opl-noun

baster m animacy unattested (female equivalent basterka)

baster m animacy unattested (canonical)
basterka (feminine)

Ultimately from Medieval Latin bastardus. First attested in 1449.

Cum spurio al. baster

1921 [1449], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 203:

Spurius id est ignobilis illegitimus basthart bąster bakarth

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 129v:

(attested in Greater Poland) bastard (person who was born out of wedlock, and hence often considered an illegitimate descendant)


kłopot

Polish: kłopot

Silesian: kłopot

Inherited from Proto-Slavic *klopotъ. First attested in the 14th century.

Smøczil iesm se w clopocze moiem (contristatus sum in exercitatione mea)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 2:

(attested in Lesser Poland) trouble (difficulty, problem)

Czso Drogomir przedal Bodzandze cone, o ti gi slubil viprawicz, aczbi ot tego clopot mal

1959 [1403], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 725, Poznań:

(attested in Lesser Poland) fight, altercation

(law, attested in Greater Poland) litigation

attested in Lesser Poland; attested in Greater Poland; attested in Greater Poland

K stolv..., asz od nyego wstanieczye, to, czo podlug obyczany (pro obyczayu) cztą, sluchaycye s pylnoscza a przes klopotu cum acceditis ad mensam, donec inde surgatis, quod vobis secundum consuetudinem legitur, sine tumultu et contentione audite

1876-1929 [c. 1500], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume IV, Trzemeszno, page 92:

(attested in Greater Poland) noisy conversations; arguments

fight, altercation
noisy conversations; arguments

Braczya... [i] syostry mayą sye [wia]rovaczi nyezgody y tez svarow, klopotow (litigia) myedzy sobą

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 722:


prąd

Polish: prąd

Silesian: prōnd

Inherited from Proto-Slavic *prǫdъ. By surface analysis, deverbal from prząść. First attested in the 15th century.

surf

Wszedlem pyeskamy w noci przes prød (per torrentem)

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 15:

stream, creek (small natural flow of water)


ofiara

desctree

Polish: ofiara
→ Old Ruthenian: офѣра (ofěra)
Belarusian: ахвя́ра (axvjára)
Carpathian Rusyn: офі́ра (ofíra) (obsolete)
Ukrainian: офі́ра (ofíra) (rare)
→ Kashubian: òfiara

Silesian: ôfiara

→ Old Lithuanian: afierà

Lithuanian: afierà (regional)

Borrowed from Old Czech ofěra. First attested in the 14th century.

Ialmvsznym nacznem nye daval, offyerym bogv nye czynyl

c. 1463, Dawid z Mirzyńca, Skarga umierającego, Płock, line 34:

Offertorium offyarą

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 153v:

Oblatio eyn opfferung offyąrą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 90r:

Sacrificium ein opffer offertorium idem offyąrą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 118r:

(religion, attested in Lesser Poland) offering; sacrifice (gift given to God)

(religion, attested in Masovia, Greater Poland) offering (donation to a church and clergy)

attested in Lesser Poland; attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Olocaustum […] id est totum sacrificium incensum ab olon et cauma […] id est incendium vlg. offara uel obyatha

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 183r:

Holocaustum dicitur offertorium quod antiquitus in altari cremabatur offyara vel obyąthą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 61r:

(attested in Greater Poland, religion) burnt offering

offering; sacrifice (gift given to God)
burnt offering

Obszedl iesm y offerowal iesm w przebitku iego offerø glosnø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 26, 11:


świadek

zlw-opl-noun

świadek m pers (related adjective świadków)

Polish: świadek

Silesian: świadek

Inherited from Proto-Slavic *sъvědъkъ/*sъvědokъ. First attested in the 14th century.

inh+

Tesz gdyby vrzadnik, gen rzeczon wozny, gynako rothą przysągy mowyl swyathkom (testibus), nyszly gest skazano

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 6:

Bo wstali sø przeciwo mne swatcowe krziwi (testes iniqui)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 26, 18:

(law, attested in Masovia, Lesser Poland) witness (someone called to give evidence in a court)

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

Wschakoschczye vy svyatczy mnye (mihi testimonium perhibetis Jo 3, 28)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 240:

Stolecz iego iaco sluncze..., a swadek (testis) w nebesech werni

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 88, 36:

(attested in Lesser Poland) witness (one who has knowledge of something and can report on it)

Arbitros iednacze aut swyatky

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 107:

(attested in Greater Poland) mistranslation of Latin arbiter


wrotycz

wrotycz m animacy unattested (canonical)

Polish: wrotycz

Arthimesia domestica, atanasia, herba sancte Marie maior, matricaria media wroticz

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5027:

tansy (any plant of the genus Tanacetum)


miara

Polish: miara

Silesian: miara

Inherited from Proto-Slavic *mě̀ra. First attested in 1236.

Ktho ma tego sządzycz, ktho ma zlą myarą albo lokyecz?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 96:

Gdze ma szyla, mą robotha, glvpyem robyl po thy latha, oszm myar plothna, szyethm szthop w grobye, thom thylo vyrobyl szobye

c. 1463, Dawid z Mirzyńca, Skarga umierającego, Płock, line 27:

Mszcislaus... aquisiuit iudicio iuris in Adamcone...: duos coros ordei et mensuram auene, et tres coros silignis, et octo metrates tritici, dictorum in vulgary mery

1897 [1389], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 1223, Łęczyca Land:

Rzekl Moyszesz: To gest ten chleb, kto[r]y dal wam pan k gedzenyu... Sbiray yø (sc. mannę) kaszdi, ... gomor myarą na kaszde poglowye (gomor per singula capita)... Y zbyeraly ssø... y myerzyly søø w myarø gomor (ad mensuram gomor), any (sc. kto) gest wyøczey sebral, wyøczey myar (pro myal?, nec qui plus collegerat habuit amplius), any kto mnyey przyprawyl, mnyey nalyasl

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 16–8:

(attested in Greater Poland, Masovia, Sieradz-Łęczyca) measure, measurement (unit of measurement)

Thąs myarą, ktorasz komv bądzyeczye myerzycz (in qua mensura mensi fueritis Mat 7, 1), bądze vam odmyerzano

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 282:

Iako sszø *Narvothowø rzeczø medzi nami mara roszla

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1233, Zakroczym:

(attested in Masovia) measure, measurement (act of measuring)

Karmicz bødzesz nas chlebem zlez a pyczye dasz nam we zlzach w merze (in mensura)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 79, 6:

(attested in Lesser Poland) measure (upper limit that should not be exceeded)

Yakom ya panu Janowy nye ranczil za trzy [t]czwyerthnye rzy y sza wyertel myary nowomyesthskyey, *mary wyrzchowathey

1960 [1438], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 1177, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) measure (measurement system)

Za grzech swoy offyerowacz bødzye skopv... y da gey kaplan podlye wyelkoszczy a myari grzechv (iuxta aestimationem mensuramque delicti)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 6:

measure, measurement (value (quantity, magnitude, extent or amount) determined by an act of measuring)

Quidam sunt, qui quandam infirmitatem vocant myara, quam curare cum filo mensurando hominem aut caput eius, quam infirmitatem aut aliam sibi similem dicunt evenire

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 346:

a type of disease that was treated by measuring the body or specific parts of the body

Quociescunque ad predictorum fratrum molendinum molere voluero, michi cum mea familia tamen, absque ulla macca, quod Polonice mera dicitur, molere debent

1877-1999 [1236], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume I, Greater Poland, page 164:

(attested in Greater Poland) a tribute of grain a. flour paid for grinding grain in a mill

Panye woycze, gdym yą... podvbozal... y chczą gey rolya wroczicz..., pytam prawa..., azaly ona yvsze tako w they myerze ma przyyacz... swą rolyą?

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 208:

measure (general conditions, situation, point of view of some)


mieszkanie

desc

Polish: mieszkanie, mięszkanie (obsolete)

Silesian: miyszkanie

From mieszkać + -anie. First attested in c. 1408.

Gest gych wy[e]le, gysz... byerzą szobye prz[y]>ciną procz wlosthnych stron myaszkanya, a thako szą powlaczayącz, czvdzego drapycz szą nye boyą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 42:

(attested in Masovia) verbal noun of mieszkać (“to reside”)

*Miszkane nasze ablo (pro albo) czasy (diesque nostros) w twem pokoyw roszgodz albo sądzy

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 54:

Myaskanya zemnego hospicii lutei

1866 [End of the 15th century], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume I, Biblioteka Warszawska, page 316:

Ale gdy yeszth meszkane czinil oblubenez (moram autem faciente sponso Mat 25, 5), zesznøli szø wszithki y szpali

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 86:

verbal noun of mieszkać (“to procrastinate”)

(attested in Silesia) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Myeszcanye naboznyeyssz[e] secta benignialis (pro beginalis?)

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 289:

verbal noun of mieszkać (“to live or act according to some principles”)

mieszkać

Yeden poczeszny czlowyek v nasz myeszkanym vmarl

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 31:

(attested in Greater Poland) corruption of mieszczanin


wzór

Polish: wzór

Silesian: wzōr

Inherited from Proto-Slavic *vъzorъ. First attested in the middle of the 15th century.

Exemplar wszor prziclad (dies venit victoriae, quo exemplar militiae, Wenceslaus, occiditur)

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 309:

example (behavior that one should imitate)

Plena omni racione vivencium wszech wzorow rzeczy zyvich

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 154:


dzielnica

Polish: dzielnica

Inherited from Proto-Slavic *dělьnica. By surface analysis, dzielny + -ica. First attested in 1392.

Iaco praue Maczek bil dzelen swim (leg. z swym) oczczem, nisz Marczin dobil na gego oczczu dzelnicze

1888 [1392], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 65:

(attested in Greater Poland) share (inherited or acquired part of property, especially land)

Item sepsiones al. dzelnycze omnes kmethones tam Stanislai quam Iohannis debent, prout ex antiquo sepiebant

1868 [1491], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 88:

Climonth yest nasz brath stryini, naszey krwe, yedney dzelnicze, *noszego cleynotha y zawolana

1908-1939 [1408], Władysław Semkowicz, editor, Miesięcznik Heraldyczny, volume XIV, Łęczyca Land, page 114:

(attested in Sieradz-Łęczyca) branch of a noble family related by close kinship

Isti duo fratres... fecerunt inter se beniuole perpetuam diuisionem in predicta scultecia in Niewskurzow al. wiekuista dzielnicza

1874 [1441], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVII, page 38:

division (act or process of dividing anything)


przepis

Polish: przepis

Silesian: przepis

Deverbal from przepisać. First attested in 1395.

Przepysch exemplum (hoc est exemplar epistulae I Esdr 4, 11)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 52:

Mi ne roszumemi po nemeczszku, dacze nam ty wyni wipiszani laczinø. Tedi oni dali przepiszacz *laczimszky. Kedi ge nam dali v nasze rancze, przepiszi, tedi Wenczslaf a Paaszek obeslali pana Hinczkoui gednacze

1959 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 187, Poznań:

(attested in Greater Poland) copy (faithful remake of a document)

Accipe caucionem tuam weszmi przepysz thwoy albo thwe wrobi (Luc 16, 6)

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 84:


urządzenie

desctree

Polish: urządzenie
→ Kashubian: ùrządzenié (semantic loan)

/ur̝ɑ̃d͡zɛɲɛː/

From urzędzić + -enie. First attested in c. 1450.

Convencione nayem, vrzandzenye (conventione autem facta cum operariis ex denario diurno, misit eos in vineam suam Mat 20, 2)

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 569:


bękart

Polish: bękart

Silesian: bynkart

Borrowed from Middle High German banchart. First attested in c. 1408.

bor+

Gdyby czlowyek z gyney strony byl a nan by szlyszecz, ysz yesth wylyeganyecz albo bąkarth

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 27:

Bastardus id est spurius ein basthart bakarth

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 18r:

Spurius id est ignobilis illegitimus basthart bąster bakarth

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 129v:

(attested in Greater Poland) bastard (illegitimate child)


baśń

Polish: baśń

Inherited from Proto-Slavic *bàsnь. First attested in the 14th century.

Kosprawyli my [mne] zloscny bazny

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 85:

Fabula baszn vnde fabula est res que nec vera est nec verisimilis et fabula illa est vera que [aliquid veritatis] nihil veritatis in se habet illa vero falsa que aliquid veritatis continet in se admixtum etc.

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 49v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) story, tale; fairy tale


wataman

wataman m animacy unattested (canonical)

Polish: ataman, wataman (Middle Polish)

Borrowed from Old Ruthenian [Term?]. First attested in 1435.

Wantraschowicz de Dolhe ducis wathaman est iustus

1868 [1435], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 1:

Attemptabat terminum super laboriosum Schipula wathamanum

1868 [1457], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 26:


pieczęć

Polish: pieczęć

/pjɛt͡ʃʲæ̃t͡ɕ/

/pjɛt͡ʃʲæ̃t͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *pečatь with secondary nasalization.

Tedi mu ti vini dani przepiszane hy zapeczentani gednaczkemi *peczentani

(attested in Greater Poland) seal (pattern, design)


beczka

Polish: beczka

Silesian: beczka

Etymology tree
Proto-West Germanic *buttjābor.
Proto-Slavic *bъči
Proto-Balto-Slavic *-kāˀ
Proto-Slavic *-ъka
Proto-Slavic *bъčьka
Old Polish beczka
Inherited from Proto-Slavic *bъčьka. First attested in 1393.

etymon

Habent terminum o beczkø

1856-1870 [1394], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 7:

Pro vasis dictis beczki, in quibus ceruisia... recipi debuit

1874 [1393], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 158:

Racione annui salarii viginti vasa vlg. beczki dicta salis minuti

1868 [1451], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume VI, page 36:

Item tria vasa tincarum al. baczky de tribus piscinis

1868 [1476], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume II, page 220:

Ipsius ecclesie canonicis pro tempore existentibus terram meam camporum meorum... ad decem tunnas al. beczki do, ... inscribo

1932-1939 [1437], Jan Fijałek, Władysław Semkowicz, editors, Codex diplomaticus ecclesiae cathedralis necnon dioeceseos Vilnensis. Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji wileńskiej, volume I, page 167:

barrel (round vessel made from staves bound with a hoop)


zdrada

Polish: zdrada

→ Old Ruthenian: зрада (zrada)

Belarusian: здра́да (zdráda)

Ukrainian: зра́да (zráda)

Iensze ne wzøl w prosznoscz dusze swoiey ani przisøgl iest w zdradze blisznemu swemu (nec iuravit in dolo proximo suo)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 23, 4:

Vstawyamy...., aby przy tych tho myarach y mycze szdrada nye dopvsczana (ne... fraudes committantur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 82:

(attested in Masovia) appropriation by deception or fraud

lie, untruth
appropriation by deception or fraud

A vzryavschy, yze svey ządzey slodzyeystvem nye mogl popelnycz, począl myslycz, kakoby sobye mogl zdradą vczynycz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 444:

Sa mną bądzyesz bydlycz na vyeky przezpyeczno, nye boyacz szye ych zdrady (mecum permanebis perpetuo securus eorum ab insidiis)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 227:

Szdrada bogacztwa zastąpy v nym slovo boze (fallacia divitiarum suffocat verbum Mat 13, 22), yze bądzye przesz ovocza

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 338:


spowiedź

Polish: spowiedź

Deverbal from spowiedzieć. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Wnidzicze we wrota iego we spowedzi (in confessione)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 99, 4:

(attested in Lesser Poland) praise; spreading good word about someone; making famous

A tako vøcz ge (sc. dary) thy nadzesz presz svøthø spouecz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172a:

(Roman Catholicism, attested in Lesser Poland) confession (disclosure of one's sins to a priest)

Quilibet post me dicat powssednyv spovyecz

1880-1894 [Fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 149:


powstanie

Polish: powstanie

Silesian: powstanie

From powstać + -anie. First attested in the fifteenth century.

Otho poloszon yest then na vpad y na powsthanye (in resurrectionem Luc 2, 34) vyelyą w Ysraelyv

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 295:

(attested in Masovia) verbal noun of powstać (“to stand up, to rise, to get up”)


obrona

Polish: obrona

Silesian: ôbrōna

Inherited from Proto-Slavic *oborna. By surface analysis, deverbal from obronić. First attested in 1449.

surf

A wzdzalal w Ierusalem rozlyczna dzala ku obronye myesczskey, iasz vstauil na wyeszach

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 15:

Cv obrone pokusz ad resistenciam temptacionum

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 443v:

Czaszi nasze pod twoią obroną abi bili spokoyne

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 44a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) protection, care, custody

Patrocinium obrona, kyermasz

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 54:

Patrocinium […] id est defensio beschirmung obrona kyermasz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 96v:

(attested in Greater Poland) patron saint's care over a church

Odesla iest od nich wszitka obrona (recessit ab eis omne praesidium), a s nami iest bog

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 9:

Gdysz thy pyenadze gescze nygdy w gego obroną przyszly, azaly ty pyenadze nye podobnyey przydą gey dzeczem, nyszly gey mazowy

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, pages 65, 2:

Gdysz gy na szlub wolno wypusczyl szwego dzyerzenya albo obrony, szlowye sz yaczthwa

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 111:

(attested in Greater Poland) possession, management

Acz ma zona besz mey wolyey y wyedzenya klucze komv podala, azalyby thym kto mogl moyą obroną tego gymyenya szkazycz?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 134:

(attested in Greater Poland) right to possession or management

possession, management
right to possession or management

Na obroną in fastigio porte (speculator vero, qui erat in fastigio portae super murum, elevans oculos vidit hominem currentem solum II Reg 18, 24)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 40:


bańka

Polish: bańka, banka (Middle Polish)

Silesian: bańka

From bania + -ka. First attested in the 15th century.

S mysky a. s bąnky de craticula

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 21:

diminutive of bania (“round necked vessel sometimes in the shape of a skull”)

bania

Banka ventosa

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1578:

Ventosa et ventosum idem sunt eyn schrepff kopff banką

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 144r:

(attested in Greater Poland) ventouse round vessel for draining blood

Banka cucurbita

1900 [1468], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3849:

Lagenaria siceraria
Lagenaria siceraria#Translingual

diminutive of bania (“calabash”) (Lagenaria siceraria)


składnik

składnik m animacy unattested (canonical)

From składać + -nik. First attested in the middle of the 15th century.

etydate

Przyvyedly ssą Iesucrista do Cayffasza v vyetnyczą, czvsz sludzy od Annasza, skladnyka y tovarzysa, y svyokra Cayffasovego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 703:


biel

Inherited from Proto-Slavic *bělъ. First attested in the 15th century.

Pszenycza a byel nye gest zabyta (triticum autem et far non sunt laesa)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 32:

Saciatus hoc ex adipe bely tritico

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 65:

Beel, polecz slonini albugium, lardum

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 472:

Paludinem dictam byel

1912-1930 [1426], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume V, page 40:

Octo mansos... in vertice Maslowa byel sitos

1912-1930 [1427], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume V, page 82:

Byel cerusa

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 33:

Omnes eciam vocales modo longantur modo patulo breviantur. Ex quarum longacione et breviacione diversus consurgit sensus diccionum. Exemplum... de e sicut beel, bel

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 401:

(attested in Lesser Poland) The meaning of this term is uncertain.


Słowianin

zlw-opl-noun

Słowianin m animacy unattested (related adjective słowieński)

Słowianin m animacy unattested (canonical)
słowieński (adjective)

Polish: Słowianin

Silesian: Słowianin

Inherited from Proto-Slavic *slověninъ. First attested in the middle of the fifteenth century.

etydate

Szlowyanyn Sclavus

1874-1891 [Middle of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 158:


pir

(attested in Masovia) The meaning of this term is uncertain.

(Jałbrzyk, właściciel gospody, oskarżony o rozpędzenie ludzi Hirzmanowych) s yego piru

1921 [1447], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 74:

The meaning of this term is uncertain.
convivial gathering, feast, revel


córa

Polish: córa

Inherited from Proto-Slavic *dъťi (stem *dъťer-). Doublet of dca, a borrowing from Old Czech. First attested in the 14th century.

Cochali czebe czori crolow (filiae regum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 44, 10:


cnota

desctree

Polish: cnota
→ Old Ruthenian: цно́та (cnóta)
Belarusian: цно́та (cnóta)
Ukrainian: цно́та (cnóta); сно́та (snóta) (dialectal)

Inherited from Proto-Slavic *čьstьnota. By surface analysis, czsny + -ota. First attested in the.

Kaszdi czlonek w mym ziwocze chczą chowacz w kaszny y w cznocze

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 81:

Gdysz w rozmislenyv zalyezzy matka cznooth rostropnoscz (in deliberatione consistat mater virtutum ipsa discretio)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 27:

Powiszon bødz, gospodne, we czsnoscy twoiey, pacz bødzem y spewacz czsnoti (Puł: szyly) twoie (cantabimus et psallemus virtutes tuas)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 20, 13:

Prorok każdy nigdzie nie jest przeze cnoty, jedno w s[w]ojej znani albo oczyznie a w swojem domu (non est propheta sine honore nisi in patria sua et in domo sua Mat 13, 57)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 345:


ciąża

Inherited from Proto-Slavic *tęžà (“weight, heaviness”). First attested in 1390.

inh+

Czo Micolay ranil Wlostowego szestrzincza, to gi ranil na swe dzedzine, isz mu czønsze ne dal

1888 [1390], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 9:

Thomislawa ne othbila czøszeg

1920 [1403], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 291, Płońsk:

Adam podal szø Janovy w penandzech pot czøszø, gdze bi gi coli vczandzacz mogl o yego penødze

1887, 1889 [1398], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 2108, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

(attested in Greater Poland, Masovia) compulsory pledge (thing taken by the creditor to satisfy a claim)

Na cząnzą sandza nye wyąncey nyszly dwv czelednykv z woznym poszlacz yma (ad impignorationem faciendam iudex non plures quam duos familiares cum ministeriali transmittere praesumat)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 10:

(attested in Masovia) act of taking as a pledge; judicial attachment


wykład

Polish: wykład

Deverbal from wykładać. First attested in 1400.

Thy slowa... są slova svianthey ewangeligey..., kthora slowa vykladaya są prostym wycladem vylozona

1853 [Middle of the fifteenth century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 35:

Pyerwey racz poszluchacz wykladv szwyathey ewangelyyey sz laczynszkyego yąszyka w polszky

1876-1929 [c. 1500], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume X, page 391:

translation (changing one language to another)

Sicut quod ipse oszaloval meum fideiussorem, non expectans terminum y o to[m] straczil mediam marcam et dampnum aduc viklad

1897 [1400], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 632, Łęczyca Land:

(attested in Sieradz-Łęczyca) bet; fee as a result of a failure to do something


zadanie

Polish: zadanie

Silesian: zadanie

From zadać + -anie. First attested in 1448–1450.

Gdysz slodzeystwa... prze wyelgoscz grzecha a prze szadanye alybo ląkanye mąky (propter... inflictionem seu formidationem poenae) za grzech dopvsczony vlozoney... cząstokrocz skrytha bywayą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 53:

(attested in Masovia) verbal noun of zadać (“to make, to cause”)


podstawa

Polish: podstawa

Silesian: podstawa

Deverbal from podstawić. First attested in the 14th century. Compare Old Czech podstava.

Podstawa intersticium

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 87:

substance, essence (set of features, what is essential and unchangeable in a subject)


szkoda

Polish: szkoda

desctree

→ Old East Slavic: шкода (škoda)
Belarusian: шко́да (škóda)
Russian: шко́да (škóda)
Ukrainian: шко́да (škóda)

Borrowed from Old High German scado. First attested in the 14th century.

Yaco mi Chwalislaw wszøl imena, czo mi czini griwnø *sczodi

1974 [1401], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 20, Kalisz:

Detrimentum id est damnum iactura diminutio skodą vmnyeyschenye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 39r:

(attested in Greater Poland) loss; damage (loss of existing or expected material or moral value)

Tedi sądza... bydlo... kromye szkodi y obraszenya (integraliter et ex toto, Sul 31: czalo a s pelna) ma wroczycz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 19:

(attested in Lesser Poland) harm (damage to one's body)

Ta droga gich szszcoda (scandalum) gim

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 48, 13:

(attested in Lesser Poland) harm (moral damage)

Iaco ludze Micolagewi... pasø lanky, zito... y czinø mu scodø

1959 [1401], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 515, Poznań:

(attested in Greater Poland) destruction of a field, forest, etc.

Jaco Grzegorz... [br]al swa czasza, czso ya w swe szcodze sa[jął]

1974 [1408], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 292, Kalisz:

(attested in Greater Poland) place of where damage or harm was done

Iz to swatczimi tey scodi, czosz Jacusska zalowal, tey gest scodi na Stanimirza dobil

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 425, Poznań:

(attested in Greater Poland) compensation for damage

Iaco me Janussz slal do Kelcza, bi prziyal cu zaplacze, doyød sse scoda ne stala

1888 [1391], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 64:

Jako Potrasz Margorzacze saplaczyl ysczynø y scodø

1959 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 308, Poznań:

(attested in Greater Poland) contractual punishment (contractual penalty, compensation for failure to fulfill the contract, usually amounting to twice the value of the main legal claim)

Bo pan bog wasz... viswoli wasz ze scodi (de periculo)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 4:


przyjęcie

Polish: przyjęcie

Silesian: przijyńcie

From przyjąć + -ęcie. First attested in the 14th century.

Apostolovye... po przyaczyv ducha svyatego vschytko layanye y vschytky przykrosczy pospolu czyrpyely

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 639:

Tem przyyączym vyary a przyyaczym krzstu duch svyaty vstąpy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 192:

verbal noun of przyjąć (“to get; to receive”)

Potrzebyzno gest kv wecznemv zbawenv, aby *opleczene albo czala przygøcze tesz pana naszego... werne werzil (ut incarnationem... credat)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 27:

(attested in Lesser Poland) verbal noun of przyjąć (“to take”)

Przygyącze statvth od zyemyan

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 6:

(attested in Lesser Poland) verbal noun of przyjąć (“to accept; to not reject”)

Dorothą dobrze wyedzala o them, ysz gey zamylczano w przyyaczyv (in susceptione) tego domv, gdy gy gey mazowy przed sandem wszdano

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 99, 2:

verbal noun of przyjąć (“to take into one's own ownership”)

Ktorisz kmyecz... do prziyantego gymyenya nye przenyoslbi syąn, taky zyemyanin przerzeczone prziyanczye (acceptationem)... thimy tho przisyąnsznyky podlug rzeczi poswyatczi

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 101:

(attested in Masovia) agreement to settle on a peasant farm

Po tem przyączyv svyatego Barthlomyeya myly Krystus schedl do... Ierusalem

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 235:

verbal noun of przyjąć (“to accept into a group”)

Moy yest... Effraym, przyyøcze (susceptio) glowy moyey

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 107, 8:

(attested in Lesser Poland) defense; help

Owo baranek bozy, yen vezmye grzechy tego svyata, czvsz przyschedl, aby vzyąl grzechy svyeczkye, bo [prze] przyączye naschych grzechow (quia pro peccatis tollendis) offyerovan yest baranek nasch Krystus

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 200:

verbal noun of przyjąć (“to take responsibility”)

Modlythwa przed przyyaczym bozego czyala

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 129:

(Roman Catholicism) verbal noun of przyjąć (“to take communion”)

Za wznyeszyenye albo przyęcze rane, to iest za boze zmartwychwstanye, yesz rano stalo szye yest

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 21 arg:

(attested in Greater Poland) resurrection from the dead


zbieg

Polish: zbieg

Yakom ne chowal szbegow Lagnowa a Komarka any gynych szbegow, any sz ma volą... Mycolaya poszgly

1974 [1425], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 919, Kalisz:

O nyewolnych sbyegoch. W prawye czesarskem stogy, aby szludzy nyevolny... nye mogly bycz sz rąkv panow szwych wywoleny... Ale ysze cząsthokrocz thaczy nyevolny rąkv panow szwogych vczyekayącz... v obczych zemyan... noczowani bywayą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 81:

(attested in Greater Poland, Masovia) fugitive

Kmyecz nocznego czasv sbyegem gdi othydze (quod.. cmetho noctis tempore recesserit fugitive), thedy rzeczy, ktorekole w domv ostawy wczyekayącz, pan wszy sobye myey mocz odzirzecz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 61:

Iako Zagarza zemskego sbega ne choual

1959 [1391], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 281, Poznań:

(attested in Masovia, Greater Poland) exile (someone banished from their home or country)

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Slosthnyk then ma bycz sbyegem (malefactor sit proscriptus)... a klanth ma bicz rozvmyen

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 4:

(attested in Masovia) serf who deserted from their feudal lord's farm


ciąg

Polish: ciąg

Silesian: ciōng

Inherited from Proto-Slavic *tęgъ. First attested in the 14th century.

Ian se poddal Tome pod czøg in VII fertones, a przed rokem go ne vczøczal

1902 [1405], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 261:

(attested in Greater Poland) taking as collateral, judicial seizure; pledge


dzban

Polish: dzban
→ Belarusian: збан (zban)
→ Ukrainian: дзбан (dzban), збан (zban)

Silesian: zbōn

Inherited from Proto-Slavic *čьbanъ. First attested in 1394.

Pro thena, dicta czban, ad butirum empta I grossum

1874 [1394], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 175:

(attested in Masovia) jug (vessel, usually for liquids)

jug (vessel, usually for liquids)
butter vessel

Welesz thy wynowath panw memw? Sztho czbanow oleyw (centum cados olei Luc 16, 6)

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 84:

jug (such a vessel used as a unit of measurement)

Szle napyssano, esze malo pywa we dzbanye imyano

1876-1929 [1436], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Sieciechów, page 506:

Vdzyelal (sc. Beseleel)... ssødy kv rozmagytey potrzebye stolowey: ocztowe czbany, banye, czyesszee y kadzydlnycze (acetabula, phialas, et cyathos, et thuribula) z zlota czystego

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 37, 16:


rocznica

>? Polish: rocznica

>? Silesian: rocznica

From roczny + -ica. First attested in the 15th century.

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Iaszek de Sowlini dixisset, qud idem Nicolaus esset calumpniator et quod non esset maior vlg. rocznycza in tota terra Cracouiensi

1856-1870 [15th century], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, number 461:


gryf

Polish: gryf

Borrowed from Middle High German grīf. First attested in 1412.

Nobiles, qui in clippeo suo defferunt griff

1895 [1412], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 118:


dziedzina

Polish: dziedzina

Silesian: dziedzina

Inherited from Proto-Slavic *dědina. By surface analysis, dziad + -ina. First attested in 1105.

Iacom ne wegnal cobili w Mikolaewø dzedzinø przez yego woley

1888 [1386], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 2:

(attested in Greater Poland) possession; land ownership; estate

Bo ne odpødzy gospodzin luda swego a dzedzini swey ne zostawy (quia non repellet dominus plebem suam et hereditatem suam non derelinquet)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 93, 14:

(attested in Lesser Poland) land; larger area

Gdyby kto zabyth, a nye wiedzano by, kto gy zabyl, tedy o to dzedzina nye ma bycz obwynyona

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 31:

(attested in Lesser Poland) residents of a village

In Sydina quatuor surouice et due taberne, et zamar de vna quaque sartagine et dedina

1875 [1105], Wojciech Kętrzyński, Stanisław Smolka, editors, Codex diplomaticus Monasterii Tynecensis = Kodeks dyplomatyczny klasztoru tynieckiego. Cz. 1, Obejmująca rzeczy od roku 1105 do roku 1399, Tyniec, page 2:

(attested in Lesser Poland) area of land with a specific area; peasant's farm; measure of land


młodzież

Polish: młodzież

Silesian: modziyż

/mɫɔd͡ʑɛ(ː)ʃ/

Inherited from Proto-Slavic *moldežь. By surface analysis, młody + -eż. First attested in the end of the 15th century.

etydate

Ac dum prima nouis adolescit, frondibus etas, mlod[z]yesz, parcendum teneris

1977 [End of the 15th century], “Vergili Georgicorum schedae Gnesnenses”, in Bogdanus Bolz, Wanda Żurowska-Górecka, editors, Symbolae Philologorum Posnaniensium, volume 3, page 86:


trudność

Polish: trudność

Silesian: trudność

Inherited from Proto-Slavic *trudьnostь. By surface analysis, trudny + -ość. First attested in the middle of the 15th century.

Slowa dzyewycze kv dzyewcze o lyek[u] […] kv trvdnosczy byzkvpv sye przygadzayøczey (de remedio opportuno ad difficulatem episcopo occurrentem)

1901 [Middle of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 429:

Trudnoszczą

1915 [Middle of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 515:

difficulty (obstacle that hinders achievement of a goal)

Non potens, gl. sc. tu homo, de magnarum summa rerum gl. de congerie, de copia causarum o trudnosczyach, seriem disponere

1466, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy z rkpsu Biblioteki Jagiellońskiej nr 2195 oraz z rękopisu, numbers 1490/11, 1945/1, Biblioteka Kapitulna w Pradze, page 12:

difficulty (intricacy, complexity of matters)

Thedy mynisthrovye... mayą onego wsthąpvyączego sthadlo... y polozenye... vypytaczi..., povyedayącz yemu thrudnosczy y thwardosczy, y czyązkosczy thego tho braczthwa (fraternitatis eiusdem onera)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, pages 706–707:

O myly boze, y czo moze przydz kv mysly... pamyątayączemv koroną tarnovą mylego Iesucrista? Yedno vkazanye vzgardzenya, przeczyvnoscz sromoczenya a trudnoscz mączenya

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 830:

(attested in Lesser Poland) difficulty (state of being difficult)


istnienie

From istnąć + -enie. First attested in the end of the 15th century.

Ystnye[nie] essentiam

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, Radom, page 350:

(attested in Lesser Poland) essence (what is essential and main in being)


rola

Polish: rola

Silesian: rolŏ

Inherited from Proto-Slavic *orlьja. First attested in the 14th century.

Jako tho swatczø, yz tha rola, czszo yø Pyotrasz przeoral..., yest yego prawa rola

1967 [1415], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 540, Kościan:

Ager […] eyn acker et dicitur ab ago agis rola

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 6r:

(attested in Greater Poland) arable field, farmland


bant

Polish: bant

Silesian: bant

Borrowed from Middle High German bant. First attested in 1394.

Pro III instrumentis dictis banthy, in quibus hostia dependent

1874 [1394], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 63:

ring in the rocker of doors used as a basic hinge

Emi sexagenam tignorum super banthi

1879-1920 [1461], Sprawozdania Komisji do Badania Historii Sztuki w Polsce, volume V, Krakow, page XXIX:


zeger

Polish: zegar

Borrowed from Middle High German seigære (“scales, clock”).

bor+

Horalogium vel horalegium zeger

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 133:

(attested in Greater Poland) clock (timekeeper)


bogactwo

Polish: bogactwo

Silesian: bogajstwo

Inherited from Proto-Slavic *bogatьstvo. By surface analysis, bogaty + -stwo. First attested in the 14th century.

Troiaka rech crola m[ocniejszego po]cazuie: vstauichne uicøzstuo, mochne[włodyc]stuo, velike bogathstuo

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dr 8:

(attested in Lesser Poland) wealth, richness

Aby wam dal podlug bogastwa chwaly cznotha cyrpedliwosczy, abyscze bili stwerdzeny (ut det vobis secundum divitias gloriae suae virtute corroborari Eph 3, 16)

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 166:

Bogastwo bil gest dobrze rosgodzil bene dispensaverat de suis diuiciis

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 78b:

(attested in Lesser Poland) fortune, goods


rozwiązanie

Polish: rozwiązanie

Silesian: rozwiōnzanie

From rozwięzać + -anie. First attested in 1471.

Rozwyanzanye solucio (quia spiritus amplior... et interpretatio somniorum... ac solutio ligatorum inventae sunt in eo, hoc est in Daniele Dan 5, 12)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 109:

Luxuria, gl. id est fluitas in cibis et potibus, et vestibus opwytoscz a rozwyązanye kv nyeczystosczy w pyczv, odzenyv y w gedzenyv (Gal 5, 19)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 110:

(attested in Southern Borderlands) corruption (lack of moral bonds)


trzysta

Inherited from Proto-Slavic *tri sъta. By surface analysis, univerbation of trzy + sta. First attested in the 13th century.

surf

Fecimus cum nostris hominibus in pena iudiciali misericordiam... de trista

1874 [1268], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume IX, page 127:

the lowest penalty in the system of medieval fines, originally amounting to three hundred pieces of salt, later with a different real value


domowa

Deverbal from domówić. First attested in 1466.

Qualibus eloquis, gl. argumentis domowamy, concluserunt zamkly rzecz

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 25:

(attested in Sieradz-Łęczyca) conclusion to one's statement


przerwa

Polish: przerwa

Silesian: przerwa

Deverbal from przerwać. First attested in 1447.

A granitie, quae stat circa fluvium..., transierunt per fluvium et vadunt... usque ad viam, quae vadit superius... fossae al. nad przerwą

1887 [1447], Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 1, 1366-1506, volume II, Lviv, page 177:


skon

>? Polish: skon (archaic)

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Cristus czyelne rozgodzyw scony y czlowyeku naukę dal

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 93 arg:


łabęć

Polish: łabędź

Silesian: łabōnt

Labancz cignus

1874-1891 [1441], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 268:

Labancz, que olorem seu cignum album in campo rubeo defert

1931 [Second half of the 15th century], Jan Długosz, edited by Marian Friedberg, Klejnoty Długoszowe, Krakow, page 64:


pięćdziesiąt

Polish: pięćdziesiąt

Silesian: piyńdziesiōnt

/pjæ̃d͡ʑd͡ʑɛɕɑ̃t/

/pjæ̃d͡ʑd͡ʑɛɕɑ̃t/

Inherited from Proto-Slavic *pętь desęti. By surface analysis, univerbation of pięć + dziesięć. First attested in the 14th century.

surf

(law) judicial pecuniary penalty, originally 15 grzywnas, later with a much lower real value


spowiednik

spowiednik m animacy unattested (canonical)

Polish: spowiednik

From spowiedzieć + -nik. First attested in 1454.

O, day tho yemu, vyelky panye, na proszba y zasluga thwego milego spovyednyka Iarnoltha!

1877-1881 [1454], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 323:


oszczep

Polish: oszczep

Inherited from Proto-Slavic *o(b)ščepъ. First attested in the 15th century.

Y dal Ioyada, kaplan, centurionom osczepi y tarcze krolya Dauidowi

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 9:

javelin (light spear thrown with the hand and used as a weapon)

Oscep canipulus

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 29:


cudo

Polish: cudo

Inherited from Proto-Slavic *čùdo with Mazuration. First attested in the 14th century.

Pismo togo croleuicha... naziua crolem luda zidowskego... w yego ucesnem uelikih chud cyneny

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 25:

Mateus, Marcus, Lucas, Joannes... niektore cuda i dziwy opuścili (obmittentes virtutes et miracula)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 172:

Poloszil... znamona swoia y czuda swoia (posuit... signa sua et prodigia sua) w polu Taneos

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 48:

Jeden s tych krolow [widział] strozą chował w domu..., a gdyż juże... sniosł jajca, tedy wielikie cudo stało sie s tych jajec (monstrum exit ab ovis), bo z jednego wyskoczył lew, a z drugiego baran

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 72:


mowa

Polish: mowa

Silesian: mŏwa

Inherited from Proto-Slavic *mъlva. First attested in the 14th century.

Moua vasa a dary vase sø my gako proch verba uestra venti sunt et promissiones pluuie

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 70b:

(attested in Lesser Poland) speech (that which is said)

Vela mova multiloquium

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 321:

A gdisz przemilczali kxyøzøta woyski, dokonayøcz swø mowø (finem loquendi fecerint), tedi giich kaszdi zastøp swoy kv boyv sposoby

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 9,20:

Slawy[ę]thna mowa rethoricus sermo

1885-2024 [1488–1489], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 39:

speech (formal session of speaking, especially a long oral message given publicly by one person)

In sermone w poschelstwye, w mowye (ecce vir dei venit de Iuda in sermone domini in Bethel III Reg 13, 1)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 44:

Lachowie, Niemczowie, fschiczci iązikowie, wøtpicze-li w mowie..., Wikleph prawdą powie

1449, Gałka Jędrzej z Dobczyna (Dobszyna), Pieśń o Wiklefie, Głogówek, line 3:

Pospolite movy commune proverbium

1876-1929 [Fifteenth century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XII, Murzynowo, page 145:

Slepem wzrok vraczass, nyemym mova (mutis das loquelam)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 226:

Bo yego (sc. Jesusa) tez any po movye poznaly, bo ych sluch y vzrok vzdzyerzal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 632:

Laczynska mową Latinicum

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 46:

(attested in Greater Poland) speech; language (body of words, and set of methods of combining them (called a grammar), understood by a community and used as a form of communication)

Ita quod eius fama, yse one moua y slavøthnoscz, ubique volabat, slynøla gest

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 153b:

Per infamiam et bonam famam przesz nyeslawa, slawnocz mowy, przeszlorzeczonye (leg. przez złorzeczenie? II Cor 6, 8)

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, Radom, page 351:

(attested in Lesser Poland, Masovia) fame


barwinek

barwinek m animacy unattested (canonical)

desctree

Polish: barwinek
→ Middle Russian: барвинка (barvinka)
Russian: барви́нок (barvínok), барвено́к (barvenók)
→ Old Ruthenian: барви́нокъ (barvínok), барвѣ́нокъ (barvě́nok)
Belarusian: барве́нак (barvjénak), барві́нок (barvínok)
Carpathian Rusyn: барві́нок (barvínok)
Ukrainian: барві́нок (barvínok); барвенок (barvenok), барвинок (barvynok), бірві́н (birvín), бараві́нок (baravínok), бервинок (bervynok), бервінок (bervinok) (dialectal)

Silesian: balwinek

Borrowed from Old Czech barvinek. First attested in 1419.

Barvynek semperviua, peruenta

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5199:


łuna

Polish: łuna

Stolecz iego... iaco luna (sicut luna, Puł: myeszyøcz) przezpeczna ne weky

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 88, 36:

Slavi splendorem lunae in nocte lucentis luna appellant

1864 [1250], August Bielowski, editor, Monumenta Poloniae Historica. Pomniki Dziejowe Polski, volume II, page 480:

The Slavs call the brightness of the moon shining in the night łuna


banita

Polish: banita

Borrowed from Old French bannit. First attested in c. 1500.

Banita proscriptus

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 355:


zamówienie

Polish: zamówienie

From zamówić + -enie. First attested in 1409.

Ysz Paszcowe zamowenw trzy latha mynaly a *Mycolaw go o tho prawe[m] ne gabal

1981 [1409], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V., B. Roty konińskie, s. 275-533, number 255, Konin:

(attested in Greater Poland) promise to do something


odpowiadanie

Polish: odpowiadanie

From odpowiadać + -anie. First attested in 1448–1450.

Dissoluciones rospusczienye aut odpovyedanye

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 75:

Potym ona drzewa rzymska, ktoresch szye ('są') szvany sloncze y myeszyądz, davaly odpovyedanye lyvdv pospolnemv (responsum omnibus dederunt tam commune)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 74:

Poklada (sc. to kapitulum) ho odpowyedanyv, a przetho nyzey po wyprawyenyv o pozwyech tho capitulum postawyą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 9:

(law, attested in Masovia) defendant's response to an accusation in court


całowanie

Polish: całowanie

From całować + -anie. First attested in the fifteenth century.

Czlowyecza roskosch... zalezicz na pyczu, na gedzyenv, na tanczech, na czaluwanyv

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 238:

Całowaniaś mi nie dał (osculum mihi non dedisti)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 320:

Yesz czalovanye vsty przyalyszmi, czystą myslą przymymi (quod, sc. caro, ore sumpsimus, domine, pura mente capiamus)

1456, Kanon mszy św., Canon missae., volume VI, Sandomierz, page 264:


zakładanie

Polish: zakładanie

From zakładać + -anie. First attested in c. 1470.

Do zacladanya ad fundamentum (qui interfecti sunt gladio et descenderunt ad fundamenta laci Is 14, 19)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 186:


rozmawianie

Polish: rozmawianie

From rozmawiać + -anie. First attested in the fifteenth century.

Quartum vicium est, quod facit virginem fatuam, ffrequencia virorum czasthe roszmavyanye s mąsczysznamy

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 179:


składanie

Polish: składanie

From składać + -anie. First attested in the first half of the fifteenth century.

etydate

Wsselky... ma wlozicz quarthnyk, s kthoregocz tho thego szkladanya mayą podlug obvyązanya trzeczi pyenyądz do pvski wlozicz

1959 [1491], “Teksty polskie z końca XV w.”, in Rafał Leszczyński, editor, Rozprawy Komisji Językowej, volume VII, page 56:

verbal noun of składać (“gathering, collecting”)

Po ti trsy noci slozmi syø z bogem, ale po trzecyey noci bødzewa w swem skladanyv (in nostro erimus coniugio)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 4,8:

Contubernium skladanye vel kupczy sklad

1895 [1444], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume II, page XIII:

Skladanya (war. lub.: skazanye aut *skladane) carmina (fuerunt carmina eius, sc. Salomonis, quinque et mille III Reg 4, 32)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 42:


łada

Polish: łado (vocative)

desc

→ Latin: Lada (“Lada, Polish pseudogoddess”) (learned)

wife?
→ word used in folk songs (in vocative)


ratusz

zlw-opl-noun

ratusz m animacy unattested (related adjective ratuski)

ratusz m animacy unattested (canonical)
ratuski (adjective)

desc

Polish: ratusz, ratus, ratuz (Middle Polish)

Silesian: ratuż

→ Kashubian: rôtësz

→ Slovincian: rotësz

Borrowed from Middle High German rāthūs. First attested in 1462.

Rathusz pretorium

1874-1891 [1462], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 269:

Ecce adduco eum foras przeth ratvsz

1876-1929 [c. 1500], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume X, page 205:

Pretorium locus in quo pretor residet eyn rathausz rathvsz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 106:

(attested in Greater Poland) town hall, city hall (building that is the seat of city authorities)


pomocnik

zlw-opl-noun

pomocnik m pers (female equivalent pomocnica)

Polish: pomocnik

From pomoc + -nik. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Bąndz my pomocznikiem w moych *potrebach esto mihi socius in negotio!

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, page 180:


bazylika

Polish: bazylika (“basil”)

Learned borrowing from Late Latin basilicum. First attested in 1472.

lbor

Basilika baselicon

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5918:

Ocimum basilicum
Ocimum basilicum#Translingual

Bazilika basilicon

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 743:

Clinopodium acinos
Wikispecies:Clinopodium acinos

Basilica garioffilata

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 6097:


jeniec

Polish: jeniec

From jąć + -ec. First attested in the 14th century.

Bogathka... wibil jøczcza i Yancowy ranø dal

1888 [1392], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 65:

Twe iadcze tuos captivos

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 307:

Gdzie ianczcze chovayą in domum laci (ingressus est Jeremias in domum laci et in ergastulum Jer 37, 15)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 100:

(attested in Greater Poland) prisoner (detained person or person without liberty)

Preda, gl. spolium, yączecz, viri predo murum mustela precatur

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 15:

Captivus duo significat: primo id est yaczec

1895 [1444], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume II, page XIV:

Iensze wiwodzi iøtcze (qui educit vinctos)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 67, 7:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Lesser Poland) prisoner of war

attested in Greater Poland; Lesser Poland; Lesser Poland


nadra

Polish: nadro

Inherited from Proto-Slavic *nadro. First attested in 1463–1465.

Sly mnych... geszthly wszadze na szkapycza, vethknye sza nadrą kapyczą, zavodem na konyv wradzą, a czasztho koszyelcze *przeffvacza

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 448:


skład

Polish: skład

Silesian: skłŏd

Deverbal from składać. First attested in 1387.

Tunc nolunt homines cum deo habere contractum scladu

1874-1891 [Beginning of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 68:

(attested in Pomerania, Greater Poland) agreement; covenant

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland

Contubernium skladanye vel kupczy sklad

1895 [1444], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume II, page XIII:

Extunc... Strasch... zuppario increpare, ammonere et ipsum in sklath pignorare, ubi sal ipsius arestauerit..., debebit

1856-1870 [1433], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2492:

Prawa, dobra zensczynaa, ta iest sklaad wszego dobrego

1873, Zygmunt Gloger, editor, Ułamek starożytnego kazania o małżeństwie:

storage, warehouse, deposit (place of storage)

Consules Leopolienses attemptaverunt terminum super... Iaczko, opidanum de Zudaczow, pro depositorio Leopoliense al. o sclad, qui non paruit, consules ipsum condempnaverunt racione pertransgressionis depositorii Leopoliensis al. o sclad

1868 [1486], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 239:

law by which visiting merchants were obliged to put their goods up for sale in whole or for a certain period of time

Quod domina subcamerarii debet soluere Sandoni et sue uxori decem marcas..., medietatem in paratis pecuniis et medietatem na sclad

1897 [1387], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 395, Łęczyca Land:

Quare vobis informacionem transmittimus sic, quod dicti Gamni solvere debent dictis kmethonibus valio (pro vadio) vel scladem 40 marcas grossorum

1887, 1889 [1394], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1665, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Gdikole... gymyenya dzydziczna przes ktorekoli zyemyani ot syostr... okupyoni mayąn bicz... zaplaczona nynye, przestawyąncz albo oddalyayancz sklad (cessante compositione) kony... albo gynschich rzeczi

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 107:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Masovia) payment of inheritance or fulfillment of an obligation, usually in the form of cattle, horses; arrangement securing repayment

Esze Dzerszek szylø moczø... pozøl sclad zytha y tensze pooral

1876-1929 [1411], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 212:

measure or piece of land, probably equal to two plots

Si quis alterius semina iumentis... depascat..., is, cuius fuerint iumenta, solvere teneatur na czygem scladze zayatho

1895 [c. 1472], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume IV, page 128:


działacz

działacz m animacy unattested (canonical)

From działać + -acz. Compare uninherited/re-innovated Polish działacz First attested in c. 1420.

Wszowy dzalacze voca operarios (voca operarios et redde illis mercedem Mat 20, 8)

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 83:


odmowa

Polish: odmowa

Deverbal from odmówić. First attested in 1395.

Vrzandnyk wschitka gymyenya yego ma dacz na rankoyemstwo bes wschey odmowi i odwloky (sine omni dilatione et contradictione)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 111:

(attested in Masovia) denial, refusal; opposition, resistance

Tedi rzegk[ł] pan Hinczka: Dacze mne ti wini wipiszafszy, iszbich na to odmowø dal

1959 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 187, Poznań:

(attested in Greater Poland) reply, answer


przekład

przekład m animacy unattested (canonical)

Polish: przekład

Deverbal from przekładać. First attested in 1410.

Pro quibus graniciebus ipsum (sc. Andream) citaverat (sc. Elizabeth)..., non advertens diem transposicionis al. przekladą..., qua transposicione in diem alterum et tempus, et terminum dominus succamerarius dederat

1934 [1487], Leon Białkowski, editor, Lubelska księga podkomorska piętnastego wieku. Liber succamerarii terrae Lublinensis saeculi XV, Lublin, page 110:

(attested in Lesser Poland) rescheduling of a court date

Andena, id est ferrum, super quo ponuntur ligna in fornace vlg. przeclad

1450, rkps Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. KP 224., Uście Solne, Lviv:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) iron bars dividing a hearth from an ash pan

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands

(attested in Sieradz-Łęczyca) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Jako przydø Stiborius w moy dom w me ogrodzene porøbyl my quatuor quercus y dwye szosze wszøl y przeklath gwalthem

1897 [1410], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 1891, Łęczyca Land:

Przeklad asillum

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 79:

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.


folga

Polish: folga

Borrowed from Middle High German volge (“obedience; assent”). First attested in 1462.

bor+

Ibidem domini iurati et scabini fecerunt et faciunt sequelam registro al. folga, quod superius est notatum in suis punctis

1868 [1462], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 483:


mówca

Polish: mówca

Silesian: mōwca

From mówić + -ca. First attested in 1444.

ref

Bańkowski, Andrzej (2000) “mówca”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)

Mowczia locutor

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 35:

Prolocutor, procurator mowcza

1876-1929 [15th century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XXVII, page 265:

(law) spokesman, defender, proponent (deputy of a procedural party)


wykładnik

wykładnik m animacy unattested (canonical)

From wykładać + -nik. First attested in the middle of the 15th century.

etydate

Thym baczy, yze od Yadama aze do tego czaszv... lyczą szye cztyrzy tyszyącz dvyesczye y pyątnasczye lyat podlug szyedmydzyeszyat y dw vykladnykow

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 176:


wypowiedzenie

Polish: wypowiedzenie

/vɨpɔvjɛd͡zɛɲɛː/

From wypowiedzieć + -enie. First attested in c. 1428.

Wypouedzene assercio

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 486:

(attested in Greater Poland, Masovia) verbal noun of wypowiedzieć (“expressing verbally”)

Tu mowy, yze Xps naglye odpuszczenye daye grzechow, acz czyste będzye wypowyedzenye grzechow

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 31 arg:

(religion, attested in Greater Poland) confession of sins

Ne wyslosonego wypowy[e]dzena non ficte machinacionis

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 490:

(attested in Greater Poland, Masovia) declaration of hostility


świekra

Polish: (archaic) świekra

Orffa czalowawszi swyekrew (socrum) wrocy syø, ale Ruth dzerszala syø swyekrwye (socrui) swey

1930 [c. 1455], “Ruth”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 14:


księgi

Polish: księga

Silesian: ksiynga

Inherited from Proto-Slavic *kъňiga. First attested in the end of the 14th century.

Yest pyszano w kzangach zakonv starego

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume II, number 1:

Sgladzeni bødzcze s ksøk sziwich (de libro viventium)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 68, 33:

Stasek... ne szamowil ssø v Ondzech wydlicz (pro wyclicz?), yedno yako kxangi mowø w Male Chrzipsku

1959 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 769, Poznań:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) ledger (book for keeping notes; a record book, a register)


arfa

Polish: harfa, arfa (obsolete)

Silesian: arfa

Borrowed from Middle High German harpfe, from Old High German harfa, from Proto-West Germanic *harpā. First attested in 1450.

Figellina est arcus musicalis ludi sc. figella proprie arpha

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 93r: