przeciwnik

przeciwnik m animacy unattested (canonical)

Polish: przeciwnik

Silesian: przeciwnik

Inherited from Proto-Slavic *protivьnikъ. By surface analysis, przeciwny + -ik.

inh+

*Bicz bila syø osslicza nye vchilila s drogy, vstøpiwszi z myescza mnye, przecziwnikv (dans locum resistenti), bilbich czø zabil

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 33:

adversary; opponent (one who is against; who resists)

Zagnalesz ot nas nyeprzyiacyelya, przecywnyka (persequentem) naszego

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 18:

Bo satan myeny szye przeczyvnyk (sathanas enim adversarium sonat)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 364:

enemy (one who is the opposite of a friend to someone)

Gdi ten isti kmyecz na swem przeczywnyku (super suo adversario) zisczee sandownye, tedi pan... swego kmyeczya trzi grziwni vesmye

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 88:

(law, attested in Masovia) opposing side in a court case; opponent


koża

Ale kaplanow bilo malo any mogly dostatcz[y]cz drzecz kozi z dobitka obyetnego (ut pelles holocaustorum detraherent)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 34:


arabik

From Ancient Greek Ἀραβία (Arabía) + -ik. First attested in 1472.

Arabyk arabicus

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1853:


bania

Polish: bania

Silesian: bania

Inherited from Proto-Slavic *baňa. First attested in the 15th century.

Vdzyelal... ssødy kv rozmagytey potrzebye stolowey, ocztowe czbany, banye (phialas), czyesszee y kadzydlnycze z zlota czystego, w ktorich offyerowany mayø bicz plinøczee rzeczy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 37, 16:

Anxilla banyą

XV p. post., Wokabularz petersburski IV, esarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.I.401, page 11:

Lechitus est vas olei vel vas continens alium liquorem banya

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 74r:

(attested in Greater Poland) round necked vessel sometimes in the shape of a skull

Banya cucurbita

1885-2024 [1457], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 14:

Banye cucurbita

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2568:

*[C]ucubirta idem est quod [c]vcvmus banya vel cucumer uel est nomen arboris uel quia fit fructa rotunda et foliis ut cucumer vsualis sc. proprie agrestis cucurbita dicitur Et secundum aliquos dicitur arbor ut supra et est species salicis

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 63ra:

Cucurbita szlothovirzba sed pocius dicatur banyą

Cucumer ein kurbesz, cucurbita idem korbasz vel bąnyą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 36r:

Lagenaria siceraria
Lagenaria siceraria#Translingual

(attested in Greater Poland) calabash (Lagenaria siceraria)


uczony

From uczyć + -ony. First attested in the 15th century.

Vstauil vczone (Levitas) w domv bozem

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 25:

(relational, religion) Levi (belonging to the tribe of Levi, dedicated to the service of the altar among the Jews)

Vczoni literatus (ubi est litteratus? Is 33, 18)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 194:

(nominalized, attested in Greater Poland) writer, scribe; scholar


przedmowa

Polish: przedmowa

Calque of Middle High German vorrede, vorred, from przed- + mowa. First attested in 1471.

cal

Themate przedmową aut ante libros (war. lub. rp.: themate, id est materia *przetdmową aut ante libros; Esth prol.)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 57:


chód

Polish: chód

Silesian: chōd

Inherited from Proto-Slavic *xodъ. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Vsta prawego mislicz bødø mødroscz... y ne zdradzoni bødø chodowe iego (non supplantabuntur gressus eius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 33:

Owcze gych plodne, opylwyte w chodzech swogych (oves eorum fetosae, abundantes in egressibus suis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 143, 16:

V gospodna chod czloweczi sprawon bødze (gressus hominis dirigentur) a drogø pocoia bødze chczecz

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 24:

(attested in Lesser Poland) behavior (method and way of living and acting)


przypowieść

Polish: przypowieść

Deverbal from przypowiedzieć under influence of powieść. First attested in 1396.

Czo movyl myly Cristus... nyeczo bylo yavno..., a nyeczo bylo tayemno, yze v przykladzyech albo v przypovyesczyach vyele ych slyschacz nye rozvmyely

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 679:

Materia Theofili al. przypowye[ś]cz super mobilia et stancia condam Nicolai Mirowka

1960 [1484], Adam Wolff, Anna Borkiewicz-Celińska, Witold Wołodkiewicz, editors, Księga ławnicza miasta Nowej Warszawy, t. I (1416-1485), volume I, number 983, Warsaw:

(law, attested in Masovia) summons to court for compensation or consideration of a claimant's claims

Essent citati... termino concitato al. przipowescziø

1856-1870 [1396], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 29:

(nominalized, law) judicial date set for remedying a conviction


wóz

zlw-opl-noun

wóz m inan (related adjective wozowy or woźny)

Polish: wóz

Silesian: wōz

Inherited from Proto-Slavic *vȍzъ. First attested in the end of the 14th century.

Czo mi pobral cone a wosz Nalek..., ti bili tako dobre iaco stirzi grziwni

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 354, Poznań:

(attested in Greater Poland) wagon, cart (four-wheeled vehicle typically drawn by a horse)

Wosch ferculum (ferculum fecit sibi rex Salomon de lignis Libani Cant 3, 9)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 146:

Czy na wozoch (in curribus) a czi na conoch

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 19, 8:

(attested in Lesser Poland) combat vehicle

Jaco... wiramby[bi]li yey ludze pyandzessanth woz chrosta

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8728:

cart, wagon; wagonful, cartful, wagonload, cartload (amount carried by a wagon)

*Woszch vectigal (Philisthaei Iosaphat munera deferebant et vectigal argenti II Par 17, 11)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 97:

(attested in Greater Poland) mistranslation of Latin vectīgal (“tribute”)

Polus arcticus, voz, est versus septentrionalem

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 306:

(attested in Sieradz-Łęczyca) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Qui pliades, baby, iungens arcturi voza, dirigis axem

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 22:


kuś

Probably from kur with unattested meaning “penis” (compare Kashubian kùrc, Serbo-Croatian ку̏рац／kȕrac) + -ś. Orignally “(little) penis” (attested since Middle Polish) > “young boy” (compare dialectal Polish kusiu (“little boy”)). Compare Belarusian ку́сік (kúsik, “penis”, childish).

cog

ку̏рац//kȕrac

Ciniflos kvs, kvchczyk, quasi in cinerem flans

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 36:

(attested in Greater Poland) apprentice baker


ustawa

Polish: ustawa

Silesian: ustawa

Inherited from Proto-Slavic *ustava. By surface analysis, deverbal from ustawić. First attested in the 15th century.

surf

Kto syą vkorzy, yvsz gest rozgrzeszon, ale to podlug boga, ale nye vstawy czyrekwie swiątey

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 24:

(law, attested in Lesser Poland) ordinance, legal provision, legal principle, statute


pojęcie

Polish: pojęcie

Silesian: pojyńcie

From pojąć + -ęcie. First attested in 1448–1450.

Vstawyamy, aby oczecz... asz do smyerczy swey w gymyenyv swem... ma panowacz... dawszy ... synom... cząscz maczerzystą, yasz po maczerzy gych dla poyącza (ratione nuptiarum) podzwygnąl y wsząl

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 76:

(attested in Masovia) verbal noun of pojąć (“to take as a wife”)


kółko

Polish: kółko

Silesian: kōłko

From koło + -ko. First attested in the 15th century.

Kolko circulus

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 68:

Lista […] sine r est res sperica vlg. kolko eciam dicitur porcio panis

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 136v:

(attested in Pomerania, Greater Poland) diminutive of koło (“circle; round object”)

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland

Pro kolka ad taczek decem grossos

1892 [1493], Adolf Warschauer, editor, Sonder-Veröffentlichungen der historischen Gesellschaft für die Provinz Posen, volume I, Poznań, page 351:

(attested in Greater Poland) diminutive of koło (“wheel”)


drużyna

Polish: drużyna

Silesian: drużyna

Inherited from Proto-Slavic *družina. By surface analysis, drug + -yna. First attested in the 15th century.

O Jeruzalem! Jeruzalem! I s Brzesczym, by tho vyedzalo, they by dobrey druzyny plakalo y sylnye zalovalo

1860 [1454], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume II, Biblioteka Warszawska, page 559:

(collective) fellowship (group of companions)

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

S drusynąmy cum sodalibus

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 33:


beczułka

Polish: beczułka

Silesian: beczkōłka

From beczka + -ułka. First attested in 1494.

Item machinarum pulveres in duobus vasis al. w *byrzuyevyczach per medium noviter recepti et unum vas plenum al. beczulka

1902 [1494], Konstanty Górski, editor, Historia artylerii polskiej, page 218:


istota

desctree

Polish: istota
→ Old Ruthenian: истота (istota)

Silesian: istota

Inherited from Proto-Slavic *jьstota. By surface analysis, isty + -ota. First attested in c. 1450.

Gystoti experimentum

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 570:

(law) confirmation (certifying, stating, strengthening a legal act, submitting a declaration, certifying activity)

Pecunie sibi debuntur, ostendat aliquod jus al. *gistota[thy], quam super eandem domum habet

1856-1870 [1466], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3839:


obiecadło

Polish: abecadło, abiecadło (Middle Polish), obiecadło (obsolete)
→ Kashubian: abecadło
→ Old Ruthenian: а҆беца́дло (a҆becádlo)
Ukrainian: абеца́дло (abecádlo) (dialectal)

Silesian: abecadło

Borrowed from Middle High German abcede, from a b c + -dło. First attested in c. 1440.

Ktho chce pissac doskonale gøzik polski i tesz prave, umey obecado moye

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 412:

Abecedarium ein a b c oder silbe obyecządlo

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 1v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) alphabet

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


okręt

Polish: okręt

Silesian: ôkrynt

Inherited from Proto-Slavic *o(b)krǫtъ with a semantic shift of woven object > woven vessel > vessel > ship. First attested in c. 1500.

Okrąth scapha

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 355:


baszta

Polish: baszta, basta (Middle Polish)
→ Kashubian: baszta

Borrowed from Old Czech bašta. First attested in 1448.

Incipiendo a ponte et ad baschty kmethones de Possada XXVI ulnas debent reformare

1868 [1448], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 335:

Presidium id est auxilium vel defensio hillf oder beschirmung bąschtą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 105v:

Propugnaculum eyn ercker vel res cum qua pugnatur baschtą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 108r:

(attested in Greater Poland) wall tower, fortified tower (defensive tower)


gospodarstwo

Polish: gospodarstwo

Silesian: gospodarstwo

From gospodarz + -stwo. First attested in the middle of the 15th century. Compare Old Czech hospodárstvo and Old Slovak hospodárstvo.

etydate

Przes gospodarstwo onego xanschtwa (per ducem illus ducatus)... ku placzenyv tich tho vyn ma bicz przipandzon

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 113:

(attested in Masovia) authority, rule, government

Potrzebnosczam swyątych ludzy vczęstuyącz, gospodarstw przygemnoscz neschączy częstho (necessitatibus sanctorum communicantes, hospitalitatem sectantes Rom 12, 13)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume 1, page 58:


będący

/bæ̃dɑ̃t͡sɨː/

/bæ̃dɑ̃t͡sɨ/

Inherited from Proto-Slavic *bǫdǫťь. By surface analysis, być (future tense będę) + -ący. First attested in the 14th century.

surf

Powyecz k nim y bødøcim gich

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 3:

Pothim bød[z]øczym posteri

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 495:

(nominalized, in the plural, attested in Greater Poland, Masovia) one's descendants


obora

Polish: obora
→ Low Prussian: Oborre

Silesian: ôbora

Inherited from Proto-Slavic *obòra (“enclosure”).

inh+

Jacom ya nye wiwarl bidla s Barnathowi obori

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2879, Warsaw:

(attested in Masovia) animal enclosure (fenced area (with or without a building) where pets are kept)

Pacosz yanl panoszø mego y sz konem... y kon do kxanszey obory dal

1879 [1416], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 88:

(attested in Masovia) breeding-ground (land estate belonging to a lord, where cattle and horses were bred and seized movable property, cattle, etc. were kept)


ortel

Borrowed from Middle High German urteil. First attested in the 15th century.

Przeczywo themv ortelowy rzekl Andrzey takymy szlowy

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, pages 42, 2:

Chczą prawy nalescz y proszą lawycze, abysz mogl lepszy ortel wyrzecz

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, pages 32, 3:

Per Asswerum regem Christum debemus int[e]lligere, qui sentenciam, ortel,*ossodzene, mortis eterne prolaturus est in die iudicii

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 67v:

(law, attested in Silesia) judgment, sentence, especially a legal admonition


przemówienie

Polish: przemówienie

/pr̝ɛmɔːvjɛɲɛː/

From przemówić + -enie. First attested in c. 1415.

Ja gresni czlowek *kaio se... grzechow, czom se gich dopusczil... przemowenym

c. 1415, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 2:

Przemowyenye propiciaciones (consurget rex impudens facie et intelligens propositiones Dan 8, 23)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 109:


stanowisko

Polish: stanowisko

From stanowić + -isko. First attested in the fifteenth century.

Thabernaculum vlg. *stamowisko

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 355:


karczma

Iaco Woyass cupil v podsanthka cu soltisstw dwa srzeba i kwartø, i dwa ogrodi, i kaczmø

1888 [1391], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 64:

(attested in Greater Poland) inn, tavern


apostoł

zlw-opl-noun

apostoł m pers (related adjective apostolski or apostołów)

apostolski (adjective)
apostołów (adjective)

desc

Polish: apostoł, aposztoł (Middle Polish), apostół (Masuria, Ostróda, Warmia)

Silesian: apostōł, aposztōł

Borrowed from Old Czech apoštol. First attested in the first half of the 15th century.

etydate

Yaco mowy s[więty] P[aweł] apostol

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 234:

Na swyantho swyanthego Iacuba apostola

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 91:

Patrz na Pyotra apostola

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 241:

Tako ta ista dwa apostoły... naleźli wszytko (hi duo discipuli... cuncta reppererunt)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 527:

Xpt mily o dwcz on apostolu movy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 177b:

Svączy appostoli szøcz oni tho byly czynily

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172b:

Pamyøcz czczącz... blogoslawyonych apostolow (memoriam venerantes... beatorum apostolorum)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 53:

Panye..., yenszesz rzekl apostolom twim: Pokoy moy davam vam (domine..., qui dixisti apostolis tuis: Pacem do vobis)

1456, Kanon mszy św., Canon missae., volume VI, Sandomierz, page 263:

Xt mily gest on swe swøthe appostoli... nauczal byl

Blogoslawieny apostolowie, Simunye y Tadeussv

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 51b:

Towariszstwo dacz raczy ss twoymy swątimi apostoli y mączenniky (cum tuis sanctis apostolis et martyribus)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 62:

O apostoloch

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 120 arg:

(Christianity, attested in Masovia, Lesser Poland, Greater Poland) Apostle

attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland; attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland


kłoda

Polish: kłoda

Inherited from Proto-Slavic *kòlda. Doublet of kłada, a borrowed form.

Quod in meo est predictus riuulus Vodinka et tenco vlg. po *szosnowo klodø

1879 [1409], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 341:

Ot klodi ante portam Vroniczensem

1892 [1496], Adolf Warschauer, editor, Sonder-Veröffentlichungen der historischen Gesellschaft für die Provinz Posen, volume I, Poznań, page 421:

(attested in Masovia, Greater Poland) log (trunk of a tree cleared of branches)

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Dobeslaw ne gimowal samoszost Staszka ani go do clodi powodzil

1887, 1889 [1396], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 498, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Abi gy wsadzil w klodø a w cyemnyczø (ut mittas eum in nervum et in carcerem)

1930 [c. 1455], “Jer”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 26:

(attested in Greater Poland) stocks, fetters (chains with holes for closing a prisoner's legs)

Meysuna... obligavit [se] solvere septem tunnas kloth vlg. de cimento

1920 [1426], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 2015, Zakroczym:

Receptis... octo vasis vlg. clody mellis

1912-1930 [1429], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume VI, page 13:

Yacom ya ne wszanl clody manka

1920 [1405], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 490, Płońsk:

Gwalth[em nie wziął] ossmyh kloth soly (VIII tunnarum salis)

1950 [1473], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1423, Warsaw:

Wanczenecz wszal Marczinoui scztirzi clody sledzi przes praua

1959 [1388], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 42, Poznań:

(attested in Masovia, Greater Poland) hollowed trunk (type of barrel; measure of fluids, grain, salt and fish)

Volumus eciam, quod nullus ipsum abbatem et fratres in venacione, que kloda vlg. dicitur, impedire presumat

1853 [1324], Antoni Muczkowski, Leon Ryszczewski, editors, Codex diplomaticus Poloniae [Diplomatic code of Poland], volume I, page 188:

Volumus eciam, quod nullus ipsum abbatem et fratres in venacione, que kłoda vlg. dicitur, impedire presumat


wzgląd

Polish: wzgląd

Silesian: wzglōnd

Inherited from Proto-Slavic *vъzględъ. By surface analysis, deverbal from względać. First attested in the 15th century.

surf

Sedile sibi constituebat (sc. angelus) ibi, formaque fulgurei terroris, gl. aspectus fulminee horribilitatis wszgląth straszlyvego lyskanya, erat faciei

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 25:

(attested in Sieradz-Łęczyca) appearance, look, form

Cum fame tue titulos deflorando de te perversorum oblatrat detractio, vite tue tibi propone speculum, wszgląd, et mentem tuam interroga

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 11:

(attested in Sieradz-Łęczyca) image, likeness

Nyechay bandzye wzglad moy na czyą, pana mego, yako wyernoscz y pylnoscz szlugy kozdego (Psal 122, 2)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 91b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) regard, view (way of interacting or relating to someone, way of looking)

Myecz wsglad respicere

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 127:

Respicere id est iterum videre ansehen myecz wsglad

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 115v:

(attested in Greater Poland) regard (keeping someone in mind)

Od nepodobnego wszgląda ab illicitis visionibus

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 571:

Collegit (sc. pictor) septem virgines formosas in exemplar na wszglądi

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 139:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) model, example


treść

Polish: treść

Trescz arundo

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 110:

Pobyge pan bog dom israhelski, iako syø rusza trescz (arundo) w wodze

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 15:

Phragmites australis
Phragmites australis#Translingual

Quasi de canna, gl. de fistula sz trzczy, tum sibilat invida sanna gwyszdze ganyepnym podrzesznanym

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 19:

(attested in Lesser Poland) reed (object for various purposes made of a reed stalk or one of which it is a part)

Azarcha sicawka al. trescz

1900 [c. 1500], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2114:

Iøzik moy trescz pisarzowa (calamus scribae) richlo piszøczego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 44, 2:


włosienica

Polish: włosienica

From włosiany + -ica. First attested in the middle of the 15th century.

Thy, dzyevko luda mego, opaschy szye ve vloszyenycza, czvsch zglem vloszyanym (accingere cilicio Jer 6, 26)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 736:

hairshirt, cilice, bristle shirt, fur shirt, usually worn in self-mortification


człowieczeństwo

Polish: człowieczeństwo

/t͡ʃʲɫɔvjɛt͡ʃʲɛɲstfɔ/

/t͡ʃʲɫɔvjɛt͡ʃʲɛɲstfɔ/

Borrowed from Old Czech člověčenstvie. First attested in the fifteenth century.

Rowny oczczu podlug bozstwa, mnieyszi oczcza podlug czlowieczenstwa (minor patre secundum humanitatem Ath 31)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, pages 112b–113a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) humanity, personhood

Kristus... skrył swą głowę, czuż swe święte bostwo..., jedno ukazał ciało człowieczeństwa i przyjętej krewkości

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 603:

A wysnawam, ysz byl y yest dobrym a vczlywym czlowyekem y w gyego slawye, y w czlowyeczenstwye nye vrazonym

1925 [1464], Kazimierz Kaczmarczyk, editor, Akta radzieckie poznańskie. Acta consularia Posnaniensia, volume I, Poznań, page 366:

(attested in Greater Poland) dignity of man; quality of befitting a person


duchna

Polish: duchna

Clipping of duchniczka. First attested in 1447.

Duchna

1874-1891 [1447], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Lublin, page 55:

woman of easy virtue
woman of easy virtue

(attested in Lesser Poland) prostitute, woman of easy virtue (female person having sex for profit)


barć

Polish: barć

Inherited from Proto-Slavic *bъrtь. First attested in the 13th century.

Jako tha bar[c]z... rozdzelona za naszich oczczow y poloszona sz vrzandem

1950 [1424], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 95, Warsaw:

Mellificium barcz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 81v:

Cum mellificiis s barczamy

(beekeeping, attested in Masovia, Greater Poland) beehive tree hollow (natural or artificial hole inside of a log or tree hollow for beehives)

Addidi vnum angulum vlg. canth *maniter, qui vocatur par[ti]czi, tantum pro foracione apum

1874 [1421], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVII, page 190:


baranek

zlw-opl-noun

baranek m animacy unattested (related adjective barańczy)

baranek m animacy unattested (canonical)
barańczy (adjective)

Polish: baranek

Silesian: baranek

From baran + -ek. First attested in the 15th century. Compare Old Czech beránek and Old Slovak baránok.

Baranek, jagnyą

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 14:

W pątek pirwey godzini wedzon do Pilatha. Tamo nan powedzano swadeczstwo neskladne, on stal yako baranek, swerzanthko pokorne

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 229:

(attested in Sieradz-Łęczyca) diminutive of baran (“lamb”) (young sheep)

Przymy szøszyada swego... polye lyczbi dusz, geszto bi doszicz moglo bicz ku gedzenyu baranka

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 4:

Czysthy baranek agnus castus

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5886:

Vitex agnus-castus
Vitex agnus-castus#Translingual


wymówka

Polish: wymówka

From wymowa + -ka. First attested in the middle of the 15th century.

A vschakoz ostaly v svey zglobye, przeztosch nyyedney vymovky myecz nye bądą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 635:


barłóg

Polish: barłóg
→ Low Prussian: Barlogg

Silesian: barłōg

Inherited from Proto-Slavic *bьrlogъ. First attested in the 14th century.

Ptaskowe szukagøcz ony gnaszda szobe a sverzøtha barloga

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3b:

Ara id est altare vel est stabulum porcorum oltharz vel kob vel barlogo vel swynye korytho

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 12v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) den (place where an animal lives)


kłódka

Polish: kłódka

Inherited from Proto-Slavic *koldъka. By surface analysis, kłoda + -ka.

Iacom ya, prziyachaw do Dzirzskowa mostu, ne odbilem clotki anim slamal wrot szilø

1920 [1409], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1253, Płońsk:


wrzemię

Inherited from Proto-Slavic *vermę. Displaced by czas.

vkake uremø ſg͑ſıl

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, pages Fl 20, 9:


zapowiedź

Polish: zapowiedź

Inherited from Proto-Slavic *zapovědь. By surface analysis, deverbal from zapowiedzieć. First attested in 1396.

surf

Czo pobral Micolay Michalowi gego ymene, to pobral s prauem, ysz czangnøl szeme (leg. z ziemie) pres [za]powecz

1967 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 31, Kościan:

(attested in Greater Poland) verbal ban (utterance not allowing someone to perform a particular action)

Czo Kusz pobral Maczkoui sledze, to pobral po krolewi szapouedzi Prziborofszkemu Janowi

1959 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 191, Poznań:

(attested in Greater Poland) verbal prohibition (utterance not allowing someone to use something)

Gdy ktho od wasz przyszyasznykow chcze kv szwyadeczthw (leg. świadectwu) o wszdanye roley albo o wwyazanye, albo o zapowyedz (ab introductione hereditatis, resignatione, arrestatione)..., yako wyelye maczye wszyacz za tho?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 102:

(attested in Greater Poland) seizure for securing one's claims; demanding official seizure to secure one's claims

Nobilis Zaszow[ski]... scultecie in Bukowsko inferius postulavit a domino subiudice... ad inhibicionem al. *zapoyedz

1868 [1468], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume VI, page 54:

(law) act of filing a claim against something

Zophia... et Katherina... per ministerialem... de iure additum ad arestacionem al. na zapowyecz super dominum iudicem et subiudicem Haliciensem, ut non admitterent reformacionem et introductionem ad librum... partem ipsarum maternalem

1868 [1475], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 368:

act of denying, rejecting; not giving; act of invalidating

Zapowyedz krolewska interdictum regium

1876-1929 [Fifteenth century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XXVII, page 265:

Byskvp... flozy (pro slozy) zapowyecz lyvbo interdicht (tollet interdictum) prawem polozoni, tho gest othpusczi wspyewacz y... wrzanth cirkevni czynycz yako pyrzwey

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 4:

(Christianity, attested in Masovia) excommunication

Bannum regium gayny szand vel zapovyecz krolewszka gaynego szandv

[c. 1455-1460], Wokabularz łacińsko-polski, page 527:

court; announcement of royal court judgements


poćbiega

poćbiega m animacy unattested (canonical)

Poczbyega vagus

1885-2024 [1434], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 32:


szurzy

Iwasko... debet stare circa Fedkonem, *swrzimw swego

1868 [1442], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 106:


sirszeń

Polish: szerszeń

Wipvscylem przed wami szirszenye (crabrones)

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 12:


nieściora

Fideiubebat pro meis nyesczori dictis

1897 [1399], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 4635, Łęczyca Land:

Nesczor[a] nurus

1877-1881 [1475], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 301:


świeść

Inherited from Proto-Slavic *svьstь, *svěstь.

Clemens..., fideiussor pro domina Beyata uxore sua, et pro Praxa ac pro [omnibus] aliis sororibus uterinis eiusdem... Beyate, vlg. za sswesczy swe

1856-1870 [1403], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 1014:

Yako pan Pyotr... nigdy nye bil opyekadlnykem panyey Margarzathi, swe swyesczi

1974 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 729, Kalisz:

(attested in Greater Poland) relative, in-law


nieć

Necz nepos

1962 [c. 1420], Stanisław Urbańczyk, editor, Wokabularz trydencki, number 190:


człowieczstwo

/t͡ʃʲɫɔvjɛt͡ʃʲstfɔ/

/t͡ʃʲɫɔvjɛt͡ʃʲstfɔ/


śpiech

Negocium est actus alicuius rei kvpya vel spyech

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 99:

(attested in Greater Poland) negotiation, business; actions

Frequencia tatitum bez przestanya conam spyechy

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 189:


płet

Sine impedimento per fluvium Wysla cum struibus et ligaturis lignorum, que plty dicuntur, cum quibuscunque mercanciarum generibus oneratis... in Thorun... poterint se transferre

1856-1870 [15th century], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, number 167:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Plet naulum

1962 [c. 1420], Stanisław Urbańczyk, editor, Wokabularz trydencki, number 151:


jątrew

Inherited from Proto-Slavic *ętry. First attested in 1394.

Item Vincencius... resignavit et dedit coram judicio regali omnia debita sui fratris Sandziwogii pie memorie, iantrwy sue, domine Hancze, sibi penitus nichil reservando

1887, 1889 [1394], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 1857, Poznań:

(attested in Greater Poland) sister-in-law (brother's wife)

Yantry nurus

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 496:

(attested in Greater Poland, Masovia) daughter-in-law (son's wife)


śćbło

Polish: źdźbło

Bosze moy, polosz ge... iaco sczblo (stipulam) przed liczem wyatra

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 82, 12:

(attested in Lesser Poland) stalk, culm of a plant

Fastuca pasdzorko, sczblo (quid autem vides festucam in oculo fratris tui et trabem in oculo tuo non vides?)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 262:

(attested in Greater Poland) crumb, piece


zdeb

Cirogrillus, sabellio steb

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 489:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) wildcat


świerzepa

Polish: świrzepa

Pro quibus obligatus est solvere et dare equam al. *swyeszopa stadna

1868 [1494], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVIII, page 521:

Yako paropczy wyprzagaly moy koyn, tako szye wy[e]rwye... y rzvczyl szye od swey swyerzepy na gego koyn

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 105, 1:


czysło

Inherited from Proto-Slavic *čislo. By surface analysis, czyść + -dło. First attested in the 14th century.

Ziawon vczin mne, gospodne, konecz moy i czislo dnow mogich (numerum dierum meorum), ktore iest

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 38, 6:


trzosło

Pro eo, quia eadem tua familia... receperunt Petro duo vomera al. dwa lyemyescha cum ferris aratrorum al. s tr[z]oszly

1868 [1466], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 508:

Alternative form: strzosła

Przeklool obv spolv, møza tesz y zonø, przesz gich trzosla (in locis genitalibus)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 8:

(in the plural, anatomy) lower abdomen, reproductive organs


sąmnienie

desctree

Polish: sumienie, (obsolete) sumnienie
→ Belarusian: сумле́нне (sumljénnje)
→ Ukrainian: сумлі́ння (sumlínnja)

From sąmnieć + -enie. Calque of Latin cōnscientia.

Obye stronye nye chczącz swego samnyenya vraszycz (sine scrupulo conscientiae) dobrowolnye... o wszytky rzeczy (sc. sporne)... na nas spvsczyli

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 3:

(attested in Lesser Poland) conscious (awareness of moral responsibility for one's actions, internal sense of the difference between good and bad)

Alye to rzekly na svym samnyenyv, nye glossem albo slovem, yedno pomyslyenym (hoc autem non dixerunt voce sed in conscientia)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 411:

Szamnyenye scrupulus

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 91:

(attested in Greater Poland) scruples (moral anxiety)


swadźba

Inherited from Proto-Slavic *svatьba. By surface analysis, swatać + -ba.

Drzewyey bødzeta babye, nyszly swadzbi s nymy doczekacye (quam nubatis)

1930 [c. 1455], “Ruth”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 13:

Trawyenye a szwadzby kosthowne (nuptiae sumptuosae) skoda bez vzythka

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XXXIX:

Napelny tydzen dny tey to swaczbi (copulae)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 27:


mądo

Piga [...], bursa testiculorum moszna v mandu

1885-2024 [15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 9:


wnęka

Tey dzewcze sø rzekly Ada, dzewka Elomowa, wnøka Etheowa (filiam Elon Hethaei)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 36, 2:

female equivalent of wnęk (“granddaughter”)


czrześnia

/t͡ʃʲr̝ɛɕɲa/

/t͡ʃʲr̝ɛɕɲa/


oczrzedź

Middle Polish: otrzedź

/ɔt͡ʃʲr̝ɛ(ː)t͡ɕ/

/ɔt͡ʃʲr̝ɛt͡ɕ/

/ɔt͡ʃʲr̝et͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic. Cognate with Russian о́чередь (óčeredʹ).

Vstawyami, abi kv myestczv slvchanya rzeczy... nye podlug dostoynosczi persoon any podlug wyelkosczy albo *mnyeyszoczy rzeczy, alye podlug oczrzedzy szą prawvyaczich (sed secundum ordinem litigantium, Dział 12: ale podlug vrzadv poszywayączych) tylko powod a sąmperzs... wyslvchany a othprawyeny mayą bycz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 25:

(attested in Masovia) order, sequence, succession


leść

Iegosz pocløcza vsta pelna sø y gorzcosci, y lscy (dolo)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 28:

(attested in Lesser Poland) guile, cunning


lić

Podzwigly rzeky licz swoiø (elevaverunt flumina fluctus suos Psal 92, 3)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 124b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) billow, current, torrent


reż

Silesian: reż

Eze Adam ne ucradl Falkowi dwu kopu rzi

1888 [1386], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 60:


wnęk

zlw-opl-noun

wnęk m animacy unattested (female equivalent wnęka)

wnęk m animacy unattested (canonical)
wnęka (feminine)

Inherited from Proto-Slavic *vъnukъ with secondary nasalization.

Nye chczyalesz my dacz mich dzewek a mich wnøkow (filios meos et filias) poczalowacz

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 28:

Heduigis totam medietatem opidi... Ottoni, filio Wincencii..., wnanconi suo ordinando, ... assignauit

1856-1870 [1403], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 965:

Heduigis... duas villas... Ottoni et Heduigi, wnancom suis,... assignauit

1856-1870 [1402], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 881:

Wnąky nepotes (semen benedictorum domini est et nepotes eorum cum eis Is 65, 23)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 205:


szłom

Sequitur alia expedicio Lithuaniam per eundem Climkonem cum schlomy Tartharorum

1874 [1418], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 521:


chrzbiet

chrzbiet m animacy unattested (canonical)

Polish: grzbiet

Silesian: rzbiet

Inherited from Proto-Slavic *xrьbьtъ. First attested in the 14th century.

Poloszil ies zamøty na chrzepcze naszem (in dorso nostro)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 65, 10:

Acz spacz bødzecze medzi dwema zaconoma, perze goløbe posrzebrzone a posladcowe chrzepta iego w bladosci zlota (si dormiatis inter medios cleros, pennae columbae deargentatae et posteriora dorsi eius in pallore auri)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 67, 14:


jedność

Polish: jedność

Silesian: jedność

From jeden + -ość. First attested in 1420.

Eze we wschem stworzenyu zawszde geno ss drugyem nye ma sslączenya w gednoscz, nysze casde chcze bicz za syą samo

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 246:

Idemptitas eynigkeyt yednoscz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 62v:

(attested in Greater Poland) unity (state of being one or undivided)

Ymeycze twardoscz y gednoscz w pokoyv y lasky

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 64:

Zrzadzil yedna iednoscz unam facit rempublicam

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 306:

Yednoscz commercium

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 304:

mutual relations, communion, being together


ociec

ociec m pers (related adjective ojcowski or ojcow or oćczysty or oćczyzny)

ojcowski (adjective)
ojcow (adjective)
oćczysty (adjective)
oćczyzny (adjective)

desc

Polish: ojciec, otciec, occiec, hojciec, otciec, hociec (Middle Polish), ociec (obsolete or dialectal)

Silesian: ôjciec

Inherited from Proto-Slavic *otьcь. First attested in the 14th century.

(Christianity, especially capitalized) Father (God)

father (male ancestor more remote than a parent; a progenitor; especially, a first ancestor)

general term of respect for a male; father


igrzec

Polish: igrzec (historical)

Inherited from Proto-Slavic *jьgrьcь. By surface analysis, igrać + -iec. First attested in the fifteenth century.

Joculatores pysczkowye abo gygrczy, kvglarze

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 6:


dań

Polish: (dialectal) dań

Inherited from Proto-Slavic *dȃnь. First attested in the 15th century.

Iako v mne Ian prziyøl ogroth na dan a vczeckl prawa my ne zaplacziw

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1775, Zakroczym:

A tako vøcz gescy on to bil prikasal, abycz fszeliky clouek... do Bethlehem pprzysetl bil a szobø thø to dan przynosl bil, gaszczy gest ona rzimskemv czeszarzevy dacz byla mana

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3a:

(attested in Masovia, Lesser Poland) tax, tribute

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

Barczy na pusczach albo w gymyenyv gynszego pana kmyecze trzymayącz albo prawem dzedzynnym mayącz a poth ginszim bydlącz, dany sz myodv mayą dacz (mellificia... tenentes... de tributis al. dany seu melle respondere teneantur), gysz gdyby w zaplaczenyv they tho dany byly szmvdny (si in solutione tardi exstiterint) albo placzycz by othmawyaly, tedy rzeczony pan moze ge o czynsz swoy sądzicz y cządzacz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 81:

[Czyebe] proszymi..., blogoszlaw thy danye, thy dary (te... rogamus..., uti... benedicas haec dona, haec munera)

Middle of the 15th century, Kanon mszy św., Canon missae., volume X, Błonie, page 77:

Bødzecze offyerowacz obyatø zapalnø panv, bocz iest szbor[u] a dani (et offeretis holocaustum domino: est enim coetus atque collectae)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 36:

Oczczecz za zywotha swego dzewkam swogym moze gymyenye kvpyone alybo tesz sz krolewskey dany od[r]zirzane (bona empta seu etiam ex regia donatione obtenta)... poleczicz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 57:

(attested in Masovia) act of granting property


nietopyrz

nietopyrz m animacy unattested (canonical)

Polish: nietoperz

Netopyrz vespertilio

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1109:

bat (any of the flying mammals of the order Chiroptera, usually small and nocturnal, insectivorous or frugivorous)


robociądz

robociądz m animacy unattested (canonical)

/rɔbɔt͡ɕɑ̃t͡s/

/rɔbɔt͡ɕɑ̃t͡s/

*Roboczyocz plotow edificator sepium (vocaberis aedificator saepium Is 58, 12)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 96:

(attested in Masovia) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Yakom ya de Katherine robothy gey roboczyądzyow szamowthor nye szegnal gwalthem

1921 [1470], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 67:


obów

Polish: obuwie

W Idumeiø wzczøgnø obow moiø (calceamentum meum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 59, 9:


ozd

Iacom y[a] Iacuszowi nowey istbi ani osdu [ni]e røczil

1920 [1403], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 362a, Płońsk:


kierz

Polish: (dialectal) kierz

Silesian: kerz

A utore gy uidal Moyses ue kru polaiøcego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 16:

Jacom ya nye *pral mchv s Jacubowa krza

1950 [1427], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2699, Warsaw:

(attested in Masovia) thickets; red bushes


grędzi

Polish: grędź (rare, obsolete)

Inherited from Proto-Slavic *grǫ̑dь. First attested in the 15th century.

Ale grødzy bødø Aaronowy y synom gego (pectusculum autem erit Aaron et filiorum eius)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 31:

Dzyerszecz bødøø w røcze tuk obyeti srzødzy (pro y grødzy, tenebit manibus adipem hostiae et pectusculum)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 30:


skrzeczek

skrzeczek m animacy unattested (canonical)


powiedzenie

Polish: powiedzenie

/pɔvjɛd͡zɛɲɛː/

From powiedzieć + -enie. First attested in the second half of the 15th century.

etydate

Movy svyąthy Byernath kv Eugenymv byskupv rzekącz: Tvoy myecz szvyeczky yesth snacz thve skazanye albo povyedzenye, alye nye thwa rąką ma bycz dobyt

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 639:

Tamo sø wstøpyly postaczy... w szwyadecztwo Israhel na powyedzenye (ad confitendum, Fl: na zyawyenye) ymyenyu bozemu

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 121, 4:

(attested in Greater Poland) announcing; renowning


bakałarz

bakałarz m animacy unattested (canonical)

desctree

Polish: bakałarz, bakalarz (Middle Polish)
→ Kashubian: bakalôrz (through Middle Polish bakalárz)

Learned borrowing from Latin baccalārius. First attested in 1457.

lbor

Nobilis Nicolaus baccalarz

1921 [1469], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 135:

Albertus et Petrus dicti bakalarzevye, kmethones de Bobyno

1874 [1482], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 1431:

Gello rusticus ineptus aliter bancarzs vel baccalarzs

1885-2024 [1457], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Dolsk, page 15:

(sometimes offensive, attested in Greater Poland) teacher


jątrznica

Polish: jątrznica

From jętry + -nica. First attested in the middle of the 15th century.

Yathrznyczą farcimen

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 24:

(attested in Greater Poland) intestines stuffed with blood and fat

Flaky *varzona y ssyekane, yantrznyce, tripe

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 10:

Sumen venit a sus, yatrznycza, vel venit a sumo smyotana

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 269:


bidło

Polish: bidło

Inherited from Proto-Slavic *bidlo. First attested in 1470.

Katherine... deperditum et receptum fuerat de arpica al. bydlo cum dentibus fereis

1923 [1470], Helena Polaczkówna, editor, Najstarsza księga sądowa wsi Trześniowa 1419-1609, Trześniów, Podkarpackie Voivodeship, page 88:

(attested in Lesser Poland) batten of the loom


tworzec

tworzec m animacy unattested (canonical)

Inherited from Proto-Slavic *tvorьcь. By surface analysis, tworzyć + -ec.

Uznaie..., ktorimy grehi tuorcha suego na gnew pouabil

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 18:

(attested in Lesser Poland) creator (one who brings something about)

Plastes, id est formator tworzecz (war. kal.: thworcza; mollis cera et ad formandum facilis, etiam si artificis et plastae cessent manus, tamen virtute totum est, quicquid esse potest Prol)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 1:

(attested in Greater Poland) shaper (one who gives shape)


wieśnica

wieśnica m animacy unattested (canonical)

Wozni... za wyną panową wyesznyczow (villanos) clopothacz nye ma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 8:

(attested in Masovia) villager (resident of a village)


wieśnica

Muri otoczily swe wyesznyce (vicos suos) a swyozø do nych vzitki ku potrzebye na walkø

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 4:


wieśnica

Alternative forms: (alternative reading) węźnica, (alternative reading) wieżnica, (alternative reading) więźnica, (alternative reading) wwieźnica

Quod villa nomine Stobnicza... ducalem solucionem mellis, videlicet metretam, que vulgo veznicza nuncupatur, pro nobis solvere in perpetuum totaliter non deberet

1938 [1328], “Vesnica - danina miodowa”, in Anna Kutrzebianka, editor, Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, volume VII, Inowrocław, Sieradz, page 79:

(attested in Kuyavia, Sieradz-Łęczyca) Unknown tribute in honey; customarily specified amount of honey.


wykusz

[…] a na strzesze wyeszney... wikusze (super turris tectum stantes per propugnacula)

1930 [c. 1455], “Jud”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 51:

shooting range extending beyond a wall (part of a defensive structure in the form in the upper part of a defensive wall or defensive tower)

(attested in Southern Borderlands) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Ex parte Thome braseatoris thugurium, quod *wychus vlg. nominatur, retro Martinum circa valuam iacentem, claudo Michaeli carnifici iuste vendicionis titulo libere resignauit

1892-1921 [1387], Aleksander Czołowski, Franciszek Jaworski, editors, Pomniki dziejowe Lwowa z archiwum miasta, volume I, Lviv, page 85:


dca

Borrowed from Old Czech dci. First attested in the 15th century. Doublet of córa, an inherited form.

Gymyø zoni Abramowy bilo *Sanay, a Nachorowi zoni gymyø bilo Melcha, *tzcza Aaronowa (Melcha, filia Aran)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 29:

The name of Abram's wife was Sarai; and the name of Nahor's wife, Milcah, the daughter of Haran.


dłóto

Polish: dłuto

Silesian: dłoto

Inherited from Proto-Slavic *dōltò. First attested in 1437.

Dloto celtes

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 86:

Dextralis est securis sine delabris vlg. ocszą, dloto

1450, rkps Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. KP 224., Uście Solne, Lviv:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) narrow-bladed axe

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands


nogieć

Curando nogecz scribunt nomen Luce sanctae et imponunt in os pecoris

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 342:


bezden

Univerbation of bez + den. First attested in the 14th century. Compare Old Czech bezden and Polish bezdeń.

Bozednow ogarnøly *so ge

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Moys 5:


dziectwo

Si frigescit corporalis infancia, aczczy dzyssza zymno twoye dzeczstwo, w myloszczy sze grzeye twoya duscha szwyatha

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 260:


pasirzyt

pasirzyt m animacy unattested (canonical)

Polish: pasożyt

Passyrzit parasitus

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 88:


kojec

desctree

Polish: kojec
→ Ukrainian: ко́єць (kójecʹ)

2 koycze gallinarum

1898-2024 [1498], Rocznik Krakowski, volume XVI, Krakow, page 67:

W sobotą swoyewala dussa pkelne czoczcze

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 229:


kotew

Polish: kotew, kotwa

Mittit tunc cotwi in mare

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 67:

(attested in Pomerania, Greater Poland) anchor


sadno

Polish: sedno

Si habet eminens os *costkwø yalowa, sadno

1885-2024 [1434], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 32:


cielesieństwo

/t͡ɕɛlʲɛɕɛɲstfɔ/

/t͡ɕɛlʲɛɕɛɲstfɔ/

From cielesny + -stwo. First attested in the 15th century.

Potem szø znydø w czyeleszenstwye syn[owie] boszy s szyostramy czlowyeczymy, a ti sø porodzyli (ingressi sunt filii dei ad filias hominum, illaeque genuerunt)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 4:


śrzebro

Polish: srebro, srybło (Central Greater Poland), śrybło (Far Masovian)
→ Belarusian: срэ́бра (srébra)
→ Ukrainian: срі́бло (sríblo)

Silesian: strzybło, strzybro

Dobrze mne zakon vst twogych nad tyszøczy zlota y srzebra (argenti)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 72:

(attested in Lesser Poland) silver (lustrous, white, metallic element)

(attested in Lesser Poland) silver coins

Iozepha szą czczyly yako pyastona tego dzyeczyatka mylego a daly szą yemv dary ode zrebra (ex argento) nadobne

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 77:

Wywyodl ye se szrzebrem (cum argento) y se zlotem

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 36:

(attested in Lesser Poland) object made of silver

Ysze pan Stanislaw... szastawyl schubą, thobolą, ... deką srzebrem oprawonø

1967 [1432], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1424, Kościan:

(attested in Greater Poland) object decorated with silver

attested in Lesser Poland; attested in Greater Poland; attested in Greater Poland

Srzebro (argentum) ognem wiplawono, trzicrocz skuszono, oczisczono sedmcrocz

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 11, 7:


pwa

Blogoslaweni wszistcy, gisz ymaiø w nem pwø (qui confidunt in eo)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 2, 13:

(attested in Lesser Poland) trust, confidence


jętry

Inherited from Proto-Slavic *ę̄trò. First attested in 1437.

Yatri yecur

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 89:


połok

Gulosus pazyra, zarlok, polok

1874-1891 [1434], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 267:


pierść

A yako sloncze na nye vderzylo, nathychmyast zgorzalo ono naszyenye, ny myalo nad sobą pyersczy y nye moglo myecz maczyczye a przeto mvszylo vschnącz (et continuo exorta sunt, quia non habebant altitudinem terrae Mat 13, 5)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 335:


zebranie

Polish: zebranie

From zebrać + -anie. First attested in the 14th century.

Ne sborø sebrana gich ze krwy (non congregabo conventicula eorum de sanguinibus)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 15, 4:

(attested in Lesser Poland) gathering (wielka ilość czegoś zgomadzona w jednym miejscu)

Tedy to ysthne svyąthe zebranye (collegium) szyedzyely tamo przez nocz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 84:

Beatitudo... est status omnium bonorum agregacione, wszego dobrego *szebrany, perfectus

1965 [1456], Mikołaj z Pawłowic, edited by Henryk Kowalewicz, Średniowieczne zabytki języka polskiego w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Polskie glosy i zapiski z rękopisów 1728, 1732, 1752, Zeszyty Naukowe UAM, Greater Poland, page 111:

(attested in Greater Poland) gathering (act or result of placing together; unification; combination)

Racemos vindemie obyerky po ssebranyv vina (vae mihi, quia factus sum, sicut qui colligit in autumno recemos vindemiae Mich 7, 1)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 251:

(attested in Greater Poland) gathering (act of collecting fruit in a vineyard)

Yze *pczoly kv zebranyv myodv nye wschelkye zyelye yest vzyteczne, alye yedno kvyeczye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 417:

Sebranye colleccionem (probaverunt enim Macedonia et Achaia collationem aliquam facere in pauperes sanctorum Rom 15, 26)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 280:

(attested in Greater Poland) gathering (act of putting in one place)

Populi tumultum ludzy wyelykoszcz y szebranya

1915 [Middle of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 513:


towarzysz

zlw-opl-noun

towarzysz m animacy unattested (female equivalent towarzyszka, related adjective towarzyski)

towarzysz m animacy unattested (canonical)
towarzyszka (feminine)
towarzyski (adjective)

Polish: towarzysz

Silesian: tŏwarzisz

Inherited from Proto-Slavic *tovariščь. First attested in 1391.

Pomazal cze bog... oleiem wesela nad towarzisze twe (prae consortibus tuis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 44, 9:

Complex […] id est in malo consentiens thovąrzysch

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 31r:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) companion, friend, comrade (someone who stays with whom in one place, a. situation, participant in joint work, action or play)

Czy (sc. radźcy) wstąpyly y szebraly szye szwymy (leg. z swymi) towarzyszmy (cum... consodalibus) na wyethnyczą

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 34, 1:

Iakosz tho thowarzisze rzemyesla *craweyczkiego... proszily mystrzow swoich..., aby yem mystrzowye racziliby... dopvsczicz, aby yem ych rzemyesla thowarzissom pvske zyczicz

1959 [1491], “Teksty polskie z końca XV w.”, in Rafał Leszczyński, editor, Rozprawy Komisji Językowej, volume VII, page 56:

Dwa thowarzysza albo zaky vczona (duo scolares) przy dworze darowal yeden drugyego sz dobrey wolyey

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 59:

Jaco to czso cantorovemu thouarzisseui pobrano rzeczi, tich Potrassz *vziteka ne ma

1959 [1391], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 254, Poznań:

(attested in Greater Poland) subordinate; helper; accomplice

Woczyech sz Pyaszkv w kopynyczey szbroy bez barthv. Item thowarzysz yego Myklasch pawesznyk

1893 [1497], Konstanty Górski, editor, Historia piechoty polskiej, page 208:

foot soldier accompanying mounted knights


dobytczę

/dɔbɨtt͡ʃʲæ̃/

/dɔbɨtt͡ʃʲæ̃/

Inherited from Proto-Slavic *dobytъčę. By surface analysis, dobytek + ę. First attested in the 15th century.

I zgladzi bog wszitek wyek zywi, gez to bil na zemy, ot czlowyeka aze do dobitczøczya (et delevit omnem substantiam... ab homine usque ad pecus)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 2:


drożdża

Polish: drożdże

/drɔʒʲd͡ʒʲa/

/drɔʒʲd͡ʒʲa/

Inherited from Proto-Slavic *droždža. First attested in the 14th century.

Czakal iesm gospodna... i wisluszal prosbi moie, y wiwodl me iest z iezora nødze y ze blota droszdszy (de luto faecis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 39, 2:


krzest

desctree

Polish: chrzest
→ Belarusian: хрэст (xrest)
→ Ukrainian: хрест (xrest)

Silesian: krzest

Thocz gest svøthy kresth

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:


barta

Polish: barta

Borrowed from Middle High German barte. First attested in 1472.

Jakom ya sszamowt[o]r przische[d]wschi ssz ostrą bronya, sz myeczyem, ze wlocznya y z barthą na *døm ych, nye dobylem sszą gwaltem anym roszbyl czeledzi s thego domv, anym gych vsch[ko]dzil

1950 [1472], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3068, Warsaw:

(attested in Masovia) axe (tool for felling trees or chopping wood etc. consisting of a heavy head flattened to a blade on one side, and a handle attached to it)


chochoł

zlw-opl-noun

chochoł m animacy unattested (diminutive chochołek)

chochoł m animacy unattested (canonical)
chochołek (diminutive)

Polish: chochoł

Chochol caput

1885-2024 [1463], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 12:


badacz

Polish: badacz

Silesian: badŏcz

From badać + -acz. First attested in the 15th century.

Krystus yest badacz wszego somnyenya

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 7 arg:

(attested in Greater Poland) examiner, inquisitor, investigator

Badaczye ad divinatores

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 342:

Badacz cornupeta (quodsi bos cornupeta fuerit... occideritque virum aut mulierem..., lapidibus obruetur Ex 21, 29)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 17:


składka

Polish: składka

From składać + -ka. First attested in the middle of the fifteenth century.

etydate

Skladky sillabas

1956 [Middle of the fifteenth century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 231v:

(attested in Silesia) syllable; sound (some unit of speech)


przytcza

Gdyby czlowyek byl radzczą..., a gyego przyyaczyelowy by szye nyeyaka rzecz albo przydczą gemv przygodzyla, a then radcza by odstąpyl radzecz y prawa..., a przystapyl sz bronya... ku swemv przyyaczyelowy..., czo ten za to ma czyrpyecz?

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 34, 3:

A thaka vyącz przyssyąga ma byczi..., vyąwszy thy przydcze (in casibus), tho yesth dla pokoyu, dla vyary, dla krzywdy albo dla pothvarzy

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 717:

(attested in Lesser Poland) tale, parable


załoga

Polish: załoga

Silesian: załoga

Inherited from Proto-Slavic *zaloga, an alternative form of *zalogъ. By surface analysis, deverbal from zalec. First attested in the 14th century.

surf

De occultis sub terra vitalem sucum trahit arbor et humane vite latet in precordiis fundamentum, gl. principium, orgio zaloga

1874-1891 [1436], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 278:

Qui (sc. cmetho) profugit de bonis [...] recessit a suis bonis videlicet quatuor bobus, qui dati fuerunt per modum muneris al. zalogą bydlną

1858 [1491-1504], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume IV, Biblioteka Warszawska, page 651:

loan of money, inventory, grain etc., granted by a lord to a peasant for the purpose of settling

Obstagium dicitur obsidis uel pignoris mora vlg. szaloga

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 180v:

Obstagium vlg. zaloga

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 152v:

Obstagium szaloga

End of the 15th century, Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 7:

Obstagium zaloga

End of the 15th century, Wokabularz petersburski II, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.XVI.12, page 9:

Obstagia zaloga

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 90v:

Obstagium eyn leystung zalogą

(attested in Greater Poland) money or any equivalent used to settle debts

Isz Micolay vtenczasz v szalodze leszal, *keydi Drzeszka (pro Dzerszka) poziwala gego dzeczy

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 134, Poznań:

Yaco Yąn Dzurka w[je]chal w szaloga verną w *Szemotulel, gdze mu Bogusz vkasal

1959 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1070, Poznań:

(attested in Greater Poland) residence in an inn on the debtor's account until said debt is repaid

Iaco mi Czibek ne movil o ten con, aleszem gi vicupil s salogi

1967 [1404], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 220, Kościan:

Szyedzy w zalogach (in insidiis) z bogatymy, w tagemnyczach, aby zabyl nyewynnego

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 9, 30:

(attested in Greater Poland) place of ambush

trick, deceit, fraud; ambush
place of ambush

A gdysz podnyesze (sc. Jozue) scyt..., zaloga (insidiae), ges to syø tagila, powstala natichmyast

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 19:

trick, deceit, fraud; ambush
people waiting in ambush

Iste fugitivus tam viris quam viribus collectis a tergo surrepit ratus, aut incautum insidiis, gl. sc. suis zalogamy, involuere

1977 [Middle of the 15th century], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Polskie glosy w rękopisie Kroniki Wincentego Kadłubka, page 14:

Duo pectoralia al. zalogy margaritis contexta

1879-1920 [1494], Sprawozdania Komisji do Badania Historii Sztuki w Polsce, volume VIII, Masovia, page CLX:

(attested in Masovia) type of ornament for women's clothing, worn on the chest


bargiel

bargiel m animacy unattested (canonical)

Polish: bargiel, bargieł

Inherited from Proto-Slavic *bьrgъlъ／*bьrgъlězъ. First attested in 1472.

inh+

Bargel bargula

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1818:

Sitta europaea
Sitta europaea#Translingual

Eurasian nuthatch, wood nuthatch (Sitta europaea)


białek

Polish: białek

Inherited from Proto-Slavic *bělъkъ. By surface analysis, biały + ek. First attested in the fifteenth century.

Seszlo byelmo z gego oczu iako myøzdra z byalku iagecznego (et coepit albugo ex oculis eius quasi membrana ovi egredi)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 14:


jaskra

Polish: jaskra

Inherited from Proto-Slavic *ěskra (“spark”). First attested in c. 1500. Doublet of iskra. Displaced by Polish chrabąszcz

Yąskrą poples

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 23:

Melolontha melolontha
Wikispecies:Melolontha melolontha

(attested in Greater Poland) cockchafer, May bug (Melolontha melolontha)


tojeść

Polish: tojeść

Per Brückner, a univerbation of to jest (“that is”) as a euphemism, given the plant's name was taboo due to its use in witchcraft. Compare nietota (“northern firmoss”).

*Togeyscz vincetoxicum

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2838:

Vincetoxicum hirundaria
Wikispecies:Vincetoxicum hirundaria

white swallow-wort (Vincetoxicum hirundaria)


raróg

Polish: raróg

→ Old Ruthenian: рарогъ (raroh) (see there for further descendants)

Inherited from Proto-Slavic *rarogъ. First attested in 1418.

Ne kaszalem wszyancz gemu trzech rarogow w gego gayu gwaltem

1897 [1423], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 3053, Brześć Kujawski Voivodeship:

Falco cherrug
Falco cherrug#Translingual

(attested in Kuyavia) saker (any bird of the species Falco cherrug)


źrebiec

źrebiec m animacy unattested (canonical)

Polish: źrebiec

Inherited from Proto-Slavic *žerbьcь. By surface analysis, źrebię + -ec.

Czso mi ranczil Bogufal za szrzebecz y kobilø, tho stalo za trzi grziwni

1959 [1389], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 54, Poznań:

(sometimes collective, attested in Greater Poland) colt (young horse)


nożny

⇒ Polish: nożenki

Inherited from Proto-Slavic *nožьny. Cognate to Russian ножны (nožny).

Kyedi kto sand sgwalczi alybo go nye czczancz myecz alybo nosz w szandze wymye sz nozen (gladium evaginans)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 10:

(plural only, attested in Masovia) sheath, scabbard


bargieł

bargieł m animacy unattested (canonical)


ledzień

ledzień m animacy unattested (canonical)

Ledzen ianuarius

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 271:


strąpacz

strąpacz m animacy unattested (canonical)

In mense februario vlg. stronpaczya

1874-1891 [XV p. post], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 201:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) February

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland


sieczeń

sieczeń m animacy unattested (canonical)

/ɕɛt͡ʃʲɛ(ː)ɲ/

Yathen sive sechen

1864 [15th century], August Bielowski, editor, Monumenta Poloniae Historica. Pomniki Dziejowe Polski, volume II, page 912:


jemiołucha

Gyemyolucha conturnix

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1083:

Turdus viscivorus
Turdus viscivorus#Translingual


przywara

Polish: przywara

Deverbal from przywrzeć. First attested in 1466.

Cremium, przywara, a cremo

1874-1891 [1471], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 379:

particles of food stuck to the sides of a vessel after cooking; fried piece of bacon

Si mater bibula et libenter Bachum adorat, post modum filia multrale adorabit, bo ta przywara ku czorkam przywyra, que fit apud matres ipsarum

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 136:

(attested in Masovia, Greater Poland) flaw, vice, fault, shortcoming


wąsienica

Eruca est modicus vermis frondium... vaschenycza

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 117:

(attested in Greater Poland) caterpillar

Bombes, vermes frondium vlg. wąnszyenycze

1442, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu z r. 1442, page 55v:


wąsionka

Greater Polish: wąsionka

Illa quatuor, que secundum Jochelem insaciabiliter vorauerunt, scilicet eruca, gl. sc. ipsa waszyonka[m], verecundie, locusta volantis superbie, brucus... insaciabilis avaricie et ut rubigo ardentis luxurie (Joel 1, 4)

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 279:


chełpa

First attested in the middle of the 15th century.

etydate

Chwaly a chelpy :Template:.. na vkazanye wyelkoszczy szwyatha a moczy rzymskyey propter gloriam et iactanciam uel ad ostendendam orbis magnificenciam et potenciam Romanorum

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 254:


składnia

>? Polish: składnia

From składać + -nia. First attested in the fifteenth century.

Componentis sermonem suum scladnya slowa

1915 [Fifteenth century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 519:

assembly, act of putting together; speaking


prosień

prosień m animacy unattested (canonical)

Compare Czech prosinec (“December”) and Proto-Slavic *prosinьcь.

Prossen december

1968 [15th century], Michał Muszyński, editor, Glosy, zapiski i niektóre teksty polskie w starych drukach i rękopisach Biblioteki Kórnickiej do roku 1550, cz. II, volume II, page 189:


paździerzeń

paździerzeń m animacy unattested (canonical)

/paʑd͡ʑɛr̝ɛ(ː)ɲ/

/paʑd͡ʑɛr̝ɛɲ/

Passczerszen, lystopad, grvdzyen

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 376:

Paszdzernya september

1884 [1476], Ignacy Polkowski, editor, Katalog rękopisów kapitulnych katedry krakowskiej. Cz. 1, Kodexa rękopiśmienne 1-228, volume III, page 108:


prosiniec

prosiniec m animacy unattested (canonical)

Januarius, gl. altitonans prosinech

1864 [15th century], August Bielowski, editor, Monumenta Poloniae Historica. Pomniki Dziejowe Polski, volume II, page 906:

Y stalo syø gest myesyøcza prosyncza (mense casleu) lyata XX

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 1:


paszczeka

Polish: paszczęka

Pasczeką ore

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 349:

maw (mouth of an animal, especially a predator)


podkład

podkład m animacy unattested (canonical)

Polish: podkład

Deverbal from podkładać. First attested in c. 1420.

Podclad subsella

1962 [c. 1420], Stanisław Urbańczyk, editor, Wokabularz trydencki, number 173:

cushion, soft pad, pillow, particularly one under a saddle


pigla

Mespilia gdule vel pigle

1885-2024 [15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 7:

The meaning of this term is uncertain.
quince (Cydonia oblonga)

Cydonia oblonga
Cydonia oblonga#Translingual


gdula

Gdula, pigua citonia

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2548:

Gdule coctana

1900 [1464], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4786:

Mandragore genus pomi; sunt autem poma eius odorifera pulcra et insipida; gdule mandragore (mandragorae dederunt odorem Cant 7, 13)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 74:

Mandragora officinarum
Mandragora officinarum#Translingual

Gdule vel pigle mespilia

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 7:


pokrzyk

pokrzyk m animacy unattested (canonical)

Pocrzik tenor

1968 [15th century], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 91:

Pocrzyk mandragora

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5193:

Pokrzyk calamus silvestris

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 6000:

Acorus calamus
Acorus calamus#Translingual


bladość

Polish: bladość

Inherited from Proto-Slavic *blědostь. By surface analysis, blady + -ość. First attested in the end of the 14th century.

Posladcowe chrzepta iego w bladosci zlota (posteriora dorsi eius in pallore auri)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 67, 14:


gliwy

Glyvy pustea

15th century, Elżbieta Belcarzowa, Anna Zajchowska, Felicja Wysocka i Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, editors, Glosy, number 1302:

Rhizopogon luteolus
Rhizopogon luteolus#Translingual


byle

Tarnye a glog bødze rodzycz a bile szemskye bødzesz geszcz (spinas et tribulos germinabit tibi et comedes herbam terrae)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 18:

Vepres byle et omnia inutilia (succensa est enim quasi ignis impietas, veprem et spinam vorabit Is 9, 18)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 89:


jarz

Jakom ya nye saoral roley any zasyal na zymą y na yarz owsem iy zythem

1950 [1495], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1666, Warsaw:

(attested in Masovia) spring, springtime

Iako ya tho wem, esze Boguslaw oth Iacussza o thø krziwdø wstal, esze yemu roley na iarsz y na vgor ne vimerzil

1920 [1424], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 311, Zakroczym:

(agriculture, attested in Masovia) spring sowing


kurzę

Middle Polish: kurzę

Inherited from Proto-Slavic *kurę. By surface analysis, kura + -ę. Cognate with Silesian kurzã.

Bo *zaprawdo wrobl nalazl sobe dom a gardliczya gnazdo, gdze poloszi *kurzota (pullos, Puł: dzeczy) swoia

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 83, 3:

(attested in Lesser Poland) chick (young chicken)


bartodziej

bartodziej m animacy unattested (canonical)

Polish: bartodziej

From barć + -o- + dziać. First attested in the 14th century.

A takesczy swøthy Bartholomeg gest on tho byl vczynil, ysczy on napirsue bogadstwo gest byl oth szebe otszruczyl..., bocz on gest byl barszo bogaty, ysczy on gest *xoszøczego rodu byl, alle vy gy barthodzegem naszyuacze

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173a:

[M]ellifluus est dulcis... inde mellicida et est qui facit vel custodit melliflua vlg. *barthodzye

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 124vb:

(beekeeping, attested in Lesser Poland) beekeeper, apiarist of a beehive tree hollow


bartnik

bartnik m animacy unattested (canonical)

Polish: bartnik

From barć + -nik. First attested in 1417.

Yan bartnika fpusczyl w moyø dzedynø sylø moczø

1879 [1417], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 177:

Apiaster […] est [est] apum magister barthnyk

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 17v:

(beekeeping, attested in Masovia, Greater Poland) beekeeper, apiarist of a beehive tree hollow


gzło

Polish: giezło, gzło, żgło

Perhaps a doublet of czecheł. First attested in the middle of the 15th century

Yakom ya thobye nye wszyala gszla, yadancz sz thoba na woszye

1950 [1480], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1525, Warsaw:

(attested in Masovia) shirt (article of clothing)

A gdisz ge bil omyl, oblegl byskupa we gzlo lnyane (vestivit pontificem subucula linea) y opassye gy passem a obleczye w suknyøø modrøø

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 7:

Thy, dzyevko luda mego, opaschy szye ve vloszyenycza, czvsch zglem vloszyanym (filia populi mei, accingere cilicio

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 736:


wargal

Stanisl[aus]... pro septuaginta asseribus *wanszoszø... habet sibi solvere... sicut emptores vlg. warghale... inveniant

[1431], Adam Wolff, editor, Rękopiśmienne ekscerpty Adama Wolffa pochodzące z mazowieckich ksiąg sądowych, Łomża, pages 1, 152v:


wyza

Inherited from Proto-Slavic *vyza. First attested in 1472.

Vyza vsio

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1427:

Iporus vyzą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 64v:

(attested in Greater Poland) beluga, European sturgeon (Huso huso)


pochwat

Movyly, by szye on krolyem czynyl... A temv snadz pochvat ymyely z [o]oney chvaly dzyeczynney, ktorą y chvalyly v kvyethna nądzyelyą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 778:


bleń

Inherited from Proto-Slavic *bel(e)nъ. First attested in 1460.

Blen attricus

1900 [1460], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3369:

Hyoscyamus niger
Hyoscyamus niger#Translingual


berła

desctree

Polish: berło, barło, berła (Middle Polish)
→ Kashubian: berło

Silesian: berło

Etymology tree
Latin ferulabor.
Middle High German ferlabor.
Old Czech berlabor.
Old Polish berła
Borrowed from Old Czech berla. First attested in the 15th century.

etymon

Pyorlo sceptrum est signum regale, eyn zepter, vel regia potestas

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 66:

(attested in Greater Poland) sceptre; royal power (ornamental staff; authority represented by this staff)


wiece

Polish: wiec

Chceemi, abi nasza wstawyenya wszystka nynye w wyeczv wyelkeem (in colloquio generali) w Wyslycy vczynyona, nye patrzyli przemynąlich... rzeczi

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 20:

Adame, thi bozi kmeczw, thi syedzysz w boga weczw

1937 [1408], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number B, Krakow:

(attested in Masovia, Lesser Poland) assembly, council (gathering of feudal lords to discuss legal affairs)

Terminum habent na wecze Cracouie

1856-1870 [1400], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 11050:

Przewrothny obiczay w othkladanyv rokow vyecza pospolitego (colloquii generalis)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 73:

Przed oblycznosczą krolya alybo wyeczv wyelgheem (in colloquio generali)... skazaw, sząndza zlego skazanya naganyoon bicz ne mozze

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 18:

(attested in Masovia) date or session of such a meeting

Jaco Jan ne ssmowil swego possla, kyedi by mal wyecze w szwey wsszy

1959 [1414], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 703, Poznań:

Colloquium wyecze uel poradzenye

1876-1929 [XV in.], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XXVII, page 267:

(attested in Greater Poland) court; proceedings

Zzalilo szø gego gemu, isze czlowyeka vczynyl na szemy... a wistrzegayøcz ge, isze bødø w wyeczu (tactus dolore cordis intrinsecus, war. et praecavens in futurum, Biblia ołomuniecka: wystrziehage sie buducie vieci vecie)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 6:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:


bębenek

bębenek m animacy unattested (canonical)

Polish: bębenek

Silesian: bymbynek

From bęben + -ek. First attested in 1408.

Tria recia vlg. dicta wanczerze et bambenky

1877-1999 [1408], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume V, Greater Poland, page 132:

(attested in Greater Poland) type of net