stróża

Yakom ya tego yanczcza nye dal panu podszadkowy w yego stroszą

1960 [1432], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 1072, Pyzdry:

Werzisz w tho, czlowecze zbozny, ysz przesz trud bog swoy lud odyal dyabley strozey

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) guarding; watching over; supervising, taking care of; defending

Bo tisøcz lat przed oczima twogima iaco dzen wczorayszi iensze pominøl, a strosze (custodia) w noczi

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 89, 5:

(attested in Lesser Poland) time of a night watch

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Lesser Poland; attested in Lesser Poland

Thego domv racz bycz stroza..., panno mylosczyvą

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 213:

Prawa dobra zensczynaa... iest stroza mysli

1873, Zygmunt Gloger, editor, Ułamek starożytnego kazania o małżeństwie:

Zalozil strozø (posuerat in insidiis) myedzi Bethel a Hay

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 12:

Stroza custodia (cecidit Babylon magna et facta est... custodia omnis spiritus immundi et custodia omnis volucris immundae Ap 18, 2)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 138:

Ab omni seruitute, pouoz uidelicet et preuod et strose homines... immunes constituens

1928 [1225], Karol Maleczyński, Studia nad dyplomami i kancelarią Odonica i Laskonogiego (1202-1239), volume IV, page 339:

Strozam cum *pomochne soluunt

1875 [c. 1125], Wojciech Kętrzyński, Stanisław Smolka, editors, Codex diplomaticus Monasterii Tynecensis = Kodeks dyplomatyczny klasztoru tynieckiego. Cz. 1, Obejmująca rzeczy od roku 1105 do roku 1399, Tyniec, page 2:

(attested in Lesser Poland) obligation to guard a town, which favor was later returned by tribute in kind or money

Tenutariis et gubernatoribus custodie nostre piscium al. strosza... graciam regiam

1874 [259], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVII, page 30:

Royal fish farm on the outskirts of Krakow.


biret

Polish: biret

Borrowed from Old Czech biret, from Medieval Latin birretum, from Late Latin birrus (“large hooded cloak”), from Gaulish *birros (“short cloak”), from Proto-Celtic *birros (“short”). First attested in 1405.

der

Yacosm ne wszanl chøszebnø rzeczø panczi *krziwen y bireta Ianowi Gelenewi

1902 [1405], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 252:

(attested in Greater Poland) kind of cap (headwear)


rogozie

Fetida spatula, matta, spatula fetida rogoszye

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 121:

Alga est, quod proycit mare, vel herba marina rogoszye vel rogoza

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 85:

(attested in Greater Poland) Species of seaweed.


mrzost

In prima congelacione aque et in estivali capturis squillarum, que mrost vocatur, nostra sagena ab uno fine lacus usque ad alium primum tractum obtineat

1877-1999 [1235], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume I, Greater Poland, page 153:

(attested in Greater Poland) fish spawning


człek

Polish: człek

Silesian: człek

Clipping of człowiek. First attested in 1399.

Sulyma ne gest slodzegem..., ale gest dobry czlek yako gyni

1901 [1423], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, Radom, Sandomierz, Opoczno, page 302:

Swadczimi, kedi zødal Jaroslaw v Paska praua na Paula, a on wtenczass gego czlekem ne bil

1887, 1889 [1399], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 779, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

(attested in Greater Poland) subject; peasant


ząbr

Polish: żubr

Zøbrz zubro

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1847:

Boleslaum ducem... in saltus de Vszosin, quibus zubronum habebatur copia, est secutus. Cumque Boleslaus dux multis mactatis feris zubronem unam rarae magnitudinis et ferociae

1873-1878, Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Historiae Polonicae libri XII, volume I, Łysa Góra, page 462:

Qui Michael nominavit se de clenodio duorum cornuum jelen[ia] y zambrza, de proclamacione Rogala

1856-1870 [1400], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 10425:

Militares et cives..., qui portant caput zubronis pro insigni

1887, Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Banderia Prutenorum, Krakow, page 578:

Bison bonasus
Bison bonasus#Translingual

(attested in Lesser Poland) European bison (Bison bonasus)

Zambrs tigris (concordes varia ludunt cum tigride dammae)

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 345:

Quem pannum dedi nuncio ducum Mazowie, qui portavit tigridem al. zubrum

1960, Stanisław Gawęda, Zbigniew Perzanowski, Anna Strzelecka, editors, Rachunki królewskie z lat 1471-1472 i 1476-1478, Krakow, page 218:

Panthera tigris
Panthera tigris#Translingual

(attested in Lesser Poland) tiger Panthera tigris

Oxa, oxula *rzønbrz

1900 [1460], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3670:

Carex arenaria
Wikispecies:Carex arenaria


baczenie

Polish: baczenie

Silesian: bŏczynie

/baːt͡ʃʲɛɲɛː/

From baczyć + -enie. First attested in 1450.

Kv prawdzye mali alybo radszey nygeden bacczenya zrok ymyaan (ad veritatem parvus vel potius nullus respectus habetur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 24:

(attested in Masovia) verbal noun of baczyć (“heeding, paying attention, noticing”)

O glembokych tayemnycz baczenyu

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 103 arg:

(attested in Greater Poland) verbal noun of baczyć (“consideration, contemplation”)


kostarz

kostarz m animacy unattested (canonical)

By surface analysis, kość + -arz. First attested in the beginning of the 15th century.

etydate

Sz nesktorego szyna slodzeg byua, kostarsz y pyganicza

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 12a:


świeboda

świeboda m animacy unattested (canonical)

Przetocz stol weliky sweboda, staye na nym pywo y voda, y k temu møszo y chlep, y wele gynich potrzeb

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 8:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) generous man

Ioannes... servis suis 20 marcas in villa deserta... cum libertate al. swyeboda 3 annorum inscribit et donat

1905, 1907, 1908 [1481], Theodorus Wierzbowski, editor, Matricularum Regni Poloniae summaria, excussis codicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur. P. 4, Sigismundi I regis tempora complectens (1507-1548). Vol. 3, Acta vicecancellariorum, 1533-1548, volume III, number 208:

relief from burdens in favor of a feudal lord


obmówienie

Polish: obmówienie

/ɔbmɔːvjɛɲɛː/

From obmówić + -enie. First attested in 1471.

Sub obtentu, id est sub occasione pod obmovyenym (qui devorant domos viduarum sub obtentu prolixae orationis Marc 12, 40)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 121:


obmawianie

Polish: obmawianie

From obmawiać + -anie. First attested in c. 1500.

Tenor obmavyanye, inde dicimus: tenore presencium obmavyanym nynyeschych lystow vel podlvg vylozenya nynyeyschych lystow

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 54:

(attested in Greater Poland) contents of a written document


mówienie

Polish: mówienie

Inherited from Proto-Slavic *mъlvľenьje. By surface analysis, mówić + -enie. First attested in 1433.

Nad mowienie

1874-1891 [1433], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 293:

A tez w pozpolythem movyenyv (in communi ... loquela)... [maj]ą sye przysągy vyarovaczi

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 717:

(attested in Lesser Poland) conversation

Komornyczy albo vrzadnyczy... nye mayą, nyszlyby wlosthne szwe rzeczy, mowycz any kv mowyenyv rzeczy sz sądv szą wsznoszycz (non debebunt alias causas, nisi proprias, procurare vel procurandum se de iudicio levare)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 78:

(attested in Masovia) verbal noun of mówić (“appearing in court with statements”)

Wessolee bødz gemv *mlowenye (eloquium, Puł: molwyenye) moye

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 103, 35:

Modlytwa gego y vsliszenye, wszitki grzechi a potøpa... popysano wszitko w mowyenyv Ozay (scripta sunt in sermonibus Hozai)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 33:

(attested in Lesser Poland) speech (formal session of speaking, especially a long oral message given publicly by one person)


atłas

zlw-opl-noun

atłas m animacy unattested (related adjective atłasowy)

atłas m animacy unattested (canonical)
atłasowy (adjective)

Polish: atłas
→ Kashubian: atłas

Silesian: hatłas

Borrowed from Ottoman Turkish اطلس (atlas). First attested in 1393.

bor+

Pro IV staminibus purpure al. atlas nigri coloris

1874 [1393], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 159:


bezprawność

Polish: bezprawność

Silesian: bezprawność

From bezprawny + -ość. First attested in c. 1455, but in common usage only as of 1460.

etydate

Besprawnoscz iuris vacuitas

[c. 1455-1460], Rękopiśmienne ekscerpty, page 21:


rokicina

Rokyczyną *ffructicetum

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 85:

(attested in Greater Poland) creeping willow, Salix repens subsp. rosmarinifolia


trzewa

Polish: trzewa, trzewia

Silesian: strzewa

Inherited from Proto-Slavic *červo. First attested in the end of the 15th century.

Tham gy (sc. kostarza) dyably pochwiczyly..., thrzewa sz nyego wytranczyly

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 137:


czyżyk

Polish: czyżyk

Silesian: czyżyk

→ Old Prussian: czilix

Inherited from Proto-Slavic *čižikъ. By surface analysis, czyż + -yk. Compare Old Slovak čížik, Upper Sorbian čižik.

Spinus spinus
Spinus spinus#Translingual

Eurasian siskin (any bird of the species Spinus spinus)


czmiel

Polish: trzmiel

Sczmyel scabro

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 490:

Sed verum est, quia apis recipit mel in floribus, sed czmel in spinis

1981-2001 [15th century], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Grochów, Kcynia, page 99:

(attested in Pomerania, Lesser Poland, Greater Poland) bumblebee (Bombus)

attested in Pomerania; Lesser Poland; Greater Poland; attested in Pomerania; Lesser Poland; Greater Poland

Sczmel athaczella

1900 [1460], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3367:

Melampyrum nemorosum
Melampyrum nemorosum#Translingual

Przmyel fusarius

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 81:

(attested in Greater Poland) a species of spindle tree Euonymus


przebieg

przebieg m animacy unattested (canonical)

Silesian: przebiyg

Polish: przebieg

Deverbal from przebiec. First attested in 1407.

Villae... cum fluviis, piscinis,... z dolynąmy, montibus y rownoscziąmy et cum aliis przebiegii ad eas villas..., sicut ex antiquo pertinebant

1868 [1407], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume VII, page 51:


gędźba

Inherited from Proto-Slavic *gǫdьba. By surface analysis, gąść + -ba. First attested in the 15th century.

Staly vczeny dzerszøcz gødzbø Dauidowø (tenentes organa David), a kaplany trøbi

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 26:

Czlowyecza roskosch podluc czyala, yąsz zli maya za blogoslawenstwo, zalezicz... na glossyech gączbi, pyszdzbi

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 238:


zełw

Nurus slew (socer nurum suam polluit nefarie Ezech 22, 11)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 227:

Filia Wlodimiri... habet terminum cum suis zeluami infra duas septimanas et constituit suum patrem procuratorem

1897 [1387], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 435, Łęczyca Land:

(attested in Greater Poland, Sieradz-Łęczyca) daughter-in-law

Cum sua levira al. zelwya

[1478], Adam Wolff, editor, Rękopiśmienne ekscerpty Adama Wolffa pochodzące z mazowieckich ksiąg sądowych, Kolno County, pages 2, 282:

(attested in Masovia, Sieradz-Łęczyca) sister-in-law


świekier

świekier m animacy unattested (canonical)

Polish: świekier

Byl Annasch szvyeker Cayffaschow (socer Caiphae Jo 18, 13)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 669:


postawa

Polish: postawa

Silesian: postawa

Inherited from Proto-Slavic *postava. By surface analysis, deverbal from postawić. First attested in the 14th century.

surf

Postawa apparencia

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 266:

Statura humilis per humilitatem postava pobozna przesz prostoscz

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 66r:

Gestus […] actus corporis cogitatio vel mos postavą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 57v:

(attested in Greater Poland) posture (positioning of one's body)

nature; shape (external appearance)
posture (positioning of one's body)

Nye patrzi na gego oblycze any na postawø gego wisokoscy (altitudinem staturae eius)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 7:

Bog gest z osoby albo sz postawy (ex substantia) oczczowy przed weky vrodzon

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 29:

(attested in Lesser Poland) essence, substance (set of essential features, what is essential and unchangeable in an object)


bezmian

bezmian m animacy unattested (canonical)

Polish: bezmian

First attested in 1483. Compare Old East Slavic безмѣнъ (bezměnŭ).

Do... octo homines, videlicet villanos nominatim,... secundum nomine Stanislaum Alexeyovicz et legittimis ipsius cum proventibus, videlicet dwa besmyany mellis, dvye daklye siliginis,... quartum Mylonowicz cum... proventibus, videlicet thry besmyany mellis,... quintum Lvpko cum... labore proventibusque tres grossos,... thrzy besmyany

1932-1939 [1483], Jan Fijałek, Władysław Semkowicz, editors, Codex diplomaticus ecclesiae cathedralis necnon dioeceseos Vilnensis. Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji wileńskiej, volume I, page 388:

unit of weight of approximately one kilogram


brzeczka

desctree

Polish: brzeczka, brzedka (Middle Polish)
→ Old Ruthenian: бречка (brečka)

Silesian: brzyczka

Inherited from Proto-Slavic *brečьka. First attested in 1450.

Brzecka braxidium, id quod primo exit de braseo, cum coquitur cerevisia

1450, rkps Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. KP 224., Uście Solne, Lviv:

Braxibium […] dicitur esse illud quod primo exit de braseo cum coquitur ceruisia proprie brzeczka

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 38r:

Braxidium […] et dicitur esse illud quod primo exit de braseo cum coquitur ceruisia proprie brzecka

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 30r:

Braxibium […] dicitur quod prius exit de braseo cum quoquitur ceruisia vlg. br[z]aczka

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 40va:

Braxibium […] dicitur esse illud quod prius exit de braseo cum coquitur ceruisia proprie brzeczka

XV p. post., rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 3297, z r. 1476, page 34r:

Braxidium […] dicitur esse illud quod primo exit de braseo vlg. brzeczca

XV p. post., Rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 1630, page 14r:

Brixinium wrzeczka

XV p. post., Wokabularz petersburski II, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.XVI.12, page 9:

Braxivium brzyeczka

XV p. post., Wokabularz petersburski III, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.32., page 10:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands, Greater Poland, brewing) wort (malt extract from which beer is made)

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; Greater Poland

Nectar brzeczka secundum polonos

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 5:

Nectar est dulcis potus vel claretum lauter getranck brzeczka secundum Polonos

ca 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 87r:

Nectar dulcis potus brzeczką

ca 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 87v:

(attested in Greater Poland) sweet drink


lichota

Polish: lichota

Inherited from Proto-Slavic *lixota. By surface analysis, lichy + -ota.

Nenawidzal ies wszech, czso czinø lichotø (iniquitatem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 6:

Lychota erumpna

1915 [15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 520:


szkolny

szkolny m animacy unattested (canonical)

Polish: szkolny

Silesian: szkolny

From szkoła + -ny. First attested in the first half of the 15th century.

etydate

Ita debet fieri iuramentum Iudeorum..., et hoc debet mandare ministerialis vel szkolny

1895 [End of the 15th century], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume V, page 100:

(nominalized) teacher of a Jewish elementary school who also performs certain auxiliary functions in the Jewish judiciary


mnóstwo

Polish: mnóstwo

Inherited from Proto-Slavic *mъnožьstvo. By surface analysis, mnogi + -stwo.

Podlug mnoszstwa (secundum multitudinem) zglob gich wiszeni ie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 12:

(attested in Lesser Poland) plentitude, multitude (large amount)

Ia w mnoszstwe (in multitudine) miloserdza twego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 7:

(attested in Lesser Poland) vastness, greatness, abundance

Gasczicil ies me... od mnoszstwa (a multitudine) stroiøczich lichotø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 63, 2:

(attested in Lesser Poland) crowd; people; common people


szuja

Polish: szuja, suja (Far Masovian)

Inherited from Proto-Slavic *šuja (“left (side)”). First attested in 1478.

inh+

Dedi 20 grossos pro szvgyą ad reformandam scuttam

1959 [1478], “Księga skarbowa Janusza II księcia mazowieckiego z lat 1477-1490”, in Jerzy Senkowski, editor, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, volume 7, number 3, number 214, Masovia:

(hapax, attested in Masovia) wooden material for repairing a boat


czecheł

czecheł m animacy unattested (canonical)

desc

Polish: czecheł, czechło, czacheł (Middle Polish)

Inherited from Proto-Slavic *čexъlъ. First attested in the 15th century.

Jako ja nye wzyąla od Jachny czechla y czepcze s moya dzewka, s Malgorzetha

1950 [1452], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 933, Warsaw:

(attested in Masovia) white shirt or dress

Lasyebne czechly sudaria

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 11:


przymówka

Polish: przymówka

From przymowa + -ka. First attested in c. 1460.

Arenga, przymowka, pro priuilegiis

1901 [c. 1460], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 379:


użytek

Polish: użytek

Silesian: użytek

Inherited from Proto-Slavic *užitъkъ. By surface analysis, użyty + -ek. First attested in the 14th century.

Czso wszøto Maczeyewi kon y odzene, to ne s yego vzithkem ani gego kaznø

1959 [1391], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 287, Poznań:

Czso Krziwosandowi vkradzoni kone, tego Sandziwog vzitka ne ma

1959 [1368], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 3, Poznań:

(attested in Greater Poland) benefit, use (good gotten from something)

Jako gya na zasthawysku, na lasche, na roboczye gyego nye pobral ryb robothy gyego anym go vmyeyszyl we dkwpa vzythkoph

1950 [1497], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1782, Warsaw:

Vyedzącz tesch dyabel, ysch temv ystnemv zdrayczy oczyecz podal vschytko v racze, zle czvsch vbaczay a dobre na vzytek

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 531:

Ny mamy s tego przyszastwa ktorego vszythku any platu

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 60, 3:

Jaco czso Wøczoszca na Maczku dobila yedennaczcze grziwen iszczini na zastawe, tego wszitku szescz grziwen pobral

1967 [1409], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 406, Kościan:

Jaco *Potrt bil Micolaiewim Czecziradowim soltissem y posedl, y prowadzil sø s gego dzedziny, ne postapywsy gego vzitkow any vprawysny

1960 [1412], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 357, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) rent paid by a peasant to a feudal lord

Jaco Gnevomir f Rogalinie ne zastauil Woczechoui niyednich vszitkof, yedno rolø a løki

1959 [1391], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 114, Poznań:

(attested in Greater Poland) harvest (crop, products, benefits provided by a cultivated field, forest, meadow, pond, apiary, etc., as well as objects from which benefits flow, as well as the right to receive them)

Nye sbyray gronnich yagoth, ges to ostawayø, acz syø dostanø kv vzitkv przichodzøczemv

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 21:

Ffides autem est deus, qui non pacietur vos temptari supra id, quod potestis, sed facit cum temptacione eciam proventum, vzythek, vt possitis sustinere

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 105:

(attested in Southern Borderlands) successful, favorable outcome


dzięgna

desctree

→? Russian: цинга́ (cingá, “scurvy”)
→ Armenian: ցինգա (cʻinga)
→ Kildin Sami: цыӈӈьк (cyŋŋ’k)
→ Polish: cynga
→ Skolt Sami: câʹǧǧ

Inherited from Proto-Slavic *dьgna, with secondary nasalization. First attested in c. 1500.

Dzyagną dentile, zanfleisch, dentina idem

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 16:


pomawianie

Polish: pomawianie

From pomawiać + -anie. First attested in the fifteenth century.

Navroczyvschy szye yescze k tym slovom, ktore szye dzyaly przy tey zalobye albo na pomavyanyv Iesucrista

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 789:

Insultacio przegarzanye vel pomavyanye

1915 [Fifteenth century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 516:


pomówienie

Polish: pomówienie

/pɔmɔːvjɛɲɛː/

From pomówić + -enie. First attested in 1404.

Quidquid Johannes... et eius uxor legittima de dampno perceperit super simplicem eorum assercionem vlg. na pomowcze (pro pomowene) sine iuramento, hoc totum dampnum in me... redundabit et transibit

1895 [1404], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume X, page 141:

verbal noun of pomówić (“making a verbal accusation made in court”)


zmówienie

Polish: zmówienie

/zmɔːvjɛɲɛː/

From zmówić + -enie. First attested in the fifteenth century.

Nicolaus... actor contra Johannem Pyenąszek... terminum habent... pro eo, quia condictacionem al. smow[ie]nye cum olim honorabili Johanne..., homine spirituali et sterili, tamquam bona pro bonis fecisti, quod tu tamen cum homine spirituali et sterili facere non potuisti juridice

1856-1870 [1480], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 4231a:

Oczecz, szyn, dwch swąthy, bog w troyczy yedyny, racz bycz sz namy y s vamy dlą thych slow szmowyenya

1853 [1450], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 120:

Szedl Ionatas na pole podle smowyenya Dauidowa (iuxta placitum David)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 35, 20:


namówienie

Polish: namówienie

From namówić + -enie. First attested in the fifteenth cenutry.

Aczby taczy naszą laską zasyą w krolestwo byly przyiączy, a wszakosz o namowienye (pro furtis et dampnis) maya opowyedacz a dosycz vczynycz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 39:

(attested in Lesser Poland) verbal noun of namówić (“accusing, blaming”)


wymawianie

Polish: wymawianie

From wymawiać + -anie. First attested in the fifteenth century.

Doctorum flos, eximius Ieronimus, humanas excusaciones, wymalwane, confundans ait

1956 [Fifteenth century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 57r:

Sexto dyabolus facit homines muttos ficcione, vymawyanym, multi enim sunt, qui in confessione excusant sua peccata et paliant ea tayą

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 175:


wymówienie

Polish: wymówienie

/vɨmɔːvjɛɲɛː/

From wymówić + -enie. First attested in the fifteenth century.

Uczeczmy syą do boga wszechmocznego, yschby gy (sc. ducha świętego) nam raczyl szeslacz w syercza nascha, mnye na dobre vymovyenye a wam na pylne sluchanye

1853 [Fifteenth century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 35:

Tho wymowyenye nye ma moczy (exceptionem non habere potestatem) any szyą moze ostacz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 96, 2:

Odpovyedzenye mylego Iesusza albo vymovyenye, ysz to ynako bycz nye moglo

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 504:


wkład

Polish: wkład

Deverbal from wkładać. First attested in 1465.

Non consuimus (sc. nos sutores Ruthinicales) nisi more antiquo, videlicet absque apposicione corrigii circa subsaliacionem vlg. besz *wgladu

1868 [1465], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 446:

insert (strip of leather placed inside the shoe around the sole)


gańba

Polish: gańba

Silesian: gańba

Inherited from Proto-Slavic *ganьba. By surface analysis, ganić + -ba. First attested in the 14th century.

Bo yesm prze czę czyrpyal gaynbę, przykryl srom lycze moye (quoniam propter te sustinui opprobrium, operuit confusio faciem meam)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 68, 10:

Contumelia id est vituperium laster oder honsprechung potwarz ganbą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 34r:

(attested in Greater Poland) ridicule, mockery

Wschelky grzech y ganyba przeczyw bogv oyczv y synv bądzye odpvsczon, alye ganba ducha szvyątego nye bądzye odpvsczono (omne peccatum et blasphemia remittetur hominibus, spiritus autem blasphemia non remittetur Mat 12, 31)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 32:

Szluga w potrzebysznye panszkyey bythy... ma czynycz szam o szyą y o szwe rany, pan owszelky o szkodą y o ganybą szwą

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 144:

Obleczeni bødzcze w ganbø y we sromotø (induantur confusione et reverentia), gisz zloscz na mø molwø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 34, 30:

Poslal bog angyola..., gen zabyl wszelkego møsza sylnego... y ksyøszøta woyski krolya asyrskego y wrocyl syø z ganbø (reversusque est cum ignominia, 1471 MPKJ V 51: z ganbą cum ignorancia)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 21:

A gdysch yest... Iesus szyedzyal navczayącz, lycemyernyczy zydovsczy... vyelyką *gambą myslyly, yakoby y vchvaczyly w slovye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 464:

Ktos bi kole poyøl szostrø sw[y]ø... a opatrzilbi gaynbø gey, a ona opatrzilabi ganbø bratowø (et viderit turpitudinem eius, illaque conspexerit fratris ignominiam), nyeslvsn[y]ø iesta rzecz vcinila, zabita bødzeta oba

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 17:

repugnant thing; evil deed, abominable thing

Ganba nostra rusticitas

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 139:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) rudeness (gross lack of manners)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Ganbą sermonem (dicamus unusquisque nostrum sermonem, qui praecellat, et cuiuscumque apparuerit sermo sapientior alterius, dabit illi rex Darius dona magna III Esdr 3, 5)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 53:


pocałowanie

Polish: pocałowanie

From pocałować + -anie. First attested in the fifteenth century.

Day my poczalowanye (osculum), synu moy!

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 27, 26:


ucałowanie

Polish: ucałowanie

From ucałować + -anie. First attested in the fifteenth century.

Fornicacio... aut auaricia nec nominetur in vobis..., aut turpitudo, gl. ut in osculis et amplexionis szprosznoszcz w oblapyenyv albo w *vczalowanya (Eph 5, 4)

1880-1894 [Fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 76:

(attested in Southern Borderlands) verbal noun of ucałować


zmowa

Polish: zmowa

Deverbal from zmówić. First attested in 1399.

Yaco prawe Czestco mal tø smowø s Yaroczem, ese ne mal ten wol dawnosczø sginacz

1888 [1399], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 96:

Poydzy a vczwyrdzywa slub myedzi mnø a myedzi tobø... Bødzeszly ti, Iacobye, myecz mee dzewky, czyly gynø zonø poymyesz, mymo moyø dzewkø, [podlug] smowi nygednego szwyatka nye (nullus sermonis nostri testis est), gedno pan bog

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 50:

Iakom ya Staszka ne puszczil na szmowe, ale my vczecl

1920 [1426], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 2158, Zakroczym:

Jako Micolay v mnye *sznowø na drugi rok przigøl

1950 [1433], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 488, Warsaw:

(attested in Greater Poland, Masovia) agreement, arrangement, deal

Jako ya s Marczynem, Pyothrem... zadnym *duchem zazzenym any smova, any chytroszcza na schkoda Szwyanthczina nye zaprzaly any zatagyly przyvyleya korzennego

1908 [1474], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume VIII, pages 2, 30:

Przetoze wszelka wloscz gymyenya waszego pod smow[y]ø vicvpyenya przedawana bødze (sub redemptionis condicione vendetur)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 25,24:

condition (logical clause or phrase that a conditional statement uses; requirement or requisite)


namowa

Polish: namowa

Deverbal from namówić. First attested in 1421.

Yako Bronisz nye odpusczil tey wyny kmyotowycem... namowø podsandkowø

1960 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 686, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) persuasion, convincing


trześnia

desc

Polish: trześnia, tereśnia (Central Greater Poland), trzęśla (Ostróda)

Silesian: trześnia

Inherited from Proto-Slavic *čeršьňa. First attested in 1398.

Johannes, Jacussius... terminum... habent... pro... detruncacione arborum czrzesna

1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 7340:

Yaco Staszek ne bral czrzesni... w Marczinowey czøsczi

1920 [1411], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1663, Płońsk:

(attested in Masovia) sweet cherry, Prunus avium (fruit)


debrz

⇒ Polish: debrza

Inherited from Proto-Slavic *dь̏brь. First attested in 1476.

Niwą roley *na[d]debrczą konczu myąschego

1856-1870 [1476], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 4175:


pasirzb

pasirzb m animacy unattested (canonical)


krzeczek

krzeczek m animacy unattested (canonical)

/kr̝ɛt͡ʃʲɛk/

/kr̝ɛt͡ʃʲɛk/

Cognate with Czech křeček and Slovak škrečok.

Krzeczek *dromula

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1493:

Grillus... est animal retrocedens et venatur formicam krzeczek

1885-2024 [1457], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 14:


giża

>? Polish: gira (“leg”)

Inherited from Proto-Slavic *gyža (“stump”). First attested in 1255.

inh+

Gysza spatula

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 488:

(attested in Greater Poland, Masovia) ham, buttock (animal leg or rear)

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Ab omni liberamus exactione, ... a dacione cise, rogoue, stan

1874 [14th century], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume III, page 48:


obmowa

Polish: obmowa

Deverbal from obmówić. First attested in the fifteenth century.

Panye bozye, wybawy mye od obmowi nyeprzyiaczyelszkyey y od yąziku zlosczywego (a labiis iniquis et a lingua dolosa Psal 119, 2)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 74b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) badmouthing; defamation, slander


zbrodzień

zbrodzień m animacy unattested (canonical)

Polish: zbrodzień (obsolete)

⇒ Polish: zbrodnia, zbrodnik

Derived from Proto-Slavic *sъbrodьňь, from *sъbresti, possibly via East Slavic.

Albertus... plebanus ipsem verbis inhonestis et illicitis infamatoriis tractavit, vocando eum vari[c]atorem al. sbrodnem

1927-1930 [1487], Wilhelm Rolny, editor, Najstarsze akta konsystorza lwowskiego. Acta officii consistorialis Leopoliensis antiquissima, volume I, number 1962, Lviv:

(attested in Southern Borderlands) criminal, offender


bazyliszek

zlw-opl-noun

bazyliszek m animacy unattested (related adjective bazyliszków)

bazyliszek m animacy unattested (canonical)
bazyliszków (adjective)

desctree

Polish: bazyliszek
→ Kashubian: bazyliszk

Etymology tree
Proto-Hellenic *gʷatiléus
Ancient Greek βᾰσῐλεύς (basileús)
Proto-Indo-European *-iskos
Ancient Greek -ῐ́σκος (-ískos)
Ancient Greek βασιλίσκος (basilískos)bor.
Latin basiliscuslbor.
Old Czech bazilišekbor.
Old Polish bazyliszek
Borrowed from Old Czech bazilišek. First attested in the 14th century.

etymon

Na zmigi y na basiliszku chodzicz bødzesz y podepczesz lwa y smoku

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 90, 13:

Linx est animal quoddam habens acutissimum visum bązylyschek ostrovydz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 75v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) basilisk (mythical snake-like dragon, so venomous that even its gaze was deadly)


nakład

Polish: nakład

Silesian: nŏkłŏd

Deverbal from nakładać. First attested in 1423.

Yako Bodzey stal radø y nacladem z Yaroslawø o thø czyanscz, gyesz zyscala w Nadarszyczach, a nygdy yey nye pusczil prosno

1960 [1423], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 719, Pyzdry:

[C]zastokrocz myedzi naszimi poddanimi o granicze gadky bywayą, myedzi ktorimi naklad straw y szylnych roboth rostargnyenya bywayą (ex quibus expensae augentur)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 7:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) expenses, costs

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

Naklady impensas (erat... idolum..., et impendebantur in eo per dies singulos similae artabae duodecim et oves quadraginta vinique amphorae sex... Nisi dixeritis mihi, quis est, qui comedat impensas has, moriemini Dan 14, 7)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 110:

load (that which is loaded or put somewhere)


uchwała

Polish: uchwała

Deverbal from uchwalić. First attested in the fifteen century.

Vchvala laudum

1874-1891 [Fifteen century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 343:

Pakly ktho thą vchwaląn (nostrum statutum) przestanpicz smyal knabrnye..., taky przestampcza... karan ma bicz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 89:

(law, attested in Masovia) resolution (written motion adopted by a deliberative body)

Arbitrium, voluntas, consensus vlg. wffala, wola

1876-1929 [Middle of the 15th century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XXVII, page 266:

ordinance (decision of city authorities, city law)


obiec

Polish: obiec

Inherited from Proto-Slavic *obьťь. Doublet of obec, a borrowed form. First attested in 1439.

Nobilis Andreas produxit... duos nobiles... post patrem, item produxit nobilem Petrum... et Martinum... post matrem, item produxit duos tercios... de communibus al. s obcze... Iurauerunt primi et sequentes..., quod... Andreas... est nobilis

1878-1889 [1439], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Greater Poland, page 343:

(attested in Greater Poland) Synonym of obec


przemowa

Polish: przemowa

Deverbal from przemówić. First attested in the fifteenth century.

Percantatores, id est zaclinacze vel lekowniczy, czszo *przemowmy nyemoczy lekugya

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Zakroczym, page 375:

(attested in Masovia) utterance said when reciting a charm

Dobrze yemv by bylo, by szye byl nye narodzyl, podlug pospolney przemovy: lyepyey by nye bycz, nyzly by slye bycz (vel usualiter dictum est: melius esset ei non esse, quam male esse)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 547:


piecza

Polish: piecza

Inherited from Proto-Slavic *peča. First attested in the 14th century.

Non est tibi cura pyecza

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 358:

Francyszek *wnukephi swogą Lucziyą... syrotha... kv trzymanyv y chowanyv wszyąl na swą pyeczą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 37:

(law, attested in Masovia) custody (legal representation and supervision over underage children or over women and their property)


odpowiedzenie

Polish: odpowiedzenie

/ɔtpɔvjɛd͡zɛɲɛː/

From odpowiedzieć + -enie. First attested in 1437.

Odpovyedzenye mylego Iesucrista na wtorą prozbą svoyey matky

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 501:

Powod zzalobą alybo rzecz pozwaneemv na pyszmye dacz alybo dobrzee maa vilozicz kv gey othpowyedzenyv (ad respondendum eidem quaestioni)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 27:

(law) defendant's response to an accusation in court

Capitulum: Panye, szmiluy se nad nami!... Odpowedzenie (responsorium): Criste, sinu boga ziuego, smiluy se nad nami!

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 115a:

(religion) prayer sung in response to a priest's chant

Odpowyedzenye diffidacio

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 86:


szwiec

Polish: szewc

Silesian: szwiec

Michaelem dictum swecz

1939 [1414], Jadwiga Karwasińska, editor, Rachunki żupne bocheńskie z lat 1394-1421, Bochnia, page 183:


założenie

Polish: założenie

Silesian: założynie

/zaɫɔʒʲɛɲɛː/

From założyć + -enie. First attested in the 14th century.

Zaloszena gor (fundamenta montium) zamøczona sø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 9:

Firmamentum vczwirdzenye aut zalozenye (erit firmamentum in terra in summis montium Psal 71, 16)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 130:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) base (bottom of some a hill or mountain)

Pamøtay, *panv, syny Edom..., gysz to mowa: Zgynaczycze, zgynaczycze asz do zaloszena w ney (sc. Jeruzalem, exinanite, exinanite usque ad fundamentum in ea)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 136, 10:

(attested in Lesser Poland) foundation (bottom of a building)

Zalozenye rodv fundamenta (fundamenta generationis et generationis suscitabis Is 58,12)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 203:

(attested in Greater Poland) base (foundation of the human race)

Ktore naszyenye padlo na kamyenye, tocz yest ten, ktory slucha slowa bozego... a ny ma w sobye maczycze, toczvsch dobrego fundamentv albo zalozenya (non habet autem in se radicem Mat 13, 21), ale yest do czaszv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 338:

Humilitas est fundamentum, zalozene, omnium virtutum

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 333:

Sic deus dilexit mundum, ubi thema saloszenye

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 43r:

Tema zalozenye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 135v:

Thema est materia dictantis vel prologus zalozenye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 137r:

(attested in Silesia, Greater Poland) subject (main topic of some work)

attested in Silesia; Greater Poland; attested in Silesia; Greater Poland

Bone indolis dobrey vrody aut zaloszenyą (videns Salomon adulescentem bonae indolis et industrium, constituerat eum praefectum III Reg 11, 28)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 82:

(attested in Greater Poland) nature (that with which one is born)

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Tegale zalozenye glownye vel ognyą

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 129:

Tegale (pro tedale) zalozenye glownye vel ognyą

(attested in Greater Poland) shield, cover; fire grate on which wood is placed

Aczbi kto s umyszla zabil blysznego swego a przez zaloszenya (per insidias), od oltarza mego widrzesz gy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 14:


zbik

desc

Polish: żbik, zbik (Far Masovian, Malbork)

Zdbyk

1915 [XV med.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 516:

Felis silvestris
Felis silvestris#Translingual


jeszczerzyca

/jɛʃʲt͡ʃʲɛr̝it͡sa/

/jɛʃʲt͡ʃʲɛr̝it͡sa/

Inherited from Proto-Slavic *aščerica. First attested in c. 1455.

De reptilibus: yesczerzycza lacerta

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 490:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) lizard (reptile)


wiewierzyca

Eodem iudicio Steczko... reposuit res Petri..., videlicet palium sericeum subductum asporgyollis al. weverzy[n]czami

1936 [1440], Jan Smołka, Zofia Tymińska, editors, Księga ławnicza 1402-1445. Librorum scabinalium, t. I, volume I, number 3238, Przemyśl:

(attested in Lesser Poland) squirrel pelt

Notum facimus..., quod... damus... sibi (sc. Geruardo)... ius Theutunicum in villa ipsius..., absolventes eam... a melle et veueritz

1877-1999 [1293], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume VI, Greater Poland, page 56:

(attested in Greater Poland) tribute paid with squirrel pelts


szczuka

Jako ja nye wszethl... do sthawv sz oscza anym vlovil sczvk za pol kopy

1950 [1479], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1504, Warsaw:

(attested in Masovia) northern pike (Esox lucius)


umówienie

Polish: umówienie

/umɔːvjɛɲɛː/

From umówić + -enie. First attested in the fifteenth century.

O tem, yako dzyevycza blogoslavyona v poslyednym vmovyenyv myala svym (leg. z swym) synem […]

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 523:

conversation (verbal exchange of thoughts)

Vmovyenye promocio

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 337:


zoła

Zola lixinium

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1103:

lixivium (solution of alkaline salts extracted from wood ashes)


pyrz

Polish: perz (“couch grass”)

Inherited from Proto-Slavic *py̑rь (“couch grass”).

inh+

Cardo vyelki osset al. pyrz

1900 [c. 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3877:

Pyrzą carduus (carduus Libani misit ad cedrum IV Reg 14, 9)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 46:

couch grass, any grass of the genus Elymus


pyrz

Polish: perz (“smoke”)

Inherited from Proto-Slavic *py̑rь (“remains of fire”).

Revolvendo, quid sit homo, quia lutum, terra et favilla pirz

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 16v:


pyrzyna

Polish: perzyna

Pyrzina fauilla

1874-1891 [C. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 83:


mieśćce

Polish: miejsce

Silesian: miyjsce

Inherited from Proto-Slavic *městьce. By surface analysis, miasto + -e. First attested in the 14th century.

place (physical area; somewhere within an area)

place (responsibility or position in an organization; role which one should fill)


krzydło

Polish: skrzydło

Silesian: krzidło

Ssmyara a pycha byzkvpya przes dwye krzydlye (per duas alas)... wyobrazzony sø y wylozzony

1901 [14th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 432:

Pod pocriczim krzidl twogich (in velamento alarum tuarum) weselicz se bødø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 62, 8:


drużka

Polish: drużka

Inherited from Proto-Slavic *družьka. By surface analysis, drug + -ka.

Coordinate term: drużba

Druszka pronuba

1885-2024 [1443–5], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 79:

(attested in Lesser Poland) bridesmaid (woman who attends the bride at a wedding ceremony)


jemiełucha

Alternative form of jemiołucha (“mistle thrush”)


kobiec

Kobyecz vagos

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1334:

Falco subbuteo
Falco subbuteo#Translingual


wysza

Polish: wyż

Vdzelal y oltarz offyerni... pyøcz lokyeth na czworo a trzy na wiszszøø (in altitudine)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 38, 1:

height (distance between the base and the top of the object)

Ogyen... pozarl Arnon Moabitskich y przebiwacze na *wissze (excelsorum) Arnon

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 28:


węda

Ku potrzebye gego szdzyalal rozmagyte ssøødi s myedzy..., wødi (fuscinulas) y male wødzycze

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 38, 3:

Vncinos wąndy aut haczky (facies et uncinos ex auro Ex 28, 13)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 27:

(attested in Greater Poland) clothes hook

Iaco... ludze z Malewa napawali dobitek y wandø ribi lowili w Sdbinskem yeszerze

1967 [1408], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 386, Kościan:

(attested in Greater Poland) fishing rod

Damus... sibi... in nostro lacu... cum his retibus piscari, videlicet cum *slampncicza, venczers et mala vanda

1877-1999 [1364], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume III, Greater Poland, page 251:

(attested in Greater Poland) rope with hooks or a small net


wędzica

Inherited from Proto-Slavic *ǫ̀dica. By surface analysis, węda + -ica. First attested in c. 1420.

Potom na pyadla rospyechu, wandziczami tarhachu

c. 1420, Legenda o św. Dorocie, page 169:

Yako ye chczemy yącz, kyedy ny mamy any szyeczy, any vedzyce

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 130:


birzwno

Inherited from Proto-Slavic *brьvьnò. First attested in the 14th century.

Co widzisz proszek w oce brata twego, a bierma, ktore w twem oce jest, nie widzisz (trabem in oculo tuo non vides Mat 7, 3)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 282:

Byrwno trabes

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 495:

Byrzmna a. trami trabes (trabes autem posuit in domo per circuitum forinsecus III Reg 6, 6)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 42:

Birzmo trabes

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 354:

Kedim birzwna rambil na tey dzedzine, ne bil Wlodek tedy w dzerzeny

1888 [1391], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 63:

Pro trabe dicto virzwno

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 9385:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) beam, log

O cthori *brziswną Pyotr na mya [zalowal] thich ya jamv nye pobral

1950 [1438], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 867, Warsaw:


płast

Boyazn boza... *slotszeyssza nad strzedz y plast (super mel et favum)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 18, 11:


męchyrz

męchyrz m animacy unattested (canonical)

→ Belarusian: міхіе́р (mixijér)

*Mąchyr* vesica

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1569:

Bødøø wrzodowye a møchyrze *nødøte (ulcera et vesicae turgentes) na lyudzech y na dobitku we wszey szemy egipskyey

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 9:

Rozdarl morze y przewodl ie, y postawil wody iaco w møchirzu (statuit aquas quasi in utre)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 16:

(attested in Lesser Poland) leather water bag


dyjabeł

zlw-opl-noun

dyjabeł m animacy unattested (related adjective dyjabelski or dyjabli or diabłów)

dyjabeł m animacy unattested (canonical)
dyjabelski (adjective)
dyjabli (adjective)
diabłów (adjective)

desctree

Polish: diabeł, dyjabeł, dejabeł, dyjaboł, diacheł (Middle Polish), dyabeł (pre-reform orthography (1816)), djabeł (pre-reform orthography (1936))
→ Kashubian: diôbéł, diabéł, diobéł
→ Slovincian: djôùbel

desc

Silesian: diŏboł, djoboł (Steuers Silesian alphabet), dioboł (simplified), dzioboł, deboł

Etymology tree
Proto-Indo-European *dwóh₁
Proto-Indo-European *dwísder.
Ancient Greek διά (diá)
Ancient Greek δια- (dia-)
Proto-Indo-European *gʷelH-der.
Ancient Greek βᾰ́λλω (bállō)
Ancient Greek διαβάλλω (diabállō)
Ancient Greek διάβολος (diábolos)bor.
Latin diaboluslbor.
Old Czech diábelbor.
Old Polish dyjabeł
Borrowed from Old Czech diábel. First attested in the 14th century.

etymon

Nepriiacele, to sø dyably, urocy cloueca gresnego, gloz sø... scrvsena vslisely

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 8:

Pogany, ize ge, gdze chcze, dyabol poganyą

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 166:

Ktho tho wsdruschy, dyabel bandzye pan gego duschi

1853 [XV p. post.], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, Rogoźno, page 44:

(folklore, religion, theology, attested in Lesser Poland, Greater Poland) devil (evil creature, the objectification of a hostile and destructive force)


zwono

Polish: dzwono

De clenodio rotham sine quarta vlg. przezwona et proclamacio Hossoria

1907 [1414], “Nieznane zapiski heraldyczne z ksiąg wiślickich/Jana Zamoyskiego notaty heraldyczno-sfragistyczne”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 7, number 17, Wiślica:

(attested in Lesser Poland) felloe, wheelrim (part of the wooden circumference in a cart wheel)

Svono chrzypthove spondile

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 137:

(anatomy, attested in Greater Poland) vertebra


zwonica

Polish: dzwonnica

Ksancz oppath thineczsky ne dal drzewa rambicz plebanowi besdzeskemu cv szwonniczy... w lesze

1895 [1425], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 166:

Jakom ne kazal mym *ludzey iachacz na Steppanowø dzedzinø, czinicz gwalt y swønicza et non super crucem

1887, 1889 [1395], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 1963, Poznań:

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.


zwon

zlw-opl-noun

zwon m animacy unattested (diminutive zwonek)

zwon m animacy unattested (canonical)
zwonek (diminutive)

Polish: dzwon

Thv szą wyelky dzyw sstal: szamy szwony szwonyli

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 195:


dźwirze

Polish: dźwierze

Silesian: dźwiyrze


plesz

Polish: (obsolete) plesz

Plesz plata

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 9:


gace

desctree

Polish: gacie
→ Czech: gatě, gaťe, katě
→ Slovak: gate, gaťe,
→ Ukrainian: ґа́чі (gáči), ґа́ці (gáci)

Inherited from Proto-Slavic *gaťę. First attested in the end of the 15th century.

etydate

Gacze braca, femoralia

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 18:

(attested in Greater Poland) pants, trousers

Gacze renale

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 9:


wieszczy

wieszczy m animacy unattested (canonical)

Polish: wieszczy

/vjɛʃʲt͡ʃʲɨː/

/vjɛʃʲt͡ʃʲɨ/

Bo gest lepsze posluszenstwo nysz obyata, ... przecywycz syø gest iako grzech wyesczego (peccatum hariolandi)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 23:


gorze

Inherited from Proto-Slavic *gȍře. First attested in the 14th century.

Gdy sthworzyl bog czlowyeka..., podal yemv ryby sz morza, chczacz go szbavycz wszego gorza, poleczyl mv rayszkye szady, chczacz gy szbavycz wszey byady

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 124:


czołn

zlw-opl-noun

czołn m animacy unattested (diminutive czołnek)

czołn m animacy unattested (canonical)
czołnek (diminutive)

Polish: czółno

/t͡ʃʲɔ(ː)ɫn/

Inherited from Proto-Slavic *čьlnъ. First attested in the 15th century.

Jesus uźrał... Jakuba... i Jana, brata jego, w czełniech (in navi Mat 4, 21)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 213:


źrzebiec

źrzebiec m animacy unattested (canonical)


zrok

desctree

⇒ Polish: wzrok, wejzrok (Chełmno-Dobrzyń)
→ Belarusian: зрок (zrok)

Silesian: zdrok

Tobye zrok on nawrocyl (te... videre fecit lumen caeli)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 3:


źmija

Polish: żmija

Silesian: żmija

Roserdze gim podlug podobenstwa wøszowego, iaco zmye gluchey (aspidis surdae) y zacyskaiøczey vszi swoie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 57, 4:

(attested in Lesser Poland) adder, viper

Nullus immundus est ovis Cristi, sed dyaboli, qui dicitur szmyą

1981-2001 [XV p. post.], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume IV, page 166:

(Christianity, derogatory) viper (Satan)


żyźń

Inherited from Proto-Slavic *žiznь. By surface analysis, żyć + -źń.

Pola twoia napelnona bødø szyzny (ubertate)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 64, 12:

(attested in Lesser Poland) fecundity, fertility


wymowność

Polish: wymowność

From wymowny + -ość. First attested in 1447–1462.

Bo thy szwą [nauk]a Aristhothelyscha... przewyszasch..., [T]ullyvscha y thesch Marona wymownoszczya

1915 [1447-1462], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 544:


skrzeczec

skrzeczec m animacy unattested (canonical)

Skrzeczecz cremium

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 489:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) pork rind, pork scratching

*Skreczecz canopeus

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1846:

hamster (any of various Old-World rodent species belonging to the subfamily Cricetinae)


szyrz

Polish: (obsolete) szerz

Vdzyalal Beseleel skrzynyø... mayøczøø poltrzeczya lokczya na dluszø a poltora na sszyrz (in latitudine)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 37, 1:

Gdisz... bila wyelka szirz myedzi gymi (cum... esset grande intervallum inter eos)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 13:


trawta

Polish: tratew, (metathesised) tratwa

Yako ya tho […], *ossmyh kloth soly […] y drugą s trawthamy […] vsskodzylesch

1950 [1473], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1423, Warsaw:

Iohannes... recognouit, quia... Nicolao... quingentos triffthi super primam aquam... in Danczk soluturos [se obligavit]

1912-1930 [1429-1433], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume VI, page 112:


jęciec

/jæ̃t͡ɕɛt͡s/

/jæ̃t͡ɕɛt͡s/


kłodnik

kłodnik m animacy unattested (canonical)

From kłoda + -nik. Cognate with Russian коло́дник (kolódnik).

Omnes homines, manentes in villis episcopi Vratislaviensis..., erunt inmunes et liberi ab omni povoz et podvoda, sed prevod ducent militare et tantummodo in hiis rebus, ferinis carnibus et piscibus, ... et militem captivum, qui dicitur clodnik

1832 [1261], Gustav Adolf Tzschoppe and Gustav Adolf Stenzel, editors, Urkundensammlung zur Geschichte des Ursprungs der Städte und der Einführung und Verbreitung deutscher Kolonisten und Rechte in Schlesien und der Ober Lausitz [Collection of documents on the history of the origin of cities and the introduction and spread of German colonists and rights in Silesia and Upper Lusatia], Silesia, page 347:

Gresnik u greseh zapecclony jesc iaco klodnik u cemnicy scouany

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page bv 4:


staciwa

Polish: staciwa (obsolete)

Perticam fullonis nawoy al. staczywe tkaczskø

1874-1891 [XV century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Zakroczym, page 375:


obrzym

Polish: olbrzym

Iako obrzymowye (gigantes) domnymani sø bili, aby byli rowni synom Enachovim

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 11:

Adducit in exemplum elephantem, obrzim, qui vnicum puerum tamen habet et hoc in centum annis, quem cum magna astucia parturit

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 62:

(attested in Pomerania, Greater Poland) giant (person, or rarely an animal, of very large proportions)

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland


juniec

Greater Polish: joniec

Inherited from Proto-Slavic *junь̀cь. First attested in the 14th century.

O ctorego iuncza Staszek na mø zalowal, tegom ya ne uszczwal

1920 [1462], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1949, Zakroczym:

Ogarnøli me czeløt wele y iunczowe tlusci osedli me (tauri pingues obsederunt me)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 12:


braciec

braciec m animacy unattested (canonical)

Inherited from Proto-Slavic *bràtьcь. By surface analysis, brat + ec. First attested in the end of the 15th century.

Nye zabyay braczcza svądv

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 8:


łusk

Lusk canderes

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 949:

Llusk arunca

1900 [ca 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4143:


ścierw

Polish: ścierw (obsolete)

Ktos bi syø dotknøl scirzwv (cadaver) czlowyeczego..., nyecist bødze

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 11:

Hoc wlpes nimirum coram querente cibum carnis, gl. cadaveris sczyrwu, tam avide arte picta et wlpiam fraudem subdola se ingessit

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 279:


alkierz

alkierz m animacy unattested (canonical)

Polish: alkier

Silesian: alkiyrz

Borrowed from Old Czech alkeř, arkeř. First attested in 1426.

Item tecturam faciat in modum crinalis, in vulgari crancz, et hoc idem tegat... simul cum propugnaculis et in eisdem propugnaculis erectis in vulgari alkerz

1874 [1426], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 991:

Ganek, halkerz pinnaculum templi (statuit eum super pinnaculum templi Mat 4, 5).

1876-1929 [c. 1500], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume X, Trzemeszno, page 383:

(architecture, attested in Greater Poland) bower, deambulatory


babina

Polish: babina

Inherited from Proto-Slavic *babina. By surface analysis, baba + -ina. First attested in 1399.

Post ipsius Martini attave, sc. babine mortem

1887, 1889 [1399], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 2337, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

(attested in Greater Poland) grandma (parent's mother)

Nobilis Elisabeth... vendidit suam porcionem in Sarnky tam matris sue et awe al. babyna pro viginti marcis

1868 [1472], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 348:


antyfona

Polish: antyfona

Learned borrowing from Latin antiphōna. First attested in c. 1475.

Antifona: Wizwol, Panie, dusze gich od wszelkiego zawøzu grzechow

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 19v:

Antifona na magnificat: O blogoslawyona... Anna szwyatha... Magnificat: Wyelby dusza moia pana

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 95b:

Tu za vmarle tako se modl. Y takoz po komplecze antifona

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 18a:

(Christianity, attested in Lesser Poland, Greater Poland) antiphon (devotional piece of music or prayer)


miązdra

Polish: miazdra

Seszlo byelmo z gego oczu, iako myøzdra z byalku iagecznego (quasi membrana ovi)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 14:


kocieł

Polish: kocioł

Jaco mi Pyotrasz mial koczel f cz[t]irech nedzelach oprauicz

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 142, Poznań:

Item braseatorium al. browar cum vasis pro braxacione cervisie al. due kadzy, koryto, kossz pywny, kocziel

1895 [1494], “Opyś podiłśkych zamki 1494 r. [Description of the Podilśky Castles in 1494]”, in Mychajło Hruszewśkyj, editor, Zapysky Naukowoho Towarystwa im. Szewczenkat [Zapysky Scientific Society named after Shevchenko], volume 7, numbers 1-18, page 6:

Ku... gyeradzye... szlusza czynyone szlotho y szrebro..., panwye pywne... y gyeden *woszkowy koczyel (eyn waschkessil), ... y drugye thakye rzeczy, czo nyewyasthy pozywaya

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 69:


czarnobyl

czarnobyl m animacy unattested (canonical)

Inherited from Proto-Slavic *čьrnobylь. First attested in 1472.

Bilicza, *czrnobil* artemesia

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 389:

Artemisia vulgaris
Artemisia vulgaris#Translingual


babimór

babimór m animacy unattested (canonical)

Polish: babimór

From baba + -i- + mór. First attested in 1437.

Babimor spica gallica, spica celtica, cauda

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2805:

stag's-horn clubmoss
stag's-horn clubmoss

Lycopodium clavatum
Lycopodium clavatum#Translingual

stag's-horn clubmoss (Lycopodium clavatum)


bachmat

bachmat m animacy unattested (canonical)

Polish: bachmat

Borrowed from Middle Russian бахматъ, бахнатъ (baxmat, baxnat). First attested in 1500.

bor+

бахматъ, бахнатъ

Vasyl... prestitit equum... bachmath czysavy

1868 [1500], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 399:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Ubi canes servabantur bachmathi domini principis

1914 [1500], Adorján Divéky, editor, Zsigmond lengyel herczeg Budai számadásai (1500-1502, 1505), page 40:


wychód

Polish: wychód (regional)

Inherited from Proto-Slavic *vyxodъ. By surface analysis, deverbal from wychodzić.

surf

Na wychod spaciatum

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 346:

Vdzalal mur przed myastem... od vichodu broni ribney (ab introitu portae piscium)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 33, 14:

Qui sunt hy quinque porticus vychody vel vlyczky?

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, page 42:

Primo vadit (sc. cibus) ad stomachum et ibi digeritur, et sequestratur purum ab impuro, et quod impurum est, emittitur per secessum, gl. per exitum przez wychod

XV med., Józef Reczek, Zbigniew Wojas, Felicja Wysocka, Mariusz Leńczuk, Elżbieta Belcarzowa, editors, Glosy i drobne zabytki języka polskiego pominięte przez wydawcę w RXXIII 268-319. Uzupełnienie materiału z trzech rękopisów na podstawie nieopublikowanych odczytań z rękopisów wyrazów polskich wraz z kontekstami, Lviv, page 280:

(attested in Southern Borderlands) exit (place where one may leave)

Poloszyl (sc. gospodzin) rzeky w pvsczø a wscie albo a wychod wod (exitus aquarum) w chczene pycza

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 106, 33:

Usque ad fluvium Pilcza, in quo fluvio ad nos pertinente una cum lacubus circa ipsum fluvium iacentibus al. z wichodmi, liberam concedimus piscationem

1962-1975 [1345], Stanisław Kuraś, Irena Sułkowska-Kuraś, editors, Zbiór dokumentów małopolskich [A collection of documents from Lesser Poland], volume IV, Lesser Poland, page 84:

(attested in Lesser Poland) exit (place where something comes to the surface)

Bødzesz myecz vichod przed stani (locum extra castra)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 12:

bathroom; latrine (place where one leaves to relieve themself)

Nobilis Stanislaus... recognovit, quia hominem Cuszma de villa Cornycze... libere dimisit et exitum al. vychod recepit ad generosum Zaklika

1868 [1462], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 394:

(Ancient Rome, law) fee paid to a lord from whose village a peasant leaves by the lord in whose village the peasant settled


pełk

Inherited from Proto-Slavic *pъlkъ. Displaced by Polish połk (> półk > pułk), which is borrowed from Old Ruthenian полкъ (polk).


bałwaństwo

Polish: bałwaństwo

From bałwan + -stwo. First attested in the 15th century.

Balwanstwo ydolatria

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 266:

Nye bądzmy balwanstw modlę dawayączy ne efficiamini ydolatre (neque idololatrae efficiamini I Cor 10, 7)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 104:

(religion, collective, attested in Southern Borderlands) idols, graven images


baraniec

zlw-opl-noun

baraniec m animacy unattested (related adjective barańczy)

baraniec m animacy unattested (canonical)
barańczy (adjective)

From baran + -iec. First attested in the 14th century. Compare Polish baraniec.

A ctuarte gy uidal suøti Jan pod obrazem barancha smernego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 18:

(attested in) diminutive of baran (“lamb”) (young sheep)


barwica

Polish: barwica

From barwa + -ica. First attested in 1439.

Barwycza gracilla

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1203:

true forget-me-not, Myosotis scorpioides

Mathias... inculparat homines de Bukaczowcze pro furticinio videlicet equo, byszahi, in quibus barwicza et palmares, calige, calcei, cyrotece, frene fuerunt

1868 [1439], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 74:


baryła

Polish: baryła

Borrowed from Middle High German [Term?]. First attested in 1420.

bor+

Jakom ya ne wszyanl barili piwa

1897 [1420], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 187, Brześć Kujawski Voivodeship:

(attested in Kuyavia) tun (large pudgy barrel)


basałyk

basałyk m animacy unattested (canonical)

Polish: basałyk

Borrowed from Ottoman Turkish [script needed] (basalyk, basylyk). First attested in c. 1500.

Baszalyk albo pylathyk cestus

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 2:

Cestus baszalyk albo pylathyk

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 26v:

(attested in Greater Poland) whip with a lead ball on the end


bednarzowa

Polish: bednarzowa

From bednarz + -owa. First attested in 1497.

Quod sibi... Stanislaus... satisfecit pro sorte sua de domo condam Mathie bednars, que sors sibi cessit post mortem sororis eius Dorothee bednarsowe

1963 [1497], Adam Wolff, Maria Arnoldowa, Anna Borkiewicz-Celińska, Józef Płocha, Anna Sucheni-Grabowska, Wanda Maciejewska, Hieronim Weiss, editors, Księga radziecka miasta Starej Warszawy, t. I. (1447-1527), volume I, number 386, Warsaw:


bednarka

Polish: bednarka

Silesian: bednŏrka

From bednarz + -ka. First attested in the 15th century.

Niclossowa, bednarka, posuit... solidum

1936 [1451], Jan Smołka, Zofia Tymińska, editors, Księga ławnicza 1402-1445. Librorum scabinalium, t. I, volume II, number 914, Przemyśl:

Apud filias *bednarcze

1864 [15th century], Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis nunc primum e codice autographo, volume I, Krakow, page 421:

(attested in Lesser Poland) cooper's wife


bedłka

Polish: bedłka

Silesian: bedka

From bdła + -ka. First attested in 1481.

Boletus[…] est causa mortis vlg. dicitur grzyb vel bedlką et sunt plura nomina idem signancia sc. asparagus vlg. rydz boletus fungus tuber etc.

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 19v:

(attested in Greater Poland) agaric (any of various fungi, principally of the order Agaricales, having fruiting bodies consisting of umbrella-like caps, on stalks, with numerous gills beneath, especially poisonous mushroms of this order)


głównik

głównik m animacy unattested (canonical)

Inherited from Proto-Slavic *golvьnikъ. By surface analysis, głowa + -nik.

Bądzely glownyk (occisor) a then, czso zabyth, dwv panv myal, tedy rzeczone trzy grzywni ostateczne myedzy gyma mayą bycz rosdzelony

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 67:


kurzeja

Gallinacius, eyn koppaun, qui vt gallina ducit pullos, kaplvn vel kvrzeya

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 37:

(attested in Greater Poland) a hen that is not laying eggs; non-layer


kuroślep

kuroślep m animacy unattested (canonical)

Polish: kuroślep

Kuroslep primula veris

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5309:

*Corzeslep herba Petri

1900 [1460], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3586:

Kurzoslep herba sancti Petri

1900 [c. 1460], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3302:

Primula veris
Primula veris#Translingual

Kuroslep morsus galline

1900 [c. 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4462:

Curzaslep morsus galline

1900 [1464], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4864:

Curzoslep galletricum

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 6088:

Anagallis arvensis
Anagallis arvensis#Translingual


grawda

Quia habet prefatus Thomco... laneum iacentem ad pomorium, dictum grawda

1895 [1397], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 72:


pociask

pociask m animacy unattested (canonical)

Pocask tractura

1962 [c. 1420], Stanisław Urbańczyk, editor, Wokabularz trydencki, number 494:


łakota

Avaricia, *lakorzyrstwem, et gula lakotha

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 199:


sejm

desctree

Polish: sejm
→ English: sejm
→ Lithuanian: seĩmas
→ Romanian: seim
→ Russian: сейм (sejm)
→ Ukrainian: сейм (sejm)

Silesian: syjm

Inherited from Proto-Slavic *sъnьmъ. By surface analysis, deverbal from zjąć. First attested in the 15th century.

Ad convencionem terrestrem proximam al. na schyem

1868 [1494], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVII, page 306:

(politics) sejm (a political assembly or committee in Poland and the surrounding areas)

Sgem convencio

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 86:

Convencio szeym

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 34r:

(attested in Greater Poland) council, assembly


słza

Polish: łza, śloza

S taynego sircha [strumienie gor]skih slez za grehi uilige

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 17:

Wiwyedze oko me lzø (lacrimam), bo iøto gest stado *bøsze

1930 [c. 1455], “Jer”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 13, 17:

(attested in Lesser Poland) tear (drop of liquid produced by the eye)


adamaszek

zlw-opl-noun

adamaszek m animacy unattested (related adjective adamaszkowy)

adamaszek m animacy unattested (canonical)
adamaszkowy (adjective)

desc

Polish: adamaszek, jadamaszek (Middle Polish, Kuyavia)

Silesian: damaszek

Ultimately from Ancient Greek Δαμασκός (Damaskós), with an uncertain initial a-. Bańkowski hypothesizes it to have been derived from the phrase ἐκ Δαμασκοῦ (ek Damaskoû, “from Damascus”), Brückner ties it to Arabic شقي (“الدِّمَشْقِيّ”). First attested in the 15th century.

der

الدِّمَشْقِيّ

Arabic شقي (“الدِّمَشْقِيّ”)

Jako ya... nye przysedl w dom do Pyotra Loya do Rokithk anym gemv wzyanl w noczy chazyebna rzecza vyanczey nyzly lokyecz adamaskv, anym go wnyosl w dom schwoy do Pyelyaskowa, kthory on narzandzyl dlya kosczyola do Rokithna in valore sicut 1½ sexagena in ½ gr

1950 [1478], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1213, Warsaw:

Vna casula alba [de] adamaschko

1879-1920 [1470], Sprawozdania Komisji do Badania Historii Sztuki w Polsce, volume IV, Krakow, page 75:

(attested in Masovia, Lesser Poland) damask (an ornate silk fabric originating from Damascus)

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland


gardość

Inherited from Proto-Slavic *gъrdostь. First attested in 1471.

Gardzienye a. gardoscz arrogancia (audivimus superbiam Moab, ... superbia eius et arrogantia eius... plus quam fortitudo eius Is 16, 6)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 90:


zajutrek

zajutrek m animacy unattested (canonical)

Inherited from Proto-Slavic *zautrъkъ. By surface analysis, za- + jutro + -ek.

Nyszadni z was nye wichocz z domu swego asz do zayutrka (usque mane)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 22:


skorzec

skorzec m animacy unattested (canonical)

Polish: skorzec (obsolete)

Skorzec sturnus

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 495:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) starling


skoczeń

skoczeń m animacy unattested (canonical)

/skɔt͡ʃʲɛ(ː)ɲ/

From skoczyć + -eń, literally “jumper”, as salmon can jump upstream.

Skoczen salmo

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1439:


ściegna

In vias et sepes na szczegny, na rostany, na przecznycze (exi in vias et saepes Luc 14, 23)

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 578:

Circa viam pastoralem, que vlg. sczegna nuncupatur

1877-1999 [1309], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume II, Greater Poland, page 267:

(attested in Greater Poland) path, trail, especially one for driving cattle to pasture

Si quid superfluitatis habuerit in tempe al. sczegny, debet addi

1856-1870 [1404], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 1057:


żarnów

Polish: żarna

Nye przymyesz myasto zaklada spodnyego y zvirzchnyego zarnowa (non accipies loco pignoris inferiorem et superiorem molam)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 6:

De clenodio et proclamacione Cusszaba, in clipeo deferentes lapidem molarem vlg. zarnow z paprziczø

1878-1889 [1411], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Radom, Warsaw, page 128:

Szemrze wszitko pyrworodne w szemy egipskyey ot pyrworodzonego ffaraonowa... asz do pyrzworodzonego dzewczyna, ktoresz to gest u szarnowa (usque ad primogenitum ancillae, quae est ad molam)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 5:

quern (mill for grinding corn, especially a handmill made of two circular stones)

Szarnow trapeta

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 10:


rocznik

rocznik m animacy unattested (canonical)

>? Polish: rocznik

From rok + -nik. First attested in 1472.

Rocznyk febronia

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1289:


pliska

Polish: pliszka

Plyska cauda tremula

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1312:

Motacilla alba
Motacilla alba#Translingual

white wagtail (small passerine bird in the wagtail family Motacillidae (Motacilla alba)


kurwatura

Polish: kurwatura

Borrowed from Latin curvātūra. Compare English curvature.

Kurwathura cambuca

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 354:


krzywaśń

Polish: krzywaśnia

From *krzywać + -śń, from Proto-Slavic *krivati (“to bend”). First attested in 1385.
For the verb, compare Kashubian krzywać (“to check if there are fish in the net; to check if chickens have laid eggs”), krzywanie (“divining, spellcasting”).
For the noun, compare dialectal Czech křivazňa (“someone lame”), křivajzňa (“skid, runner of a sled”), Ukrainian криванжа́ (kryvanžá, “someone lame”), Belarusian крываньдзя́ка (kryvanʹdzjáka, “someone lame”).

cog

крываньдзя́ка

Nicolaus nominauit clenodium mediam sagittam et *criuasch, et proclamacio Zauorze

1856-1870 [1385], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, number 445:

Nicolaus clenodium dixit *Criuasz, proclamacio Druszina

1856-1870 [1386], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, number 445:


alabastyr

zlw-opl-noun

alabastyr m animacy unattested (related adjective alabastrowy)

alabastyr m animacy unattested (canonical)
alabastrowy (adjective)

Polish: alabaster, alabastr (obsolete)

Silesian: alabaster

Learned borrowing from Latin alabaster. First attested in 1419.

Alabastir alabastrum

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5142:


umawianie

Polish: umawianie

From umawiać + -anie. First attested in the middle of the 15th century.

etydate

Marya, matka boża, cząstokrocz..., mylosczyvye synem (leg. z synem) *vmavyanyv *myevalo (tenebat dulce soliloquium) o rozmayte rzeczy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 163:


abszlag

abszlag m animacy unattested (canonical)

Middle Polish: abślag, abszlag, abślak

Silesian: abszlag

Borrowed from Middle High German [Term?]. First attested in 1491.

Item quinque mitre cum auro et abslak reformate

1879-1920 [1494], Sprawozdania Komisji do Badania Historii Sztuki w Polsce, volume VIII, Masovia, page CLX:

Ornamentum Armenicale, quod konyecz dicitur, absque deschczka cum margaritis et abschlag ac quatuor anulos aureos

1868 [1491], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 336:

(attested in Masovia) decorative inset or fringe


elkierz

elkierz m animacy unattested (canonical)


olkterz

olkterz m animacy unattested (canonical)


halkierz

halkierz m animacy unattested (canonical)


leność

Inherited from Proto-Slavic *lěnostь. By surface analysis, leny + -ość.

Ut ita argueretur, skarana, ipsorum pigricia, lenoszcz

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 266:


almaryja

desc

Polish: almaria, armaria, armarja, olmarja (obsolete), almaryja, armaryja (Middle Polish)

Silesian: almaryjŏ

Learned borrowing from Latin armārium. First attested in c. 1500.

ref

Ewa Deptuchowa, Mariusz Frodyma, Katarzyna Jasińska, Magdalena Klapper, Dorota Kołodziej, Mariusz Leńczuk, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, Zofia Wanicowa, editors (2023), “(Almaria) Almaryja”, in Rozariusze z polskimi glosami. Internetowa baza danych [Dictionaries of Polish glosses, an Internet database] (in Polish), Kraków: Pracownia Języka Staropolskiego Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk

Ku... gyeradzye... szlusza czynyone szlotho y szrebro..., y lyszky, y almarie, y myednycze

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 69:

[I]ncrepta dicitur cista sursum erecta vlg. almaria almaria

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 104va:

(attested in Greater Poland) ambry (wardrobe or chest)


hachtel

hachtel m animacy unattested (canonical)


wachtel

wachtel m animacy unattested (canonical)


hachtelowe

Polish: achtelowy

From (h)achtel + -owe. First attested in 1458.

Inponet et super cervisiam, que dicitur hachtelowe super Natale Domini, quid ad ipsum dare pertinebit cum hominibus

1868 [1458], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 437:


altambas

altambas m animacy unattested (canonical)

desc

Polish: altembas, altambas, altambasz, altebas (Middle Polish)

Borrowed from Turkic. Compare Turkish altın (“gold”) and Turkish bez (“cloth”). First attested in 1500.

Nicolao pellifici pro filis sericeis, quibus subducebat szubam rubram de altambasz domino principi

1914 [1500], Adorján Divéky, editor, Zsigmond lengyel herczeg Budai számadásai (1500-1502, 1505), page 41:

kincob (silk fabric interspersed with gold threads)


pokrów

⇒ Polish: pokrowiec

Pro II tecturis super sellas, dictis pokrowy

1874 [1393], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 160:

Obda pokrow, vyeko

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1555: