stolica

Polish: stolica

Silesian: stolica

Inherited from Proto-Slavic *stolica. By surface analysis, stół + -ica. First attested in 1471.

Na stoliczy super sellam (super sellam iudicis non sedebunt Ecclus 38, 38)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 85:

Stolyczą (war. kal.: palacz) solium (uno tantum regni solio te praecedam Gen 41, 40)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 13:

K stoliczy solio (qui separati estis in diem malum et appropinquatis solio iniquitatis Am 6, 3)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 112:


archa

Polish: arka

Silesian: arka

Learned borrowing from Latin arca. First attested in the 15th century.

ref

Bańkowski, Andrzej (2000) “archa”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)

Archa bosza bila wiszla do nyego (ingressa est in eam arca domini)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 11:

(religion) arch (chest, box, coffer, safe)


byt

Polish: byt

Silesian: byt

Inherited from Proto-Slavic *bytъ. First attested in the 15th century.

Czy, gisch placzą przetluzenya tego bita, bądą vczyescheny

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 238:

Middle of the 15th century

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 370:

Ktory człowiek siedzi w prawie miesckiem, majdborskiem prawie, i tam bytem żył albo żywie, ten może swej żenie dać wiano


liczba

Polish: liczba

Silesian: liczba

Inherited from Proto-Slavic *ličьba. By surface analysis, liczyć + -ba. First attested in the 14th century.

W liczbye polozeny computati

1876-1929 [c. 1418], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Kostrzyn, page 511:

Lyczba dimensio

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 38:

(attested in Greater Poland) dimension or measurement in numbers

Y zgromadzoni sø przes lyczbi pyenyødze (congregata est infinita pecunia)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 11:

upper limit (specified upper limit of quantity, limit of quantity)

A vsrzysz w liczbye wyøsznyom (pro wyøsznyow, in numero captivorum) zonø krasnø

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 11:

Yako tho szwątczą, ysz pan Mosczycz ne ostal winowat panu Micolagewy... sta grzywen y szesczydzesząnt y poltory grzywny groszew szyrokych na liczbe any mu szą gych zamowili za yutra zaplaczycz po obliczenv

1959 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1011, Poznań:

account, reckoning report on expenses, obligations, or deeds

Item pergameno ad scribendum reculas rationum a. lyczby dedi 1/2 floreni

1914 [1500], Adorján Divéky, editor, Zsigmond lengyel herczeg Budai számadásai (1500-1502, 1505), page 54:

Quia ipsa recepit quadraginta florenos Ungaricales de bonis ipsius paternis nondum divisis cum ipsius sororibus germanis... ad racionem dotis ipsius al. na lyczbą poschagv yey

1868 [1499], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVIII, page 398:

(attested in Greater Poland) account, good; debt ratio

Pospolithey liczby vsualis pagamenti

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 486:

Jako ya szamoczwarth nye zasthamp[i]l drogy... Anne... anym gey rampka szdrapal... wasznosczy yako pol grzywny liczby krakowszkyey

1950 [1480], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1485, Warsaw:

(attested in Greater Poland, Masovia) method of calculating value, payment value, calculation value

Lidzba census (hi quaesierunt scripturam suam in censu et non invenerunt Neh 7, 64)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 52:

Lidzba census

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 35:


pokój

Polish: pokój

Silesian: pokōj

Inherited from Proto-Slavic *pokojь. The semantic shift of peace > room was through a meaning of place of peace, rest. First attested in 1393.

Przed nym (sc. dyjabłem) nye mamy pokoya, acz nye badze miloscz thwoya

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 237:

Myly boze, daj pokoy, myr!

1881 [1460], “Wydanie krakowskie dzieła Jana z Turrekrematy Explanatio in Psalterium”, in Józef Przyborowski, editor, Przegląd Bibliograficzno-Archeologiczny. Dwutygodnik ilustrowany poświęcony bibliografii, archeologii, numizmatyce, heraldyce, historii, sztukom pięknym i literaturze, volume I, Bydgoszcz, page 187:

Tho wszytko czassv pokoya a sgodi (tempore pacis et concordiae) *myesczye ma thylko, alye czassu walecznego nykake

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 12:

(attested in Masovia) peace (time without war)

Jaco Boguslaw vmouil zsz Yaffroskø, ysz mu mala w Karnine dacz pokoy

1967 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 63, Kościan:

(attested in Greater Poland) peace (state of calm, unquestioned possession)

Przez czya pokoy myedzy czlowyekyem y angyolem vczynyon yest

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 42:

Letales ictus seu wlnera, que in recenti facto non deprehensa sunt, iustis expositis diebus conqueri debent et pacis fractor, pokoyv slamacz, iustis sentenciis sequi

[c. 1455-1460], Rękopiśmienne ekscerpty, pages 13, 4:

A wszøw sina gey z gey lona y nyosl gy do pokoia (in cenaculum), tu gdzesz on bidlyl

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 19:


godzina

Polish: godzina

Silesian: godzina

Inherited from Proto-Slavic *godina. By surface analysis, gody + -ina. First attested in the 13th century.

Sedm godzin vmączena twego

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 229:

A stancze ku prawu w sostanecycze (leg. szostąnaćcie?) godzyna

1856-1870 [1433], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2475:

Jusz nam czasz, godzyna, grzechow szy[ę] kayaczy

1937 [Second half of the 15th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number C, Warsaw:

Iacom ya ne dzirsal Stascowa bidla wiszey godzini

1920 [1403], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 360, Płońsk:

Nye pomosze kurzenye pyolyna, gdy przydze moya godzyna

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 320:

*Oczse, vybav mye s tey godzyny (ex hac hora Jo 12, 27)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 467:

(attested in Lesser Poland, Masovia) hour (season, moment, or time)

O godzinach y o vrządzye bosskyem (de septem horis canonicis domini officii)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 714:

Dokonaly sie godziny o wlosznym angele przes pyszarza Waczlawa vbogego

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 146 b:

(in the plural, Roman Catholicism, attested in Lesser Poland, Greater Poland) hour (set times of prayer, the canonical hours, the offices or services prescribed for these, or a book containing them)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

W godzynach (war. lub.: w gody) in calendis (super principem erunt holocausta et sacrificium, et libamina in sollemnitatibus, et in calendis, et in sabbatis Ezech 45, 17)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 107:


pieniądz

zlw-opl-noun

pieniądz m inan (diminutive pieniążek, related adjective pieniężny)

pieniążek (diminutive)
pieniężny (adjective)

desctree

Polish: pieniądz, piniądz, pieniąż (Middle Polish), pijądz (Chełmno-Dobrzyń)
→ German: Penunze

Silesian: piniōndz

Inherited from Proto-Slavic *pě̀nę̄dzь. First attested in 1387.

Czso mi ranczil Andrzey za penadze, tich mi ne zaplaczil

1959 [1387], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 14, Poznań:

Wszitko szrzebro y zloto, ktore naydzesz we wszitkey wloscy babylonskey..., swyebodnye wezmy a s pylnoscyø s tich pyenyødzi (de hac pecunia) kupy cyelce

1930 [c. 1455], “I Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 17:

Jszem skodzen dzeszacz grziwen dla nyezaplacena pyenadza w czasch y w godzyna

1959 [1429], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1335, Poznań:

(sometimes collective, chiefly in the plural, attested in Greater Poland) money

Ysze Dorothka dwanaczcze kop wniosla... bidlem y penandzmi

1895 [1419], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIII, page a 43:

Wsselky... ma wlozicz quarthnyk, s kthoregocz tho thego szkladanya mayą podlug obvyązanya trzeczi pyenyądz do pvski wlozicz

1959 [1491], “Teksty polskie z końca XV w.”, in Rafał Leszczyński, editor, Rozprawy Komisji Językowej, volume VII, page 56:

Obulus eyn scherpff vel idem halensis eyn heller pyenyadz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 91r:

(attested in Greater Poland) unit of money; coin


praca

Polish: praca
→ Kashubian: prôca
→ Russian: пра́ца (práca)
→ Slovincian: proca

desc

→ Samogitian: (possibly via a Polish or Ruthenian intermediate) pruocė

Silesian: prŏca

→ Old Ruthenian: пра́ца (práca)

Belarusian: пра́ца (práca)

Carpathian Rusyn: пра́ца (práca)

Ukrainian: пра́ця (prácja)

Borrowed from Old Czech prácě. First attested in the 14th century.

Niczss na tem swyeczye nye moze przicz przes myrzyaczky a przes pracze

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 244:

Energia, id est interior operacio siue labor... wnątrzna praczia (Prol)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 5:

O duschy o grzeszney sam bog pracza yma

1937 [End of the 15th century–beginning of the 16th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number E, Cieszyn:

(attested in Silesia) care (close attention; concern; responsibility)

Tedi tho gymyenye tych dvchownych na naszą pracza przypysvgemy (praedicta... bona... decrevimus nostro regno... applicanda)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 10:

(attested in Lesser Poland) power, authority; control

Nye odwraczay swego oblycza we wszey praci (omnem laborem), gesz nas poscygla

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 9,32:


rząd

Polish: rząd

Silesian: rzōnd

Inherited from Proto-Slavic *rędъ. First attested in the 14th century.

Ale lyvd stal kaszdi w svem rzødze (in gradu suo)

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 7:

Kaszdi w myesczech a w rzødzech (per loca et ordines) swych poydø

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 17:

order (sequence in an established order)

Nye pozchąday zchony gyego, thak szchowasz rząd sthadla thwego

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 4:

Angyol bozi... dowyedz was przes przekazi do domv, abiscye nalezly wszitek rzød (omnia recte) przi waszich starszich

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 11:

Ukaszy ludu obiczaye duchowne a rzød naszladowanya (ritum colendi)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 20:

Clausit ordine skonal obicziaiem, rzandem (sui moras incolatus miro clausit ordine)

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 307:

Domowy rzad policia

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 89:

(attested in Greater Poland) order (established order, accepted rules of conduct)

Ten to gest rzøød (cultus) synow kaatskich

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 4:

occupation, employment, position, office, duties, function

Przydzye pan onego slugy... y odeymye r[z]ądy yego (dividet eum Mat 24, 51)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 487:

(in the plural) direction, management (act of guiding or controling something)

Esz Climanth... nye pyl w karczme rzandv ss kmeczmi, alye na drodze, a on syedzy na konyv, zadany yemv rani

1958 [1401], “Nieznane czternastowieczne roty polskie z ksiąg sądowych ziemskich krakowskich [Unknown fourteenth-century Polish oaths from court records of Krakow landowners]”, in Zbigniew Perzanowski, Mieczysław Karaś, editors, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego [Scientific Journals of the Jagiellonian University], volume II, number 2, Krakow, page -:

Ysze Jan sz Mycolayem nye myal gynnego rzødu, nyszly wszyøl kon za kon

1960 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 969, Pyzdry:

O kthorego paropka Jan na myą zalowal, thegom ya wząl, gdi my rząd sesnal

1921 [1452], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 47:

(attested in Greater Poland, Masovia) agreement, arrangement; pact

Slvschno... zakazacz, aby gyadącz z woyny... sąly... ryczerze albo gynschego rzadv lyvdze (alterius status cuiuscumque vel conditionis homines existant), sobye nye mayą nyczs gwaltem bracz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 65:

(attested in Lesser Poland) state, echelon; caste; level (layer of society)

Paklibi... pyruemu poziczczi podlug rząndu naschich lystow (secundum exigentiam nostrarum litterarum) pyenyandzi... wroczycz nye moglbi..., tegdi thego istego... o ten isti dlug swoy gabacz nye bandzye mocz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 98:

(attested in Masovia) command, order, prescription

Iacobus... proposuit super... Martinum..., quomodo ipse existens suus dispensator et vicethezaurarius *zomam, frustrum al. rząnd de margaritis... et cum hoc zapona [recepit]

1868 [1468], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 580:

type of ornament; perhaps necklace or headband


młody

Polish: młody, mołody, młód (Middle Polish)

Silesian: mody

Inherited from Proto-Slavic *moldъ. First attested in the 14th century.

Mlode gich snadl ogen (iuvenes eorum comedit ignis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 69:

(nominalized, attested in Lesser Poland) young person


ręka

Polish: ręka

Silesian: rynka

Inherited from Proto-Slavic *rǫka. First attested in the 14th century.

arms; possession; power; care, supervision

surety (securing the obligation, execution of the sentence, bringing the accused to court)

measure of honey containing six to fifteen gallons


twarz

Polish: twarz

Silesian: twŏrz

Inherited from Proto-Slavic *tvarь. By surface analysis, deverbal from tworzyć. First attested in the fifteenth century.

surf

Werzimi, is czø wiszlusza then, ... gego wsza twarzsz slusza

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 218:

creation (something created such as an invention or artwork)

Machina puschca albo twarz (ut trina rerum machina caelestium, terrestrium et inferorum condita flectat genu iam subdita)

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 310:

Y rzecze nyewyasta ku Saulowy: bogym (deos) wydzala gydøcze s zemye. Tedi Saul rzecze: Iaka twarz gego (qualis est forma eius)?

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 14:

Egregia forma vyborna thwarz vel oblycze

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 44r:

(attested in Greater Poland) form, shape, figure

Ya gesm gey zawyeszyl navsznycze na okrassenye gey twarzi (ad ornandam faciem)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 47:

Veronica, pany szwyatha... thwarz Cristovą myecz sządala

1979 [c. 1500], Ladislas of Gielniów, “Rzepka Wojciech R. Pieśni Władysława z Gielniowa nowo odnalezione”, in Wiesław Wydra, editor, Studia Polonistyczne, volume 6, numbers 167-201, Gniezno, page 177:

(attested in Greater Poland) face (front part of the head)

Alye szemya bila... proszna a czmi bili na twarzy przepaszczy (super faciem abyssi)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 2:

face (front or outer surface of an object)

Przecziwko szadim glowam powstany a poczczi twarz starego (personam senis)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 32:

Twe plemyø opwyte twarzy y grodi twich nyeprzyaczyelow *bodzesz myecz (possidebit semen tuum portas inimicorum suorum)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 17:

mistranslation of Old Czech and corruption of Old Polish twierdza


żelazo

Polish: żelazo

Silesian: żelazo

Dam wam z wirzchv nyebo iako zelazo (caelum... sicut ferrum), a zemyø myedzanø

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 19:

Vdzalasz tv oltarz panv bogv swemv s kamyenya, gegos to gest zelazo (ferrum) nye dotklo, y skaly nyerownanego ani vgladzonego

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 27, 5:

Jaco Jasek... sedl... do mego mlina y wsøl mego cloueka y szelasa

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 339, Poznań:

(attested in Greater Poland) iron (common, inexpensive metal; thing made of this metal)

Paulus... tenetur soluere Jaschkoni et dare aratrum de ferimentis vlg. plug szelaz

1897 [1407], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 2760, Łęczyca Land:

Quia sibi eidem Nicolao subtraxerunt ferrum al. plugowe szelasza, isti, qui sibi subtraxit eadem ferra al. plusznye szelasza... et ipse nullum inculpavit, nisi istum, qui sibi subtraxit eadem ferra al. pluszne szelasza

1856-1870 [1472], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume XI, number 256:

(in the plural, agriculture, attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) ploughshare (metal part of a plough)


myśl

Polish: myśl

Silesian: myśl

Inherited from Proto-Slavic *myslь. First attested in the 14th century.

Mens mea super petram sollidata est... yscy moga misl tvartsa gest nisly opoka

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 70b:

(attested in Lesser Poland) thought (act of thinking)

Spadncze od misly swich (decidant, sc. inimici, a cogitationibus suis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 12:

(attested in Lesser Poland) thought (idea; result of thinking)


Żyd

Polish: Żyd

Isze Przibislaf podal scodi placzicz Szidom sa Falkana

1967 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 59, Kościan:

Oczy mu zaw[ią]zaly Zydowye okruthny

1880-1894 [XV ex.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Gniezno, Warsaw, page 145:

Iako ne wem, aby Liszek zaplaczil sesczdzesant grziwen za Yanka, gey mansza, crzescziyanom albo Zidom

1967 [1413], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 495, Kościan:

Nusz vy, Zydovye a mądrczy zydowsczy (vos Pharisaei Luc 11, 39), to, czo yest wzvyrchv czasze..., to... czysczyczye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 305:

(attested in Greater Poland, Masovia) Jew


brzuch

Polish: brzuch

Inherited from Proto-Slavic *břȗxo. First attested in the 14th century.

Zamøcylo se iest w gnewe oko moie, dusza moia y brzuch moy (conturbatus est in ira oculus meus, anima mea et venter meus)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 30, 11:

Z brzucha maczerze moiey ty ies zasczitcza moy (de ventre matris meae tu es protector meus)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 70, 7:


sztuka

desctree

Polish: sztuka, śtuka (Near Masovian)
→ Russian: шту́ка (štúka)

Silesian: sztuka

Borrowed from Middle High German stucke. First attested in 1396. Compare Old Czech štuka.

Liga cellica emissa omnes sancti corporis (sc. Stanislai) particulas, stuky, illustrabat

End of the 15th century, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy i zapiski polskie z dwóch rękopisów, numbers 1490/11, 1945/1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, page 359:

Frustum eyn stuck stvką

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 55r:

(attested in Greater Poland) piece (part of a whole)

Janussius dixit... se esse nobilem..., genelogie al. postacy Syczinsky, clenodium vero trium parcium al. stuky in clipeo. Et prima nigra, finis in clipeo et glaucum signum al. szolti strich eiusdem clipei. Terciam partem clipei rubeam

1959 [1419], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 976, Poznań:

(heraldry, attested in Greater Poland) one of the colorful fields on a coat of arms

Recepit medium stamen panni, quod in wlgari dicitur *sthwcha

1895 [1396], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 68:

Spreuit autem illum (sc. Christum) Herodes... et illusit indutum veste alba sztuką plothna (Luc 23, 11)

1882 [End of the 15th century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 273:

Yako Stanislaw... nye wzyąl troyga skotha... y szthuky swoykowh zupelneyh

1950 [1474], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1373, Warsaw:

(attested in Masovia) roll of cloth, canvas or other fabric

Recepisti sibi... unum stamen coltrisu..., duodecim partes al. stuk glogerzow (pro slogerzow)

1868 [1498], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 350:

Violenter receperunt... quinque sthuky netbi al. przadze

1868 [1499], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVII, page 378:

Quilibet sociorum magistrari volens, imprimis officium magisterii al. stuka coram magistris senioribus mensalibus ceterisque iunioribus eiusdem fraternitatis ostendat

1925 [1499], Kazimierz Kaczmarczyk, editor, Akta radzieckie poznańskie. Acta consularia Posnaniensia, volume II, Poznań, page 381:

(attested in Greater Poland) craftsman's product, (especially) a product entitling him to obtain the rank of journeyman or foreman

Cum idem Augustinus voluntatem non habet manendi circa Stanislaum pictorem, tunc de iure expensam solere eidem Stanislao deberet... Eciam debet reddere... Stanislao artes illas omnes al. stucky, quas exscripserat de libris suis

1917 [1476], Jan Ptaśnik, editor, Cracovia artificum 1300-1500, number 650, Krakow:

O taką schtvką (in tali casu) sskazalysmy Falkowy sye odprzysyąndz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 35:


śmierć

zlw-opl-noun

śmierć f (related adjective śmiertelny or śmiertny)

śmiertelny (adjective)
śmiertny (adjective)

Polish: śmierć, śmirć (Near Masovian)

Silesian: śmierć

Inherited from Proto-Slavic *sъmьrtь. First attested in the 14th century.

Smercz y tesze møka svøtego Potra gestcy szø ona byla møcze milego Xpa pryrofnala

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 178a:

(attested in Lesser Poland) death (cessation of life and all associated processes)

O mors, o szmerczi, ero, bødø, mors tua, morsus tuus ero, inferne (Os 13, 14)!

c. 1420, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy i zapiski polskie z dwóch rękopisów, numbers 1490/11, 1945/1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, page 83:

death (personification of death as a character)

Dana yest yemv mocz na czterzy cząsczy svyata zamordovacz gdobem (pro glodem) a smyerczyą, a robakem zyemskym (interficere gladio, fame et morte, et bestiis terrae Ap 6, 8)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 831:


zawód

Polish: zawód

Deverbal from zawieść. First attested in 1393.

W szawod in stadio

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 83:

Zavodem na konyv wradzą a czasztho koszyelcze przeffvacza

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 449:

Omagium venit a verbo omagiare id est omagium promittere et est ex eminacione in cursu equorum vlg. zawod

End of the 15th century, Rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 1630, page 162v:

Sulislawa... cum... pueris debet dominum Lusznam subiudicem confirmare seu inligare sub obligacione in totam suam partem successam... et patrimonium puerorum... et in illud, quod tenent racione obligacionis vlg. zawodem ibidem in Lekarczicze

1879 [1408], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 336:

(attested in Masovia) pledge (securing an obligation on property or what is given to secure an obligation)

Jacobus... za poczestnego, czsnego, od zadnego w szadnem zawodze podesrzany ani yest *nalesøn y prze dobri luth... za *tagego myan, dzirsan y chowan

1915 [1474], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Sieradz, page 540:

(attested in Sieradz-Łęczyca) property held as a pledge

(attested in Sieradz-Łęczyca) disappointment, let-down (not fulfilling someone's expectations)

Sicut Alexius lucratus est [...]m istum per padronum vlg. zawodem et non recepit eum manu violenta

1897 [1393], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 4475, Łęczyca Land:

(attested in Sieradz-Łęczyca) The meaning of this term is uncertain.


pieprz

Polish: pieprz (noun)

Pyeprz piper

1900 [1464], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4882:

Byaly pyerz album piper

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2894:

*Pyer czarni piper nigrum

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 864:

Jacom nye wząl dwnascze funtow pyeprzv ot Nicla... czinsewich

1967 [1427], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1192, Kościan:

(attested in Greater Poland) black pepper, pepper, peppercorns (dried, unripe berries of the Piper nigrum plant which are commonly used as a spice and seasoning)


wiadomość

Polish: wiadomość

Silesian: wiadōmość

From wiadomy + -ość. First attested in the 15th century.

Et si habuero propheciam, gl. id est futurorum cognicionem wyadomoscz rzeczy przyszlych, ... caritatem autem non habeam, nihil sum (I Cor 13, 2)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 70:

(attested in Southern Borderlands) knowledge (awareness of something)

Jeslibi... lothr... bil poyman... a stharostha pothem... wipvsczilbi go krom wiadomosczy xiazączey (absque consensu principis)..., thedi... thakowi stharostha ma zaplaczicz

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 274:


ludzie

Polish: ludzie

Silesian: ludzie

Inherited from Proto-Slavic *ľudьje. First attested in the 14th century.

Ludze s kaplany... naprzecif... vynydzø

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4a:

(attested in Lesser Poland) suppletive plural of człowiek; people

Sziman ne poslal swich ludzi na Parcowo

1959 [1391], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 121, Poznań:

Domina Pronka... debet... intromissionem dare domino Scarbkoni... super decem sexagenis super fundatis hominibus in Bellszewa, in centum sexagenis vlg. yszczini et X sexagenis census, id est na osadlich ludzech

1897 [1420], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 1413, Brześć Kujawski Voivodeship:

(more specifically, attested in Greater Poland, Kuyavia) peasants, subjects

more specifically; attested in Greater Poland; more specifically; attested in Greater Poland


krew

Polish: krew

Silesian: krew

Inherited from Proto-Slavic *kry̑. First attested in the 14th century.

Richle nogi gich ku przeliczu krwe (ad effundendum sanguinem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 13, 6:

Cruor blut poszoką krew'

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 36r:

To gest zayste kelich krwe moyey (calix sanguinis mei)..., yaasz krew za waas y za wele luda bąndze roszlana

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 58:

Przyyąncze czyala y krwe (perceptio corporis) ... ne bøndz my na sąnd any na potøpyene

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 66:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) blood (vital liquid flowing in the bodies of many types of animals that usually conveys nutrients and oxygen)

Powyedaycze myedzy lyudem naukę yego, bo zyskuyę krwye (quoniam requirens sanguinem eorum recordatus est) gych wspomyenąl iest, nye zapomyenąl iest wolanya vbogych

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 9, 12:

(figuratively, attested in Greater Poland) death (cessation of life and all associated processes)

A pakly wilomy zlodzyey doom, ... a nalyeszon bi byl, a wszøøw ranø vmarlby, ten ktory bi byl, nye bødzye wynyen krwye (percussor non erit reus sanguinis)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 2:

Zbaw me ode krwy (libera me de sanguinibus), bosze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 50, 15:

(attested in Lesser Poland) responsibility for murder

Iuczachø w duszø prawego a crew newinnø (sanguinem innocentem, Puł: krew prawego) potøpyachø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 93, 21:

(attested in Lesser Poland) human; man; person

Dzerszek yest krwø bliszszi ku Clonowczu... nisz Ramsz

1902 [1406], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 306:

(attested in Greater Poland) blood (family relationship due to birth)

Jandrzey iest nasz brath, nasz kleynothnik y z nassey krwe wyssedl

1959 [1390], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 272, Poznań:

(attested in Greater Poland) blood; lineage

Jan gest nasz brat, naszego cleynota, naszego sczitha y nasza kref

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 178, Poznań:

(attested in Greater Poland) blood; relative

Postawyl gy nad wyssokø zyemyø, aby yadl... kozly z tlustoszczyø pszenycze a krew grona (sanguinem uvae biberet meracissimum Deut 32, 14) pyl[y] nayczyszczø

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page Deut 21:

(attested in Greater Poland) blood (sap or juice which flows in or from plants)


kamień

kamień m inan (diminutive kamionek, related adjective kamieny or kamienny or kamieniowy)

kamionek (diminutive)
kamieny (adjective)
kamienny (adjective)
kamieniowy (adjective)

Polish: kamień

Silesian: kamiyń

Inherited from Proto-Slavic *kamy. First attested in the 14th century.

*Sczo ranyl Voyczech Vøczencza, to gy ranil gego poczøtkem, is gi pirzwey camenem vderzil

1887, 1889 [1399], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 852, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

[Rzeknij], aby tho camene (lapides Mat 4, 3) bylo chlebem

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 83:

Jaco praue przeoral moczø i kam[ie]ne przemothal loni

1888 [1399], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 97:

(sometimes collective, attested in Greater Poland) stone; rock

Przes kamyen a. przesch okna per cancellos, id est per fenestras (cecidit... per cancellos coenaculi sui IV Reg 1, 2)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 45:

O ktore kamene xyacz my wyna dal, tychem ya ne nalaszl, any gych vszithcu mam

1950 [1435], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 667, Warsaw:

Vesmiczesz vy tho slotho y tho tesze drodze kamene

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 182a:

Mylowal gesm zakon twoy... nad droge kamene (super... topazion)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 127:

(sometimes collective, attested in Masovia, Lesser Poland) precious stone; gemstone; pearl

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

Przi tem yemu ne wszanl cztirzi grziwni y werdunka, kamen welni

1888 [1406], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 85:

Decem millia talentorum *kamynya (Esth 3, 9)

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 268:

Svyaty Yan począl krzczycz... Iesu Crista, trzeczy kamyeny albo skala od Ierycha (tertio lapide a Jericho)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 189:

Talentum kąmyen vel cząthnar vel fvnth

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 135r:

(unit of measure, sometimes collective, attested in Greater Poland) stone (unit for measuring weight or sometimes length)

unit of measure; attested in Greater Poland; unit of measure; attested in Greater Poland


mać

Polish: mać


obóz

Polish: obóz

Silesian: ôbōz

Inherited from Proto-Slavic *obozъ. First attested in 1490.

Ipsi coram eodem capitaneo duos debent statuere..., cum quibus stabant in oboz, et alios duos, qui cum eis stabant in exercitu al. v szyku

1856-1870 [1490], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 4360:

camp (fortified place in the open air where the army gathers and stays during a military expedition)


wieś

wieś f (diminutive wioska, related adjective wieśny)

Polish: wieś

Silesian: wieś

Inherited from Proto-Slavic *vь̀sь. First attested in 1249.

Myasta albo targy, albo wszy (civitates, oppida seu villae), czo leszą pod waszym (sc. madborskim) prawem..., czy mogą do wasz po prawo chodzycz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, page 51:

Esze... kmecz ne wczinil gwalthu ve Msczignewovey wsi

1959 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 360, Poznań:

Jestlibi bil dom we wszi (in villa), ktorysz mvrv nye ma

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 31:

(attested in Greater Poland) village (rural municipality)

Sed neque Medorum silue ditissima terra, wszye, [n]ec pulcer Ganiges, atque auro turbidus Hermus laudibus Jtalie certent

1977 [End of the fifteenth century], “Vergili Georgicorum schedae Gnesnenses”, in Bogdanus Bolz, Wanda Żurowska-Górecka, editors, Symbolae Philologorum Posnaniensium, volume 3, page 78:

Jaco Jacub parobka do mego sadu nye prziwodzil anym go mv odbyl szylą, anym nan wssy zwolal

1921 [1452], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 79:

(demonym, attested in Masovia) village (inhabitants of such a place)

Circa iudicia tam parva, quam magna ac ad concursum communem, qui vlg. wess (var. wepp) vocatur seu nominatur, si cuiquam invadent, quod absit, in adiutorium sint (sc. hortulani) veloces

1962-1975 [1368], Stanisław Kuraś, Irena Sułkowska-Kuraś, editors, Zbiór dokumentów małopolskich [A collection of documents from Lesser Poland], volume I, Lesser Poland, page 158:

(attested in Lesser Poland) corruption of wep


kościół

kościół m inan (diminutive kościołek, related adjective kościelny)

kościołek (diminutive)
kościelny (adjective)

desctree

Polish: kościół
→ Belarusian: касцёл (kascjól)
→ Kashubian: kòscół
→ Russian: костёл (kostjól)
→ Slovincian: kôscól
→ Ukrainian: костьо́л (kostʹól)
→ Yiddish: קאָשטשאָל (koshtshol)

Silesian: kościōł

Borrowed from Old Czech kostel. First attested in the 14th century.

Pospesihø sø do coscola na modlituø

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 5:

Cristus... szye przyrovna kosczyolu zyvemv, a nye kamyennemv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 720:

Ony to myenyly o zlomyenyv ych kosczyola kamyennego

(religion, attested in Lesser Poland) church

Yszem ya nye daual pol grzywny grossi schyrokych czynsu do cosczola posnanskyego

1959 [1429], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1522, Poznań:

(law, attested in Greater Poland) individual legal unit associated with a given church

A thako czi yzczy laczynnyczy... mayą moviczi... ony psalmy, ktore movya y pelnyą kaplany albo też spyeva albo obchodzy kozycziol katedralzky albo onego bysskupzthva (quos dicunt clerici vel ecclesia cathedralis)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 714:

(attested in Lesser Poland) church's ministry or clergy

Suche dny tak kosczyol trzyma

1915 [Middle of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Gniezno, page 518:

Jesus... koszczyol poleczyl Pyotrowy

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 89:

Czczyenye o posvyączanyv kosczyola bozego y o vstavyenyv novey *vylykonoczy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 540:

(attested in Greater Poland) church (group of people of the same faith)

V czebe chwala moia w kosczele welikem (in ecclesia magna)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 27, 17:

(attested in Lesser Poland) gathering of people


życie

Polish: życie

Silesian: życie

Inherited from Proto-Slavic *žitьje. By surface analysis, żyć + -cie. First attested in c. 1430.

Beati, qui esurient et siciunt iusticiam (Mat 5, 6), id est vite rectitudinem zycza prostego

1981-2001 [c. 1430], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Kęty, page 28:

(attested in Silesia) life; way of life, behavior


więzienie

Polish: więzienie

Inherited from Proto-Slavic *vęzenьje. By surface analysis, więzić + -enie with a secondary shift of *więżenie > więzienie. First attested in the 15th centeury.

Nawroczi czø pan bog twoy z wyøzenya twego (reducet... captivitatem tuam) a slvtvge syø nad tobø

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 30, 3:

captivity; custody; incarceration (state of not having freedom)


sklep

Polish: sklep, śćklep (“cellar”) (Far Masovian)
→ Ukrainian: склеп (sklep)
→ Russian: склеп (sklep)
→ English: Polski sklep

Silesian: sklep

Inherited from Proto-Slavic *sъklepъ. First attested in the fifteenth century.

Wyznaly, ysz wydzely, ysz tramy pywnyczne powodą leszą w mvrze y na tem gego szklepp wmvrowan (desuper suam testitudinem intromunitum)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 92, 1:

Testudo […] a testa dicitur et est quoddam animal quia tegimine teste sit cooperta Etiam dicitur camera templi obliqua et curua quia in modum testudinis veteres templorum tecta faciebant vt celi imaginem redderet etiam dicitur scutum eyn schilt zolw albo sklep

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 137r:

Testudo sklep vel zolw

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 137v:

(attested in Greater Poland) arch, vault


królestwo

Polish: królestwo

Inherited from Proto-Slavic *korľevьstvo.

inh+

Gdisczy szø kthoremv krolevy... szin narodzy, tedicz vøcz po fszythkemv krolefstw posly beszø

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1a:

Ma gest wszitka szemya, a wi bødzeczye my w krolewstwo kszøszkye a lud szwyøti (vos eritis mihi in regnum sacerdotale et gens sancta)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 6:

Jegoz croleustua domesci

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 15:

Izbihom gih touaristua y nebeskego croleustua [dostąpili]

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page av 16:

Bądzyely satan ssam w sobye rozdzyelon, kako stanye krolyevstvo yego (regnum eius Luc 11, 18)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 299:

(attested in Lesser Poland) kingdom (state belonging to or ruled by a king)

Czso [Woj]tha zabral Janowi cone, to zabral, nisz [kr]ol przyøl crolewstwo

1887, 1889 [1398], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1139, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

(attested in Greater Poland) reign (power or authority of a king)

Wywyodl lud swoy w radosczy... y dal gym krolewstwa poganow (regiones gentium)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 43:

(by folk etymology with Latin regiō, attested in Greater Poland) land, area

Thedy vychodzylo do nyego Ierusalem y vszelkne szydostwo y wszelkne krolyesthvo v Iordana (Jerosolyma et omnis Judaea, et omnis regio circa Jordanem Mat 3, 5)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 298:

(attested in Masovia) inhabitants of an area

attested in Greater Poland; attested in Masovia; attested in Masovia

Stephanus de Sulkowicze paratum se exhibuit dare exaccionem regalem vlg. crolewstwo secundum consuetudinem antiquam de willis

1856-1870 [1422], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 1857:


zdanie

Polish: zdanie

Silesian: zdanie

From zdać + -anie. First attested in the beginning of the fifteenth century.

etydate

Przyszla yedna nyewyastha przed gayny sząd y gyesth szwe gymyenye y szwą rzecz wszdala... A gdysz yusze tha nyewyastha tho vczynyla szdanye, poszla za masz y umarla

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 26:

(attested in Greater Poland) act of transferring real estate and power of attorney to conduct the case in court

Jako Szkorvpka... voythem nye byl, kyedi szelcze v mne byly o szdanye dna

1950 [1479], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1477, Warsaw:

(attested in Masovia) verbal noun of zdać (“to schedule”) (to determine a date)

Lvpyesze... ma dacz (sc. sędzia) temv, ktori gego o nyesprawiedlyve zdanye wyzwal (in falsa pronuntiatione evocavit) kv stolv wyszszemv

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 3:

(attested in Lesser Poland) sentence (judgement passed by a judge or court)

Iudex... sentenciavit... Nikel... in suo lucro iuxta ipsius deputacionem al. podlug yego sdanya

1868 [1444], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 142:


bażant

desctree

Polish: bażant, bazant, bażan (Middle Polish)
→ Kashubian: bażant

Borrowed from Old Czech bažant. First attested in 1472.

*Bazød atago

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1026:


naród

Polish: naród

Silesian: nŏrōd

Inherited from Proto-Slavic *narodъ. By surface analysis, deverbal from narodzić. First attested in the 15th century.

surf

Zagynyecze myedzi narodi (inter gentes) a nyeprziiaczelska zemya was szmorzi

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 38:

Od naroda do naroda (in generationem et generationem, Puł: w pokolyenye y w pokolyenye) prawda twa

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 90:

Czy to søø narodowye (cognationes) Lewy po swych czyelyadzyach

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 19:

Tu cum tua paternali sorore h[ab]uisti progeniem vlg. naroth

1920 [1410], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1449, Płońsk:

(attested in Masovia) offspring, children, progenies, livery


pytanie

Polish: pytanie

Silesian: pytanie

From pytać + -anie. First attested in c. 1301–1350.

Ktorez pytanye Pylatovo kv mylemv Iesucristovy vschysczy evanyelysczy pyssą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 792:

verbal noun of pytać (“to ask”) (to inquire about information)

pytać

Wasche pytanye o prawo (quaestio) gesth takye

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, page 61:

Item damus..., quod requisicio in iudicio vlg. pythanye... recipi non debet neque extroqueri

1895 [1471], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume V, page 284:

Suøti [ewanjelista] troiaky skutek znameniti pocazuie v tih ue threh croleh poganskih: gih zødne croleuicha deuicø porodenego pitane

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 17:

verbal noun of pytać (“to seek, to search, to look for”)

Yedno pytanye (quaestionem) proszą czye, by my vylozyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, pages 166–167:

question (problem or enigma to be solved)

Facta est contencio, vadzene albo pytane, inter eos (sc. discipulos), quis eorum videretur maior esse (Luc 22, 24)

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 85:


walka

Polish: walka

Silesian: walka

Borrowed from Old Czech válka. First attested in the 14th century.

Pogubyeny bily walkamy (exterminati sunt proeliis) ot wyelya narodow

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 22:

Ku valcze ad miliciam

1874-1891 [Middle of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 158:

Nyektorzy z naszych ryczerzow..., gdy na grodzech naprzeczyw nyeprziaczelom badą posadzeny abo na walkach, wsząli obyczay nye stacz pod szadną chorągwą

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 8:

(attested in Greater Poland) battle; fight (general action, fight, or encounter, in which all the divisions of an army are or may be engaged; a combat, an engagement)

Ecce dies oritur tempusque locusque duelli, gl. pugne valcze, stant pugiles

1466, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy z rkpsu Biblioteki Jagiellońskiej nr 2195 oraz z rękopisu, numbers 1490/11, 1945/1, Biblioteka Kapitulna w Pradze, page 17:

Duellum ein kampf et dicitur quasi duorum bellum valką

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 43r:

(attested in Greater Poland) duel (arranged, regular combat between two private persons)

Picha przeczywko sząszyądowy [wąl] walka gyest, czakagyącz gromw y strzali (superbia contra vicinum balneum, var. venenum, est, expectans tonitruum cum sagitta)

1874-1891 [End of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLI:

Bo czsso pomoze... tobye gine s sobą gednacz a pocoycz, gdi w t[w]ey duschi gest walka grzeschna

1874-1891 [Middle of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 243:

Factus in agonia, id est venit pugna super eum przysla nany walka (factus in agonia, sc. Iesus, prolixius orabat Luc 22, 43)

1882 [End of the fifteenth century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 274:

Byla myedzy lyvdem vyelyka valka, bo nyektorzy movyly, yze podobno dacz dan rzymskym czeszarzom..., alye lyczemyernyczy... movyly..., yze myszmy volny od svyeczkych zakonow

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 455:

Valką alreda

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 116:

(attested in Greater Poland) game played on Easter in which one rolls Easter eggs


komórka

desctree

Polish: komórka, komorka, kumorka (Middle Polish)
→ German: Kamurke
→ Kashubian: kòmórka (semantic loan)
→ Russian: камо́рка (kamórka)
→ Ukrainian: комі́рка (komírka)

Silesian: kōmōrka

From komora + -ka. First attested in 1461–1467.

Piwnicza vinnø albo comorka in cellam vinariam

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 248v:

Cella est parua camera ein zell oder kammer komorką

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 25v:

(attested in Greater Poland) diminutive of komora (“room; storage”)


bliski

Polish: bliski

Silesian: bliski

Inherited from Proto-Slavic *blizъkъ. By surface analysis, blizi + -ki. First attested in 1386.

Ne poząday zony *thwogo blysshego (non concupisces uxorem proximi tui Deut 5, 21)

c. 1420, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume I, number 3:


teść

Polish: teść

Inherited from Proto-Slavic *tьstь, perhaps from Proto-Indo-European *teḱ- (“to sire, beget”).

der

Iakom ia than vmowa myal s mim czczem

1920 [1436], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume III, number 2187, Zakroczym:

(attested in Masovia) father-in-law (one's wife's father)

Czyescz socer (socer nurum suam polluit nefarie Ezech 22, 11)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 227:

(attested in Greater Poland) father-in-law (one's husband's father)

Czescz socer

1901 [c. 1460], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 379:

Ze czciem cum socero (noli consiliari cum eo, var.: cum socero tuo, qui tibi insidiatur Ecclus 37, 7)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 172:

father-in-law (one's husband's or wife's father, or another in-law or relative)


początek

Polish: początek

Silesian: poczōntek

/pɔt͡ʃʲɑ̃tɛk/

/pɔt͡ʃʲɑ̃tɛk/

Inherited from Proto-Slavic *počętъkъ. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Nagotowane wam od poczøtka swyata (possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi Mat 25, 34)

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXXIII, page 122:

beginning (first moment of something; first of a series; initial area)

Sva volya boga gnyeva, ... a vschemv grzechovy yest poczathek

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 611:

Kv poczanthką (war. lub.: kv *podnyedze) in fomitem (ita facietis per singulos dies septem dierum in fomitem ignis Num 28, 24)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 27:

Yze kmecze vczynili poczanthek na synu gego

1901 [1423], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, Radom, Sandomierz, Opoczno, page 302:

(attested in Lesser Poland) beginning (starting a quarrel, verbal or active attack)

Poczøtek mødroszczy (initium sapientiae) boyazn *bozø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 110, 9:

Origo ein vrsprunck oder auffgang poczathek

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 93r:

Cum [e]mergenciis s poczontky

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 488:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) source, origin

Preambulo, id est principio poczøtka

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 494:

Preludium est paruus ludus ante maiorem factus poczathek, povąbą

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 69:

Prohemium id est prima modulatio scilicet prologus począthek

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 107v:

(attested in Greater Poland, Masovia) forward, preface, introduction


pasierb

pasierb m animacy unattested (canonical)

Polish: pasierb

Inherited from Proto-Slavic *pasьrbъ. First attested in 1391.

Johannes Creskovius, pasirzb

1897 [1391], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 4029, Łęczyca Land:


rzeka

zlw-opl-noun

rzeka f (diminutive rzeczka, related adjective rzeczny)

rzeczka (diminutive)
rzeczny (adjective)

Polish: rzeka

Silesian: rzyka

Inherited from Proto-Slavic *rěka. First attested in the 13th century.

Po rzecze poydze peszi (in flumine pertransibunt pede)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 65, 5:

Cananevs przebiwa... podle rzeki Iordanskey (circa fluenta Iordanis)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 13, 30:

Rzeka bosza (flumen dei) napelnona iest wod

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 64, 10:

(attested in Lesser Poland) river (stream of water)

Thamo byla yedna rzeka ognyewą... Dym they rzeky podnosyl sya asz do nyeba

1915 [End of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 536:

river (stream of water)
river (stream of anything)


ojczym

Polish: ojczym

Yako moy oczczim nye wnosl do mey [ma]maczerze gednim i drugim yako trzidzesczy grzywyen

1960 [1444], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 1207, Pyzdry:


trawa

Polish: trawa

Silesian: trŏwa

Trawa gramen

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2630:

Iako Marczin ne bral Potrowa zita ani trawi zeckl, ani tego vzitka ma

1981 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V., B. Roty konińskie, s. 275-533, number 67, Konin:

Eze Barthlomey Janowi bidlo moczø silø zayøl w trawe, a ne w zicze

1888 [1402], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 102:

Kyedy bog trawą polną (faenum agri Mat 6, 30), ktora dzysch yest, a yvtro bądzye wnywecz vrzuczona, tako odzyenya, tako vasz vyeczey maley vyary?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 281:

Grodzycz trawą kasze Woyczyech

1927 [1471], Jan Fijałek, editor, Cyzjojan kłobucki, Kłobuck, page 444:

(attested in Lesser Poland) grassy area; meadow

Jaco Micolay... zayąl konye y s wosem na lącze przy sszenye, ale nye w lesse, a trawa na wosze lezala

1967 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 822, Kościan:

(attested in Greater Poland) mown, not yet dried plants


księżyc

księżyc m animacy unattested (canonical)

Polish: księżyc

Silesian: ksiynżyc

/kɕæ̃ʒʲɨt͡s/

/kɕæ̃ʒʲɨt͡s/

Inherited from Proto-Slavic *kъnęžiťь. First attested in the 14th century.
The meaning of “moon” is the result of a great moon cult among the Slavs; compare Polabian ťėnąʒ (“king, nobleman; moon”), Serbo-Croatian кне̑з／knȇz (“prince; moon”), ца̏р／cȁr (“tsar; moon”), Belarusian малады́ князь (maladý knjazʹ, “young prince; moon”). Compare also a Ukrainian vocative мі́сяцю кня́зю (mísjacju knjázju) (used, e.g., in a spell against toothache, and in Ivan Franko's poetry).

cog

малады́ князь

Troiaky skutek znameniti pocazuie v tih ue threh croleh poganskih: gih zødne croleuicha... pitane, gih verne kzøzicha pocoynego posnane

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 18:

(hapax, attested in Lesser Poland) son of a prince

Zorza czudna, xanzycz

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 266:

Clenody dwa xąsycza a krzys, proclamacio Ostoya

1878-1889 [1426], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Greater Poland, page 335:

(attested in Greater Poland) moon (representation or shape of the Moon on something)

I myaszkala Maria sz nyą yacoby przes trzy kzyazycze (quasi mensibus tribus Luc 1, 56)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 289:

(attested in Masovia) month (period into which a year is divided based on the phases of the Moon)


szyja

desc

Polish: szyja, syja (“passage in a basement”)

Silesian: szyja

Inherited from Proto-Slavic *šìja. First attested in the 15th century.

Jako pan Vanczenecz... vmarl, ten czso szyą slomyl

1967 [1416], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 608, Kościan:

Pravda przebya glovą, a dobry vczynek schyyą lamye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 684:

De clenodio defferentes lunam desuper et conyowa schigya in nigro campo

1856-1870 [1448], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3335:

Collum a columna dicitur ein hals schyą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 30r:

(anatomy, attested in Greater Poland) neck (part of the body connecting the head and the trunk found in humans and some animals)

Nye da-ly, tedy nycz gynego, gedno mvssy mv szyyą kostovacz (posset sibi extunc ad vitam transire)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 103, 4:

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Wybyl yes glowę z domu nyemyloszczywego, odkryl yes zalozenye az do szygey (usque ad collum Hab 3, 13)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page Hab 20:

Debet solvere... aratra ferri viginti septem et viginti quatuor lamma al. syy

1921 [1460], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 236:


dziecko

Polish: dziecko

Silesian: dziecko

Inherited from Proto-Slavic *dětьskъ. First attested in 1429.

Nicolaus... contumax in termino curie contra Thomconem de Nawoyowa, pro eo, quia sibi fideiussit, quod eundem Thomconem dzeczko debuit mittere a captiuitate libere, et eundem non dimisit, nec fecit

1856-1870 [1429], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2257:


ziemia

Polish: ziemia

Silesian: ziymia

Inherited from Proto-Slavic *zemľa. First attested in the 14th century.

Chuala bøcz bogu na uiszszokosczy, a mir boszy bødz na szemy (in terra Luc 2, 14) ludzem dobre vole

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1a:

(attested in Lesser Poland) earth (all that which is under the sky)

Nauczce se, czso sødzice zemø (terram)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 2, 10:

On będzye sądzyl okrąng zyeme (orbem terrae) w sprawyedlywoszczy

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 9, 8:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) habitants of the Earth

Gorna zemya torrida zona

1965 [End of the 15th century], Julian Wojtkowski, editor, Glosy i drobne teksty polskie do 1550 roku. Z inkunabułów Kalisza, Kazimierza Biskupiego, Koła, Sieradza i Warty, Kalisz, Kazimierz Biskupi, Koło, Sieradz, Warta, page 75:

(attested in Greater Poland, Sieradz-Łęczyca) one of the earthly spheres

Vøczcy on (sc. wąż) gedno vcho ogonem szaslony a drudzecz on ku szemy skloniy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173b:

Blogoslawyona zyemya, Anna swyatha, kthora zbawyenyv nasszemv poczatek dala

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 57a:

Począla (sc. Maryja) *vnyątacz kosczyol. A yako smyotla proch v gromada,... pobrala przed szyą w szvknyą... A zatem poschedl yeden stary kaplan zydowsky. Vzravschy dzyevyczą Marya naczela szyą lyekacz... y osvla on proch na zyemyą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 20:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) earth, soil, dirt

Ten ps[alm] powyada, yze Xpus stworzyl zywyoly, to yest *zyemye, wyatr, ogye[ń], wodę

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 73 arg:

(alchemy, philosophy, attested in Greater Poland) earth (one of the four classical elements)

Nazwal bog suchoszcz szemyø (vocavit... aridam terram)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 10:

land, earth (solid ground, as opposed to air or water)

Sam... pres mø prisøgl iesm, iz uam hochal [dać z]emø urogow uasih

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page av 8:

Przetosz pomnecz bødø czebe z zeme iordanskey (de terra Iordanis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 41, 8:

Tobye dam szemyø Kanaan (terram Chanaan)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 11:

Chos gesmcy ga vasz s te tho szeme Egypta (de terra Aegypti Ex 20, 2) vyuotl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 175a:

Tak przebiwal Israel w zemi Amorreyskego (in terra Amorrhaei)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 31:

(attested in Lesser Poland) land, country

K temv Yanovy vychodzyla wszytka zydowska zyemya (omnis Iudaea)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 177:

Iaco Marczin w kszøzey szemi ne cradne

1920 [1406], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 696, Płońsk:

Jaco Boyan y Boguslaw sa wsze zeme cuyawskye zlodzeye

1861 [1415–1427], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 39:

Yssze Dzerszek... nye began (pro begal) na zemą krole[s]wstwa polszkego... any gey scodzyl

1967 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1345, Kościan:

(attested in Masovia, Greater Poland) territorial unit of a country or of land

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Zwali sø ymona swa w zemach swogich (in terris suis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 48, 11:

Iaco Potrek do Kaliszkego slal, zøndayø miru, drzewey nisz w zemi zawadzil

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 446, Poznań:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) property or ownership of land; manor, estate, property


pecka

Polish: pestka

Arula p[y]eczka uel costka

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 85:

(botany) kernel, pip, pit, stone (central part of some fruits)


środek

Polish: środek, śrzodek, szrodek (Middle Polish)

Silesian: strzodek

Inherited from Proto-Slavic *serdъkъ. By surface analysis, śród + -ek. First attested in 1444.

Swiatly srzodek lucidum centrum (qui lucidum centrum poli candore pinguis igneo aligens decoro lumine)

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 308:

Sinu od schrzotka zyemye (haec quoque erat fossa altaris, et de sinu terrae usque ad crepidinem novissimam duo cubiti Ezech 43, 14)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 232:

middle, center (point roughly equidistant from the edges)


bardo

Polish: bardo, Bardo

Inherited from Proto-Slavic *bьrdo. First attested in the 15th century.

Perticam fullonis strvną knapska, bardv

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 364:


światło

Polish: światło (noun)

Silesian: światło

Inherited from Proto-Slavic *světьlo. First attested in the 15th century.

Y rzekl bog: Bødz szwyatlo (fiat lux)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 3:

Thim wszem..., panye, ... myasto ochlodzenya, swyathlą y pokoy[o]w (locum refrigerii, lucis et pacis), aby... vszyczyl, proszimi

1456, Kanon mszy św., Canon missae., volume VI, Sandomierz, page 26:

(figuratively, attested in Lesser Poland) light (spiritual enlightenment)

Wschelky, ktory zlye czyny, svyatlosczy nyenazry any przydzye kv svyathlv (ad lucem Jo 3, 20)..., alye ktory czyny pravdą, ydzye kv svyatlv (venit ad lucem Jo 3, 21), aby yego vczynky byly yavny

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 239:

Dalem cyø w szwyatlo poganom (dedi te in lucem gentium), abi bil zbawyenye me asz do kraia swyata

1930 [c. 1455], “Is”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 49, 6:

Uczynyl bog dwye szwyeczi wyeliczi: szwyatlo wyøczsze (fecitque deus duo luminaria magna: luminare maius) aby dnyu szwyeczylo, a szwyatlo mnyeysze (luminare minus), abi noczi szwyeczylo

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 16:

Gdisz bilo slunce za gorø zaslo y vczyny szyø mrokowa czma, a blask syø zyawy, a szwyatle (pro szwyatlo) ognyowe (clibanus fumans et lampas ignis)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 17:

Bosze, bosze moy, k tobe za swatla czuiø (de luce vigilo)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 62, 1:


działanie

Polish: działanie

Silesian: działanie

From działać + -anie. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Wynydze czlowyek na dzyalo swe a kv dzyalanyv swemu az do weczora (exibit homo ad opus suum et ad operationem suam usque ad vesperum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 103, 24:

Et dzalanye consumacio in bona intencione

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 157:

(attested in Lesser Poland) verbal noun of działać (“to work, to do”)

Offyerowaly... pyrwe vrodi panu ku dzyelanyu dzyala stanu szwyadeczstwa (ad faciendum opus tabernaculi testimonii)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 35, 21:


związek

związek m animacy unattested (canonical)

Polish: związek

Silesian: zwiōnzek

Inherited from Proto-Slavic *sъvęzъkъ. By surface analysis, zwięzać + -ek. First attested in the fifteenth century.

Daly gemu... dwa swyøski (duas ligaturas) suszonego wyna

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 30, 12:

Zwyazek volvmen (tolle volumen libri et scribes in eo omnia verba Jer 36, 2)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 214:

Szwyąsky colligaciones (dissolve colligationes impietatis Is 58, 6, SKJ I 310: szwąszanye nyemylosczy)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 203:

(attested in Greater Poland) bind (that which prohibits or inhibits)


badanie

Polish: badanie

Silesian: badanie

Inherited from Proto-Slavic *badanьje. By surface analysis, badać + -anie. First attested in 1461.

Badali sø lichoti; seszli sø badaiøcz badanim (scrutati sunt iniquitates, defecerunt scrutantes scrutinio)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 63, 6:

Questio eyn frag oder klag bądąnye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 111v:

Scrutinium id est scrutatio erfarunge bądąnye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 122r:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) verbal noun of badać (“asking, inquisition”)


przypadek

przypadek m animacy unattested (canonical)

Polish: przypadek

Silesian: przipŏdek

From przypaść + -ek. First attested in 1487. Compare Old Czech případek.

Vendidit (sc. Zophia) partem suam totam aduocacie... cum omnibus prouentibus, censibus, obuencionibus, cessionibus al. z przypadky ac emolimentis

1856-1870 [1487], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume IX, number 973:

that what someone may be entitled to in addition to the inheritance share


bart

Polish: bart

Borrowed from Middle High German bart. First attested in 1497.

W kopynyczey szbroy bez barthv

1893 [1497], Konstanty Górski, editor, Historia piechoty polskiej, page 208:

chin guard (part of armor protecting one's chin and neck)


warunek

Polish: warunek

Silesian: warōnek

Borrowed from Middle High German warunge. First attested in 1424. Compare Old Czech varunk.

bor+

Jaco Michal ne obsilal Stoyslawa, aby gy w prawe zastampil, yaco mv ranczil za warunk, ale ssą ssam przal ne obsilayącz yego

1967 [1424], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1038, Kościan:

(law, attested in Greater Poland) obligation to take the place of the first defendant in a trial

(Śledzie są) non valencia al. warunek, sed falsificata... et ad usum et vescendum bonis hominibus non valencia

1898-2024 [1488–1505], Rocznik Krakowski, volume XIII, Nowy Sącz, page 221:

(attested in Lesser Poland) good quality of goods, appropriate grade


część

Polish: część

Silesian: czyńść

/t͡ʃʲæ̃ɕt͡ɕ/

/t͡ʃʲæ̃ɕt͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *čęstь. First attested in the 14th century.

Gospodzin czøscz dzedzini moiey (dominus pars hereditatis meae) y kelicha mego, ty ies, iensze wrocisz dzedzinø moiø mne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 15, 5:

Kakoby to mogło być, iżby Jeremiasz mowił, a tego nie czciemy w Jeremiaszu, ale w Zachariaszu? ... Inako a lepiej możemy rzec, iże to jest częścią w Jeremiaszu

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 765:

(attested in Lesser Poland) part (portion, component)

Ma szkodø Jaszcowym neoprawenim mlina na Cawaszczine czøszczi

1897 [1393], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 103, Łęczyca Land:

(attested in Sieradz-Łęczyca) part (section of land; an area of a country or other territory; region)

Pani... cupila trzeczø czanscz Kuropatnik

1887, 1889 [1389], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 536, Poznań:

Oczin oczecz byl w *dzerszonu pyantey czansczi carczmi

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8492:

Rozdzelyl syø lyvd... na dwye czøscy, gena czøscz przyiøla Tebny (media pars populi sequebatur Thebni)..., a polowycza druga Amri

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 21:

Gomor ta myara gest dzeszøta czyøszcz effy tey myari (gomor autem decima pars est ephi)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 36:

Micolay ma czwartø czanscz wydzelona w Szemlina [a] dzedzine

1902 [1401], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 63:

O ctori karcz Mscziszek na mø szalowal, thegosm mu ya d[y]we czøsczi vikopal

1920 [1415], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 2560, Płońsk:

Jaco ya dzirszø s bracyø trzi czøsci w Grampczewe

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2841, Warsaw:

Nyewyasta mayącz dzeczy, acz gynszego mąsza weszmye, ... skazvgemy, aby tylko na thysz dzeczy wszysthko gymyenye oczczyszne sz[e] pelna sz drvgą częsczą gych dothykayączą ktoregole dobra maczerzysthego... spadlo, a ona s osthalą drugą swego thego gymyenya cząsczą mąsza sobye wyeszmy podlug svey voley (omnia bona paternalia integraliter cum alia medietate quorumlibet bonorum maternalium... devolvantur et cum alia residua suorum bonorum medietate maritum accipiat)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 52:

(attested in Greater Poland, Masovia) part (used with a numeral; factor)

Oni zaprawdø po proszniczi szukali sø dusze moiey, wnydø w nyzcosczi zeme, dani bødø w røcze mecza, czøsci liszek bødø (partes vulpium erunt)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 62, 9:

(attested in Lesser Poland) part, share, portion

Gdi ies widzal zlodzeia, beszal ies s nim, y s czu[dzo]loszczami czøscz twoyø cladl ies (cum adulteris portionem tuam ponebas)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 19:

(attested in Lesser Poland) joint participation, partnership

Owa merne poloszil ies dni moie, a czøscz moia iacobi niczsesz przed tobø (ecce mensurabiles posuisti dies meos et substantia mea tamquam nihilum ante te)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 38, 7:

(attested in Lesser Poland) manor, estate, property

Swianti angele, stroszu cziala mego y dusze mee, mylosczywym vwyeszelenym odeymy dusza moia, kedy sie vbyerze czanscz zlich duchow, abi ią widarly

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 140a:

(Christianity, attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) host, throng of evil spirits

In quatuor plagis cząsczach

1901 [End of the fifteenth century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, Brest, page 326:

(attested in Northern Borderlands) part (corner of the world)

Zaclad albo cząscz pignus

1874-1891 [End of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 176:


jaskółka

Polish: jaskółka

Likely inherited from Proto-Slavic *last-, influenced by the continuant of Proto-Slavic *jaskati, whence jazgotać.

Jastkulka hirundo

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2641:

Yastkolka celidonia

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 603:

Chelidonium majus
Chelidonium majus#Translingual


wybór

Polish: wybór

Silesian: wybōr

Deverbal from wybrać. First attested in 1495. Compare Old Czech výbor and Old Slovak výbor.

Pro piscibus magnis al. wybor et parvis dictis caschernycza

[1495], Rękopiśmienne luźne ekscerpty z ksiąg ziemskich i grodzkich kościańskich, poznańskich oraz pyzdrskich, number 243, Kościan, Poznań, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) choice (something highly sought or of high quality)


robię

Ale robota (parvulos) wasza... wyoda, abi vidzeli zemyø, iesz to syø wam nye lvbila

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 31:


strona

Polish: strona

Silesian: strōna

Inherited from Proto-Slavic *storna. First attested in the 14th century.

Tedy vøcz morze gestcy szø ono bilo na obe strone rostøpylo (divisaque est aqua Ex 14, 21)

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 174b:

Zablesczysz na strony oczy, esz czy s czyala poth poskoczy

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 63:

(attested in Lesser Poland, Masovia) side

Nasz mili Xc s dalekichcy stron on prydzecz on k vam

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2a:

(attested in Lesser Poland) country; land; realm

A przetho nyerad by othpowyadal Sandziwog..., ysz drugyey strony nye

1959 [1435], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1577, Poznań:

(attested in Greater Poland) side (participant in a court case)

Yestly brat nasch poslye k nam Davida, thedy zassyą David wezmye s sobą od naschey strony w poselsthwye Dowlyeteka

1952 [1500], Josip Hamm, editor, Altpolnisches aus kroatischen Archiven, page 174:

side (participant in interstate negotiations)

Vczyekayczye przed szwyathym krzyzem sthrony (fugite partes adversae), wyczyaza yako lyew z rodzayv zydowskyego

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 186:

Bo gescze wyelyka strona gich (magna... pars eorum) naslyadowala domu Saulowa

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 29:

I stalo szyą yest, gdy kaplansthva poszyval Zacharias w rządzye strony svogyey (in odrine vicis suae Luc 1, 8) przed bogyem

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 287:

(attested in Masovia) group taking turns

Lira brosda, skyba, strona

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 87:

Yssze Stanislaw... ne *ucrald poczø stroyn masza

1974 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 785, Kalisz:

(attested in Greater Poland) piece, cut, or chunk of meat


chłop

zlw-opl-noun

chłop m animacy unattested (related adjective chłopi)

chłop m animacy unattested (canonical)
chłopi (adjective)

Polish: chłop

desc

Silesian: chop, chłop (Southern Silesian)

Inherited from Proto-Slavic *xolpъ. First attested in the 14th century.

Zalowal Sandek... na Jarantha: Tego na tø zalugø, yszes mi prziganil... Tedi Jarant otpowedzal..., yszess ty mne pirvey rzekl, yszessz chlop, przetom tobie ja rze[k]l, isszess ti chlop

1910-2024 [1425], Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie, volume III, page 76:

A yaczy tho szly ludze myeszczanye cracovianye, zeby pana swego, wyelkyego choragyewnego, zabylyscze, chlopy, Andrzeya Thanczinskyego

1462-1463, Wiersz o zabiciu Andrzeja Tęczyńskiego, line 3:

Thocz boli, kyedi chlop kygyem glowa goly

1881 [1460], “Wydanie krakowskie dzieła Jana z Turrekrematy Explanatio in Psalterium”, in Józef Przyborowski, editor, Przegląd Bibliograficzno-Archeologiczny. Dwutygodnik ilustrowany poświęcony bibliografii, archeologii, numizmatyce, heraldyce, historii, sztukom pięknym i literaturze, volume I, Bydgoszcz, page 187:

(attested in Greater Poland) man (male human)


sposób

Polish: sposób

Silesian: sposōb

Inherited from Proto-Slavic *sъposobъ. By surface analysis, deverbal from sposobić. First attested in c. 1400.

surf

Sposób figuram (praeterit enim figura huius mundi I Cor 7, 31)

1885-2024 [c. 1400], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 753:


rodzaj

Polish: rodzaj

Silesian: rodzaj

Inherited from Proto-Slavic *roďajь. First attested in the 14th century.

Slachathnosczi doswyathczycz chczącz, szescz swyatkow podobnich powyescz yma: dwv s swego rodzayv (de sua genealogia)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 11:

Genus […] a generando dicitur eyn geschlecht rodzay

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 57r:

Progenies eyn geschlecht a progigno […] rodzay

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 107v:

Propago est linea origo extensio vel flagellum vitis extensum sub terra oder eyn geschlechte rodzay vel postacz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 108r:

Stirps id est radix truncus vel progenies prosapies vel origo alicuius parentele pro radice pyen rodzay

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 130v:

(attested in Masovia, Greater Poland) family, gens, tribe, nation (people from a common ancestor)

Kthora (sc. Anna) od wyekow w boszthwye przeyrzana, yz rodzayem swem nyebo napelnycz myala

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 93a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) offspring

A thako vszystky rodzagye (generationes) od Abrama asz do Dauida rodzayow (generationes) szthernaszczye, ... a od przescza babylonskyego asz do Cristvsa rodzayow szthernaszczye (generationes quattuordecim Mat 1, 17)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 286:

(attested in Masovia) generation (people living in the same era)

Chwalczye pana boga... rodzayv wschelyky zyemsky y morsky y wschystko stworzenye

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 87:

Ysze Micolay yest bliszszi k dzedzine swim *roczayem nisz Jakub

1888 [1394], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 70:

(attested in Greater Poland) origin, pedigree, genealogy

Wschelyky zyemyanin... zoną... zakonną bi myal, s ktoreyze bi dzyatky oboyga rodzaya (sexus utriusque) porodzyl

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 110:

(attested in Masovia) sex, gender (set of characteristics of a male or female person or animal)

Cristvsev rodzay (generatio Mat 1, 18) thako byl

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 291:

To vyem, myly gospodnye, yze vzdrovycz nyedostatky przyrodzenyv rodzayą..., to yest tvey moczy boskey podobno vczynycz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 46:

Ubi peccatum est, ibi paruulos non transmittit propagacio, rodzay, sed libido

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 44a:

(attested in Lesser Poland) intent to reproduce

Dobrego rodzayv bone indolis

1444, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 133v:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Inicium essendi rodzaya

1874-1891 [Middle of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 159:


achtel

Polish: achtel, jachtel (Middle Polish)

Silesian: achtel

Borrowed from Middle High German ahteteil. First attested in 1393.

bor+

W tem mi wsąl dwa achtela pywa

1856-1870 [1441], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2978:


postać

Polish: postać (noun)

Silesian: postać

Inherited from Proto-Slavic *postatь. First attested in the 14th century.

Tamo sø wstøpily postaczy, postaczy panouy (tribus, tribus domini)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 121, 4:

Jako gest Jan s te postaczi, gich kleynota, gich sczitha y gich krwe

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 178, Poznań:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) type, kind

Propter quod eciam tunc sexus, postacz, femineum fuit multum despecta wszgardzona

1965 [1456], Mikołaj z Pawłowic, edited by Henryk Kowalewicz, Średniowieczne zabytki języka polskiego w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Polskie glosy i zapiski z rękopisów 1728, 1732, 1752, Zeszyty Naukowe UAM, Greater Poland, page 90:

(attested in Greater Poland) gender, sex

Statura, id est status hominis seu eius magnitudo postącz

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 75:

Statura id est status hominis scilicet eius magnitudo postącz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 130r:

(attested in Greater Poland) appearance; posture; height


brózda

Polish: bruzda

Inherited from Proto-Slavic *bōrzdà. First attested in 1471.

Yako dwyema brosdoma quasi per duas araciunculas (fecitque aquaeductum quasi per duas aratiunculas in circuitu altaris III Reg 18, 32)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 45:

Prosdy sulci (si adversum me terra mea clamat et cum ipsa sulci eius deflent Job 31, 38)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 62: