pies

zlw-opl-noun

pies m animacy unattested (diminutive psek, related adjective psi)

pies m animacy unattested (canonical)
psek (diminutive)
psi (adjective)

Polish: pies

Silesian: pies

Inherited from Proto-Slavic *pь̀sъ. First attested in the 14th century.

Nyektorzy szwyerzs gonyony przes psy (per canes) drvgego wszącz nye sromayą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 81:

Psszy lowcze (canes ad venandum) wyączey kostvgya, nyszly [v]uzythku noszą

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLV:

Canis lupus familiaris
Canis lupus familiaris#Translingual

(attested in Masovia) dog (Canis lupus familiaris)

O, impudens canis nyesromyeslyvy psye!

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 179:


port

Polish: port
→ Kashubian: pòrt

Learned borrowing from Latin portus. First attested in 1471.

Applicuimus przistalischmy kv portu (inde navigantes... applicuimus Samum Act 20, 15)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 135:

port (a place on the coast at which ships can shelter, or dock to load and unload cargo or passengers)


drug

Polish: drug

Inherited from Proto-Slavic *drȗgъ. First attested in the fifteenth century.

Bødz tobye poszegnanye, sinu moy myly, bo gesz dobrego druga a czsnego møza sin (boni et optimi viri filius es)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 7:

Omnes... vocales modo longantur, modo patulo breviantur. Ex quarum longacione et breviacione diversus consurgit sensus diccionum... Exemplum de u: druga, druug

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 401:


war

Polish: war

Silesian: wŏr

Inherited from Proto-Slavic *vȃrъ (“boiling; boiling liquid”). By surface analysis, deverbal from wrzeć／warzyć. First attested in 1499.

surf

Tako ony rzeczy parzyl od syebye, yako pssy z kuchnyey parzą varem

1874 [1499], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVIII, page 622:

Post sex annos debet... Stanislao... per sexagenam soluere de censv et eciam per tenam siliqui a qualibet ceruisia al. warv

1856-1870 [1499], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume IX, number 1251:


długość

Polish: długość

Silesian: dugość

From długi + -ość. First attested in the 14th century.

Veszele ku dlugosczy gestcy ono bilo velike pres to, iscy szø gest ono od fchodu sluncza asz do szapadu bilo rosczøglo

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2b:

(attested in Lesser Poland) length (distance measured along the longest dimension of an object)

Sziwota prosil iest od czebe y dal ies iemu dlugoscz dnow na weky (tribuisti ei longitudinem dierum in saeculum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 20, 4:

(attested in Lesser Poland) length (duration in time)


książka

Polish: książka

Silesian: ksiōnżka

From księgi + -ka. First attested in the fifteenth century.

Finito hoc libro, s dokonczenya thy k[s]yanszki, sit laus et gloria Christo

Fifteenth century, Glosy z rkpsu Biblioteki Uniwersytetu Wrocławskiego o sygn. Q I V 126, pom inięte przez wydawcę w PF III 281-292, page 290:

book (collection of sheets of paper bound together to hinge at one edge, containing printed or written material, pictures, etc.)

Xøzki coronaria maior

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1607:

Leucanthemum vulgare
Leucanthemum vulgare#Translingual

(in the plural) oxeye daisy (Leucanthemum vulgare)


wysokość

Polish: wysokość

Silesian: wysokość

/vɨsɔkɔɕt͡ɕ/

/vɨsɔkɔɕt͡ɕ/

From wysoki + -ość. First attested in the second half of the 14th century. Compare Old Czech vysokost and Old Slovak vysokosť.

etydate

Vdzelal (sc. Beseleel) y stool..., na ssyrzøø lokyecz myal, wisokoszcz (in altitudine) poltora lokczya

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 37, 10:

height (distance from the base of something to the top of said thing)

Wszistky wisocosci twe (omnia excelsa tua) y plinene twoie na mø sø szly

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 41, 10:

Nechaycze wznaszacz w wisocoscz (in altum) rogu waszego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 74, 5:

Napiruecz gestcy ono (sc. wiesiele) ku vyszokoszczy bilo velike pres to, isczy gest ono od szeme asz do neba bilo doszøglo

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2a:

(figurative, attested in Lesser Poland) wealth (large accumulation of property)

Na vyschokoscz in altum (war. lub.: in altum defixi wyszoko; verba sapientium sicut stimuli et quasi clavi in altum defixi Eccles 12, 11)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 145:

mistranslation of Latin altitūdō (“depth”)

Gloszem mem wolalem do pana boga mego, wysluchal mye z wyszokoszczy bosthwa szwego (de monte sancto suo Psal 3, 5)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 100a:

Skazø viszokosczi (excelsa) wasze a modli wasze

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 30:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) hill (small raising of land)

Na wisokoszczy in Rama (vox in Rama audita est Mat 2, 18)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 260:

(attested in Greater Poland) mountain fortress (hold in a mountain)

Na wisocosci gor (in summis montium) wzneson bødze nad Lybanem owocz iego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 71,16:

Cacumen konyecz, wyschokosczy (viditque in somnis scalam stantem super terram et cacumen illius tangens caelum Gen 28, 12)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 13:

(attested in Lesser Poland) peak, top, vertex

Osanna, czvsch zdrov bądz na vysokosczy (hosanna in altissimis Mat 21, 9)!

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 778:

Prosza szobye na pomocz boga..., by my raczyl szeszlacz dzysz dar ducha swathego sz wyszokosczy krolewsthwa nyesbyeskego

1853 [1450], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 120:

Cziebie swiantego, panye na wiszokosczy, chwala wszitczi angeli rzekøcz

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 123a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) height (place located high above the earth; especially as a place considered to be the seat of God; heaven; skies)

Raduy sie na wieki w bodze wassa wielmozna wisszokoscz, wielczi przyiacziele bozi, nachwalebneysi apostolowie, mnyeszi!

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 53b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) magnificence, perfection, dignity

Podlug wisokosci (secundum altitudinem tuam) rozmnoszil ies sini luczske

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 11, 9:

(attested in Lesser Poland) authority, power

Sublime hochlich Sublimitur idem Inde sublimitas vyszokoscz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 132r:

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.


minister

zlw-opl-noun

minister m pers (related adjective ministrowski)

Polish: minister

Silesian: minister

Learned borrowing from Latin minister. First attested in 1484.

Ministrovye albo prelaczy thego braczthva (ministri loci) mayą sye o tho vczyecz do bysskupow

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 716:

(religion, attested in Lesser Poland) minister (senior member of the tertiary fraternity, assistant and deputy of the monk who takes care of the fraternity)


łyżka

Polish: łyżka

desc

Silesian: łyżka, łeżka (Western Silesian)

Inherited from Proto-Slavic *lyžьka. First attested in 1432.

Hanna wzala cztirzy kubky srzebrzne y dwanaczcze lischek

1901 [1432], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, Radom, Sandomierz, Opoczno, page 309:


szkoła

desctree

Polish: szkoła
→ Kashubian: szkòła
→ Slovincian: szkôla

Silesian: szkoła

→ Old East Slavic: школа (škola)

Old Ruthenian: шко́ла (škóla)

Belarusian: шко́ла (škóla)

Carpathian Rusyn: шко́ла (škóla)

Ukrainian: шко́ла (škóla)

Russian: шко́ла (škóla) (see there for further descendants)

Borrowed from Middle High German schuole. First attested in the fifteenth century.

bor+

Szaky do szkoly dayą

2010 [Fifteenth century], Jan Łoś, editor, Dwa teksty staropolskie, Pułtusk, Płock:

Aby[ście] ne byly pogorseny, bo beze skol vczyenye (pro vczynyą) zle wam (absque synagogis facient vos Jo 16, 2)

1950 [c. 1425], Jan Janów, editor, Najstarsze szczątki ewangeliarza polskiego, Krakow, page 43:

Kogokoly szmyercz vduszy, kaszdy w gey scolye bycz mvszy

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 14:

Gimnasia, id est studia, achademie skaly (pro skoly) achademskye (ut qui Athenis magister erat et potens, cuiusque doctrinam academiae gymnasia personabant, fieret peregrinus atque discipulus Prol I)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 5:

Konyecz thych praw stal szye... w szkolye szkalszkyey

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 142:

(attested in Masovia, Lesser Poland, Greater Poland) school (education facility)

attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland; attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland


chłopiec

chłopiec m animacy unattested (canonical)

Polish: chłopiec

Silesian: chopiec

Inherited from Proto-Slavic *xolpьсь. By surface analysis, chłop + -ec. First attested in the 15th century.

Naproth szdayv dzewky, chlopcze, asz szya chlop po szyrczv szmekcze

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 202:

(attested in Masovia) boy (young male person)


ściana

Polish: ściana

Silesian: ściana

Inherited from Proto-Slavic *stěnà. First attested in 1398.

Moua vasa a dary vase sø my gako proch, grosa gako *ogzen na scene napysani

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 70b:

Paries patet vlg. szcząną

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 158v:

Paries sczyąną

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 96r:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) wall (each of the substantial structures acting either as the exterior of or divisions within a structure)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Bo dokød poruszacze se na czloweka, ... iaco zczene naclononey (tamquam parieti inclinato)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 61,3:

(attested in Lesser Poland) wall (rampart of earth, stones etc.)

Sczyana congeries (in verbo eius stetit aqua sicut congeries Ecclus 39, 22)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 174:

(figuratively, attested in Greater Poland) wall (that which separates)

Zaloby o mvrowaney sczyenye

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 100:

(attested in Greater Poland) wall (divider of two estates)

Przykril gy (sc. ołtarz) zlotem przeczystym s bronkøø y szczyanamy (cum... parietibus), y rogy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 37, 26:

Nicolaus cum Johanne zuppas salis al. *czyany tenere debebunt

1937 [1443], Feliks Pohorecki, editor, Catalogus diplomatum Bibliothecae Instituti Ossoliniani nec non Bibliothecae Pawlikowianae inde ab anno 1227 usque ad annum 1505, page 77:

(mining) wall (place in a mine where a mineral is extracted from a deposit)

Eze... Jan... szilø moczø deptal Jacuszowi zito, gdze s nim sczani ne mal

1888 [1402], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 101:

(attested in Greater Poland) wall (boundary, border)


nauczyciel

zlw-opl-noun

nauczyciel m animacy unattested (female equivalent nauczycielka)

nauczyciel m animacy unattested (canonical)
nauczycielka (feminine)

Polish: nauczyciel

Silesian: nauczyciel

/naut͡ʃʲɨt͡ɕɛlʲ/

/naut͡ʃʲɨt͡ɕɛlʲ/

Inherited from Proto-Slavic *naučiteljь. By surface analysis, nauczyć + -ciel. First attested in 1484.

Yakyego a kogo sobye mayą nabyczi nyuczyczyela (de informatore ipsorum)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 718:

(attested in Lesser Poland) teacher (one who teaches)


kwiat

kwiat m inan (diminutive kwiatek, related adjective kwietny)

kwiatek (diminutive)
kwietny (adjective)

desctree

Polish: kwiat
→ Old Ruthenian: квѣтъ (květ), квꙗтъ (kvjat)
Belarusian: квет (kvjet)
Ukrainian: квіт (kvit)
→ Yiddish: קווייט (kveyt)

Silesian: kwiat

Inherited from Proto-Slavic *květъ. First attested in the 14th century.

Dny yego yako kwyet polny

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 102, 14:

(attested in Lesser Poland) flower (plant that bears flowers)

Tyś kwiat czystoty panieńskie, ... tyś roża rayskiego kwiata

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, Przeworsk, page 42:

(figuratively, attested in Lesser Poland) flower (beautiful thing or person)

flower (plant that bears flowers)
flower (beautiful thing or person)

Tego drzeua kvyat, roszdze, bylo pomoczno przeczyw kazde nyemoczy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 91:

flower (part of the flowering plant containing the reproductive organs)


góra

zlw-opl-noun

góra f (diminutive górka, related adjective górny)

Polish: góra

Silesian: gōra

Inherited from Proto-Slavic *gora with unexpected lengthening of -o-. First attested in the 15th century.

Ale ia postawon iesm crol od nego na Syon, gorze swøtey (super Sion, montem sanctum) iego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 2, 6:

Valem, gorą, przekopem vallo (quia venient dies in te et circumdabunt te inimici tui vallo, et circumdabunt te Luc 19, 43)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 124:

Pro silua dicta gora in Dobronouice

1856-1870 [1400], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 9693:

mountainside forest (woodland on the slope of a mountain)

Statuerunt eum super pynaculum, u gor[o]y, templi (Mat 4, 5)

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 33v:

(attested in Silesia) top; up (higher part of something; upward direction)

Ale ysze taczy zlosnyczy kv odpyranyv swey zlosczy wząly sobye w obyczay myeszkacz w myesczech abo we wsyach, gdzesz to by syą nyemyeczskym prawem odpyraly, a tako cząstokrocz swą chytrosczą od smyerczy wychodzą, przeto chczem, aby zly gori nye myal, ale wszady potąpyon

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 33:

(attested in Lesser Poland) upper hand, advantage (condition, circumstance, opportunity or means, particularly favorable or chance to success, or to any desired end)


stół

Polish: stół

Silesian: stōł

Inherited from Proto-Slavic *stolъ. First attested in the 14th century.

Vgotowal ies w obesrzenu moiem stol (mensam) przecywo tym, gisz møøczø [mnie]

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 22, 6:

[G]ospodne, da my tho wedzecz, bych mogl o them czszo powedzecz, o chlebowem stole

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 3:

Pro II mensis stoli, expedicionalibus

1874 [1393], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 161:

Uczyn, czsokoly gest przykazal pan..., skrzynyø..., stool (mensam)... s offyernymy chlebi

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 35, 13:

Sedes stol inde sedifex et est aliquis faciens sedes

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 182r:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) table (item of furniture, usually wooden and for placing meals on, among other things)

Stool tronus (fecit etiam rex Salomon thronum de ebore grandem et vestivit eum auro fulvo nimis III Reg 10, 18)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 44:

Jaco werdunki w Scoroszewe ne przisluchali ani przidani tamo cu caple ot czterdzesczi lath, ale przisluchayø cu stolu byscupemu

1959 [1407], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 606, Poznań:

(attested in Greater Poland) prince's or bishop's treasure

Vkladamy, aczby nyektory sądza... dzerszącz strona yedna zdal abo skazal... vcząszayącz drvgą stroną, tedy strona vcząszona odzowie syą kv wysszemv stolv (ad superiorem)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 2:

(law, attested in Lesser Poland) judicial tribunal, judicial instance


stół

Petrus aggerem in summitate eiusdem piscine ex parte fluuij potens est facere et sipare, nec non aquam de ipso fluuio recipere canali al. stolem

1856-1870 [1444], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3186:


kawa

Polish: kawa (obsolete, dialectal)

Coloeus monedula
Coloeus monedula#Translingual


matka

Polish: matka

Silesian: matka

Inherited from Proto-Slavic *matъka. By surface analysis, mać + -ka. First attested in the 14th century.

Orsula, matka Stronislauiney, Dobeslawa... ne nagabala o posak

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 444, Poznań:

(attested in Greater Poland) mother (female parent)

W rozmislenyv zalyezzy matka cznooth (mater virtutum), rostropnoscz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 27:


bal

Polish: bal

Silesian: bal

Borrowed from Middle High German balle. First attested in 1481.

Telam aut his similia ulna extra cameras mercimoniorum vendere audeant, preter... barchanum..., et telam stamine al. palem dumtaxat quilibet extra cameras predictas vendat

1890 [1481], Adam Chmiel, editor, Zbiór dokumentów znajdujących się w Bibliotece hr. Przezdzieckich w Warszawie, page 41:

bale (rounded bundle or package of goods in a cloth cover, and corded for storage or transportation)


kara

desctree

Polish: kara (“cart”)
→ Kashubian: kara (“wheelbarrow”)
→ Ukrainian: ґара (gara)
→ Slovincian: kara

Silesian: kara (“wheelbarrow”)

Borrowed from Middle High German karre. First attested in 1471.

Karrą albo yednokolye biga, ein karre, carruca idem est

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 27:

Dwogye kary aut gyednokole duorum burdonum

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 46:

Biga ein karre carruca idem est karrą albo yednokolye vel liber

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 19r:

(attested in Greater Poland) light cart with one or two wheels


ber

Polish: ber

Inherited from Proto-Slavic *bъrъ. First attested in 1409.

Ber iocues, panicus

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2650:

Yacom ne popasl Recziboroui poltory copi brw

1920 [1409], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1398, Płońsk:

Panichium est legumen quoddam proprie fenchel ber

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 95r:

Setaria italica
Setaria italica#Translingual

(attested in Greater poland) foxtail millet (Setaria italica)


miesiąc

desc

Polish: miesiąc, mięsiąc (Middle Polish), mniesiąc (Far Masovian)

Silesian: miesiōnc, mjeśůnc (Steuers Silesian alphabet)

Inherited from Proto-Slavic *měsęcь. First attested in the 14th century.

Pany Wlodkowa drzewey, nysz wischla trzsi lyata a trzsy myesance, Staschca... pozwala yest

1880-1894 [1400], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume III, Krakow, Czchów, page 188:

(attested in Lesser Poland) month (one of twelve divisions of a year)

Vzrzø... mesøcz y gwazdy (lunam et stellas)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 8, 4:

Gidøczi slvzicz czvdzim bogom..., tocz iest slvnczv y myoszøczv (solem et lunam)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 3:

Potym ona drzewa rzymska, ktoresch szye (pro szą) szvany sloncze y myeszyądz (illae quondam arbores solis atque lunae), davaly odpovyedanye lyvdv pospolnemv vtenczass

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 74:

(attested in Lesser Poland) the Moon (the Earth's largest natural satellite)

A thu stoy *myoszandz y gwyaszdy napyszane

1864 [15th century], Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis nunc primum e codice autographo, volume III, Krakow, page 354:

Myeszacz signaculum (elemosyna viri quasi signaculum cum ipso Ecclus 17, 18)

1901 [1400], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 80:

Janusz yest... naszego clenota: meszancz, gwaszda na sczicze

1878-1889 [1413], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Greater Poland, page 307:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) crescent, half-moon (figure of a half-moon)


mama

Polish: mama

Silesian: mama

Inherited from Proto-Slavic *màma. First attested in the fifteenth century.

Yakom ya Malgorzacze, mamye mey, nye szabral dwu szuknyv

1950 [1470], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1308, Warsaw:

Nye tako, yako ynne panny czynyv, yze schvkaya ynych opczych mam (non ut solent homines extraneam quaesivit nutricem mater puero), alye swe dzyeczatko svymy pyrszyamy karmyla (sc. Anna)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 12:


krok

desctree

Polish: krok
→ Belarusian: крок (krok)
→ Ukrainian: крок (krok)

Silesian: krok

step (advance or movement made from one foot to the other; a pace)


klin

Polish: klin

Inherited from Proto-Slavic *klinъ. First attested in 1401.

Stogy na roly, w lemyess klyekczye, rzekomocz mv plug oracz nye chczye. Namyszlem potraczy klyny, byezy do chrostha po gyny

c. 1483, Satyra na leniwych chłopów, line 19:

Tegas intus sal clinken..., depones klin

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume LIII, Krakow, page 63:

(attested in Lesser Poland) plug, stopper

wedge (object resembling such a device)
plug, stopper

Clyn cuneus, kucla

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 11:

wedge (object resembling such a device)
string puppet

Clyn *birrita

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 85:

wedge (object resembling such a device)
cap, hat

Vchopyw gy Saul za klyn plascza gego (apprehendit summitatem pallii eius) tako, esze syø rozdarl

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 27:

wedge (object resembling such a device)
fold (edge of a garment)

Niwą roley gich..., ktora lyezy na przeczowkach... y klin roley do granicze, do sklarskey... obligauerunt

1856-1870 [1476], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 4174:

XIIII grossos pro episcis, qui dicuntur *sclin equorum

1401, Adam Chmiel, editor, Księgi radzieckie kazimierskie, Krakow, page 540:

(attested in Lesser Poland) The meaning of this term is uncertain.


klub

Borrowed from Old Czech klúb. Doublet of kłąb. Cognate with Old Church Slavonic клѫбъ (klǫbŭ) and Old East Slavic клубъ (klubŭ).

Alternative form: kłub

Gdysz wystupy [z] klubu si in iunctura cuiuscunque membri dislocaretur

1874-1891 [second half of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume LIII, Krakow, page 61:

(anatomy, attested in Lesser Poland) joint (part of the body where bones join)


wet

Polish: wet

Borrowed from Middle High German wette (“repayment”). First attested in the 15th century.

bor+

Tedy mvszy (sc. powod) wyny a wetty pokvpycz (opportet pro eo emendas et poenas dare)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 91, 1:

damages (monetary payment as compensation for a criminal act committed or as compensation for damage caused, also a court penalty imposed on a litigant)


brew

Polish: brew

O brwiach Jezusowych. Brwi miał wielmi czarne a nadobne (de superciliis. Nigra supercilia)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 149:


syn

Polish: syn

Silesian: syn

Inherited from Proto-Slavic *sy̑nъ. First attested in the 14th century.

Jaco Jacub stawal trzi czloweki paney Ketliczskey y gey sinu

1967 [1408], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 364, Kościan:

Kupylem rolya od Ananytel, syna stryka mego (ab... filio patrui mei Jer 32, 9)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 765:

Filius eyn sune, filiosus filiolus idem szyn

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 52r:

(attested in Greater Poland) son (male offspring)

Slawa oczczu y sinowi (filio), y swøtemu duchu

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 1, 8:

(Christianity, attested in Lesser Poland) Son

Kto syą rad w nych (sc. kłamnikach i szpilmanach) cocha, bąndzye myąl zoną gymyenyem wbosstwo, a thą zoną nassladuge syn (filius), gymenem nassmyewanye

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLIII:

(figuratively) son (someone that one views as a son)

Czso Spitek vczinil *Sencowy, to vczinil za yego poczathkem, isz mv layal kurwe maczerze sini

1960 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 32, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) used in some curses

Prawda yego nad syny synowymy (in filios filiorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 102, 17:

(biblical, attested in Lesser Poland) son (male member of a community)

Przydzicze, sinowe (filii), sluchaycze mne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 33, 11:

Opyekacz, zachowacz [raczy]... yednako, pospolicze sluga, szynem s twym, papyeszem (cum famulo tuo papa)

Middle of the 15th century, Kanon mszy św., Canon missae., volume V, Kraków, page 260:

Nikolay, papyez..., mylym synom... zakonu pokuthuyączego... apostolschkye przezegnanye

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 704:

(attested in Lesser Poland) son (familiar address to a male person from an older or otherwise more authoritative person)


list

Polish: list

Silesian: list

Inherited from Proto-Slavic *lȋstъ. First attested in the 14th century.

A bødze (sc. mąż) iaco drzewo, iesz szczepono iest podlug czekøcych wod..., a list iego ne spadne (folium eius non defluet)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 1, 4:

Genze (sc. gołąbek) *szo zaszø wroczyl s olywowim zzelonim listem w swich vszczyech (portans ramum olivae virentibus foliis in ore suo)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 11:

Weszmyecze sobye... lyst palmovi (spatulas palmarum) a rosgy z drzewa gøstich latorosly

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 40:

Te... stirpi Godzambą... aggregamus... In cuius signum... tibi... largimur tres pinus... in scuto seu campo flaueo, galea vero in inferiori parte listi supertecta

1878-1889 [1487], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Greater Poland, page 350:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) leaf (part of a plant)

Svøthy Gan... do... opatha dalcy mu gest on lysth byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 184v:

Szwiąti Pawel z lista rzekl: Zabicz anticrista slowem Ihesu Krista

1449, Gałka Jędrzej z Dobczyna (Dobszyna), Pieśń o Wiklefie, Głogówek, line 58:

(attested in Lesser Poland, Silesia) letter (written correspondance)

attested in Lesser Poland; Silesia; attested in Lesser Poland; Silesia

[J]akom przi tem bil, isz Micolay slubil mi list [wro]czicz, isz gim sze zaluge

1959 [1390], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 79, Poznań:

Tenor [obmya] obmavyanye Inde dicimus: Tenore presencium obmavyanym nynyeschych lystow vel podlvg vylozenya nynyeyschych lystow

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 136r:

Inclusiue computando a data presencium lato pyrzve y poslednye lyczacz od vydanya thego tho lysthą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 65r:

(law, attested in Greater Poland) legal document (something that establishes or confirms something)

Wszøw (sc. Raguel) lyst, podle tego tedi prawa vcziny zapys malzenski (accepta charta fecerunt conscriptionem coniugii)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 16:


brat

zlw-opl-noun

brat m pers (diminutive bratek or bratrzyk, related adjective bratni or bratów or bracki)

bratek (diminutive)
bratrzyk (diminutive)
bratni (adjective)
bratów (adjective)
bracki (adjective)

Polish: brat

Silesian: brat

Inherited from Proto-Slavic *bràtrъ. First attested in the 14th century.

Jan y Jęndrzey, braczą rodzeny

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 479:

Iaco blisznego, iaco brata naszego, taco lub iesm bil (quasi proximum, et quasi fratrem nostrum, sic complacebam)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 34, 17:

Bo on... gescz oczecz nasz i brat nasz

1922 [End of the 14th century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 233:

(attested in Greater Poland, Masovia, Lesser Poland) brother (son of the same parents as another person)

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

Pamyøtay, yze Tanita (pro Tamara) od swego brata czystotø szgubila

1873, Zygmunt Gloger, editor, Ułamek starożytnego kazania o małżeństwie:

Brath przyrodny novercarius

1885-2024 [1489], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 30:

brother (sibling of further connection, i.e. a half-brother)

Szeczslaw yest nasz brath, naszego sczitha y zawolana

1910-2024 [1389], Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie, volume III, page 3:

U kogokoly swe bogy naydzesz, bødze przede wszemy brati nassymy zagubyon (necetur coram fratribus nostris)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 32:

Bracza naschy lawnyczy post nos ad scampnum locati

1928 [c. 1475], “Kmieć wielkopolski w zapiskach sądowych średniowiecznych”, in Kazimierz Tymieniecki, Zygmunt Lisowski, editors, Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, volume IV, Greater Poland, page 44:

Vidce, braca mila, zbauene, vidce uelike sina bozego priiazny

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 11:

(attested in Lesser Poland) brother term of address

Nye zabyyay bratha thwego (non occides Deut 5, 17)

c. 1478, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume I, number 2:


las

las m animacy unattested (diminutive lasek, related adjective leśny)

las m animacy unattested (canonical)
lasek (diminutive)
leśny (adjective)

Polish: las, les (Middle Polish)

Silesian: las, les (Southern Silesian)

Inherited from Proto-Slavic *lě̑sъ. First attested in the second half of the 13th century.

etydate

Moia sø wszistka zwerzøta lassow (omnes ferae silvarum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 11:

Lucus walt silua nemus idem czyemny lasz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 77r:

Silua eyn walt lyąsz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 125v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) forest, woods (dense uncultivated tract of trees)


tydzień

tydzień m animacy unattested (canonical)

Polish: tydzień

Silesian: tydziyń

Inherited from Proto-Slavic *tъjьdьnь. By surface analysis, univerbation of ten + dzień. First attested in 1404.

surf

Iaco Passek staval Boguslava przed biskupem tydzen po obeslanv

1960 [1404], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 227, Pyzdry:

Septimana id est ebdomada eyn wuche thydzyen

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 123v:


piętnaście

Polish: piętnaście

Silesian: piytnŏście

Inherited from Proto-Slavic *pętь na desęte. By surface analysis, pięć + -naście. First attested in the 14th century.

inh+

[A]czkole plath rzeczony trzynascze, ktori podlug obyczaya sądza bral, yvsz byl zagynąl, a wszakosz potem wynalesly pod gynszym myanowanym, slowie pyąthnascze, ktorymsze to vbostwo vdrączayą

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 27:

(attested in Lesser Poland) fine of fifteen grzywnas


element

element m animacy unattested (canonical)

Polish: element

Silesian: elymynt

Learned borrowing from Latin elementum. First attested in the middle of the 15th century.

etydate

Czthyrzy zyvyoly... albo alymenta szą od czyebye stvorzony (elementa quatuor a te sunt creata), ymysz ma bycz zyvo wschystko stvorzenye. To sa ta czvsch ozm ozm alymenta: ogyen, zyemya, vylkoscz y povyetrze

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 5:

element (one of the four basic building blocks of matter in theories of ancient philosophers and alchemists: water, earth, fire, and air)


baba

Polish: baba

Silesian: baba

Inherited from Proto-Slavic *baba. First attested in 1393.

Meczko bliszszi po swe babe ku te dzedzine

1888 [1393], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 67:

(attested in Greater Poland) grandma (parent's mother)

Que sibi cessit post matrem suam al. po babye

1868 [1472], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 347:

Dopyoro bødø rodzycz, yusz bødøczi babø (num vere paritura sum anus)?

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 13:

Anus eyn weyp vel culus; versus: dum se curuat anus bąba, retro sibi sibilat anus - posterior pars alterius rzycz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 11r:

(attested in Greater Poland) grandma (any old woman)

Babø bik bodze

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 404:

Baba stara

1895 [1412], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume X, page 347:

Jozef... wyszedł barzo rącze, chcąc wezwać... baby albo panie (obstetrices cupiens vocare)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 63:

Baba pira

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 206:

Pyrus communis
Pyrus communis#Translingual

Baby pliades

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 22:

(attested in Sieradz-Łęczyca) (in the plural, astronomy) Pleiades

Spal z zonø otcza swego, ktoreyze to Baba rzekla (dormivit cum Bala)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 35, 22:


los

Polish: los

Silesian: los

Borrowed from Old High German hlōz, from Proto-Germanic *hlutą. First attested in the 14th century.

Wyøczsim daycze szirsze a mnyeysim wøssze, wszitkim iakos los przipadnye (ut sors ceciderit)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 33, 54:

Rozdzelili sobe odzene moie y na odzew moy pusczili loos (super vestem meam miserunt sortem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 19:

(attested in Lesser Poland) lot (thing used for determining chances)

Y wirzuczil od oblicza gich pogani, y losem rozdzelil gim zemø (sorte divisit eis terram)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 60:

(attested in Lesser Poland) drawing lots (act of determining using lots)


pole

Polish: pole

Silesian: pole

Inherited from Proto-Slavic *pȍľe. First attested in 1250.

Zbyl gest grad we wszey szemy egipskyey wszitko, czsosz bilo na polyech (in agris)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 25:

Rus pole, inde rusticus

1962 [c. 1420], Stanisław Urbańczyk, editor, Wokabularz trydencki, number 7:

Sgarne na szø wszytko pole, ... czszole szø na niwe swøze, tho wszytko na stole løsze

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 4:

(figuratively, attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) crops from a field

A gdisz na polu (in agro) bilasta, podnosl szø Kayn ku Ablowy

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 8:

Quia ex recognicione fratrum predictorum... cessit castrum Bankowecz cum villis..., item in campo al. w polyu ville Gebolthow, et utraque Cowalicow, Maloschow... de his fratri predicto iuniori cesserunt

1962-1975 [1439], Stanisław Kuraś, Irena Sułkowska-Kuraś, editors, Zbiór dokumentów małopolskich [A collection of documents from Lesser Poland], volume II, Lesser Poland, page 311:

Naleszly gesmy gy w polech (in campis) lassa

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 131, 6:

Pycz bødzye wszytek zwyerz pola (agri)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 103, 12:

(attested in Lesser Poland) field (open land)

Gydączy na woyną na ląnkach any we wszi staacz mayą, yano na polyv (nisi in campo)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 15:

(attested in Masovia) campsite; battlefield

Vyschly na polye (ad campum), nalyezly Yesvsa chodzącz y tam, y szam

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 132:

Niccolaus post awam suam est de sangwine et armis ipsorum dictis Stanczowye, proclamacio autem ipsorum Nabra, deferentes in clipeo tres lineas vlg. trzy *polye in longitudine clipei

1856-1870 [1455], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, number 610:

Dedimus omnimodam libertatem... a podworowe, ab pole, a bove et vacca annuali

1840 [1252], Edward Raczyński, editor, Kodex dyplomatyczny Wielkiej Polski zawierający bulle papieżów, nadania książąt, przywileje miast, klasztorów i wsi, wraz z innemi podobnej treści dyplomatami tyczącemi się historyi tej prowincyi od roku 1136 do roku 1597, Greater Poland, page 257:

(attested in Greater Poland) corruption of opole


język

Polish: język

Silesian: jynzyk

Inherited from Proto-Slavic *ęzykъ. First attested in c. 1301–1350.

Na thym drzewye grzeschne zwyeschano, y[e]dny za nogy, ... a pyathe za yazyky

1915 [End of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 536:

Lingua ein zung yązyk

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 75v:

(attested in Greater Poland) tongue (flexible muscular organ in the mouth that is used to move food around, for tasting and that is moved into various positions to modify the flow of air from the lungs in order to produce different sounds in speech)

Grob otworzoni iest gich gardlo, iøzikmi swimi (linguis suis) lszywe sø czinili

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 11:

(figuratively, attested in Lesser Poland) tongue; speech (means of communication)

[Z języ]ka lacinskego v polsky

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 5:

(attested in Lesser Poland) language (body of words, and set of methods of combining them (called a grammar), understood by a community and used as a form of communication)

Lachowie, Niemczowie, fschiczci iązikowie, wøtpicze-li w mowie, ... Wikleph prawdą powie

1449, Gałka Jędrzej z Dobczyna (Dobszyna), Pieśń o Wiklefie, Głogówek, line w. 2:

Yązyk v vagy scrutinia id est lingua libre

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 25:

Scrutinia id est lingua libre eyner wage zunge yązyk v vagy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 122r:

(attested in Greater Poland) tongue (any long object resembling a tongue, particularly of a scale for weighing)

Yąnzykowy lingua (initium eius, sc. sortis, a summitate maris salsissimi et a lingua eius, sc. maris, quae respicit meridiem Jos 15, 2)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 32:

Høssorovi yøszik pilosella

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5257:

mouse-ear hawkweed (Pilosella officinarum)


barg

(attested in Lesser Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Pro I ligno pro acervo, pro bark

1378, Adam Chmiel, editor, Księgi radzieckie kazimierskie, Krakow, page 106:


poniedziałek

zlw-opl-noun

poniedziałek m inan (related adjective poniedziałkowy)

Polish: poniedziałek

Silesian: pōniedziałek

/pɔɲɛd͡ʑaɫɛk/

/pɔɲɛd͡ʑaɫɛk/

Inherited from Proto-Slavic *ponedělъkъ. By surface analysis, po- (“after”) + niedziela (“Sunday”) + -ek. First attested in 1404.

surf

Braczia y syostry nye mayą myąssa gyesczi w ponyedzyalek, ve syrodą y w pyąthek

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 710:


niedziela

zlw-opl-noun

niedziela f (related adjective niedzielny)

Polish: niedziela

Silesian: niydziela

Inherited from Proto-Slavic *nedě̀ľa. First attested in 1390.

Oua f pirue nedzele tego tho aduentu poszødali szø verny xpiani priscza gego (sc. Krysta)

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2a:

Dominica vlg. nyedzela

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 91v:

[D]ominica vlg. nyedzela

[End of the 15th century], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 72rb:

Czestnyczi i slyachta... na roczech velikych... w nyedzyeląn, w ktorąn w kosczyele bozem spyewayąn Misericordia etc., taka vstawyenya vstawyli

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 94:

Ysze pan starosta w tem posnanskem powacze nye bil ot swantego Thomi asz do nedzele Letare

1959 [1419], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1045, Poznań:

Jaco Potrek ne obszaloual Sandziuoya przet szeczø nedzel

1959 [1390], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 82, Poznań:


złoty

desctree

Polish: złoty
→ Arabic: زْلوتِي, زْووتِي
→ Armenian: զլոտի (zloti)
→ Belarusian: зло́ты (zlóty)
→ Bulgarian: зло́ти (zlóti)
→ Catalan: esloti
→ Chinese: 茲羅提／兹罗提 (zīluótí)
→ Czech: zlotý
→ Danish: zloty
→ English: zloty, złoty
→ Esperanto: zloto
→ Finnish: zloty
→ French: zloty, złoty
→ Georgian: ზლოტი (zloṭi)
→ German: Zloty, Złoty
→ Greek: ζλότι (zlóti)
→ Hebrew: זלוטי
→ Hungarian: zloty, złoty
→ Japanese: ズロティ, ズウォティ
→ Korean: 즐로티 (jeulloti)
→ Macedonian: злоти (zloti)
→ Navajo: zwótii
→ Norwegian: zloty
→ Portuguese: zloty, zloti
→ Romanian: zlot
→ Russian: зло́тый (zlótyj)
→ Kazakh: злотый (zlotyi)
→ Serbo-Croatian: zlot, злот
→ Slovak: zlotý
→ Slovene: zlot
→ Spanish: esloti, zloty
→ Swedish: zloty, złoty
→ Thai: ซวอตือ
→ Ukrainian: зло́тий (zlótyj)
→ Yiddish: זלאָטע (zlote)

Silesian: złoty

Inherited from Proto-Slavic *zoltъ. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Ysz Ramsz ne uinouat witch (pro w tich) trzid[zie]szce zlotich ani w tem postawczu, ani witch (pro w tich) panczi krziwnach

1959 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 406, Poznań:

Ysze Dobrochna... nye wszyøla poltrzeczya tyszyøcza zlotich czyrwonich panyey Margarzaczinich... gyey oczczisny

1974 [1427], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 715, Kalisz:

(nominalized, attested in Greater Poland) zloty (currency of Poland)

Przydze za kaszdy ortel, czo po prawo szleczye, geden rynszky szlothy, [co] czyny dwadzyesczą szyrokych grossy

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 93, 4:

(nominalized) coin minted in Rhineland mints

Pan poznansky nye posziczil sedmy a dwadzescza slotich vangerskich

1960 [1427], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 847, Pyzdry:

(nominalized, attested in Greater Poland) Gold coin minted in Hungary, worth about thirty groszy, also used in Poland as a unit of account


sobota

Polish: sobota

Silesian: sobota

Inherited from Proto-Slavic *sǫbota. First attested in 1404.

Jacom przi tem bili, kedi Heynich... s Dzetrzichem wmowil rok na pøtek, a nye na sobothø

1967 [1404], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 219, Kościan:

Patrzczye, ysze wam dal pan sobotø (sabbatum)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 2:

Myeszyøcza szodmego pirwi dzen myeszyøcza bødze wam sobota pamyøtliwa (sabbatum memoriale)... y bødze nazwana swyøtø

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 24:

holiday (every religious day on which one rests)

Secz lat bødzesz szacz pole swe..., ale sodme lato bødze sobota zemye, odpocinyenye *bozeey (sabbatum erit terrae requietionis domini)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 4:

Sabbath (seventh year, when the land was left fallow)


nos

Polish: nos

Silesian: nos

Etymology tree
Proto-Indo-European *néh₂s
Proto-Balto-Slavic *nasús
Proto-Slavic *nosъ
Old Polish nos
Inherited from Proto-Slavic *nosъ. First attested in the 14th century.

etymon

Nos yego y vsta bez wschey ganibi

1877-1881 [c. 1418], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, page 2151:

Nasus eyn nasz nosz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 86v:

Pulpa est extrema pars nasi vel interior pars pomi ein grubsz konyecz noszą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 109v:

(attested in Greater Poland, anatomy) nose (protuberance on the face housing the nostrils, which are used to breathe or smell)

Clekotacz ząbi, nossem croculo

1885-2024 [XV ex.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 27:

beak, bill (rigid structure projecting from the front of a bird's face, used for pecking, grooming, foraging, carrying items, eating food, etc.)


woda

Polish: woda

Silesian: woda

Etymology tree
Proto-Indo-European *wed-
Proto-Indo-European *-r̥
Proto-Indo-European *wódr̥
Proto-Balto-Slavic *wandō
Proto-Slavic *voda
Old Polish woda
Inherited from Proto-Slavic *voda. First attested in the 14th century.

W okrødze iego stan iego: woda czemna (tenebrosa aqua) w obloczech powetrznich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 13:

Iacosz szøda ielen ku studnam wod (ad fontes aquarum), taco szøda dusza moia k tobe, bosze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 41, 1:

Iaco woda wilil iesm se (sicut aqua effusus sum) y rozproszoni sø wszitki cosci moie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 14:

(poetic, figuratively, attested in Lesser Poland) water (that or who which flows)

Prestocz Xpc na (pro ne) chczal gest byl cloueka stvorzycz... s vod[z]y, isbicz on ne bil necisthy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 174a:

(alchemy, philosophy, attested in Lesser Poland) water (one of the classical four elements)

Iaco Wawrzinecz trzimal woda Missynø trzi lata s pocogem

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 467, Poznań:

(attested in Poznań) water (body or collection of water, e.g. a creek, river, or a lake or pond)

Wloczni[ą] slepy wlodika bok otworzyl gego, krew s wodą poplynąla sbawena nassego

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 229:

water (bodily fluid or liquid discharge of human tissue)

Wychod wod (exitus aquarum) wywedle gesta oczy moge, ysze ne strzegle zakona twego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 136:

(in the plural, attested in Lesser Poland) tears (liquid given from the eyes)


bok

Polish: bok

Silesian: bok

Inherited from Proto-Slavic *bokъ. First attested in the 13th century.

Czyebye dla, czlowyecze, dal bog przeklocz szobye bok, racze, nodze obye

1937 [Second half of the 15th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number C, Warsaw:

Latus […] a lateo lates eyn seyt bok

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 73v:

(anatomy, attested in Masovia, Lesser Poland, Silesia, Greater Poland) side, flank (neither the front nor the back; lateral part of a person or animal)

attested in Masovia; Lesser Poland; Silesia; Greater Poland; attested in Masovia; Lesser Poland; Silesia; Greater Poland

Zacladana iest weselim wszelika zema gora Syon: boky polnoczi, masto crola welikego (fundatur exultatione universae terrae mons Sion: latera aquilonis, civitas regis magni)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 47, 2:

side, flank (neither the front nor the back of an object)


dom

Polish: dom

Silesian: dōm

Inherited from Proto-Slavic *domъ. First attested in the 14th century.

Orandowal *iszm do gich domv, by penødze brali, a ony gich nechczeli wzącz

1887, 1889 [1395], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1773, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Wrobl nalazl sobe dom a gardliczya gnazdo, gdze poloszi *kurzota swoia (passer invenit sibi domum et turtur nidum sibi, ubi ponat pullos suos)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 83, 3:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) house (building for living)

Pomyslony dom architipica

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 350:

Gospodne, milowal iesm crasø domu twego (dilexi decorem domus tuae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 25, 8:

Abich przebiwal w domu boszem na dluge dny (ut inhabitem in domo domini in longitudinem dierum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 22, 9:

Ieruszalem!... Prze dom gospodna, boga naszego (propter domum domini dei nostri), szvkal gesm dobra tobe

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 121, 9:

Prosicze gospodna w domu swøtem iego (in atrio sancto eius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 28, 2:

Ymø panowo ch[w]alcze slughy panowy, gysz stoycze w domw panowem w *stremech domv boga naszego (qui statis in domo domini, in atriis domus dei nostri)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 134, 2:

Szrzebro y zloto, ... kaplani, gisz dobrowolnye offyerowaly domv boga swego (domui dei sui), gesz gest w Ierusalem, swyebodnye wezmy

1930 [c. 1455], “I Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 16:

Yakom ya przed czya szmyala wnydz w thwoy dom modlythwy

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 82:

(religion, usually in collocation with another word, attested in Lesser poland) temple

(Ezechiasz) vkazal gym dom drogych mascy y zloto, y srzebro, y lektwarze rozmayte, a mascy, a ssødi, y wszitko, czso mogl myecz w swich skarbyech (ostendit eis domum aromatum et aurum, et argentum, et pigmenta varia, unguenta quoque, et domum vasorum suorum, et omnia, quae habere poterat in thesauris suis)

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 13:

Nye czynczye domv oycza mego domv kupyeczskyego (nolite facere domum patris mei domum negotiationis Jo 2, 16)!

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 449:

Iozeph poyal osyelka... y vyodl y w yeden dom pospolny (diversorium), yenze tedy byl prozny

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 63:

Do nyeczystego domu ad lupanar

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 359:

Nayemny dom conducibilis domus

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 13:

(with some adjectives, attested in Greater Poland) house; home (place where specialized activities are carried out)

Wzpomonøl iest miloserdzu swemu y prawdze swoiey domowi Israhel (domui Israel)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 97, 4:

(attested in Lesser Poland) house, household; family


grunt

desctree

Polish: grunt, gront, grąt (Middle Polish), gruńt (Southern Greater Poland)
→ Kashubian: gruńt, grëńt

Silesian: grōnt

Borrowed from Middle High German grunt. First attested in 1402.

Iohannes... conuallem scilicet vlg. grunt dictam... resignauit

1874 [1402], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVII, page 81:

Dixit Paulus Petro: Pax tecum, fundamentum, grunt, ecclesiarum et pastor ovium

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 56v:

(attested in Silesia) core (basis of a given thing, foundation)


bark

Polish: bark

Są związali tako trudno i twardo jego święte ręce i za barki ji ciągnęli

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 817:

Lacertus est superior pars brachii vel musculus bark

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 72r:

(attested in Greater Poland) shoulder (part of the body between the base of the neck and forearm socket)

Currus non habuit hakow any barkow

1868 [1455], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 439:

(agriculture) swingletree, whiffletree, whippletree


ulica

Polish: ulica

Silesian: ulica

Inherited from Proto-Slavic *ulica. First attested in 1258.

Adiungimus eciam sibi domum in civitate penes plateam, que vocatur Thkaczka ulicza

1877-1999, Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume I, Greater Poland, page 308:

Iaco bloto vlicz (platearum) sgladzø ie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 46:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) street (road between houses in a village)

Vliczie vicos (dimitte illos, ut euntes in proximas villas et vicos emant sibi cibos Marc 6, 36)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 267:

mistranslation of the ambiguous Latin vīcus as 'street' instead of 'village'


rok

Polish: rok

Silesian: rok

Inherited from Proto-Slavic *rokъ. First attested in the 14th century.

(law) date of a court case; or the court case itself


stan

zlw-opl-noun

stan m inan (diminutive stanek, augmentative stanowisko or stanowiszcze, related adjective stanowy)

stanek (diminutive)
stanowisko (augmentative)
stanowiszcze (augmentative)
stanowy (adjective)

Polish: stan

Silesian: stōn

Inherited from Proto-Slavic *stanъ. First attested in the 12th century.

Quod neque przewoz, neque stan ducale et exercitus... ab eisdem hominibuis dux terre... expetet

1863 [1239], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, Masovia, page 12:

Ab eisdem serviciis, videlicet portacione pabulorum al. pycza, a coquina, ac tentoriis et habitaculorum al. stany laboribus absoluimus et liberamus

1863 [1447], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, Masovia, page 213:

(attested in Masovia) duty to support a ruler and his court, officials or team during a trip around the country, imposed on the rural population, converted over time into a tribute in kind or a pecuniary fee

Quia nobilis Martinus... liberum misit nobilem Bernardum... a iuramento pro eo, quia ipsum reconvenit, quia ipse misit familiam suam in viam in stationibus al. w stanyech et qui vulneraverunt ipsum Martinum

1856-1870 [1497], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, number 70:

Wstawyami, aby ryczerz... pod pewną podnyeszoną chorangwyą na yey stanye (cum sua statione) staal

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 21:

(attested in Masovia) place of stopping or halting

W okrødze iego stan (tabernaculum) iego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 13:

Nyzinø stanow (convallem tabernaculorum) rozmerzø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 59, 6:

Jaco Janusz ne beszal gwaltem na Stanislaw[ow] stan ani mu ran dal

1974 [1410], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 315, Kalisz:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) natural or artificial dwelling; temporary shelter, especially a tent

A ktore gest weszlo samyecz a samycza wszelkyego stworzenya, to gest kaszde w gego stan wwyodl, yakosz mu (sc. Noemu) to bil bog przikazal

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 16:

Rozgnyewaly... Moyszesza w stanyech (in castris)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 105, 17:

(in the plural, sometimes military, attested in Lesser Poland) encampment, (area of the camp)

Jako Rawa... w xanzeyi pusczyey podle swogych stanow w szwem sznamyenyv syeczy any stampycz na swyerz nye *stawyam

1921 [1471], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 197:

Qui Albertus et Iacobus non venerunt, neque ipsam solutionem... fecerunt et domini iudicio praesidentes.. decreverunt ipsi nobili Ioni Boyanszki et iudicio domini palatini pignus de ipsius reposito al. sztanu et dederunt ac decreverunt sibi ministerialem ad expignorandum

1856-1870 [1497], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, number 6:

Et ita fuit descriptum, quot homines erant in civitatibus, quot ciuitates in regione, w kalsdem gbycze, stanye, et quot regiones in orbe stanow bylo na szwyecze

1880-1894 [Middle of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 253:

Inter quos (sc. angelos)... principem milicie, stanu, constituerat, sc. Luciferum

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 69:

(attested in Pomerania, Greater Poland) armed host of angel

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland

Mutatur a presentis statu, [od] sta[nu] nineszego, dileccionis ad carenciam diuine uisionis [ku p]ostradanyv [wi]dzena bozego

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 91v:

state (set of circumstances applying at any given time)


ptak

Polish: ptak

Silesian: ptŏk

Szvyerzatha y wszythky ptaky ya poszyeka nyeboraky

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 388:

Wzglødny czlowyecze na szwyat..., asz do nyebyeskich ptakow, is to pod nyebem latayø (ad volucres caeli)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 7:


nóż

Polish: nóż

Inherited from Proto-Slavic *nožь. First attested in 1396

Czso Przespraw vczinil Maczegewi, to vczinil za gego poczøtkem, isz nan przod nosza dobil

1960 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 18, Pyzdry:


szpital

szpital m animacy unattested (related adjective szpitalny)

szpital m animacy unattested (canonical)
szpitalny (adjective)

desctree

Polish: szpital, śpital (Middle Polish)
→ Belarusian: шпіта́ль (špitálʹ)
→ Kashubian: szpëtôl (through Middle Polish)
→ Ukrainian: шпиталь (špytalʹ)

Silesian: szpitŏl

Borrowed from Middle High German spitāl.

Jakom ya nye wszyal cztherech korczi pszenycze... Yana... we spythalv Szwyathego Ducha

1950 [1498], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1800, Warsaw:

Hospitale est domus pauperum eyn spital spythal

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 61v:

(attested in Masovia, Greater Poland) hospital (medical facility for sick people)

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland


droga

Polish: droga

Silesian: (through dróga) drōga

Inherited from Proto-Slavic *dorga. First attested in the 14th century.

Slepy... sedese... podle drogy

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 22:

Drogy vczynyl yes w morzu konyom twoym w blocze wod wyelya (viam fecisti in mari equis tuis in luto aquarum multarum Hab 3, 15)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page Hab 23:

Droga, stopa vestigium (beatus, qui in istis versatur bonis: ... Si enim haec fecerit, ad omnia valebit, quia lux dei vestigium eius est Ecclus 50, 31)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 87:

Pervenimus in viam slodzeyska droga

1868 [1492], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 540:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) road, way; path (way used for travelling between places)

Fftorecz mamy chouacz thy to dary, chosz szø nam darmo dany vkaszugøcz nam gednø drogø, gøsz mamy do krolefstwa nebeskego przicz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:

(attested in Lesser Poland) way (manner of doing things)

Szpowadami szø..., yszeszmi... podrosznika na nocz ne polozili any yemw drogy ne wkazali

End of the 14th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 1:

Drogø vczinil sczdze gnewu swemu (viam fecit semitae irae suae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 55:

Przeczywko kvpyąnczemv dzedzyną blyszszy do trzech lyaath... czynycz maya, bo potheem dawnoscz gym drogą zastąnpy (alias praescriptio eis obviabit)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 19:

(attested in Lesser Poland, Masovia) passage, via

Drogøø trzech dny mami gidz na puszczyøø (viam trium dierum pergemus in solitudinem), a tu offyerowacz bødzemy panu bogu naszemu

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 27:

Vodz drogi bil ies w obezrzeniu iey (dux itineris fuisti in conspectu eius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 79,10:

(attested in Lesser Poland) journey, trip, travel

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Droga vestigium (et ecce has sequebantur aliae septem boves..., quae devoratis et consumptis prioribus, nullum saturitatis dedere vestigium, sed simili macie et squalore torpebant Gen 41, 21)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 13:

Drogą arcus (et quasi sol refulgens, sic ille effulsit in templo dei, quasi arcus refulgens inter nebulas gloriae et quasi flos rosarum in diebus vernis Ecclus 50, 8)

Zrownasz pilnye drogø zemye, a na trzi drogy (pro części) rownye wszitkø kragina twø rosdzelisz (sternens diligenter viam et in tres aequaliter partes totam terrae tuae provinciam divides, Biblia ołomuniecka: zrownasz pilnye cziestu zemy, a na trzy cziesty rownye... rozdyelisz)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 3:


atrament

atrament m animacy unattested (canonical)

Polish: atrament, atramént (Masuria)

Silesian: atramynt

Learned borrowing from Latin ātrāmentum. First attested in 1472.

Atramenth atramentum

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 50:


mzda

Wszakosz mzdę (pretium) moyę myszlyly sø odpędzycz

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 61, 4:

(attested in Greater Poland) payment, pay

[G]dysz z lychwy pochodzy nyerządne lakomstwo, a to dla nyevstawienya podobnego platv mzdy (extorsioni pecuniarum terminum non imponentes)... A gdyby syą kto Szydowy lystem zobowyązal na pyenyadze lychwą placzycz, a gdyby Szyd... zadzerszal do dw lath a nye przypozywal gysczcza o mzdą (pro usura accrescente et pro principali debito) przed sąd, tedy lychwa od dw lath ma straczycz a daley telko mzdą (de principali sprte) a znow lychwą początą ma myecz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 38:

(attested in Lesser Poland) capital itself without any interest charged on it


okno

Polish: okno

Silesian: ôkno

Inherited from Proto-Slavic *okъnò. First attested in the 14th century.

Jaco mnye Jan nye dal oken wyrabycz, any drzvi czynycz, alyszbi ischba bila gothowa

1879 [1429], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page LXXXI:

Subscella slvp v okną

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 132r:

(attested in Masovia, Greater Poland) window (opening, usually covered by one or more panes of clear glass, to allow light and air from outside to enter a building)

Budko non debet retinere homines transeuntes per viam ad silwas et ad okno salis

1868 [1457], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 251:

well opening (top opening of the well through which the brine was drawn to the ground surface, specially enclosed and secured)

Gløbocoscz gløbocoscz wziwa w glosse oken (cataractarum) twogich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 41, 9:

(biblical, attested in Lesser Poland) gates and locks that stop the heavenly waters from falling to the ground


para

Polish: para (“steam”)

Silesian: para (“steam”)

Inherited from Proto-Slavic *pàra. By surface analysis, deverbal from parzyć. First attested in 1420.

surf

Kogokole para szaleczala oth thego szwyathego czala, ktoryle chorobą myal, nathemyescz szdrow ostal

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 215:

Faucibus, gl. ore, exuberat, gl. exit, grauis anhelitus dvch, para

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 270:

Spiraculum id est anhelitus vel foramen per quod spiratur proprie der atem. Spiramen idem pąrą vel dech

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 129r:


para

Polish: para (“pair”)
→ Kashubian: pôra

Silesian: pŏra (“pair”)

Borrowed from Middle High German pâr. First attested in 1447.

Ego Petrus obligo me sibi (sc. Andree) solucionem facere..., videlicet vnum tharling pannorum coltryskych, in quo fieri debent XL-ta media stamina et quodlibet paria uel stamen integrum debet percipere a me per XII florenos Vngaricales vlg. par *puolstuczkow... Ego Petrus... promitto... Andree... secundum tharling staminorum vlg. *puolstuczkow coltryskych dare... sine omni dilatione..., videlicet quod par *puolstuczkuow per XII florenos Vngaricales

1912-1930 [1447], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume III, page 156:

pair (two of the same or similar things)


oko

Polish: oko

Silesian: ôko

Inherited from Proto-Slavic *oko. First attested in the 14th century.

Videle ocy moy zbauene tuoie

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 13:

Y odvyazaly gy od slupa, a obroczyvschy gy grzebyetem ku slupv y vzyąly yemv rącze opak albo za szye, y czyagnąly tako sylnye aze oblapyl slup vschythek, yako pyrvey oczyma byl przyvyązan

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 820:

(in the dual) front of a person; frontside

Darmo podnossy swe oko na wydzenye boga, gen gescze sam syebye poznacz a wydzecz nye umyege

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 244:

(figuratively) cognition (ability to reason)

Sex rethe de suberibus bonis valencia dorcas venare, que ad longitudinem XXX passuum vlg. szø[ż]yene ne nayedrzonech debent habere, et XIIII oculos vlg. na *dztyrnacze ok

1879 [1416], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 76:


dochód

Polish: dochód

Inherited from Proto-Slavic *doxodъ. By surface analysis, deverbal from dochodzić. First attested in 1428.

Powynyen gest kaszdy slachczycz podlvg dostathecznosczy swego gymyenya a dochodow kv pospolythemv dobremv pewnymy bronnymy lvdzimy slvzycz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 56:

Proventus pozythek albo dochod

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 109r:

(attested in Masovia, Greater Poland) revenue, income, profit


beryl

Polish: beryl

Borrowed from Middle French béryl. First attested in 1472.

*Berzyl erilla

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1856:

(mineralogy) beryl (mineral of pegmatite deposits)


cena

Polish: cena

Silesian: cena

Inherited from Proto-Slavic *cěna. The shift from cana to cena was a generalization of forms such as w cenie, cenić, etc. First attested in the 15th century.

Sine omni taxa czany

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 64:

(attested in Greater Poland) price, value


prosty

Polish: prosty

Silesian: prosty

Inherited from Proto-Slavic *prȍstъ. First attested in the 14th century.

Vstawyami, abi, kedi kthori sąndzaa... alybo gyni kthorikolye za wyni sandowe... naszego zemyanyna bogathego alybo vbogego, slyachczycza alybo prostego (nobilem vel simplicem) począdza

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 22:

(nominalized, attested in Masovia) ignoble person, common person (person not belonging to the noble class)


pica

Polish: (obsolete) pica (“fodder”)

Alimentum piczą vel pocarm

1890 [End of the 15th century], Bolesław Erzepki, editor, Szczątki dawnej polszczyzny, Mogilno, page 182:

(attested in Greater Poland) fodder, food, nourishment

Nye będze pycze w yaszlyech (non erit armentum in praesaepibus Hab 3, 17)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page Hab 29:

(attested in Greater Poland) Confusion of Latin armentum (“draft animal”) for Latin alimentum (“food, nourishment”) or Latin frūmentum (“grain”).

Ab eisdem serviciis, videlicet portacione pabulorum al. pycza, a coquina... absoluimus et liberamus

1863 [1447], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, Masovia, page 213:

(attested in Masovia) Type of tribute; free food supply donated to an army.


pica

Polish: pica (“cunt”)

Pi[s]cza

1874-1891 [1447], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Lublin, page 55:


drab

Masovian Polish: drabia

⇒ Polish: drabka (regional)

⇒ Silesian: drabka

Inherited from Proto-Slavic *drabь. First attested in the fifteenth century.

Y wydzal gest we znye drab stoyøcz na zemyø (viditque in somnis scalam stantem super terram), koncem nyeba dosyøgayøcz, a angyoli boze s nyey wstøpuyøcz y støpuyøcz po nyey

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 12:

And he saw in his sleep a ladder standing on the earth, with its end reaching Heaven and heavenly angels climbing and descending on it.

(attested in Lesser Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Plaustrum al. drab

1865 [1499], Szczęsny Morawski, editor, Sądecczyzna za Jagiellonów z miasty spiskiemi i księstwem oświęcimskiem, volume II, Stary Sącz, page 342:


słońce

Polish: słońce

Silesian: słōńce

desc

→ Old Ruthenian: слонце (slonce), слунцо (slunco)

Inherited from Proto-Slavic *sъ̏lnьce. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Spadl iest ogen y ne widzeli sø sluncza (solem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 57, 8:

Zavyeszywschy sząd na promyenyv slonecznym y czągnąl za sobą sloncze (solem) yako povroz s tym vyądrem

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 128:

Nasch rozum..., dogela slunczem nyebyeskim nye gest oswyeczon, niczss duschnego nye wydzi

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 243:

Gidøczi slvzicz czvdzim bogom..., tocz iest slvnczv (solem) y myeszøczv

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 3:

Potym ona drzewa rzymska, ktoresch szye szvany sloncze y myeszyądz (arbores solis atque lunae), davaly odpovyedanye lyvdv pospolnemv vtenczass

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 74:

(attested in Lesser Poland) Sun (Earth's star)

W slunczi (in sole) poloszil przebytek swoy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 18, 5:

(attested in Lesser Poland) sun (sunny place, place receiving sunshine)

Od gorøczosczy sloncza pragnyecze pycz

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 362:


robota

Polish: robota

Silesian: robota

Inherited from Proto-Slavic *orbota. By surface analysis, robić + -ota. First attested in the 14th century.

Gakocz vibiragø mødrzy ludze dobre rzemeslniky ku robocze sicut eligi solent artifices ad operandum

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 154b:

(attested in Lesser Poland) work; physical labor (act of working)

Suknya myal chytrey roboty, ktorąsch yemv byla dzyevycza Marya vtkala (fuit inconsutilis tunica, subtili arte facta per Mariam opere textili)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 159:

Tribulacio tua trud, robotha

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 158:

Jako ja nye pobral Janovy robothi, slowye chrostv, gwalthem, czsso Nicolaus kmetho rambyl

1950 [1456], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 997, Warsaw:

(attested in Maspvoa) work (result or product of work)

Jakom ya nye kazal ssobye kmeczem gych robycz gwaltem anym gych vmnyeschil w robothach yako pol kopy

1950 [1487], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1615, Warsaw:

Nye szegnalem Sczepana sz robothi gego, gegdy ogrodek grodzyl dla vzithkv sszwoyego

1950 [1472], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2968, Warsaw:

Pomnys, czosz... *slvbovela, gdis se dyabla *odrzekale, zle robothi, zlego *dzela, thos wsythko *przestapovela

1949, “Skarga umierającego. Woronczak Jerzy, Skarga umierającego. Ze studiów nad rękopisem nr 2 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu”, in Bolesław Erzepki, editor, Sobótk, page 58:

Kto szye podeymye czesznego vrzadv, ... ten mvsy myecz robotha y troszką (hic labores et curas habere opportet), aby ten vrzad dobrze y czeszno dzyerzal

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 93, 4:

Jakom ya nye wrzuczyl sza gwaltem... w dzerzawa... anym przyczyskal kmyeczy yego ku robocze

1950 [1498], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1808, Warsaw:

(attested in Masovia) serfdom labor for a feudal lord

Pomnyczye na ten to dzen, w ktoriszczye wyszly s Egipta a z domu roboti (de domo servitutis)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 13, 3:


sto

Polish: sto

Silesian: sto

Inherited from Proto-Slavic *sъto. First attested in the 13th century.


bagno

Silesian: bagno

Polish: bagno

Inherited from Proto-Slavic *bagno. First attested in 1426.

Wsczyøgny røkøø swø nad rzekamy... y nad bagny (super fluvios... et paludes)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 5:

Limus est terra humida et tenosa proprie leym bągno

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 75v:

Bagno tamariscus

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2813:

Bagno gramen album

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 885:

Eriophorum vaginatum
Eriophorum vaginatum#Translingual

hare's-tail cottongrass (Eriophorum vaginatum)

Bagno vel orosz mirica

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 9:

Mirica bagno vel *orosz

XV p. post., Wokabularz petersburski II, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.XVI.12, page 9:

Calluna vulgaris
Calluna vulgaris#Translingual

Adde herbam dictam in vulgari bagno

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume LIII, Krakow, page 63: