widzenie

Polish: widzenie

Silesian: widzynie

From widzieć + -enie. First attested in the.

Poslal myą... kazacz gyathym odpusczenye a szlyepym vydzenye (caecis visum Luc 4, 18)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 307:

(attested in Masovia) sight (ability to see)

Gdisz Pyotr othpowyedzal, ysz thakich swyathkow s wydzenya (tales testes de visu), tho gest czo by wydzely, nykake by myecz nye mogl

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 34:

(attested in Masovia) verbal noun of widzieć (“to see”)

Nocet enim regulus (sc. serpentum) morsu, visu, vidzenim, et alitu, et ipsi (sc. reguli Philistiim) morsu, gl. id est tactu, lacerant per seuiciam targaya vcruczens[twem]

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 249r:

Czeszarsz... gestcy on bil f Rzyme mathky bosze obrasz naprzecif slunczu vydzal, a s tegocz to vydzena gestcy on bil barszo veszol

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2b:

Gyne rzeczi o krolyv Ezechiaszu... popysani sø w wydzenyu (in visione) Yzayasza proroka

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 32:

Weszmy syna swego..., gydzisz do zemye wydzenya (in terram visionis) a tamo gy obyetuy za obyetø na gedney gorze

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 2:

Przyszedl bog w wydzenyu (per somnium nocte) [do] Abimelech krola

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 3:

(attested in Lesser Poland) sight, vision (that which is seen)

Yaco chleboyethcza panye Phyebronye ne pocradl ymyenya Crzczonowa... any sz yey kasnya, any sz yey wydzenym

1974 [1422], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 830, Kalisz:

Jaco Boguchna prziorala Micolayowa rola, o yansz bylo vidzenye

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8801:

court on-site inspection (eye inspection usually performed by a court usher)


chwila

desctree

Polish: chwila, chfila (Middle Polish), chwiła (Central Greater Poland, Poznań)
→ Belarusian: хві́ля (xvílja)
→ Kashubian: chwila
→ Ukrainian: хви́ля (xvýlja)

Silesian: chwila

Borrowed from Middle High German wīle, from Old High German wīla, from Proto-Germanic *hwīlō. First attested in the beginning of the 15th century.

etydate

Thø to chwylø ne czasz gest tego tho vyslouicz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:

(attested in Lesser Poland) moment (brief, unspecified amount of time)


drzwi

zlw-opl-noun

drzwi nvir pl (related adjective drzwiany)

Polish: drzwi

Silesian: drzwi

Inherited from Proto-Slavic *dvьrь through metathesis. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Ez Jan za nocznø rzeczø ne yal na Thomislaowø wesz sylø, moczø y troych drzwy ne wibil

1888 [1400], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 99:

(attested in Greater Poland) door (portal)


przyjaciel

zlw-opl-noun

przyjaciel m pers (female equivalent przyjaciółka, related adjective przyjacielski)

przyjaciółka (feminine)
przyjacielski (adjective)

Polish: przyjaciel

Silesian: przijŏciyl

Inherited from Proto-Slavic *prijateľь. First attested in 1399.

Ny mam vernych przyaczol *ne them svecze

1949, “Skarga umierającego. Woronczak Jerzy, Skarga umierającego. Ze studiów nad rękopisem nr 2 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu”, in Bolesław Erzepki, editor, Sobótk, page 62:

Zdrow bądz, Yoachymye, przyaczyelyv bozy (o amice dei)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 3:

Myly przyyaczyele (amici), pytalysczye nasz o prawo takymy szlowy

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 26, 2:

friend (person, typically someone other than a family member, spouse or lover, whose company one enjoys and towards whom one feels affection)

Vstawyamy..., aby... bracza abo przyaczele (amici), przyrodzeny abo daleczy... w them dzale abo rosdzelenyv staly przes trzy lyatha

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 53:

Ale szą-ly blyszy przyyaczele (si vero successores propinquiores fuerint), tedy nye moze stoyącze gymyenye przedacz przesz woley thych tho dzyeczy

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 27, 1:

Takyemv nye moze pomagacz przysząncz oczecz any przyrodzony brath albo kthorykolye przyrodzony przyyączel (pater, frater et conventi)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 42, 4:

Thych dzyeczy blyschy przyrodzony przyyaczel (proximior amicus) maszczyszna moze[ly] szye thych dzyeczy y gych gymyenyą podyącz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 75, 4:

(attested in Masovia) relative (person related by blood)

(in the plural) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Szesz opuscyla swe przyiacyele (quod reliqueris parentes tuos) y zemyø

1930 [c. 1455], “Ruth”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 11:

parents (those who give birth to someone)

Iaco Micol[aj] s Wawrzincem ne vmawal nigednei vmo[wy], bi meli pusczicz na przyaczele

1887, 1889 [1399], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1376, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

(attested in Greater Poland) arbitrator (person to whom the authority to settle or judge a dispute is delegated)


rodzina

Polish: rodzina

Silesian: rodzina

Inherited from Proto-Slavic *rodina. By surface analysis, ród + -ina. First attested in the 14th century.

Wrocz szø do zemye swich oczczow a k swey rodzynye (ad generationem tuam)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 3:

Cognatio magschafft rod vel rodzyną

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 29v:

Parentela rodzyną

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 95v:

(attested in Greater Poland) family (people of the same ancestor)

Aczby kto dzewką... kromye woley rodzyny (sine voluntate parentum) zgwalczyl

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 55:

(attested in Lesser Poland) parents (mother and father collectively)

Ale to dostoyenstvo pyrva nascha rodzyna (primi... parentes) svym przestąpyenym straczyly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 34:

Gdyby kthory myal vkazacz szwoge rodzyną (suam nationem seu legitimitatem) albo malzenszkye stadlo, temv moze kaszdy przyrodzony gego przyyaczel... pomocz przygacz

Dzewko, przymy thakye omyszly gospodzyna..., thym szya thwa rodzyna nyczgey nye poszkodzy

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 210:


miecz

Borrowed from Old Czech mieč. Doublet of mięcz, an inherited form.

Myeczem pila (war. lub.: pilam; dominus... quasi pilam mittet te in terram latam et spatiosam Is 22, 18)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 91:

(sports) ball (solid or hollow spherical or egg-shaped object that is kicked, thrown, or hit in a game)


mąż

mąż m animacy unattested (related adjective męski or mężny or mężowy)

mąż m animacy unattested (canonical)
męski (adjective)
mężny (adjective)
mężowy (adjective)

Polish: mąż

Silesian: mōnż

Inherited from Proto-Slavic *mǫ̑žь. First attested in the first half of the 14th century.

etydate

Oua gi piruey uidal Habraham pod obrazem tri møzy

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 15:

(attested in Lesser Poland) man (human; person; male person)

Sicut Streczka strauila s tim dzedzødzem, czso bilo po møszu ostalo

1897 [1393], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 4543, Łęczyca Land:


świat

Polish: świat

Silesian: świat

Inherited from Proto-Slavic *světъ. First attested in the 14th century.

Edificabuntur in te deserta seculorum, gl. id est columpne, muri et tecta spirituali edificii, ... tamen wlt dicere, quod in te conservabitur virtualis structura, quam mali angeli et mali homines ab inicio seculi relinquerunt bądą vstawyony swyathowye albo wyekowye (Is 58, 12)

1880-1894 [XV p. pr.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 311:

(attested in Lesser Poland) world (the Earth)

world (the Earth)
world (symbol of spiritual life)

Matko mylosczyva Iesucristvszova, ... baczy, yzecz Ivdasch sdraycza, yen iusz przedal svyat dusche tvey

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 518:

(figuratively) world (that which is most important to someone)

Sch szwyatha, oblicznosczy de superficie terre (peccavit domus Jeroboam et eversa est, et deleta de superficiae terrae III Reg 13, 34)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 83:

top or peak of the world (highest point)

Drzewey nisz sø gori byly albo stworzona zema y swat (terra et orbis), od weka yasz do weka ti ies bog

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 89, 2:

Isczy szø... nasz sbauiczel gest bil narodzyl..., choscy on ten tho svath othkupicz ma

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1a:

(attested in Lesser Poland) world (humanity collectively)

Vstavyamy..., aby zadny po svem wstąpyenyv w tho braczthwo nye smyal... ku svyathu (ad saeculum) sye [wracać]

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 708:

world (humanity collectively)
life in the world, among people

Tą swą ('całą') nocz policzkowan, plwan, nądzon do swatha

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 229:

Bo przez tego ma bycz zkazona nascha vyara... a novy svyat eypskyemv lyvda ma przydz (nova vita cunctis Aegyptiis futura)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 94:


nadzieja

Polish: nadzieja

Silesian: nadzieja

Inherited from Proto-Slavic *naděja. First attested in the 14th century.

Bo ty, gospodne, osobne w nadzegi (in spe) postawil ies me

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 4, 10:

Chczemy, abi na dzedzinye, o ktorą szą skarga dzye alybo rvszona bicz w nadzegi gest (pro qua quaestio agitatur vel ventilari speratur), przes slvzebnyka... rok poszwanya... yawnye byl wszyawyon

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 38:

(attested in Lesser Poland, Masovia) hope (feeling of trust, confidence, belief or expectation that something wished for can or will happen)

Iaco helm zaszczicza, nadzeia (spes) zbawena iest

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page I Prol 9:

(attested in Lesser Poland) hope (person or thing that is a source of hope)

Iakom do was posla ne slal ani w nadzeyø oracz kazal

1888 [1394], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 70:

(attested in Greater Poland) unknown right or obligation

(attested in Silesia) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Decimo dico, quod in inferno est desperacio *naczeya

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 62v:


czas

Polish: czas

Silesian: czas, czŏs

Inherited from Proto-Slavic *časъ. First attested in the 14th century. Displaced wrzemię.

time (passage of moments into the future)

time (particular moment or hour; the appropriate moment or hour for something)


słowo

zlw-opl-noun

słowo n (diminutive słówko, augmentative słówce or słówsko)

słówko (diminutive)
słówce (augmentative)
słówsko (augmentative)

Polish: słowo

Silesian: słowo

Inherited from Proto-Slavic *slovo. First attested in the 14th century.

Zmouil sin bozi sloua uelmy znamenita, gimis casdø dusø zbosnø pobuda

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 4:

(attested in Lesser Poland) word (unit of speech)

Na poczathku slova mego prosza szobye na pomocz boga uszyechmocznyego..., by my raczyl szeszlacz dzysz dar ducha swathego

1853 [1450], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 120:

Jacom ne gonil To[to]mislawa anys[m] gy slymi slowi gabal

1967 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 40, Kościan:

Czszo Moroslaw vczinil, to vczinil Maczeyowim poczant[e]kem y besla (pro besal) na yego dom y vsdawal mu zla slowa

1959 [1401], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 709, Poznań:

(in some collocations, attested in Greater Poland) insult; slander

V tem yest slovo prawdzyve (verbum verum Jo 4, 37), yze yny yest, ktory zyvye (pro szyeye), a yny, ktory znye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 249:

Przez to slovo rozvmy szyą ya szam s moym oyczem, bo el po zydowsku myeny szye bog

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 129:

Slowo ethimoloia (Dan prol.)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 108:

etymology (study of the origin of terms)


prawo

Polish: prawo

Silesian: prawo

From prawy + -o. First attested in the 14th century.

law (group or system of legally binding norms)

law determining course action between a peasant and a lord

right (legal, just or moral entitlement)

jurisdiction (material, personal or territorial scope of the court)

duty or obligation resulting from a legal decision


morze

Polish: morze

Silesian: morze

Inherited from Proto-Slavic *moře. First attested in the 14th century.

Postaui prauø nogø na mory

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 17:

Bily szø sesly do padola lesznego, ges to gest morze solne (mare salis)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 3:

(attested in Lesser Poland) sea; lake (large body of water)


bazar

Polish: bazar
→ Kashubian: bazôr, bazar

Etymology tree
Proto-Indo-European *wes-der.
Proto-Indo-European *kʷel-der.
Middle Persian wʾčʾl
Classical Persian بازارbor.
Ottoman Turkish بازارbor.
Old Polish bazar
Borrowed from Ottoman Turkish بازار (bâzâr). First attested in 1500.

bor+

W Zawolskyey ordze rosstargnąly szyą panovye myedzy ssobą y zabraly bazar, y s poloviczą bazarv poschly do Czirkass. Druga polovicza rosstargala szyą myedzy gymy

1952 [1500], Josip Hamm, editor, Altpolnisches aus kroatischen Archiven, page 175:


wiatr

zlw-opl-noun

wiatr m animacy unattested (related adjective wiatrowy or wietrzny)

wiatr m animacy unattested (canonical)
wiatrowy (adjective)
wietrzny (adjective)

Polish: wiatr

desc

Silesian: wiater, wjater (Steuers Silesian alphabet), wiatrz

Inherited from Proto-Slavic *větrъ. First attested in the 14th century.

Iscy thamo... na the tho puscy any descz, any vatr, any... sle pouetrze thamocz ono nygdy ne postogy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 183b:

Sic pugno, non quasi aerem, nye yako na wyathr, verberans (I Cor 9, 26)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 64:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) wind (real or perceived movement of atmospheric air usually caused by convection or differences in air pressure)

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands

Ten ps[alm] powyada, yze Xpus stworzyl zywyoly, to yest zyemye, wyatr, ogye[ń], wodę

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 73 arg:

(philosophy, alchemy, attested in Greater Poland) wind; air (one of the four elements of the ancient Greeks and Romans)

Wyatr flatus (quoniam fumus flatus est in naribus nostris Sap 2, 2)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 150:

(attested in Greater Poland) breath (air drawn in and out by the lungs)

Po cztirzech wyetrzech (per quattuor ventos) bily wrotny, to gest na wschod sluncza a na zapad, a na polnoci, a na poludnye

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 24:

wind (direction from which the wind may blow; a point of the compass; especially, one of the cardinal points)


rada

desctree

Polish: rada
→ English: rada
→ Kashubian: rada
→ Slovincian: rada

Silesian: rada

→ Old East Slavic: ра́да (ráda)
Old Ruthenian: ра́да (ráda)
Belarusian: ра́да (ráda)
Ukrainian: ра́да (ráda)
Carpathian Rusyn: ра́да (ráda)
Russian: ра́да (ráda)

Borrowed from Old Czech rada, from Middle High German rât. First attested in the fourteenth century.

etydate

Posluchay slow mich y radi mey (atque consilia)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 19:

Idzy, povyedz pyrvey gloss moye rady

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 45:

Gdyby radzczą albo gyny myesczanyn, czo by gy przyszwano w rada tagemną (ad consilium vocatus), a tha radą wszyawylby (si... consilium... revelaret)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 35, 2:

Fszythczy szemane szøcz szø onj byly do gednego mastha sgachaly [y] y szøcz ony na tho radø byly mely, kakocz bichø ony s tim tho vczinicz bily mely

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 176a:

Jesu, raczy myą wyszluchacz, a dar rady dobrey my dacz

1908 [c. 1500], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume V, page 18:

(attested in Lesser Poland) advising; deliberation

Stare radzcze... owynyly przed prawem gednego czlowyeka... a (pro o) gedna rzecz, ktorąsz przed pelna rada wysznal (coram pleno consilio fassus est)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 35, 4:

Tako to ma bycz gysczono, yako szyedzaczą radą wysznala

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 43, 4:

Rada zlich (concilium malignantium) osadla iest me

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 17:

Krol y rada gego (consiliatores eius)

1930 [c. 1455], “I Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 25:

Mi thake thesz boze gymyą wzywawszi a radą mandrich k sobye zezwafszi (consilio sapientium communicato nobiscum)..., vfalami

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 3:

Potem czeszarz s rada senaczka (tandem de consilio senatus) krolyewstvo zydowskye rozdzyelyl na troye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 115:

Wczora wyrzekl ku zydow[skiej] radzye

1911 [End of the fifteenth century], Ludwik Bernacki, editor, Karta z "Rozmyślania o życiu Pana Jezusa", page 472:

(attested in Lesser Poland, Masovia) council, board


żółw

Polish: żółw

Silesian: żōłw

Zolw rana

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 637:

European pond turtle
European pond turtle

Mus per cellarium ingruente gressu discedens gravi passu pergenti testudini, gl. illi animali zolw, obviauit

Middle of the 15th, Józef Reczek, Zbigniew Wojas, Felicja Wysocka, Mariusz Leńczuk, Elżbieta Belcarzowa, editors, Glosy i drobne zabytki języka polskiego pominięte przez wydawcę w RXXIII 268-319. Uzupełnienie materiału z trzech rękopisów na podstawie nieopublikowanych odczytań z rękopisów wyrazów polskich wraz z kontekstami, Lviv, page 279:

Testudo […] a testa dicitur et est quoddam animal quia tegimine teste sit cooperta Etiam dicitur camera templi obliqua et curua quia in modum testudinis veteres templorum tecta faciebant vt celi imaginem redderet etiam dicitur scutum eyn schilt zolw albo sklep

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 137r:

Testudo sklep vel zolw

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 137v:

(attested in Southern Borderlands, Greater Poland) turtle; tortoise (any land or marine reptile of the order Testudines)

attested in Southern Borderlands; Greater Poland; attested in Southern Borderlands; Greater Poland

Rideo, quod talpa lincem, quod limax, gl. talis vermis de terra genitus zolwf, tigridem, quod aquilam in conflictu provocat scarabeus

1977 [Middle of the 15th century], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Polskie glosy w rękopisie Kroniki Wincentego Kadłubka, page 149:

Bufo […] est nomen vermis venenosi[…] Item bufo est rana terrestris al. zolv

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 30v:

Sicut odor vinee expellit bufones, zolwy, sic odor mundicie Christi debet expellere bufones luxurie, Xc enim super mundiciam dilexit

1884 [1476], Ignacy Polkowski, editor, Katalog rękopisów kapitulnych katedry krakowskiej. Cz. 1, Kodexa rękopiśmienne 1-228, volume III, page 108:

(attested in Greater Poland) European toad


wymowa

Polish: wymowa

Deverbal from wymówić. First attested in the fourteenth century.

Ku twoiey sprawyedlyuosczi czynienyu wszitki nasze aby szly wimowi

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 13b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) statement, utterance, expression

Trademus ea (sc. documenta moralia), vt intelligas clarius..., per fabulas figurarum, gl. per locuciones fabulosas wymowy

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 279:

Wymowa facundia

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 86:

Ysz gdiby... then tho pozyczcza za svmmą penyądzy... prosczye a przes kthoreykole wymowy (sine aliqua condicione) yakoby za przerzeczoną svmmą *peynyądzy doszycz czynyącze przyąl (sc. rzeczy zastawione)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 32:

(attested in Masovia) condition; exception

Gdy nyektorzy bywayą pozwany przed naszą oblycznoscz o nyektore vini, ... wziąli sobie obyczay, ysz tho... przykazanym swych panow... czynyą, ktorąsz to wymową od zlosczy y od smyerczy czastokrocz byli wyzwoleny

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 16:

(attested in Lesser Poland) justification; excuse

Contra initum pactum mymo pospolithy slub y wymoua

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 488:

(attested in Greater Poland, Masovia) deal; arrangement, agreement


pan

zlw-opl-noun

pan m pers (female equivalent pani or panna)

desctree

Polish: pan
→ Lithuanian: põnas
→ Yiddish: פּאַן (pan)

Silesian: pōn

desc

→ Old East Slavic: панъ (panŭ) (13ᵗʰ c.)

→ Old East Slavic: панъ (panŭ) (13ᵗʰ c.)

Old Ruthenian: панъ (pan) (14ᵗʰ c.)

Belarusian: пан (pan)

Carpathian Rusyn: пан (pan)

Ukrainian: пан (pan)

→ Middle Russian: панъ (pan) (16ᵗʰ c.)

Russian: пан (pan)

Inherited from Proto-Slavic *gъpanъ. First attested in the 13th century. Displaced gospodzin.

Pan Andreas castellanus Danensis

1881-1882 [1293], Max Perlbach, editor, Pommerellisches Urkundenbuch, page 451:

Esze Boguchna otkaszala Potrkovi dacz swego posagu panu posnanskemu trzinaczcze grziwni

1959 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 368, Poznań:

(attested in Greater Poland) lord (master of a feudal manor)

Omnesque eius (sc. monasterii) villas... cum... incolis... a domino custodie, qui dicitur vlg. pan stroze vel stroznj, semper facimus liberos

1874 [1275], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume IX, page 136:

Dominus castorum dictus wlgo pan bobrowi

(more specifically) beaver official (ducal lord or acting official in charge of beavers, the mammal)

Dicitur pan in Slavonico maior dominus... Xandz autem maior est quam pan, veluti princeps et superior rex

1864 [14th/15th century], August Bielowski, editor, Monumenta Poloniae Historica. Pomniki Dziejowe Polski, volume II, page 468:

A *szaprafdocz na tem tho svecze malo takich kaplanof nadze ('najdzie')..., chos bycz ony krole, xøszøtha y tesze pany bogathe o gich sloscz karaly ge

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 11b:

Czelny panowye barones

1885-2024 [c. 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 289:

(attested in Lesser Poland, Silesia) dignitary

attested in Lesser Poland; Silesia; attested in Lesser Poland; Silesia

Pana swego wyelkyego, choragyewnego, zabylyszcze, chlopy!

1462-1463, Wiersz o zabiciu Andrzeja Tęczyńskiego, line 2:

Filius tribuni chorøsznego pana

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 359:

Y stalo syø gdisz Achior przestal mowyenya slow swich, roznyewaly syø wszitcy wyelyci panowye (omnes magnates) Olofernovy

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 5,26:

Optimas stoleczny pan

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 62:

Iako Sandziuoy starosta wmovil medzi mnø a medzi Sczepanem, esz ne mal na mø niyednego roku stacz nisz przet timi pani, czso sø nameneni

1959 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 362, Poznań:

(in the plural, law, attested in Greater Poland) court officials

Yssze Marczin ne odmouil Yana szoltisa od rok za swego pana, za Wolwrama

1959 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 381, Poznań:

Jaco pan dzedziczny Dzbansky dal Janowy mlin czynicz w dzedzyczstwo

1967 [1424], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1048, Kościan:

Dobrowolne panowe ffeodales

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 487:

Liber (sc. dominus) wolny pan

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 7:

(attested in Greater Poland, Masovia) lord (one possessing similar mastery over others; any feudal superior generally; any nobleman or aristocrat; any chief, prince, or sovereign ruler)

Tedi *rzegk pan Hinczka

1959 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 187, Poznań:

Jako do Vtroszina... przigeli, taco rzecli gednacze pana Hinczkoui

Pani Poluiczska Hanka ma postauicz zachoczczø przecziw Potraszoui Czepurskemu pana choranszego Paska

1959 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 378, Poznań:

Iaco to swatczø, iz pan sandza o tø rzecz alisz po trzech *ledzech zalowal na Troyana

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 433, Poznań:

Iacom sø ne zamowil prze[d] pani Czarnkowskimi Janoui praw bich (leg. być) *vsm krziwen

1959 [1401], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 522, Poznań:

Yaco gdy pan Jan Czepurski wyprawil Splawskego s gysczyny, tedi go ne gabal prawem, asz trsy latha mynøly

1959 [1411], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 835, Poznań:

Yaco Newstąmp Swekoczsky szedl na pana Janową lanka Potrowskego gwaltem

1959 [1419], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 979, Poznań:

Ysze pąn Jaroslaw sz Lubacowa, podkomorze, ne yest vinouat... czterdczesczy grzyven... sza woly

1959 [1422], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1117, Poznań:

Vstawyenye przes oswyeczonego ksządza pana Wlodzyslawa (per serenissimum regem Vladislaum), krola polskego, ... w Krakowye... wywolane

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 72:

(attested in Greater Poland, Masovia) title of respect or formality often used with nobility or officials

Postawil gyey panem (constituit eum dominum) domu swego y ksødzem wszego bydla swego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 104:

Ktho tho wsdruschy, dyabel bandzye pan gego duschi

1853 [Fifteenth century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, Rogoźno, page 44:

(attested in Greater Poland) lord, master (male head of a household, a father or husband)

Item domina de Czepury prestabit iuramentum...: Jaco yest moy pan ne uinouat Sulcoui trzinaczcze grziwen za Czepuri

1959 [1386], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 4, Poznań:

Blogoslawcze panv (domino) wszyczki syly yego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 102:

(attested in Lesser Poland) Lord (title of God)


chudoba

Polish: (obsolete or dialectal) chudoba

Inherited from Proto-Slavic *xudoba. By surface analysis, chudy + oba. First attested in the 15th century.

Chudoba macies

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 341:

Ten ps[alm] wypowyada, yze Xpus prze chudobę naszę y nędzę wstal z martwych

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 11 arg:


palec

Polish: palec

Silesian: palec

Inherited from Proto-Slavic *pàlьcь. First attested in the 14th century.

Bo vzrzø nebossa twoia, dzala palczow twogich (opera digitorum tuorum), mesøcz y gwazdy, iesz ies ty vczinil

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 8, 4:

Noszny palecz pedica

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 491:

Pedicus nozny pąlecz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 97v:

(anatomy, attested in Lesser Poland, Greater Poland) digit; finger; toe

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


mnich

zlw-opl-noun

mnich m pers (female equivalent mniszka, related adjective mniski)

desctree

Polish: mnich
→ Kashubian: mich
→ Old Lithuanian: minỹkas, minỹchas
Lithuanian: (dialectal) minỹkas

Borrowed from Old Czech mnich. First attested in 1429.

Jsze pan Micolay Thomiczsky ne schedl... do clastora, do mnichow

1959 [1429], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1339, Poznań:


skot

Jaco my Sandziwog kazal swemu ludu wzøndz dwoye skota

1959 [1387], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 10, Poznań:

Chwalcze gospodna... swerz y wszelke skoty (bestiae et universa pecora)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 148, 10:

(chiefly collective, attested in Greater Poland, Lesser Poland) horned cattle or animals

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

Yze Gotard... nye wsal... pyersczena za dwadzescza scoth

1901 [1421], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 301:

Yako pan Lutek wsyal dzesancz scott penandzy

1974 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 632, Kalisz:

De qualibet arte mechanica medio scoto, prout ius Culmense requirit

1863 [1380], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, Masovia, page 96:

(attested in Greater Poland, Masovia) monetary unit worth 1/24 of a grzywna


chobot

Polish: chobot (obsolete)

Probably borrowed from Old Czech chobot, from Proto-Slavic *xobotъ

Pirzwy pop Lassota wzzøl mocz od chobota Cønstantina smoka

1449, Gałka Jędrzej z Dobczyna (Dobszyna), Pieśń o Wiklefie, Głogówek, line 37:


barchan

zlw-opl-noun

barchan m inan (related adjective barchanový)

desctree

Polish: barchan (“fustian”), (Olszytn) barchim, (Warmia) parchim, (Warmia) parchin
→ Kashubian: barchón

Silesian: barchin

Borrowed from Old Czech barchan. First attested in 1370.

Jako themv gwalthowi o szvknya y o barchan, o kthore mnye Borzym poszvąl, *røk mynąl, thako my pomozi boog y szwanthi crzyschs

1950 [1477], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3094, Warsaw:

Pro duobus barchanis

1370, Adam Chmiel, editor, Księgi radzieckie kazimierskie, Krakow, page 20:

Lliniscenia vestis lana et ex lino contexsta vlg. barchan

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 136r:

Liniscenia dicitur vestis ex lino et lana contexta et alio nomine dicitur liniscius proprie barchan

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 145v:

Linistius barchan

1463, Wokabularz petersburski VII, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.I.100, page 12:

Liniscema dicitur uestis ex lino et lana contexta et alio nomine dicitur liniscius proprie *brachan

XV p. post., rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 3297, z r. 1476, page 131r:

Liniscenia dicitur vestis ex lino et lana contexta Et alio nomine dicitur liniscius proprie barchan

XV p. post., Rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 1630, page 129v:

Liniscenia barchan vel brucfa

XV p. post., Wokabularz petersburski II, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.XVI.12, page 9:

Cardiunculus barchan

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 23v:

(attested in Masovia, Lesser Poland, Greater Poland) fustian

attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland; attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland


koło

zlw-opl-noun

koło n (diminutive kółko, related adjective kołowy)

desc

Polish: koło, kole (Chełmno-Dobrzyń, Kuyavia, Near Masovian, Malbork), kiele (Chełmno-Dobrzyń, Chełmno-Dobrzyń), kele (Near Masovian)

Silesian: koło

Inherited from Proto-Slavic *kȍlo. First attested in the 14th century.

Kyedy nad Rzymem chodzylo kolo yakoby slota korona (circulus... corona velut aurea)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 72:

Nicolaus... contra Zegotam... et contra IIII-or kmetones... pro XXX curribus sepis et pro XV cola

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8335:

Gumpha est pars rote eyn nab an dem rad spyczą v kolą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 59r:

Spula czolnek radius idem vel spyczą v kolą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 129v:

(attested in Greater Poland) wheel (round device that allows a vehicle to move)

Pani Przechna ne podnosla cola v mlyna w Zeloney Dambrowe visech, nysly iaco mlynarze crolewscy... vstavily

1959 [1426], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1238, Poznań:

(attested in Greater Poland) wheel (spinning object i.e. on a mill)


ogień

zlw-opl-noun

ogień m inan (related adjective ogienny or ogniowy)

Polish: ogień

Silesian: ôgyń

Inherited from Proto-Slavic *ogňь. First attested in the 14th century.

Wsczedl iest dym w gnewe iego a ogen (ignis) od oblicza iego zaszegl se iest

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 10:

Pir grece latine dicitur ignis ogen

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 101r:

Tegale (pro tedale) zalozenye glownye vel ognyą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 135v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) fire (flame evoked by chemical reactions that is usually a source of heat)

Ten ps[alm] powyada, yze Xpus stworzyl zywyoly, to yest zyemye, wyatr, ogye[ń], wodę

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 73 arg:

(philosophy, alchemy, attested in Greater Poland) fire (one of the four elements of the ancient Greeks and Romans)

Mnye listopadl dzeya, v ognya szą ludze grzeya

1927 [c. 1455], Kazimierz Dobrowolski, editor, Przyczynki do dziejów średniowiecznej kultury polskiej z rękopisu szczyrzyckiego, Szczyrzyc, page 325:

(attested in Lesser Poland) conflagration (large fire extending to many objects)

Jaco od Woczechowego ogna sgorzalo Dobrogostowi za *dwadzeiscze griwen

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 320, Poznań:

(attested in Greater Poland) bonfire; campfire

Pan dal grom a graad, a blyzkanye byeszøcze na szemyø... A grad y *ogeyn (et grando, et ignis), smyeszywszy sze pospolu, noszyly sze søø

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 24:

lightning (natural flash of light produced by short-duration from the sky)

Gysz sø dobrze czynyly, podø w szywot wekvgy, a ktorzy zle, w oghen wekvgy (in ignem aeternum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 39:

(religion, figurative, attested in Lesser Poland) hell (place of torment in the afterlife)

Ogen duchowni (ignem spiritalem) w serczu podszega

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page I Prol 6:

(figurative, attested in Lesser Poland) fire; passion

Quidam ciuis... confregit sibi pedes alias tibias et maxime sibi inflati fuerunt... Namasz plath... a thak... nogą obvyn thą massczą, za trzeczym przivy[c]zym vznasch pomocz, yestly bog i chcze, bo vycziągnye ogyen

1939 [End of the 15th century], Adam Bednarski, editor, Materiały do dziejów medycyny polskiej w XIV i XV stuleciu, page 74:

(pathology) inflammation (condition of any part of the body, consisting of congestion of the blood vessels, with obstruction of the blood current, and growth of morbid tissue)


król

król m animacy unattested (female equivalent królowa, diminutive królik, related adjective królewski or królowy)

król m animacy unattested (canonical)
królowa (feminine)
królik (diminutive)
królewski (adjective)
królowy (adjective)

Polish: król

Silesian: krōl

desc

→ Old Ruthenian: кроль (krolʹ), круль (krulʹ)

Inherited from Proto-Slavic *korľь. First attested in c. 1300–1350.

[Mowi krol pogań]sky do crola Ezehiasa, crola zidouskego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 2:

(attested in Lesser Poland) king (male monarch; a man who heads a monarchy)

Slaua crola usemogøcego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 1:

(figuratively, attested in Lesser Poland) God

I kazal krol Pylat vnydz mylemv Iesucristovy vtore

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 757:

Tez za Yordanem, rzeka, yeden Symon, yen byl sluga krolyesky *chy prze mąstwo yego zyvota od zboyecz vybran krolyem (a latronibus rex creatus est). Pastuschy na granyczach zyemye israelskey yednego począstnego pastucha vstavyly krolyem (regem sibi statuerant)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 114:

Krol rex herbarum

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1869:

rabbit (mammal of the family Leporidae, with long ears, long hind legs, and a short, fluffy tail)


naton

Nicolaus... contumax... pro nywa, pro naton, pro sepis et pro sepicione facta in pomerio contra Przeczslaum

1856-1870 [1400], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 558:

woodshed; woodpile (place where wood is deposited)

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Naton *custrum

1885-2024 [15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 29:


bęben

Polish: bęben

Silesian: bymbyn

Inherited from Proto-Slavic *bǫbьnъ. First attested in the 14th century.

Wezmicze psalm a daycze bøben

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 80, 2:

Timpanum est instrumentum musicum ein baucke baben

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 138r:

(attested in Lesser Poland) tambourine (drum with plates attached around it)


osoba

Polish: osoba

Silesian: ôsoba, (proscribed) osoba

Inherited from Proto-Slavic *osoba. First attested in the mid 15th century.

Bog gest z osoby (ex substantia) albo sz postawy oczczowy... vrodzon, a czlowekem gest z osoby (ex substantia) maczerzyny

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 29, sim. Puł:

(attested in Lesser Poland) essence (quality that makes up or determines a being)

Niżadnemu rozdział nie będzie miedzy osobami (nulla erit distantia personarum) sąsiednimi, takież małego jako wielikiego przesłyszcie ani przymiecie czyjejkoli osoby (personam), bo sąd boży jest

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 1,17:

Othvorzylo szya nyebo y stapyl dvch szvyąthy w czyelney oszobye (corporali specie Luc 3, 22), yakoby goląbycza, nan

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 300:

(attested in Masovia) form, appearance, shape

Vrząndnyczi... ot ludzy... ot ktorichkoly rzeczi, kupy ktoregokoly bi rodzayu albo ossobi (cuiuscumque generis vel speciei)... bilibi, targowego braacz nye mayąn

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 112:

(attested in Masovia) type, species, kind


głos

Polish: głos

Silesian: głos

Inherited from Proto-Slavic *golsъ. First attested in the 14th century.

A glosz sz nebosz gestcy on (sc. cesarz) then to bil vslysal nebesky a rzekøcz mu... tako

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5a:

Brznaczy glos vox canora

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 307:

Si rubeum vinum nimium quandoque probatur, venter stipatur, vox limpida raucificatur ostry glosz *omyenyawa

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 290:

Spytal yego svyąthy Ian lyekyem glosem (submissa voce): Gospodnye, ktory yest, yen czyą ma zdradzycz? Ktoremv odpovyedzyal myly Iesus tesch lyekkyem glossem

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 552:

A tako vøcz ona (sc. Gebal) velikiim gloszem gest bila bogu chualø dala

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4a:

Vox a voco […] quia per eam vocamus glosz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 148r:

(attested in Lesser Poland, Silesia, Greater Poland) voice (sound uttered by the mouth)

attested in Lesser Poland; Silesia; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Silesia; Greater Poland

Cu glosu sina bozego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 24:

Winydzcye z Babylona, vcyeczcye od Kaldeyskich, w glosv radost[ne]nem zwyastvycye (in voce exultationis annuntiate), sliszecz daycye a ogloszcye to asz na krage szemye

1930 [c. 1455], “Is”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 48, 20:

Vistøpaiøch z masta Corrozaim, nepriiacele, to sø dyably, urocy cloueca gresnego, gloz sø... scrvsena vslisely

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 9:

(attested in Lesser Poland) voice; speech (act of talking)

Y rozezslan glos asz do Ivdowa pokolena y do Ierusalem wszitkim sinom przewyedzenya (missa est vox in Juda et in Jerusalem omnibus filiis transmigrationis), abi syø sebraly do Ierusalem

1930 [c. 1455], “I Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 7:

prescription, order, instruction, bidding, mandate

Quanto enim plures pro aliquo petunt yse gimcy vøce glosof

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 156a:

Wstøpil iest bog w penu, a gospodzin w glosse trøbi (in voce tubae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 46, 5:

Gløbocoscz gløbocoscz wziwa w glosse oken twogich (abyssus abyssum invocat in voce cataractarum tuarum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 41, 9:

Czsosz vczynyl? Glos twego... brata krwye ku mnye krzyczy z zemye (vox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra), przeto bødzesz przeklyøti na szemy

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 10:

(figuratively) voice (sound given by an instrument or other objects)


broń

Polish: broń

Silesian: brōń

Inherited from Proto-Slavic *bȏrnь. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Wezmi bron y sczit (apprehende arma et scutum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 34, 2:

(attested in Lesser Poland) weapon (instrument of attack or defense in combat or hunting)

Przez bronya spravedlivosczy (per arma iustitiae II Cor 6, 7)

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 165:

(figuratively) weapon (anything used for defense)

De clenodio Rolye, rosam cum tribus bronya in clipeo deferentes

1856-1870 [1462], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3681:


łóżko

Polish: łóżko

Silesian: łōżko

From łoże + -ko. First attested in the 14th century.

Offerebant ei, inquit, paraliticum iacentem in lecto... Cso nam pres togo nemochnego, na lozcu lezøcego znamona?

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 34:

diminutive of łoże (“bed”) (piece of furniture, usually flat and soft, on which to rest or sleep)


obec

Polish: obec

Borrowed from Old Czech obec. Doublet of obiec, an inherited form. First attested in 1439.

Nobilis Andreas produxit... duos nobiles... post patrem, item produxit nobilem Petrum... et Martinum... post matrem, item produxit duos tercios... de communibus al. s obcze... Iurauerunt primi et sequentes..., quod... Andreas... est nobilis

1878-1889 [1439], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Greater Poland, page 343:

(attested in Greater Poland) a vestigial institution of land law consisting in appointing in customary cases, e.g. when nobility is reprimanded, a group of witnesses with an unblemished reputation, long settled in a given area


rzecz

Polish: rzecz

Silesian: rzecz

Inherited from Proto-Slavic *rěčь with a semantic shift of speech > thing/subject of discussion > any thing. First attested in the 14th century.

Wesoly *czloweg, gen... rozloszy rzeczy (sermones) swoge w sødze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 111, 5:

(attested in Lesser Poland) speech; language; verbal recommendation, command or vow

Moze czlowyek swa rzecz albo gymyenye (bona) w dludze zastawycz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, page 46:

Jaco Boguchwal ne pobral Dobeslaue ye rzeczy w yge domu

1959 [1388], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 229, Poznań:

Offyarvgecze obyatø... panv... scopi dwa... s paløczimi rzeczami gich (in libamentis eorum)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 29:

(attested in Greater Poland) thing (that which is considered to exist as a separate entity, object, quality or concept)

Tec to crol y croleuich nebesky v troiakey recy znamenitey ine usitky crole zmyia

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 27:

(attested in Lesser Poland) thing; abstraction (anything abstract, nontangible, or immaterial, i.e. an experience or concept)

Mąka nye czini mączennyka, ale rzecz, o yąsz czirpy

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 245:

affair, issue (something which needs to be taken care of or resolved, or area of interest)

Czso Pot[r]rek *wold swadki przecziuo Weczenczeui, to ge *wold za [p]prawø rzeczø

1959 [1389], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 243, Poznań:

(law, attested in Greater Poland) case (legal proceeding)

Troiaka rech crola m[ocniejszego po]cazuie: vstauichne uicøzstuo, mochne [włodyc]stuo, velike bogathstuo

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dr 6:

(attested in Lesser Poland) action (act of doing)

Dzywne rzeczy w mylosczy *bendocz poczyøly sszą medzy nąmą

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 480:

(attested in Greater Poland, Masovia) fact; event (that which happened or will happen)

Ne pocladal iesm przed oczima mogima rzeczi neprawdziwey (rem iniustam)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 100, 4:

Na thy wszythky rzeczy, na ktorez są braczya y syosthry povynny

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 724:

(attested in Lesser Poland) deed, action; misdeed (that which is done, particularly bad)

Sicut post divisionem Johannes se non intromisit in sculteciam... modo violenti et forti, nec sua re, *rzeczo, ipsam amisit seu per perdit

1897 [1391], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 4027, Łęczyca Land:

(attested in Sieradz-Łęczyca) reason, cause

Est puer vnus hic, qui habet quinque panes..., sed quid sunt inter tantos myedzy taką rzeczą (pro rzeszą, Jo 6, 8)

1876-1929 [c. 1500], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume X, page 2:


jednota

Polish: jednota

Inherited from Proto-Slavic *edinota/*edьnota. By surface analysis, jeden + -ota. First attested in the fifteenth century.

Ten psalm wypowyada, yze Xps prze zgromadzenye blędnych pysma yednotę przes szwyentego Ducha wzyawya

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 28 arg:

(attested in Greater Poland) unity (state of not being separate)

Grandia dum tractat, gednala, senatus, rada, gloria regis, discissos animos in pia vota trahit, v gyednotą gednal

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 329:

Sebrany søø w gednotø (adunati sunt)

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 5,23:


ryż

desctree

Polish: ryż
→ Belarusian: рыж (ryž)
→ Lithuanian: rỹžis
→ Ukrainian: риж (ryž)

Silesian: ryż

Borrowed from Old Czech rýž. First attested in 1393.

Pro... I lapide risz

1874 [1393], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 171:

Secundus articulus, pro quo querulavit, yidelicet ficus, risz, uvis passis al. roszynky et mandele

1960 [1444], Adam Wolff, Anna Borkiewicz-Celińska, Witold Wołodkiewicz, editors, Księga ławnicza miasta Nowej Warszawy, t. I (1416-1485), volume I, number 200, Warsaw:

(attested in Masovia) rice (seeds, food)

Gith est genus leguminis, proprie rysz, simile cimino secundum aliquos in quantitate et est nigri coloris, et propagitur ad panem, et hic quo ad dulcoracionem panis uel dulcorando panem..., et alio nomine dicitur fiella (pro nigella?)

1450, rkps Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. KP 224., Uście Solne, Lviv:

Nigella sativa
Nigella sativa#Translingual

(hapax, attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) black caraway (any plant of the genus Nigella sativa)


niedźwiedź

zlw-opl-noun

niedźwiedź m animal (female equivalent miedźwiedzica, diminutive miedźwiadek)

miedźwiedzica (feminine)
miedźwiadek (diminutive)

Polish: niedźwiedź

Silesian: niedźwiydź

→ Old Ruthenian: недвѣдзь (nedvědzʹ)

/ɲɛd͡ʑvjɛ(ː)t͡ɕ/

/ɲɛd͡ʑvjɛt͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *medvědь, with a sound change of mj changing to ń as a result of labial dissimilation, (compare Old Czech nedvěd and Old Slovak nedveď) or is a dialectalism (compare Old Polish miasto > Masovian Polish niasto) or hypercorrection (compare Silesian Miymcy), and possibly via association with nie-. First attested in the 13th century.

Czy ystny, boyącz szye zarlocznego svyrza, czvsz lwov albo nyedzvyedzov, y przyyąly Moyseschovy xyągy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 245:

Bądzyely proszycz yaya, azaly yemv poda nyedzvyedzya (scorpionem Luc 11, 12)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 275:

scorpion (any of various arachnids of the order Scorpiones)


piwo

Polish: piwo

Silesian: piwo

Paszek... any se mesczkym prawem obchodzil, any piwa schynkowal

1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 6574:

Piwo fuca

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2622:


pytel

Polish: pytel

Silesian: pytel

→ Kashubian: pëtel

→ Slovincian: pëtel

Borrowed from Old Czech pytel. First attested in 1393.

Iacom ya nye powsczagnal Andrzeye po rakoyemstwie... anym mu pytl y gynschich sczebrzuchow domowich pokrat gwaltem

1895 [1462], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 53:

*Taratentara […] uel *taratentarum id est [est] instrvmentum cum *quuo farina colatur vlg. pytel

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 256v:

Dodacium vlg. pytel

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 91r:

Politrudium vlg. pythel

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 165v:

[D]odacium vlg. pytel

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 72ra:

Taratantara pytel

1463, Wokabularz petersburski VII, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.I.100, page 13:

Dodacium pythel

XV p. post., Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 6:

Taratantara pytel

XV p. post., Wokabularz petersburski III, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.32., page 11:

Taratantara est instrumentum quo farina colatur id est purgatur pythel est etiam clangor tube quod alio nomine dicitur *dodatrum pythel

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 135r:

(attested in Greater Poland) type of bag-shaped sieve used for sifting flour

Ale ia, gdisz my szalosciwi bili, obloczil iesm se w pitel

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 34, 15:

Po[ło]szil iesm odzene moie pitlem

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 68, 14:

Seipsum exinaniuit formam serui accipiens pythel

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 62:

(attested in Lesser Poland, Pomerania, Greater Poland) bag made of thick canvas; penitential shirt

attested in Lesser Poland; Pomerania; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Pomerania; Greater Poland


babica

From baba + -ica. First attested in 1472. Compare Polish babica and Silesian babica.

Babicza salix

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 246:

willow (any of various deciduous trees or shrubs in the genus Salix)


robotnik

robotnik m animacy unattested (female equivalent robotnica)

robotnik m animacy unattested (canonical)
robotnica (feminine)

Polish: robotnik

Silesian: robotnik

Inherited from Proto-Slavic *orbotьnikъ. By surface analysis, robota + -nik. First attested in 1402.

Sąly robothnyczy, nyechay czinyą (si laboratores sunt, faciant, quod volunt)

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLVII:

(attested in Masovia) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Cszom segnal Goskowa robotnika, tom segnal... w mem

1920 [1402], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 252, Płońsk:

Sini Iudzini a ierusalemske chcecye sobye podbycz w robotnyki a w robotnyce (in servos et ancillas)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 10:


rzepa

Brassica rapa var. rapa
Brassica rapa var. rapa#Translingual


dla

Inherited from Proto-Slavic *dьlja, from Proto-Slavic *dьlь. First attested in 1462.

Laneos cum dle, silvas et campos

1868 [1462], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 469:


skutek

Polish: skutek

Silesian: skutek

From Proto-Slavic *sъkutiti + -ek. First attested in the first half of the 14th century.

etydate

Day gim podlug scutcow gich (secundum opera eorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 27, 5:

(attested in Lesser Poland) deed, action; work

Skutki excessus

1915 [Middle of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 514:

Bo yako mowy mystrz *szkutkuow wypys[a]nych

1911 [End of the 15th century], Ludwik Bernacki, editor, Karta z "Rozmyślania o życiu Pana Jezusa", page 475:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Ale gyny skutkowye (reliqua autem sermonum) Nadabowy, wszitko czsosz czinyl, sø popysany w ksyøgach skutkow (in libro verborum) dny krolyow israhelskich

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 31:

Czinyly skutki przeszarzedne (verba pessima) draznyøcz pana

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 11:

Qui do vnicuique juxta viam suam et iuxta fructum, slutkow, adinvencionum suarum (Jer 17, 10)

1880-1894 [15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 309:

Effectus est finis rei eyn geschicht oder that konyecz skvthekh vczynek

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 44r:

(attested in Greater Poland) effect; result (product of an action)


niebo

Polish: niebo

Silesian: niebo

Inherited from Proto-Slavic *nebò. First attested in the 14th century.

Isczy on nebo y szemø osfecza

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1b:

Ti gesz vczinyl nyebo y nyebo nyebyos (caelum et caelum caelorum), y wszitkø voyskø gich

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 6:


źródło

Polish: źródło

Silesian: zdrzōdło

Inherited from Proto-Slavic *žērdlò. By surface analysis, żreć + -dło. First attested in 1390.

Tako nathychmyast vyrzvczylo szye zrzyvdlo (erupit fons aquarum) vyelykye y napyly szye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 83:

Cepit extragere sanguinem, qui fluebat de corpore suo sanctissimo tamquam de fonte, yrzodla, purissimo

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, Trzemeszno, page 80:

Wzøw radø z swimy ksyøszøti..., abi zaczwyrdzily wszitki zrzodla studnycz (capita fontium), ktore bili przed myastem

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 32,3:

(attested in Greater Poland) spring (natural water source)

Qui (sc. Iesus) est fons, zrodlo, ortorum, puteus aquarum viuencium, hodie enim clamat: Sicio!

1884 [1476], Ignacy Polkowski, editor, Katalog rękopisów kapitulnych katedry krakowskiej. Cz. 1, Kodexa rękopiśmienne 1-228, volume III, page 108:

(figuratively) spring (source of anything)

Mons enim Libani, ut ait Ieronimus, est... abundans in venis vlg. we rzodlach, aquarum intrinsecus

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 176:

subcutaneous water reservoir, water vein; aquifer

Glębokoszcz glębokoszczy wzywa w gloszye zrzodl twoych (in voce cataractarum tuarum)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 41, 9:

(biblical, attested in Greater Poland) gates (gates and locks that supposedly stop the heavenly waters from falling to the Earth)


piekło

Polish: piekło

Borrowed from Old Czech peklo, from Proto-Slavic *pьkъlъ (“tar, pitch”), from Proto-Indo-European *pik- (“pitch”). The meaning of “hell” originated in Old Czech, which is a semantic loan of Middle High German pech (“tar, pitch; hell”). First attested in the mid 14th century.

cog

U tem to mesce Corrozaim, v peckle uekuiem, ... utonølo

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 14:

(religion, attested in Lesser Poland) hell (place of torment in the afterlife)

Isczy gest ono bilo pkel rosbilo a fszytkycz svøthe gestcy ono sz nego bilo vipusczylo

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2b:

(Christianity, attested in Lesser Poland) afterlife (place of residence of the souls of the righteous before the resurrection of Christ)


człowiek

człowiek m animacy unattested (canonical)

desc

Polish: człowiek, czowiek (Chełmno-Dobrzyń)

Silesian: czowiek, człowiek

/t͡ʃʲɫɔvjɛk/

/t͡ʃʲɫɔvjɛk/

Inherited from Proto-Slavic *čьlověkъ. First attested in the 14th century.

Tedy vøcz naprzecif gemu nyszadny clouek ne gestcy on vyszetl byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4b:

Czlowyek microcosmus

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 88:

Yacom ya ne przyøl Olbrzikowa parobka, ale do mne prziszeth *czlowel zonathy w chicze

1920 [1406], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 673, Płońsk:

Wtenczasz Mikolay bil moy czlovek, kedi gi Passek wsczøgnøl na prauo

1887, 1889 [1391], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 1072, Poznań:

Człowiecze boży, toć mowi krol (homo dei, haec dicit rex)

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 11:


głowa

zlw-opl-noun

głowa f (diminutive główka, related adjective główny)

Polish: głowa

Silesian: gowa, głowa

desc

→ Old Ruthenian: кглова (glova), глова (hlova)

Inherited from Proto-Slavic *golva. First attested in the 13th century.

Ia, wyiøw od nego iego mecz, vczøl iesm glowø iego (amputavi caput suum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page II Prol 5:

Od glovy az do pyąth nye bylo myescza czalego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 822:

(anatomy, attested in Krakow) head (part of the body)

Wyszna-ly szye, tedy straczyl glową swą, a lezy na radczach, czo chczą sz nym vdzalacz

Avgustus[…] szwyath wszysthek popysacz kasal, a czynsz oth kasdey glovy bral

End of the 15th century, Ladislas of Gielniów, De nativitate Domini - Pieśń o narodzeniu Pańskim, Gielniów, line 4:

(attested in Lesser Poland) head; person, individual

Czso Pauel glowø zabil, tø policzil na Grotha

1888 [1386], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 61:

(attested in Greater Poland) murder victim

Vstawisz me w glowø poganzkø (constitues me in caput gentium)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 47:

(attested in Lesser Poland) head (person leading)

W glowe ksøg (in capite libri) pisano iest o mne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 39, 11:

Udzyalal[…] cztyrzy slvpi s *dzrzewya sethym, ktorich gdi glowi pozloczyl (quas cum capitibus deauravit), ulawszy podstawky gich szrzebrne. I uczynyl[…] slupow pyøcz s glowamy gich (et columnas quinque cum capitibus suis), ktore przykril zlotem

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 36, 36—8:

Przichodzen[…] zwyssi syø nad czø[…], on bødze na glowye a ty na ogonye (ipse erit in caput et tu eris in caudam)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 44:

(attested in Lesser Poland) head (beginning of something, i.e. text; thing in the most important position)

Iaco czso yest Conarsky mesczanom warczskym dal wynø o glowø newesczø, ta swø szmerczø vmarla, ale ne zabitha

1888 [1407], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 87:

Iaco me Nicolaus slal do Michala, obeczugø gemv pomocz thich glow placzicz

1888 [1398], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 72:

(law, attested in Greater Poland) compensation for murder, usually with a fee to a feudal lord

*Pomodlw sze bogv Israel a obroczyl sze w glowi loszyczka (conversus ad lectuli caput)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 47, 31:

head (part of bed where one places one's head)


myszka

From mysz + -ka, possibly a calque of Latin mūsculus. Compare Russian мы́шца (mýšca), Serbo-Croatian мѝшӣћ, Slovene mȋšica.

Musculus est caro in pollice vel tibia myschka w rącze

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 47:

(anatomy, attested in Greater Poland) muscle (organ composed of muscle tissue)


zakład

Polish: zakład

Deverbal from zakładać. First attested in 1386.

Zaklady (fundamenta) gor zamøczony są y poruszony są

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 17, 9:

Fides est substancia, zaclad, fundamentum twyerdoscz (est autem fides sperandum substantia rerum Hebr 11, 1)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 295:

Nye przymyesz myasto zaklada (loco pignoris, ib. 24, 17: zakladv) spodnyego y zvirzchnyego zarnowa

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 24,6:

Andreas omnia bona sua mobilia et immobilia... domino Nicolao inpingnorauit et dare debet vlg. pro *furdroweny saclad

1912-1930 [1441], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume III, page 87:

Slvza vstawycz, aby zadny zyth... chrzesczyanynowy... swych penyądzy na lysthy zastawne nye poszyczal..., alye tylko na zaklath dostateczny (ad pignus sufficiens) pozyczycz moze

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 61:

Smyegessz syą rzeczy ktorego klamcze a wyessyolesz z rzeczy gego, yusz masz swoy zaklad v nyego (pignus sibi dedit)

1874-1891 [End of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLV:

(attested in Masovia) collateral in the form of money or movable or immovable property

Jaco Andreas porussil trzsi copi lnu, ne mayø praua, pod trzemi grziwnami zakladu

1888 [1386], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 59:

(attested in Greater Poland) money paid by parties to ensure compliance with the settlement

Petrus... vicecapitaneus Leopoliensis ex commisione capitanei vallavit vad[ium fa]cialem al. zaklad obliczny centum marcarum inter... Valentinum... et.... Vanyko

1868 [1498], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 356:

undertaking established personally and ex officio in real estate affairs

Vstawyamy, aby woszny... ho wyną, yasz rzeczona szethmdzeszanth, volv w szakladze począdzacz ma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 63:

(attested in Greater Poland) compulsory lien

Quem (sc. Martinum) habes et seruas... ita bonum hominem ad utilitatem ipsius Luce, cum censibus, laboribus, ... obuencionibus al. z schosmy et cum subsidiis zakladmy

1856-1870 [1486], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 4307:

repayable loan granted by a lord to a peasant for management of their household

Zaglad depositum (anima, quae... negaverit proximo suo depositum, quod fidei eius creditum fuerat... reddet omnia Lev 6, 2)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 32:

(attested in Greater Poland) entrusted good or ware; deposit

Omnes quidem currunt, sed vnus accipit brauium zaclad, [c]zacz (I Cor 9, 24)

1880-1894 [Middle of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 63:

(attested in Southern Borderlands) reward for the winner of a race


rycerz

zlw-opl-noun

rycerz m pers (related adjective rycerski)

desctree

Polish: rycerz
→ Belarusian: лы́цар (lýcar), ры́цар (rýcar)
→ Russian: ры́царь (rýcarʹ)
→ Ukrainian: ли́цар (lýcar), ри́цар (rýcar)

Silesian: rycyrz

Borrowed from Old Czech rytieř／rycieř／řitieř. First attested in the. Doublet of rajtar.

bor+

Nyektorzy z naszych ryczerzow... wsząli obiczay nye stacz pod szadną choragwą

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 8:

Ysczy ryczerze ten tho obyczag magø, gdisci ge paszø, tedycz vøcz ony swe stare odzene svim slugam dagø

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173b:

My Kazymyrz... pospolv s krolewstwa naszego rycerzmi

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 6:

(attested in Lesser Poland, Masovia) knight (warrior of the nobility, a nobleman, also a dignitary from the ruling circle)

Yze szye yemv tedy pokazal Gabriel archanyol... y poklaknąl na sve kolana przed svem stvorzyczyelem..., y począl rycerz krola podpomagacz, sluga pana, stvorzenye stworzyczyelya rzekącz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 598:

Centurio albo kxyaze, ktore myalo sto ryczerzow pod sobą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 286:

Milles ein ritter et dicitur a mille secundum Hugutio quia inter mille vix unus erit ryczerz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 83r:

(attested in Greater Poland) soldier; warrior

Tedy Zydovye zavolaly vyelykymy glossy przeczyv ryczerzovy rzekączy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 753:


ramię

Polish: ramię

Silesian: ramiã

Inherited from Proto-Slavic *òrmę. First attested in the 14th century.

Bo yemv byly vschytky stavy vytargnyony z ramyon

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 820:

Poloszil iest iaco løcziszcze mosød[z]owe ramona moia (bracchia mea)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 37:

Brachium […] ein arm rąmyą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 20r:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) upper arm; shoulder; arm (upper limb as a whole or the upper most part of this appendage)

Gen wywodl Yzrahel z posrzod gych w røcze moczney y w ramenv wysokem (in... bracchio excelso)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 135, 12:

(figuratively, attested in Lesser Poland) arm; strength, power, force

Ramyona humeruli (quasi umeruli subter luterem fusiles contra se invicem respectantes III Reg 7, 30)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 43:


odpowiedź

Polish: odpowiedź

Silesian: ôdpowiydź

Inherited from Proto-Slavic *otpovědь. By surface analysis, deverbal from odpowiedzieć. First attested in the fifteenth century.

surf

A gdisz o tem na miszly przemislyal, dlugo nye daiø otpowyedzi proszøcemv (non daret potenti ullum responsum), rzecze gemv angyol

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 7,11:

Wyszczye dobrze szlyszely mogyą odpowyedz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 65:

Si cuiuscunque pueri... ob defectum etatis cum actore litem contestare, id est odpowedzecz, nequeunt, propter quod ex interlocucione iudicis eadem litis contestacio al. odpowedz usque ad debitam etatem illorum puerorum prorogatur

1895 [1444], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume IV, page 209:

(law, attested in Greater Poland) defendant's response to an accusation in court

(Micos) illud, quod faciebat, hoc faciebat ibidem Bohemie za odpowedzą, prout bonus homo

1856-1870 [1429], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2254:


powietrze

zlw-opl-noun

powietrze n (related adjective powietrzny)

Polish: powietrze

Silesian: powietrze

Inherited from Proto-Slavic *povětrьje. By surface analysis, po- + wiatr + -e. First attested in the end of the 14th century.

Na pouetrzucz slothke pene szøcz ony bily spe[ue]ualy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1a:

(attested in Lesser Poland) air (composition of the atmosphere; that which is breathed)

Xpc na (pro ne) chczal gest byl cloueka stvorzycz s pouetrza..., allecz gest gy on szeme byl stworzil presto, isbicz on byl skromny, isczy szema... naprzecif pouetrzu gest ona moczna

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 174a:

(attested in Lesser Poland) air (one of the classical four elements)

Czokolvye vzyal (sc. Jesus) podlvg czyala, to wschytko v nym gorączosczyą bylo skarmyono y vyschlo od nyego povyetrzym

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 75:

air, gas (that which is expelled from the anus)

Oretur deum pro... aere bono..., aby... bog raczyl... dacz nam... dobre povyetrze

1880-1894 [End of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 148:

air, atmosphere; weather (general state of the atmosphere or weather)

Povetrze ventus

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 443r:

Venticipium powyetrze

End of the 15th century, Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 8:

By sza pothnoszyl na povyetrze, mvszysz placzycz swyanthopyetrze

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 394:

Malus (ecclesie) powyetrze vel masth

1885-2024 [c. 1500], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 748:


dźwięk

Polish: dźwięk

Silesian: źwiynk

We wszelikø zemø wiszedl iest zwøk gich (im omnem terram exivit sonus eorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 18, 4:

(attested in Lesser Poland) sound, voice

Zginøla iest pamøcz gich se zwøkem (periit memoria eorum cum sonitu)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 7:

Od zwyąkv lingua (initium eius a summitate maris salsissimi et a lingua eius Jos 15, 2)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 32:

(attested in Lesser Poland) crack, noise, murmur


siekiera

desctree

Polish: siekiera
→ Old Ruthenian: секе́ра (sekéra), соке́ра (sokéra)
Old Belarusian: саке́ра (sakéra)
Belarusian: сяке́ра (sjakjéra)

Czso Vøcenesz ranil Iana, to gi ranil gego poczøtkem, is... s szekirø nan bezal

1960 [1402], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 168, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) axe, hatchet (tool for felling trees or chopping wood etc. consisting of a heavy head flattened to a blade on one side, and a handle attached to it)


komar

Polish: komar

Komar culex

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 354:

Cedzącz komora (excolantes culicem Mat 23, 24), vyelbląda poglytayącz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 763:


koniec

Polish: koniec, końc (Middle Polish)

Silesian: kōniec

Inherited from Proto-Slavic *konьcь. First attested in the 14th century.

Nicolaus dedit... superficies agrorum al. coyncze, quas deberet piscina perfundere

1868 [1488], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVI, page 211:

(attested in Sieradz-Łęczyca) end (place where a thing ends, border, edge)

extra pieces of land at the end of cultivated fields

Na dol mlinow ma gidz stara szamicza asz na conedz gori

1959 [1419], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1048, Poznań:

(attested in Greater Poland) foot, base (part of a mountain or hill)

Wydzal gest we znye drab, stoyøcz na zemy[ø], koncem nyeba dosyøgayøcz (cacumen illius, sc. scalae, tangens caelum)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 12:

Strona polvdna[…] bødze myecz koncze (terminos) przecziw wschodv slvnecznemv morze slone

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 3:

Sed draco pro fraude te pungens cuspide, zarazayąncz conczem

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 25:

Kv *konczą ad oram (tunc abiit Salomon in Asiongaber et in Ailath ad oram maris Rubri II Par 8, 17)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 50:

Margareta[…] cum Jacobo[…] niwa[…], ktora lyezy ku crakowskyey drodze konczem, a drugem koncziem ku Swiaskowey roley[…] obligauerunt

1880-1894 [1476], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume III, Krakow, page 333:

Ornamentum Armenicale, quod konyecz dicitur

1868 [1497], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 336:

O tem tez bog oczyecz movy przez proroka Izayascha na konczv kxyag

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 839:

ending (final section of a work, i.e. a book)

Welyky pan..., a welkosczy yego ne koncza (non est finis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 144, 3:

Muszycz szye to stacz, alye nye nathychmyast konyecz albo skonanye (sed nondum est finis Mat 24, 6)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 480:

Nyektorzy w wycząganyv pyenyądzy koncza nye kladącz (terminum non imponens), lakomye sz vczązenym szkod wyczągayą pyenyądze

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 47:

(attested in Lesser Poland, Masovia) end, finish (time in which something stops)

Ziawon vczin mne, gospodne, konecz moy (finem meum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 38, 5:

Mozely ten woyth szynkowacz... a mozely yemu thego myastho bronycz... albo nye, albo na kthory konyecz tho ma przydz podlug prawa?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 73:

Nyekthorzi... ny pod czyyą chorąngwyą z naszey woyszki stanowycz szą obykli, na then konyecz a k themv konczv (ad hunc finem), aby... woyenney strozzey szą vwyarowali

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 21:

W konyecz psalm Dawydow (in finem psalmus David) za oktawę, to iest dzyen sødny

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 11 arg:

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.

Extendit se apud aquam Wydavam a metis et terminis fidelis nostri Bogussii..., qui termini vlg. consca nuncupantur

1883 [1300], Wilhelm Haeusler, editor, Urkundensammlung zur Geschichte des Fürstenthums Oels bis zum Aussterben der Piastischen Herzogslinie [Collection of documents on the history of the Principality of Oleśnica up to the extinction of the Piast ducal line], page 141:


dłoń

Polish: dłoń

Silesian: dłōń

Inherited from Proto-Slavic *dolnь. First attested in 1471.

Dlony palma (palmas suas extendit ad pauperem Prov 31, 20)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 70:

Ir id est concauitas manus vel medietas palme dlon

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 70r:

Palma est quedam arbor vel manus extensa dlon versus: palma manus palma ramus victoria palma

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 94v:

(attested in Greater Poland) palm (inner part of the hand)


puch

Quamdiu homo est in infirmitate, plenus est malis humoribus, pvchv, propter quos non habet appetitum comedendi

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 67:

(attested in Pomerania, Greater Poland) exhalation, fume, vapor

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland


siła

Polish: siła, sieła (Middle Polish)

desc

Silesian: siyła, śyła (Steuers Silesian alphabet)

Inherited from Proto-Slavic *sìla. First attested in the 14th century.

Davam sche... vynna..., y[ch]zem boga mego nye milowa[ła] ze wszythkych szyl moych

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 4:

Blogoslawcze panv wszyczki syly (virtutes) yego, slugy yego, gysz czynycze wolø yego!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 102, 21:

(in the plural, Christianity, attested in Lesser Poland) angels

Yacom ya *Szbeycze sily ne vczinil, wiwodl sz thancza, any pomocznikem bil

1920 [1404], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 482, Płońsk:

(attested in Masovia) violence; rate (illegal force or show of strength)

Morza mądre y thesz vyly, w thym szkaszvya szwoye szyly, y chorego y strowego sbavya szyuotha kaszdego

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 173:

(attested in Masovia) force (ability to evoke a reaction)

Thv wyacz byla lvdzy szyla, szylno wyelka czyszczba byla

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 213:

a lot (a large amount or number of something)


dobrota

Inherited from Proto-Slavic *dobrota. By surface analysis, dobry + -ota. First attested in the 14th century.

Podlug miloserdza twego pomny me ty prze dobrotø twoiø, gospodne (propter bonitatem tuam, domine)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 24, 8:

Pway w gospodna a czin dobrotø (spera in domino et fac bonitatem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 3:

(attested in Lesser Poland) good thing; good deed; benefit