hałun

Polish: ałun, ałon (Middle Polish), hałun (obsolete)

Silesian: hałōn

Borrowed from Middle High German Alun. First attested in the 15th century.

Accipe halun

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume LIII, Krakow, page 63:

(attested in Lesser Poland) alum (astringent salt)


bluźnierz

bluźnierz m animacy unattested (canonical)

Middle Polish: bluźnierz

/blʲuʑɲɛːr̝/

From bluźnić + -erz. First attested in c. 1500.

Blvsnyerz blasphemus

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 4:

(religion, attested in Greater Poland) blasphemer


sąpierz

sąpierz m animacy unattested (canonical)

Polish: szampierz (obsolete)

Søperz reus

1962 [c. 1420], Stanisław Urbańczyk, editor, Wokabularz trydencki, number 90:

(law) defendant (litigant defending against the plaintiff's request)

Actores sprawcze vel samperze

1885-2024 [1434], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 31:

(law) plaintiff (litigant filing the lawsuit)

Idem suus adversarius, szøpyerz, Dobeslaus sic locutus est

1879 [1422], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 264:

(law, attested in Masovia) opposing party in a lawsuit

Dominus subkamerarius existens *szypersz domini Bogufal dicti Zagøczek contra Pøczysz

1879 [1409], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 342:

(law, attested in Masovia) attorney, (legal representative)

Habuit certamen valka, et in omnibus vicit, przeviczaszyla, ... omnes suos adversarios szampyerze

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 158:

persecutor; enemy (one who is ill-disposed towards someone)


chrona

>? Polish: charna (dialectal)

Perhaps continuing Proto-Slavic *xornà. By surface analysis, chronić + -a.

Plew a szana gest dosycz v nas, a chroni dosycz ku przebitku (et locus spatiosus ad manendum)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 25:


skronia

desctree

Polish: skroń
→ Old Ruthenian: скронь (skronʹ)
Belarusian: скронь (skronʹ)
Ukrainian: скро́ня (skrónja)

Acz dam... pokoy skronom mogym (temporibus meis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 131, 5:

(anatomy, attested in Lesser Poland) temple


piątno

Polish: piętno

Inherited from Proto-Slavic *pętьno. By surface analysis, pięta + -no.

Stigma et est signum cicatricis, caracter, coctura, inustio, que fit calido ferro blyzną vel pyąthno

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 64:

(attested in Greater Poland) mark, stigma

Cauterium, ein breneysen, pyathno vel zegądlo, ffumigale idem

(attested in Greater Poland) branding iron


głupość

Inherited from Proto-Slavic *glupostь. By surface analysis, głupi + -ość. First attested in the 14th century.

Sprochnali sø y zkazili se sø blyzny moie od oblicza gluposci moiey (a facie insipientiae meae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 37, 5:

A tego my zal, bom to movyl swey gluposczy y s lekosczy

1925 [1464], Kazimierz Kaczmarczyk, editor, Akta radzieckie poznańskie. Acta consularia Posnaniensia, volume I, Poznań, page 366:

Gluposcz rusticitas (vir nobilis et urbanae elegantiae nec habens quicquam in eloquio rusticitatis admixtum Is prol.)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 87:


śmiertność

Inherited from Proto-Slavic *sъmьrtьnostь. By surface analysis, śmiertny + -ość.

inh+

Poloszili sø smertnoscy slugam twogim (posuerunt morticina servorum tuorum) karme ptakom neba

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 78, 2:

(attested in Lesser Poland) cadaver, corpse


rzeciądz

Polish: wrzeciądz

/r̝ɛt͡ɕɑ̃t͡s/

/r̝ɛt͡ɕɑ̃t͡s/

Yako myly Cristus vyązan zelaznymy *vrzączyaczmy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 653:

chain (series of interconnected rings or links)

Nullaque coniugii vincula, nysly malzenstua *rzeczyvdzv, pati (sed mihi dulce magis resoluto vivere collo nullaque coniugii vnicula grata pati)

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 340:


ambrozyja

Polish: ambrozja

Learned borrowing from Ancient Greek ἀμβροσία (ambrosía). First attested in 1472.

lbor

Ambrosia anatasia (pro atanasia)

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 391:

tansy (any plant of the genus Tanacetum)


krześnica

Krzesznyczą baptisterium

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 35:

(Christianity, attested in Greater Poland) baptismal font


uście

Polish: ujście

Inherited from Proto-Slavic *ustьje. By surface analysis, usta + -ie.

Fluvios vero utriusque lacus... una cum usczie scultetus et sui posteri cum omnibus utilitatibus, que in dictis fluviis fieri poterunt obtinebunt

1877-1999 [1266], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume I, Greater Poland, page 367:

(hydrology, attested in Greater Poland) mouth (last section of a river or stream flowing into another river, lake, or sea)

Obstaculum, iaz vlg. dictum, quod obstaculum husczie nuncupatur, in stagno, quod Horchowy dicitur

1877-1999 [1379], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume IV, Greater Poland, page 27:

(attested in Greater Poland) outlet (place of water outflow from a lake or reservoir)

Poloszyl rzeky w pvsczø a wscie, albo a wychod, wod (Puł: a wychod wod) w chczene pycza (exitus aquarum in sitim)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 106, 33:

(attested in Lesser Poland) water outflow, water source


wątpie

Polish: wątpia (dialectal or archaic)

Unknown. Possibly inherited from Proto-Slavic *ǫtъpьje, *ǫtьpьje, suggesting a connection with the hypothetical verb *vъtьpati (“to stuff”). Alternatively borrowed from Middle High German wambe, wampe.

inh+

Abiens laqueo se suspendit et cadens in terram crepuit... et diffusa sunt omnia viscera eius vąthpye szya sz nyego vytoczylo (Act 1, 18, Rozm 762. 769: vyplynąly yego vnatrze s nyego)

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, Trzemeszno, page 79:

(attested in Greater Poland) entrails, innards, viscera


mleziwo

Polish: młodziwo

Mleszyvo colostrum

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 989:


jaszczórka

Polish: jaszczurka

Silesian: lŏszczurka

Inherited from Proto-Slavic *aščerъka, *ěščerъka.

Gesczorka viperula

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 280:


źwierciadło

Polish: zwierciadło

Ono pocazuge serdeczne smazanya yako swyerczyadlo

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 241:

mirror (smooth surface, usually made of glass with reflective material painted on the underside, that reflects light so as to give an image of what is in front of it)

Ty, svyatloscz vyeczna, svyecza y zvyerczyadlo przez zakalv,... sklyanasch szye przede mną

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 536:

(figuratively) mirror (object, person, or event that reflects or gives a picture of another)

Abych nye przymączon tey svyątey dzyevyczy porvszycz, ktora yest zvyerczyadlo [wszej] czystoty (speculum totius castitatis) y przybytek vyernego bosthva

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 35:


żerzawie

Polish: zarzewie

Pobil w gradze winnicze gich y mori gich w szerzawu (occidit... moros eorum in pruina)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 52:

(attested in Lesser Poland) Misunderstanding of Latin pruīna (“rime, hoarfrost”) for Latin prūna (“embers, glowing coals”).


pandrów

pandrów m animacy unattested (canonical)

>? Polish: pędrak

Pąndrow tarma

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 62:

(attested in Greater Poland) grub, larva


hrabrest

hrabrest m animacy unattested (canonical)


agaryk

Middle Polish: agaryk

Learned borrowing from Latin agaricum. First attested in 1419.

Agarik ffungus arietis

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5220:


słodzona

Polish: śledziona

Splen, szlodzona, melancoliam generat

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 291:


aksamient

aksamient m animacy unattested (canonical)


eksamit

eksamit m animacy unattested (canonical)


aksemit

aksemit m animacy unattested (canonical)


amaryszka

Amaryszka sardula

1900 [1478], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2120:

mayweed, stinking chamomile, Anthemis cotula


jaksamit

jaksamit m animacy unattested (canonical)

desctree

Polish: aksamit, aksamet, aksamient, aksamint, aksament, jaksamit (Middle Polish), samit (Western Greater Poland)
→ Kashubian: aksamit

Silesian: aksamit

Borrowed from Old Czech aksamit, eksamit. First attested in 1398. Ultimately from Ancient Greek ἑξάμιτος (hexámitos, literally “six-ply”).

der

Examythy y posztawcze thych sza mnye nygdy nye chcze

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 262:

Pro XI vlnis yaxamitii nigri

1874 [1393], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 170:

Iaxamitum... non sufficit

1874 [1395], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 215:

Pro yaxamito dato consorti ducis

1874 [1394], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 182:

Examentum pannus est sericus vlg. examyenth ab ex sex et mithos licium vel filum quasi pannus ex sex liccis contextus

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 103v:

Examentum pannus est sericus proprie est examenth ab ex sex et mitos licium uel filum quasi pannus ex sex liciis contextus

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 82ra:

Iussia axąmyenth

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 71v:

(attested in Masovia"Greater Poland) velvet


ambrożka

From ambroże + -ka. First attested in 1478.

Ambroszka e[u]frasia

1900 [1478], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2162:


ambroże

Learned borrowing from Latin ambrosia. First attested in 1472.

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Ambroze eufrasia

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 756:


anjoł

zlw-opl-noun

anjoł m animacy unattested (related adjective anjelski)

anjoł m animacy unattested (canonical)
anjelski (adjective)

desctree

Polish: anioł, anjoł, angioł, janioł, jenioł, amnioł, annioł, jamioł (Middle Polish)
→ Belarusian: анёл (anjól)
→ Kashubian: aniół

Silesian: aniōł

Borrowed from Old Czech anjel. First attested in the first half of the 14th century.

etydate

Anyolem mym strozem daleko odpądz wszithlo nyepodobyenstwo nyeprziiacziela

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 132b:

(Christianity, attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) angel


skwor

⇒ Polish: skorek

Quis habet in aure skwory, recipe corticem de radice nucis avellane cum succo et cum carbonibus tilie contunde..., extrahe succum et infunde ad aurem et hoc mortificat

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume LIII, Krakow, page 62:


łytka

Polish: łydka

Rani czø pan wrzodem psotnim na kolanoch y lytkach (in genibus et in suris)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 35:

(anatomy) calf (back of the leg below the knee)


apist

Apysth apium

1900 [c. 1500], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5346:

fine-leaved water-dropwort, Oenanthe aquatica


piekieł

piekieł m animacy unattested (canonical)


obmówca

obmówca m animacy unattested (canonical)

Polish: obmówca

From obmówić + -ca. First attested in c. 1500.

Obmowczą obtrectator

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 54:

(attested in Greater Poland) badmouther, slanderer


apotekarz

zlw-opl-noun

apotekarz m animacy unattested (related adjective apotekarski or apotekarzów)

apotekarz m animacy unattested (canonical)
apotekarski (adjective)
apotekarzów (adjective)

desc

Polish: aptekarz, aptykarz, apotekarz, heptekarz (Middle Polish), aptékárz (Masuria, Ostróda, Warmia), apotékárz (Warmia)

Silesian: aptykŏrz, aptykorz (simplified), japtykŏrz (simplified)

From apoteka + -arz. First attested in 1443.

Apotekarz pigmentarius

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 1:

Jzem tego nye winowath nits, ocz my Pyotr... vyną dal... wardunku any osmi grziwen u *apatekarza

1856-1870 [1443], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3156:

Apotekarze pigmentarii (memoria Josiae in compositionem odoris facta, opus pigmentarii Ecclus 49, 1)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 87:

Od apotekarzew a pigmentariis (genae illius sicut areolae aromatum consitae a pigmentariis Cant 5, 13)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 73:

Pigmentarius […] ad pigmentum pertinens apotecker apotekarz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 100v:


jarcybiskup

jarcybiskup m animacy unattested (canonical)


harchimendryta

harchimendryta m animacy unattested (canonical)

Polish: archimandryta

Learned borrowing from Latin archimandrīta. First attested in 1445.

lbor

Harchimendritha Czyrnyecz inculpavit nobilem voywodam

1868 [1445], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 175:


karbusz

karbusz m animacy unattested (canonical)

Ultimately derived from Persian خربز (xarboz). First attested in 1437. Compare Polish arbuz.

Carbusz pomum terre

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2537:


jardziekon

zlw-opl-noun

jardziekon m animacy unattested (related adjective jardziekanów)

jardziekon m animacy unattested (canonical)
jardziekanów (adjective)

Polish: archidiakon

Learned borrowing from Ecclesiastical Latin archidiāconus. First attested in 1414.

lbor

Kaszal... vypisz dacz w rzeczy medzi xzandzem iardzekonem... a medzi Spitkem

1878-1889 [1414], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Kalisz, page 219:

(Roman Catholicism, attested in Greater Poland) archdeacon (title of honour conferred only on a member of a cathedral chapter)


archanjoł

archanjoł m animacy unattested (canonical)

Polish: archanioł

Silesian: archaniōł

Borrowed from Old Czech archanjel. First attested in 1453.

Możem... wierzyć temu, iże sie jemu tedy pokazał Gabriel archanioł

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 598:

Poszlal przez anyoly thvorzecz szve poszelstvo dzewcze archanyola

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 209:

Szwyąthy Mychalye archangyelye (sancte Michael archangele)

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 184:

Sluza tobye angiely y archangely

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 44:

Tamo anieli z archaniołmi *tencują (ibi cum archangelis angeli chorizant)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 26:


armoniak

armoniak m animacy unattested (canonical)

desc

Polish: amoniak, armonijak, armoniak (Middle Polish), amonjak (pre-reform orthography (1936)), amóniák (Masuria, Ostróda, Warmia)

Silesian: amōnijak, amōnijŏk

Borrowed from Middle French ammoniac. First attested in 1472.

Armonyak armoniacum

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 78:


babimórz

babimórz m animacy unattested (canonical)


babczyzna

From babka + -yzna. First attested in 1498.

Anastasia... cum consensu mariti sui donavit nobilem Vanyko Lachodowszky... awunkulum suum germanum sibi bona post mortem vetule sue succedencia al. bapczysną

1868 [1498], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 348:


bedawija

Polish: badawja (obsolete), bedawija (Middle Polish), badawija (Middle Polish), bedew (obsolete)

Borrowed from Ottoman Turkish بدوی. First attested in 1497.

Pro equo castrato al. o bedorvya (pro bedavya)

1856-1870 [1497], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, page 53:


bagnięć

bagnięć m animacy unattested (canonical)

⇒ Polish: bagniątko (obsolete)

Inherited from Proto-Slavic *agnędъ. First attested in c. 1450.

Cum palmis benedictis bagnyandem

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 575:


balaz

Balaz balasius

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1850:


bakałarzowa

From bakałarz + -owa. First attested in 1499.

Causa inter Paulum cartenmecher et Agnethem baccalarszową data est ad dominos scabinos

1917 [1499], Jan Ptaśnik, editor, Cracovia artificum 1300-1500, number 1364, Krakow:

(attested in Lesser Poland) teacher's wife


waldryjan

waldryjan m animacy unattested (canonical)

Polish: baldrian (obsolete)

Silesian: baldrijōn

Borrowed from Middle High German baldriān. First attested in 1472.

bor+

Valdrian valeriana

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 429:

Valeriana officinalis
Valeriana officinalis#Translingual


bakliwość

From *bakliwy + -ość, from bakać + -liwy. First attested in 1449.

Przes baklywoscz a vporną gych szmyaloscz skaazanye a wycząnstwo obikli odnoszycz (per strepitum et importunam ipsorum audaciam sententiam sive victoriam causarum consueverunt reportare)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 28:


barbirzka

desc

Middle Polish: barwierka (Middle Polish)

From barwierz + -ka. First attested in 1482.

Honesta Barbara barbirszka concivissa nostra

1925 [1482], Kazimierz Kaczmarczyk, editor, Akta radzieckie poznańskie. Acta consularia Posnaniensia, volume II, Poznań, page 111:

(attested in Greater Poland) barber's wife


bajtko

Polish: batko, bajtko (Middle Polish)

Borrowed from Middle Russian ба́тько (bátʹko). First attested in 1466.

bor+

Grzegosz zalowal na ruszkyego baythka; ... na tho odpowyedzyal baythko

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 143:

Dominus episcopus cum suo capitulo stant pro ipsorum pena iuxta ipsorum baythconem

1868 [1474], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 19:

(religion, attested in Greater Poland) Russian priest


bałdka

Ornatum de baldka rubei et viridis colorum, auro intextum, cum suis pertinencijs

1879-1920 [1419], Sprawozdania Komisji do Badania Historii Sztuki w Polsce, volume IV, Krakow, page 66:

(attested in Lesser Poland) silver and gold enlaced fabric


balsamita

Ultimately from Ancient Greek βᾰ́λσᾰμον (bálsamon). First attested in 1419.

Balszamytha herba Christophori

1900 [1460], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3584:

Tanacetum balsamita
Tanacetum balsamita#Translingual


bankarz

bankarz m animacy unattested (canonical)

Gello rusticus ineptus aliter bancarzs vel baccalarz

1885-2024 [1457], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Dolsk, page 15:

(attested in Greater Poland) inept teacher in the village


barwierz

barwierz m animacy unattested (canonical)

Polish: balwierz

Borrowed from Old Italian barbiere. First attested in c. 1500.

Barvyerz barbitonsor; barvyerze cirurgici, medici wlnerum

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 2:

In... domo apud barwerz

1856-1870 [1448], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3331:

Barbitonsor eyn bartscherer barvyerz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 17v:

Cirurgici id est medici wlnerum barvyerze

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 28r:

(attested in Greater Poland) barber; barber surgeon


barwierz

From barwić + -erz. First attested in the 15th century.

Fullo valkarz, follarz albo barvirz, co barvy ssukno

1874-1891 [XV ex.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXXIII, page 187:


bakanie

Polish: bakanie

Inherited from Proto-Slavic *bakanьje. By surface analysis, bakać + -anie. First attested in 1449.

Przec[z]lynal vcrothlą szoyka bakanym increpat et domitam verbere nudat avem

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 14:

(attested in Sieradz-Łęczyca) verbal noun of bakać (“reprimanding, scolding, rebukement”)


taszka

Polish: taszka

Silesian: taszka

From Middle High German tasche + -ka. First attested in 1437.

(Znaleziono rzeczy kramne w skrzyni: ... kalet), thasszek

1865 [1500], Szczęsny Morawski, editor, Sądecczyzna za Jagiellonów z miasty spiskiemi i księstwem oświęcimskiem, volume II, Stary Sącz, page 348:

(attested in Lesser Poland) purse, money sack

Regestrum expedicionis bellice super duos currus...: Butiri duo vasa, salis vas al. taszka

1878-1889 [1490], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Lublin, page 58:

(attested in Greater Poland) salt vessel, salt container

Panczers, oboyczek, lepka czyrna, thasky sthare

1894 [1471], Konstanty Górski, editor, Historia jazdy polskiej, page 270:

part of plate armor covering one's thighs

Thasky bursa pastoris

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5904:

Capsella bursa-pastoris
Capsella bursa-pastoris#Translingual

(in the plural) shepherd's purse (Capsella bursa-pastoris)


wyja

⇒ Polish: zawyjek, zawyjka (dialectal)

Ponitur eciam ut simplex consonans et tunc aliquando grossatur, aliquando molliter profertur. Exemplum primi: viklad, vige, vya

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 402:

(anatomy, attested in Lesser Poland) neck


niszczota

Polish: niszczota (dialectal)

/ɲiʃʲt͡ʃʲɔta/

/ɲiʃʲt͡ʃʲɔta/

Nisczotha

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 406:

(attested in Lesser Poland) destitution, penury, poverty


isep

⇒ Polish: (regional) ispina

Inherited from Proto-Slavic *jьzsъpъ. First attested in 1397.

Lacum nyeczecza cum insulis vlg. yspy

1856-1870 [1468], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3902:

Prandotha... noluit condescendere hereditatem Payanczini..., pratis, agris et yszep[t], lacum et littus fluuii Rabe

1856-1870 [1397], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 6058:

island (contiguous area of land, smaller than a continent, totally surrounded by water)


prześladowca

prześladowca m animacy unattested (canonical)

Polish: prześladowca

From prześladować + -ca. First attested in 1456.

Orate propter sequentibus, za przeszladowcze, vos et calumniantibus vos (orate pro persequentibus et calumniantibus vos Mat 5, 44)

1965 [1456], Mikołaj z Pawłowic, edited by Henryk Kowalewicz, Średniowieczne zabytki języka polskiego w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Polskie glosy i zapiski z rękopisów 1728, 1732, 1752, Zeszyty Naukowe UAM, Greater Poland, page 106:

(attested in Greater Poland) harasser, tormentor, persecutor


łudarz

Eum (sc. Christum) lwdarzem nominare

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 64:

Ludąrza histrionem

1874-1891 [1436], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 278:


przeznanie

Ne sis securus, velut ex fato periturus, gl. sicut predestinacione moriturus s przesznanya boszkyego potanpyony

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 20:

(attested in Sieradz-Łęczyca) destiny, fate, lot


koleja

Polish: kolej

Silesian: kolyj

Inherited from Proto-Slavic *kolěja. First attested in 1425.

Exaras viam al. koleya ultra gosczinyecz

1879 [1425], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 308:

Orbita est vestigium rothe que rotunda dicitur... id est via uel semita rothe vlg. koleyą

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 172v:

Orbita et est vestigium rote eyn wagenleyse etiam est via circularis vt patet in hymno Beata nobis koleyą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 93r:

(attested in Masovia, Greater Poland) track, road (path made by cart wheels)

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Eze na Marczina coleya przisla a pan mu kazal na voyną, a on nye schetl

1879 [1445], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page LXI:

(attested in Masovia) order (established order, succession according to a certain order)


niemowa

Polish: niemowa

Deverbal from nie mówić. First attested in 1414.

Verecundia illa regnat in corde, ut homo debite non exprimat peccata et hec mutitas, nyemowa, aliquando provenit ex pudore

1981-2001 [1414], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume IV, Koźmin Wielkopolski, Słupia, page 36:


wyrodek

wyrodek m animacy unattested (canonical)

Polish: wyrodek

From unattested *wyrodzić + -ek, from wy- + rodzić. First attested in 1477.

Ecce hanc carnem manducamus, in Christo maneamus, sicut rami, rosgy, virides in arbore, radii in sole, rivi in fonte, discipuli in doctore, ducti in duce, membra in capite et originatum, *vyrodecz, in origine w rodczayv

1901 [1477], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 324:


drabinka

Polish: drabinka

From drabina + -ka. First attested in the end of the 15th century.

etydate

O drabynko nyebyeszka, o matko boza, dzyevycze Maria!

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 46:

Oh ladder of heaven, Oh Mother of God, Virgin Mary


czyrw

Polish: czerw

Ia czirw iesm (sum vermis), a ne czlowek, przecora luczska y odrzuczene luczske

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 6:


przystęp

Polish: przystęp

Deverbal from przystępić. First attested in 1437.

ref

Bańkowski, Andrzej (2000) “przystęp”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)

Ad castellum requiritur fossati profunditas, gląboky przekop, per quem prohibetur accessus, przysttąp, ad turrim

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 180:

Portum, gl. accessum, preparare przistanp prziprauicz (sola digna tu fuisti ferre pretium saeculi atque portum praeparare nauta mundo naufrago)

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 304:

Gestly w karanyv bødze, ku mylosyerdzv twemv przistøp myecz bødze (venire licebit)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 21:

Przistamp kv prawom sweczskym krolya Kazymyrowym myedzi layki... wstawyonym

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 5:

Quibus circumstanciis, przistøpi, essemus participes (sc. festivitatis Mariae)

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 60:

(attested in Pomerania, Greater Poland) occasion

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland


uczęstnik

Polish: uczestnik

Inherited from Proto-Slavic *učęstьnikъ. By surface analysis, u- + część + -nik. First attested in 1405.

Czynysch gye vcząsthnyky thwoyey mylosczy

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 135:

Bidlo... i thesz zitho... ku they tho wdowye... ma sluschecz, s (pro f) kthorichze tho... przirodzeny nye mayąn bicz vczanstnyczi (non debent existere participes)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 105:

(attested in Masovia) someone who has the right to a part of something

Nawogius... una cum Jachna, consorte sua, accusantur pro uczanstnyky vlg. et quia non statuit ipsos

1895 [1405], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume X, page 160:


paweza

Middle Polish: paweza

Borrowed from Old Czech paveza, from Middle High German pavese, from Italian pavese. First attested in 1466.

Terrificis armis, toracibus, blachamy, egide, paweszamy, parmis sczyty

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 25:

Paweza ze rzebrem, lepka cystha staradawna a myecz

1893 [1471], Konstanty Górski, editor, Historia piechoty polskiej, page 211:

Vmbo paveza albo tharczą vel na tharczy gvsz

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 21:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) pavis


ciesielstwo

Polish: ciesielstwo

/t͡ɕɛɕɛlʲstfɔ/

/t͡ɕɛɕɛlʲstfɔ/

From cieśla + -stwo. First attested in the 15th century.

W czesselstwe navczonego in architectoria arte eruditum

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 182:


ożegle

desc

Polish: ożydle, ożédle (Malbork), ôżydle (Chełmno-Dobrzyń)

Inherited from Proto-Slavic *o(b)žerdlьje.

inh+

Ozegle orificium

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 89:


pomocnica

Polish: pomocnica

From pomoc + -nica. First attested in 1406.

Iacom ya pomoczniczø ne bila, kedi Smislawa bita

1920 [1406], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, number 760, Masovia:

Owa przeto, pomocnico (advocata) nasza, ony twoje miłosierdne oczy (k nam) obroci!

1438, Hymn Salve Regina (Zdrowa krolewno miłosierdzia), number 12:

Ipsa est... consolatrix pauperum, ... pya mater orphanorum, dulcis advocata, rzeczna pomocznicza, pecatorum

1901 [Fifteenth century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 324:

(attested in Masovia) female equivalent of pomocnik (“helper”)


pszonnak

pszonnak m animacy unattested (canonical)


pszonak

pszonak m animacy unattested (canonical)

Polish: pszonak

From *pszono + -ak. First attested in 1437.

Armoracea, rappa silvestris, rapistrix pszonak

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2451:

Pszonnyk, pszonnak armorica, rapistrum

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5047:

Rhamphospermum arvense
Rhamphospermum arvense#Translingual

Sinapis arvensis
Sinapis arvensis#Translingual

charlock (Rhamphospermum arvense, syns. Sinapis arvensis, etc.)


ławnik

Polish: ławnik

From ława + -nik. First attested in 1398.

Iaco Michal obr[z]øczil za kmecza, czso mi launiczi scazali

1887, 1889 [1398], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 729, Pyzdry, Gniezno, Kościan:


zamowa

Polish: zamowa

Deverbal from zamówić. First attested in the fifteenth century.

Slyvtowal syø pan nad nymy a wroczil syø k nym prze zamowø (propter pactum suum), iøsz myal s Abramem

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 13, 23:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Czedl (sc. krol) ano wszitci sliszely [y] wszitka slowa Ksyøg Zamowi Boszey (libri foederis), gesz naleszly w domv boszem

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 2:

(biblical) The third discourse the part of Deuteronomy (Deut. 27–30) containing a solemn renewal of the covenant between God and Israel


balka

desc

Polish: belka, bałk, belk, bełk, bełka (Middle Polish), balk, balka, bałek, bałka, belek (obsolete)

Silesian: bŏlka, balek, balk, belek, bŏlek

Etymology tree
Proto-Germanic *balkô
Proto-West Germanic *balkō
Old High German balko
Middle High German balkebor.
Old Polish balka
Borrowed from Middle High German balke. First attested in 1459.

etymon

Tramites al. balky

1925 [1459], Kazimierz Kaczmarczyk, editor, Akta radzieckie poznańskie. Acta consularia Posnaniensia, volume I, Poznań, page 294:

(attested in Greater Poland) beam (large piece of timber or iron)


plutwa

>? Polish: płetwa

Borrowed from Old Czech plútva. Compare Bulgarian плу́тва (plútva), Czech ploutev, Slovak plutva.

Penulas krzele, pluth[w]y (omne, quod reptat et pennulas habet, immundum erit Deut 14, 19)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 29:


gospodzin

gospodzin m animacy unattested (canonical)

desc

>? Polish: gospodyn (Middle Polish), hospodyn (Middle Polish)

Inherited from Proto-Slavic *gospodinъ. First attested in c. 1250. Compare Old Church Slavonic господинъ (gospodinŭ), Russian господи́н (gospodín). Displaced by Old Polish pan.

cog

Znaie gospodzin (dominus) drogø prawich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 1, 7:

Gospodne bosze moy, wezrzy na mø (deus, deus meus, respice in me)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 1:

Yeden yest bog: Tako gospodzyn oczyecz (dominus pater), gospodzyn syn (dominus filius), gospodzyn duch szwyęty (dominus spiritus sanctus)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page Ath l8:

Pannonia sit mater et origo omnium Slavonicarum nationum. Pan enim iuxta graecam et Slavorum interpretationem dicitur totum habens et iuxta hoc dicitur pan in Slavonico maior dominus: licet alio nomine, iuxta diversitatem linguarum Slavonicarum, dicatur gospodzin

1864 [c. 1250], August Bielowski, editor, Monumenta Poloniae Historica. Pomniki Dziejowe Polski, volume II, page 468:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) lord (master)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


przekaza

Tosz slvsza kmyeczom vczynycz, kedy o vyną pana swego cząsza bylaby gym wszątha, ysz moglyby przes wszey przekazy (absque impedimento) vczecz a othydz oth *nygo

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 61:

(attested in Masovia) obstacle, impediment, hindrance

Legale impedimentum szødova przecasza

1895 [1453], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume II, page XXI:

Bødze[li] myecz przekazø (maculam), nye offyervycze

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 20:

Zayącze lowyączy obykly szą vbogim lvdzem... skody czynycz a przekazy (nocumenta atque damna), dobre gych a zytho podeptayącz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 81:

(attested in Masovia) harm, damage, detriment


mowstwo

From mówić + -stwo. First attested in the fifteenth century.

Proloquucie, id est cause fouende, vlg. mowstwo uel rzecznyczstwo

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 9:

(law) appearing before a court on behalf of a litigant


mowodworna

From mowa + -o- + dwór + -na. First attested in c. 1492. Displaced by Polish krasomówstwo.

Mowodworna rhetorica

1915 [c. 1492], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 148:


moworzeczna

/mɔvɔr̝ɛt͡ʃʲnaː/

/mɔvɔr̝ɛt͡ʃʲnɒ/

From mowa + -o- + rzecz + -na. First attested in the c. 1492. Displaced by Polish dialektyka.

Moworzeczna dialectica


mołwienie

Alternative form of mówienie; verbal noun of mołwić


wiećw

Palmes est rames (pro ramus) vitis wyeczv

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 277:

(attested in Greater Poland) vine branch


potrzebizna

Middle Polish: potrzebizna

From potrzeba + -izna. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Jakom prze tho cupil ten skoth..., yz my go bilo trzeba k mey potrzebisne

1967 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 698, Kościan:

Movy svyąthy Augustyn, aby myto krvye zbavyczyela naszego nye grzesnym dalo potrzebyzną, alye pyelgrzymom odpoczynyenye gotovalo

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 764:

Nye yesth potrzebyzna (non est opus Mat 9, 12) zdrovem lyekarza

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 294:

(attested in Greater Poland) need, necessity, requirement (that what is missing or wanted)

Expedit potrzebysna yest

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 12:

Domina non wlt ipsam literam ponere, bo gey ne yest potrzebisna

1920 [1424], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 674, Zakroczym:

Krystus dobrovolnye vmarl, a nye s potrzebysny (non necessitate)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 207:

Vyesz yestem kvpyl y mam potrzebyzną (necesse habeo Luc 14, 18) obezrzecz ya

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 382:

(attested in Masovia) need (the necessity to perform an action)

Sze mna bandz we wschythkych pokvszach, w szmathkach, potrzebyznach y w nyemoczach mogych

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 174:

Przecz yes, gospodnye, odszedl dalyeko, nyenaszrzysz w potrzebiznach (in opportunitatibus) y w zamęczyech?

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 9, 22:

(attested in Greater Poland) need (state of wanting or requiring)

Szluga w potrzebysznye panszkyey bythy czyny albo ma czynycz szam o szyą y o szwe rany

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 144:

Ne *bodzesz se bacz... od potrzebyzny (a negotio) chodzøczey we czmach

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 90, 6:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) affair, issue (something which needs to be taken care of or resolved, or area of interest)

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland


niemowiątko

From nie mówić + -ę + -ko. First attested in the fifteenth century.

To dawaiø wyedzecz, sinu moy, yszem dal dzesyøcz lybr srzebra, gdisz ti gescze bil nyemowyøtkem (dum adhuc infantulus esses)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 21:


gwiazdomówca

gwiazdomówca m animacy unattested (canonical)

From gwiazda + -o- + mówca. First attested in 1471. Displaced by Polish astrolog. Compare Old English tungolwitga or Ancient Greek ἀστρολόγος (astrológos).

Gwyazdomowcza astrologus (taceo de grammaticis, rhetoribus, ... astronomis, astrologis, medicis, quorum scientia mortalibus satis vel utilissima est Prol)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 6:

Gwiazdomowca—astrologer (not to mention grammarians, rhetoricians, astronomers, astrologers, doctors, whose knowledge is of utmost utility to mortals Prol)


obmawiacz

obmawiacz m animacy unattested (canonical)

Polish: obmawiacz

From obmawiać + -acz. First attested in c. 1500.

Detrac[ta]tor vwloczczą, obmąvyacz

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 54:

(attested in Greater Poland) badmouther, slanderer


odmawianie

Polish: odmawianie

From odmawiać + -anie. First attested in the fifteenth century.

Ta iest woda odmawanya (aqua contradictionis), gdzes sø syø karcili synowye israelsci przecziwko panv

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 13:


omołwienie

/ɔmɔɫvjɛɲɛː/


odmówienie

Polish: odmówienie

/ɔdmɔːvjɛɲɛː/

From odmówić + -enie. First attested in 992–1573.

Then orthel, czosz przyszyasznyk sz gynnymy przyszyasznyky wyrzek[ł], yesth moczny a oszthogy szye besze wszego odmowyenya sz prawa prawego

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 42:

(attested in Greater Poland) verbal noun of odmówić


omowa

Middle Polish: omowa

Deverbal from omówić. First attested in the 15th century.

Czlowyek ma tloczicz, yaco moze, calisdą omową o schobye y o ginem

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 247:

Vezrawschy na Marya, rzekl yey: Ktora omova chczesch tego (sc. poczęcia) zbycz?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 59:

To rzekl svyaty Yan na omove onego slowa, ktoresch byl rzekl (sc. pan, occasione illius verbi, quod dixit dominus)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 188:


omawianie

Polish: omawianie

From omawiać + -anie. First attested in the middle of the 15th century.

Pysano yest: Nye bądzyesch kvszyl pana boga tvego. A daley: Nye dasch nyeprzyaczyelyovy tvemv omavyanya (scriptum est, quod deum non temptabis, occasionem contra te nec inimico dabis)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 196:

reason or cause for speaking ill of of someone


omówca

Polish: omówca

From omówić + -ca. First attested in the beginning of the 15th century.

Aby thy tesze ne byl pothfarczø, pochlebnikem, lychefnikem, omofczø

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 175a:

(attested in Lesser Poland) badmouther, slanderer


pomówca

pomówca m animacy unattested (canonical)

From pomówić + -ca. First attested in the middle of the 15th century.

Pylat rzekl... Cayphaschovy y ynem falschyvem pomovczan

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 806:


omówienie

Polish: omówienie

/ɔmɔːvjɛɲɛː/

From omówić + -enie. First attested in the end of the 14th century.

Quis enim oblatrancium catulorum potest fauces obstruere, a corosivis invidiorum obloquiis, od vrąganego omowyenya, repagulum obiectare

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 11:

(attested in Sieradz-Łęczyca) slander, defamation

Ne spusczay sercza mego we slowa lychoty, na omolwene wymolwa (pro wymolw a. wymolwena) grzesznich w grzeszech (ad excusandas excusationes in peccatis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 140, 4:

(attested in Greater Poland) reason; pretense, excuse


pomowa

Polish: pomowa

Deverbal from pomówić. First attested in 1400.

Cristus sylno laczno szye mogl vymovycz vschytkym tym pomovam

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 772:

Omne dampnum habendum inter Christianos et Iudeos super pomowa et absque iuramento refundere habebit

1856-1870 [1400], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 10499:

Sin autem... prenotatas V marcas non solverimus..., extunc... X marcas eiusdem monete... obligamur sine quovis iuramento super simplicem assercionem, id est na prosta pomowa

1874 [1417], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, number 85, page -:

accusation
(law) verbal accusation made in court

accusation
verbal accusation made in court


przeciwomołwa

From przeciw + -o- + mołwa. First attested in the end of the 14th century. Compare modern Polish przeciwmowa as well as Latin contrādictiō.

Rozdrzesz, gospodne, rozdzel iøziki gich, bo iesm widzal lichotø y przecywomolwø[cz] w mescze (quoniam vidi iniquitatem et contradictionem in civitate)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 9:

(attested in Lesser Poland) contradiction, withspeaking; argument


przeciwomołwienie

/pr̝ɛt͡ɕivɔmɔɫvjɛɲɛː/

From przeciwomołwić + -enie. First attested in the end of the 14th century.

Poloszil ies nas w przecywomolwene (in contradictionem) søsadom naszim

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 79, 7:

Kusil iesm cze v wodi przecywomolwena (apud aquam contradictionis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 80, 7:


przemówca

przemówca m animacy unattested (canonical)

From przemówić + -ca. First attested in 1471.

Advocatum rzecznika al. przemowczą (si quis peccaverit, advocatum habemus apud patrem I Jo 2, 1)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 137:


przymawianie

Polish: przymawianie

From przymawiać + -anie. First attested in the fifteenth century.

Dabit (sc. vir) percucienti se maxillam, saturabitur obprobriis vlg. brzythkosczy, ... soczenya, przymavy[a]nya (Thren 3, 30)

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Zakroczym, page 375:


przymówienie

Polish: przymówienie

From przymówić + -enie. First attested in c. 1500.

Kyedy k thobye schedl, przymowyl szye k thobye takym przymowyenym

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 52:


przymówca

przymówca m animacy unattested (canonical)

Polish: przymówca

From przymówić + -ca. First attested in the fifteenth century.

Przymowcza advocatum (I Jo 2, 1)

1914 [Fifteenth century], Eugeniusz Barwiński, Ludwik Birkenmajer, Jan Łoś, editors, Sprawozdanie z poszukiwań w Szwecji dokonanych z ramienia Akademii Umiejętności, page 50:


gbeł

Middle Polish: gbel

Inherited from Proto-Slavic *kъbьlъ. First attested in c. 1418. Possibly a doublet of kubeł.

A wstawi ge pod gbel abo pod kadz

1876-1929 [c. 1418], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Kostrzyn, page 511:

(attested in Greater Poland) large vessel for liquids


przymowa

Polish: przymowa

Deverbal from przymówić. First attested in the fifteenth century.

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Przymowa affatus

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 27:

Mogl myly Cristus rzecz oną przymovą pospolnego luda: Pravda przebya glovą, a dobry vczynek schyyą lamye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 684:

Zbaw naas, proszymy, panye, od wszech zlosczy... y s przimowø y s proszbø... dzewicze Mariey (et intercedente... virgine... Maria)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 63:

Przymowa, contumelia

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 356:


rozmówienie

Polish: rozmówienie

/rɔzmɔːvjɛɲɛː/

From rozmówić + -enie. First attested in the fifteenth century.

Hunc pedem (sc. iambum) soccii cepere grandesque coturni, alternis aptum sermonibus obopolnemv roszmovyenyw

1968 [Fifteenth century], Michał Muszyński, editor, Glosy, zapiski i niektóre teksty polskie w starych drukach i rękopisach Biblioteki Kórnickiej do roku 1550, cz. II, volume II, Sieradz, page 211:

Simbola rosboszne (pro roskoszne) spolu rosmowenie (war. kal.: wsboznem, pro roskoszne, [s]polv *rozmawyenye, mamotrekt mikułowski: rozkossne spolu rozmluwanie; quia vacantes potibus et dantes symbola consumentur Prov 23, 21)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 9:

(attested in Sieradz-Łęczyca) conversation (verbal exchange of thoughts)


umówka

Polish: umówka

From umowa + -ka. First attested in the fifteenth century.

[P]rzygadza syą, ysze porodzony s plemyenya slacheczskyego... wydawayą syą na lotrowstwo... a swą wolą bywayą zbyegowie s krolestwa naschego, a taką mayącz vmowka (occasionem habentes), wiele zlego w krolestwie poczynayą

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 39:


umówca

Polish: umówca

From umówić + -ca. First attested in 1477.

Habeo collocutores vel paranimphum al. dzewosląba vel wmowcze

[1477], Adam Wolff, editor, Rękopiśmienne ekscerpty Adama Wolffa pochodzące z mazowieckich ksiąg sądowych, Kolno County, pages 2, 250v:

(attested in Masovia) person who helps conclude an agreement or contract


wielomówienie

/vjɛlʲɔmɔːvjɛɲɛː/

From wiele + -o- + mówienie. First attested in 1484.

Yesthlyby kto oczh [p]roznye albo nye baczącz przysyągal..., yakoz tho sye czyąstho przygadza w vyelomovyenyv (in multiloquio), thedy thaki... ma rozmyslyczi, czo vdzyelal

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 717:

(attested in Lesser Poland) loquaciousness; talkativeness


wielemowna

Univerbation of wiele + mowa + -na. First attested in c. 1492. Displaced by Polish logika. Compare Ancient Greek λόγος (lógos).

Vyelemowna llogica

1915 [c. 1492], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 148:

(philosophy, logic) logic (study of the principles and criteria of valid inference and demonstration)


wymołwienie

/vɨmɔɫvjɛɲɛː/


wymówca

wymówca m animacy unattested (canonical)

Polish: wymówca

From wymówić + -ca. First attested in the fifteenth century.

Erat Allexander acerrimus perorator czysthy vymowcza

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 176:

Ridiculosa... res est... preco mutus vymowcza, povądącz

1977 [c. 1500], Julian Wojtkowski, editor, Glosy i drobne teksty polskie do 1500 roku, page 134:


zmówca

Polish: zmówca

From zmówić + -ca. First attested in 1402.

Yakom bil smowczø medzi Anna a medzi Grzimasem, ysze meli prziyaczele swescz o dzedzinø

1974 [1402], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 54, Kalisz:

(attested in Greater Poland) mediator of a deal or agreement

Jacom ya szmowczą byl w they rzeczy, *gyedy Yadwigą zmavano za monsch za Stanislawa

1879 [1457], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page LXXXIV:

Pan, gensze to sliszi, ten smowcza (mediator) y swyadek gest

1930 [c. 1455], “Jud”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 10:

S tich smovyecz bily (signatores autem fuerunt): Neemyas... a Sedechias... a Azarias

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 1:


siemia

Borrowed from Old East Slavic сѣмиꙗ (sěmija), from Proto-Slavic *sěmьja.

bor+

Damus... eidem capelle... pullam mellis..., quod solvunt... sex familiae vlg. siemie circa flumen Berezyna sedentes

1932-1939 [1422], Jan Fijałek, Władysław Semkowicz, editors, Codex diplomaticus ecclesiae cathedralis necnon dioeceseos Vilnensis. Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji wileńskiej, volume I, page 743:

(collective) family, immediate family (group of people who are closely related to one another)


powiedacz

powiedacz m animacy unattested (canonical)

Polish: powiadacz

From powiedać + -acz. First attested in the fifteenth century.

Redarguit illos recitatores, powyedacze, qui volunt autenticare carmina sua

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 26:


powiadanie

Polish: powiadanie

From powiadać + -anie. First attested in the end of the 14th century.

Ku powyadanu (ad annuntiandum, Puł: na powyedanye) rano miloserdze twoie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 91, 2:

(attested in Lesser Poland) verbal noun of powiadać

Przeczslaus burgrabius... dixit... Extunc castellanus... dixit: Nichil scio de burgrabio any o gego powyedanyu

1897 [1424], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 3886, Brześć Kujawski Voivodeship:

(attested in Kuyavia) act of stating one's opinion

Iacobus vero in spiritu sancto confidenter agens, omnes asserciones eorum, povyedanya, evacuebat

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 179:


odpowiedacz

odpowiedacz m animacy unattested (canonical)


odpowiedźca

From odpowiedzieć + -ca. First attested in 1455–1460.

Kthoremv vpadnye ten ortel, szlowye ktho straczy, bandz powod, bandz odpowyedzczą, ten ma zaplaczycz thy pyenadze za ten ortel

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, pages 60, 1:


opowiedany

opowiedany m animacy unattested (canonical)

From opowiedać + -any. First attested in c. 1428.

Sequitur littera diffidiatoria principum opowedany

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 482:

(law, attested in Greater Poland, Masovia) document announcing the severance of peaceful relations


odpowiadacz

odpowiadacz m animacy unattested (canonical)

Polish: odpowiadacz

From odpowiadać + -acz. First attested in the before the 16th century.

etydate

Ktoremu vpadnye ten ortel, szlowye ktho straczy, bąndz powod, bądz odpowyadacz, ten ma zaplaczycz ty pyenyadze za then ortel, a maya tho rowno, powod y odpowyadacz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 77:

(law, attested in Greater Poland) defendant


przepowiednica

zlw-opl-noun

przepowiednica f (male equivalent przepowiednik)

From przepowiedzieć + -nica. First attested in 1444.

Nouey przepouiednicze nove praeconis (in cuius nunc praeconia linguam solvat ecclesia, novae preconis, sc. sanctae Elisabeth, gloriam promat sperando veniam)

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 309:

female equivalent of przepowiednik (“soothsayer, diviner, predictor”)


przepowiadacz

przepowiadacz m animacy unattested (canonical)

Polish: przepowiadacz

From przepowiadać + -acz. First attested in the fifteenth century.

Profeta proprie dicitur predicator, przepowyadacz, futurorum, a procul et for, faris

1968 [Fifteenth century], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 42:

(attested in Lesser Poland) predictor, foreseer, seer


przepowiedzenie

Polish: przepowiedzenie

/pr̝ɛpɔvjɛd͡zɛɲɛː/

From przepowiedzieć + -enie. First attested in the middle of the 15th century.

Podlvg przepovyedzenya anyelskyego (ut angelus praedixerat) vroczyl szyą (sc. Joachim) trzeczyego dnya w svoy dom

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 7:

verbal noun of przepowiedzieć (“predicting”)


przypowiesny

przypowiesny m animacy unattested (canonical)


przepowiadanie

Polish: przepowiadanie

From przepowiadać + -anie. First attested in the fifteenth century.

Ktokoly vasz nye przymye a nye bądzye slvchacz vaschego przepovyedanya (sermones vestros Mat 10, 14), wyschedwschy z domv albo z myasta, otrzasnyczye proch z vaszych nog

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 309:

*Pzzepoviadanye prenunciacio

1876-1929 [Fifteenth century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XII, Murzynowo, page 143:

(attested in Pomerania) verbal noun of przepowiadać (“predicting”)


przypowiedzienie

Polish: przypowiedzenie

/pr̝ipɔvjɛd͡ʑɛɲɛː/

From przypowiedzieć + -enie. First attested in 1485.

Nicolaus... habet principium in [istis] viginti sexagenis... et iam quarto habet adiudicacionem al. przypovyedzyenye ad dominium... sui patris

1960 [1485], Adam Wolff, Anna Borkiewicz-Celińska, Witold Wołodkiewicz, editors, Księga ławnicza miasta Nowej Warszawy, t. I (1416-1485), volume I, number 1025, Warsaw:

(attested in Masovia) verbal noun of przypowiedzieć (“making a claim in court”)


przypowiestny

przypowiestny m animacy unattested (canonical)

From przypowieść + -ny. First attested in 1469.

Ministerialis... recognovit, quia... Stanislaum... ad diem hodiernam citacione concitacionis al. przypowyesthnym citavit

1868 [1469], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 100:

(nominalized, law) summons to court for compensation or consideration of a claimant's claims

Iohannes... actor atemptabat terminum concittatorium al. *przypowyesnyego *roki iuxta duas cittaciones

1868 [1475], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 414:

(nominalized, law) judicial date set for remedying a conviction


przepowiednik

przepowiednik m pers (female equivalent przepowiednica)

Polish: przepowiednik

From przepowiedzieć + -nik. First attested in the end of the 14th century.

Gospodzin da slowo przepowadnicom (evangelizantibus)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 67, 12:

(attested in Lesser Poland) public instructor

Czo przepovyednyczy nam przepovyadaly o thakyey dzevyczy..., tho szya nam zyavylo

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 209:


przepowieść

Polish: przepowieść

From powieść under influence of przypowieść as well as przepowiedzieć/przepowiadać. First attested in c. 1500.

Parabola gathka albo przepovyescz

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 80:

(narratology, rhetoric, attested in Greater Poland) parable


przypowiedanie

Polish: przypowiadanie

From przypowiedać + -anie. First attested in 1447.

Iohannes... przipowyedal sze super dominos Fredricum... et Iohannem... prima, secunda, tercia et quarta vice. Maczyek scultetus... reposuit post quamlibet *przipowyedanyo terminum

1868 [1447], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 307:

(law) summons to court for compensation or consideration of a claimant's claims

Gdy ktho od nasz chcze przyszasznykow ku szwyadzeczstwu... o wyąsszanye albo o przypowyedanye (ab introductione hereditatis, resignatione, arestatione, OrtMac 102: o zapowyedz) albo oczkoly bancz, kako wyele za tho mamy wsząncz?

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 76, 1:

verbal noun of przypowiadać (“making a claim in court”)


wspowiedzenie

From *wspowiedzieć + -enie, from ws- + powiedzieć. First attested in 1461–1467.

Quia ad feruentis penitentie desiderium V requiruntur...: splendor cognicionis, timor penitencionis, dolor contricionis, pudor confessionis, srom wspovyedzenya, labor satisfaccionis

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 103v:


rozpowiedzenie

Polish: rozpowiedzenie

From rozpowiedzieć + -enie. First attested in the end of the 14th century.

Rospowedzene (declaratio) slow twogych oswecza[yø] y rozum day[e] malutkym

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 130:

(attested in Lesser Poland) lecture, explanation


wspowiedź

Deverbal from *wspowiedzieć, from ws- + powiedzieć. First attested in the end of the 14th century.

*Poydo... asz do domu boszego. W glose wesela y wzpowedzi zwøk cochaiøcego se (in voce exsultationis et confessionis sonus epulantis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 41, 5:

(attested in Lesser Poland) praise; spreading good word about someone; making famous


wypowiedacz

wypowiedacz m animacy unattested (canonical)

From wypowiedać + -acz. First attested in the fifteenth century. Compare Polish wypowiadacz.

Ut ait cirografus (pro cronografus) dzeyow wypowyedacz

1880-1894 [Fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 94:

(attested in Southern Borderlands) narrator, scriptor; describer


wypowiednik

From wypowiedzieć + -nik. First attested in the turn of the 14th-15th century.

etydate

K thobe wolamy, wypowiedniczi szynowe Yewiny

Turn of the 14th-15th century, Hymn Salve Regina (Zdrowa krolewno miłosierdzia), number 1:

Quia servasti furem vipovet[nika] et in sua domo, et in illa idem fur michi dampnum fecit

1879 [1408], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 18:

(attested in Masovia) The meaning of this term is uncertain.


zapowiedzienie

/zapɔvjɛd͡ʑɛɲɛː/


zapowiedźca

zapowiedźca m animacy unattested (canonical)

From zapowiedzieć + -ca. First attested in the.

Przeto zapowyedz polozono o thy zapowyedne pyenadze... Potem vmarla ta pany pyrwey, nyszly szye s thym szapowyednyczą (pro szapowyedzczą, cum hominibus, qui pecuniam alloquerunt) rosprawyla

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 65, 3:

person who demands seizure for securing their claims


zapowiadanie

Polish: zapowiadanie

From zapowiadać + -anie. First attested in the fifteenth century.

Gdy then czlowyek thego (pro themv) yego (sc. wojta) powyedzenyv nye chcze wyerzycz..., thedy tho zapowyadanye (arrestatio) woythowszkye nye ma moczy

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 46:

(attested in Greater Poland) verbal noun of zapowiadać (“seizure for securing one's claims; demanding official seizure to secure one's claims”)

zapowiadać

Zapowadane interdiccio

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 7:

verbal noun of zapowiadać (“banning, prohibiting”)


zapowiedzenie

Polish: zapowiedzenie

From zapowiedzieć + -enie. First attested in 1417.

Bo potrzebuge... szmyaloscz przewrothnich, abichom nye bily samym slosczy zapowyedzenym doszycz mayanczi (ut nos simus sola delictorum prohibitione contenti), alye thesz bichom vyną pomsti przestampczom wstawily

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 6:

(attested in Masovia) verbal noun of zapowiedzieć (“banning”) (act of not allowing certain actions)

zapowiedzieć

Jakoszmy przi tem bili, kedi [kedi] Pyotrek... mową mal cum Johanne, tedy ne pusczil proszno Jana tego zapowedzena (war. ib.: they zapowedzi) przedana dzedziny Grzibna

1967 [1417], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 644, Kościan:

(attested in Greater Poland) verbal noun of zapowiedzieć (“prohibiting”) (act of not allowing to use)

zapowiedzieć

Nye maly woyth szwyadeczthwa szwego zapowyedzenya (arrestationis suae) szwego poszla poszpolnego

(attested in Greater Poland) verbal noun of zapowiedzieć (“seizure for securing one's claims; demanding official seizure to secure one's claims”)

Zaszczyczysz [je] w stanyu twoyem od zapowyedzenya yęzykow (a contradictione linguarum)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 30, 26:

(attested in Greater Poland) verbal noun of zapowiedzieć (“opposing”)


osłoczłowiek

osłoczłowiek m animacy unattested (canonical)

/ɔsɫɔt͡ʃʲɫɔvjɛk/

/ɔsɫɔt͡ʃʲɫɔvjɛk/

From osieł + -o- + człowiek. Compare Latin onocentaurus and Ancient Greek ὀνοκένταυρος (onokéntauros). First attested in the fifteenth century.

cog

ὀνοκένταυρος

Oszloczlowyek onocentaurus (et occurent daemonia onocentauris et pilosus clamabit alter ad alterum Is 34, 14)

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 10:


człowiectwo

Polish: człowiectwo

From człowiek + -ctwo. First attested in 1301–1350.

V cem buiach moze nase mdle clouechstuo?

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 8:

Po smartwychwstaniu pokazał sie świętemu Jakobowi osobnie, a pięćdziesiąt braciej osobnie, po społu siedząc w swojem człowiectwie (apparuisse cum humanitatis forma)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 173:

(attested in Lesser Poland) humanity (state or nature of being a human, person)


rucho

Polish: rucho

Inherited from Proto-Slavic *ruxo. By surface analysis, ruchać + -o. First attested in 1389.

Jaco Janek slubil Beyatcze dacz rucha sza dzesancz grziwen

1959 [1389], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 58, Poznań:

Odmyenysta rucha mutatoria (in die illa auferet dominus... mutatoria et palliola Is 3, 22)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 88:

Dyplois..., duplicata vestis, cuius vsus competit militibus, maxime Gallicis rucho sowithe

1874-1891 [1471], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 379:

(attested in Greater Poland) robe, dress, vestment

In ora na kragynye rucha (facies in quinquaginta ansas in ora sagi unius Ex 26, 10)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 18:


kłada

Borrowed from Old Czech kláda. First attested in c. 1470. Doublet of kłoda, an inherited form.

W kladą in nervum (iussit eum mitti in nervum II Par 16, 10)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 96:

(attested in Silesia) trunk, log, or block of wood with openings for holding prisoner's legs


dokład

Polish: dokład

Deverbal from dokładać. First attested in 1438.

Hii, Vrbanus et Franciscus, tercium terminum attemptantes pro lucro habere clamaverunt et dixerunt. Sed nos pro lucris eisdem non dantes, dedimus ad plures dominos ad proximiores terminos ad requirendum al. na doklad, si habent pro lucro an non

1868 [1438], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 34:


odkładźca

odkładźca m animacy unattested (canonical)

From odkładać + -ca. First attested in 1422.

Nobilis Seczslaus... otclaczcza debuit statuere nobilem Paulum de ibidem et non statuit

1879 [1422], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 262:

(law, attested in Masovia) deputy in a trial adjourning a date


otkładanie

Polish: odkładanie

From otkładanie + -anie. First attested in 1448–1450.

Przewrothny obiczay w othkldadanyv rokow (in transpositione terminorum) vyecza pospolitego... oth naszich poddanych do they doby chowan byl

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 73:

(attested in Masovia) delay (act of setting a scheduled evenet to a different time)


okładziny

Polish: okładzina

From okładać + -iny. First attested in 1434.

Os excrescens, quod vocatur ocladzyni vel costky

1885-2024 [1434], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 32:


odkład

Polish: odkład

Deverbal from odkładać. First attested in 1447.

Maczyek scultetus... reponebat terminum ex parte Fredrici simplici infirmitate. Tunc capitaneus ultra eandem postposicionem al. mymo ten odklad zdal Fredricum pro LX marcis

1868 [1447], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 302:


pokładanie

Polish: pokładanie

From pokładać + -anie. First attested in 1416. Displaced by Polish pokładziny.

Post posicionem al. pocladaniu predicti Nicolai... cum filia... domini Cristini

1856-1870 [1416], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 1438:

A subductione freni cum argento al. oth pokladanya pro domino principe... dedi VI florenos

1914 [1500], Adorján Divéky, editor, Zsigmond lengyel herczeg Budai számadásai (1500-1502, 1505), page 27:


pokładnica

Polish: pokładnica

From pokładać + -nica. First attested in c. 1400.

W pokladnyczy in gazophilacio (haec verba locutus est Iesus in gazophylacio, docens in templo Jo 8, 20)

1885-2024 [c. 1400], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 753:


przykładność

Polish: przykładność

From przykładny + -ość. First attested in the end of the 15th century.

etydate

Tropologia, obyczaynoszcz albo przycladnoszcz, est conversio ad mores seu moralis locutio, ad correctionem et morum institutionem

1965 [End of the 15th century], Julian Wojtkowski, editor, Glosy i drobne teksty polskie do 1550 roku. Z inkunabułów Kalisza, Kazimierza Biskupiego, Koła, Sieradza i Warty, Kalisz, Kazimierz Biskupi, Koło, Sieradz, Warta, page 90:

(attested in Greater Poland, Sieradz-Łęczyca) exemplariness, exemplarity


przykładanie

Polish: przykładanie

From przykładać + -anie. First attested in 1471.

Liber apocrifus, cuius penitus auctor ignoratur, sed veritas patet etc., non recipit gynne przicladanye (mamotrekt mikułowski: přikladanie) czynączi (I Par prol.)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 47:

act of giving a good example; comparison; justification


składacz

składacz m animacy unattested (canonical)

Polish: składacz

From składać + -acz. First attested in 1448–1450.

Fictor thworziczel, skladacz (war. lub.: tworzyczel aut skladacz aut sdvn; quid prodest sculptile, quia sculpsit illud fictor suus? Hab 2, 18)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 115:

Apocrifus, nyegysthy skladacz, ab apo, quod est de, et crifos secretum, quasi de numero secretorum

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 7:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Historiacorum dawnych skladaczow

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 43:

Conrad szescz swyathkow... powyodl, gychsze pyrwi swyadek Iakvb, ... trzeczi Stanislaw a gednacz alybo skladacz prziyaczelski (mediator seu compositor amicabilis), przod w yey rzeczi myanowani

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 35:


składźca

składźca m animacy unattested (canonical)

From składać + -ca. First attested in 1448–1450.

Powod s stroni swey yednego, a krziwi s drugey stroni wthorego sklaczczye (compositores) mayąn obracz a podlug slozenya schkodi s obu stronu mayąn myecz dosycz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 95:


układźca

układźca m animacy unattested (canonical)

From układać + -ca. First attested in the fifteenth century.

Sødz, panye, a vkladzcza bødz (iudicet dominus arbiter) tego dnya myedzi Israhelem a myedzi sini Amonowimy

1930 [c. 1455], “Jud”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 27:


układacz

układacz m animacy unattested (canonical)

Polish: układacz

From układać + -acz. First attested in 1448–1450.

Thi tho stroni... w nas... spusczyli y poszlubyly, iako w iadnacza szlvbyonego, wfalcząn, skazacza y przyiaczelskego vcladacza (in... definitorem seu amicabilem compositorem)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 3:

(attested in Masovia) intermediary, arbitrator


dziatki

Polish: dziatki

Inherited from Proto-Slavic *dětъka. First attested in the beginning of the 15th century.

Alle szø ga... bogø, yszeszmy iusz ten tho dar fszythczy straczyly, a tho vygøfszy dzatky mlode

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172a:

(attested in Lesser Poland) children (young person)

Gdi oczyecz ziw i s maczyerząn, dzyatky cząnsczy nye mayąn

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 110:

A syosthry, kthore dzyathkamy chodzą albo brzemyenne (sorores gravidae), az do swego vyvyedzyenya nye mayą robiczi cziązko

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 712:

(attested in Masovia, Lesser Poland) children (descendants of parents)

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

Dzathky mile! Isze gakocz dzysza dobre vestczy... szøcz bily ony... przyneszony

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2a:

(attested in Lesser Poland) children (faithful people)

Ptaky vzryala, a ony gnyazda nyoszą, gdzye by sve dzyathky myely

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 4:

Grudzyen adventh dą..., Swyąnthy Thomek patrzy God, Scep[an], Jan, Dzyathky day nąam

1927 [1471], Jan Fijałek, editor, Cyzjojan kłobucki, Kłobuck, page 445:

(attested in Silesia) children's holiday landing on December 28


wykładacz

wykładacz m animacy unattested (canonical)

Polish: wykładacz

From wykładać + -acz. First attested in 1444.

Commentarios, id est expositores Tractatus wycladacze (Prov. prol.)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 133:

Wicladacze ariolos (tunc rex fecit connotare omnes ariolos et incantatores ad exponendum sibi somnum)

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 303:

(attested in Greater Poland) explainer; commentator

Greczky vykladacz evanyely svyatego Maczyeya (Graecus vero interpres Mathaei) vzravschy, yze rzekl (sc. Maciej) zogolla, ktore szye myny *navyelebnyeysche, y napyssal epy[u]s[y]on

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 278:


wykładźca

wykładźca m animacy unattested (canonical)

From wykładać + -ca. First attested in the mddle of the fifteenth century.

Wyklaczcza translator

1915 [Middle of the fifteenth century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Chełm, Hrubieszów, page 524:

(attested in Lesser Poland) translator, interpreter


wykładanie

Polish: wykładanie

From wykładać + -anie. First attested in 1398.

Expressio vycladanye aut *vydawanye (Jud 6, 38)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 58:

Thv szye poczyna vykladanye, *ktora modlytva boza, paczyerz na ymyą vezvana

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 275:

(attested in Greater Poland) explanation

Albertus... cum Wiszlao... receperunt a[d] sequestros, si fuisset wicladanye syney rany, aut non

1897 [1398], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 6016, Łęczyca Land:

(attested in Sieradz-Łęczyca) presenting, showing in court proceedings


grochowiny

Polish: grochowina

Silesian: grochowina

Inherited from Proto-Slavic *gorxovina. By surface analysis, grochowy + -iny. First attested in the middle of the fifteenth century.

Grochovyny

1840 [Middle of the fifteenth century], Michał Wiszniewski, editor, Dziesięć dyplomatów z czasów piastowskich dotąd nigdzie nie wydanych, a objaśniających lub popierających historię prawodawstwa polskiego za Piastów, volume IV, page 194:


krzynia

Per Brückner, inherited from Proto-Slavic *krina. Cognate with Bulgarian кри́на (krína), Czech křinka, Russian кри́на (krína).

Iaco Dominik ne bezal na Stascov... dom ani tamo wroth, ... ani crzyn ne vibil gwaltem moczø ani vszilym

1960 [1406], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 282, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) chest (strong box)


ćwik

Polish: ćwik

Silesian: ćwik

Borrowed from Middle High German zwic. Compare modern dialectal German Distelzwick. First attested in 1399.

Iaco krogulecz v Dobka moy byl, na ymyø czwik

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 9314:

sparrowhawk trained or equipped for hunting


chodzenie

Polish: chodzenie

Silesian: chodzynie

Inherited from Proto-Slavic *xoďenьje. By surface analysis, chodzić + -enie. First attested in the end of the 14th century.

W młodości miły Jesus miał nogi krasne a silno wielebne, ale potem od wielikie drogi a od wielikiego chodzenia pokaziły sie jemu (sed fuerunt postea corrosi propter iter plurimum multumque confracti)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 154:

We snymanyv albo w sebranyv albo w chodzenyv luda w gedno (in conveniendo populos in unum), a krolowe eszbichø sluszily gospodnv

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 101, 23:

(attested in Greater Poland) convention (act of meeting)

Chromem chodzenie, skrzywionem a załamionem dawał zdrowie (gressumque restituit claudis)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 217:

Doconay chodzena moia we sczach twogich (perfice gressus meos in semitis tuis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 16, 6:

Chodzienye processio (est processio in malis viro indisciplinato Ecclus 20, 9)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 81:


meszne

Polish: meszne

From meszny + -e. First attested in 1400.

Pro dacione missali, que alias meszne dicitur

1868 [1400], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume III, page 146:

type of annual tribute paid by the faithful to the parish (probably obliging the parish priest to celebrate mass)


kacermistrz

From kacerz + mistrz. First attested in c. 1500.

Kacermystrz inquisitor hereticorum

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 26:

Inquisitor hereticorum kacermystrz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 67v:

(attested in Greater Poland) inquisitor of heretics


możność

/mɔʒʲnɔɕt͡ɕ/

/mɔʒʲnɔɕt͡ɕ/

From możny + -ość. First attested in c. 1500.

Nota, quod ista opportunitas non fuit ex mera voluntate, nec etc. id est nye sz mosznoscy, sed ex amore nostro

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 372:

power (properties allowing one to exert their will)


źreb

Polish: źreb

Eze Betrzich... czwarthø czønscz rzeba trzimal pancznaczcze lath w mirze

1888 [1398], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 94:

(attested in Greater Poland) measure of various size of an area of a field; area itself


podczasze

Polish: podczaszy

/pɔtt͡ʃʲaʃʲé/

/pɔtt͡ʃʲaʃʲé/

From pod- + czasza + -e. First attested in 1288.

Poczczasze posnanski

1959 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 366, Poznań:

(attested in Greater Poland) official in charge of the ruler's basement, in later times a lower land official

Architriclinus zirzecz, podczieschie

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 125:


podczesze

/pɔtt͡ʃʲɛʃʲé/

/pɔtt͡ʃʲɛʃʲé/


podczeszy

podczeszy m animacy unattested (canonical)

/pɔtt͡ʃʲɛʃʲɨ/

/pɔtt͡ʃʲɛʃʲɨ/


nietota

Polish: nietota

Borrowed from East Slavic, of Wallachian origin. Compare Romanian netoată, Carpathian Rusyn нетота (netota). First attested in 1472.

Netota spiridion

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1204:


włodza

Polish: władza, włodza

Inherited from Proto-Slavic *volďa. First attested in c. 1455–1460.

Wlodze obyeczanya posessiones sponsionis

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 9:


warząchew

Polish: warząchew, warzuchew (Malbork)

From earlier *warzocha／*warzecha, from wrzeć／warzyć, with irregular nasalization and reformation (compare brew, krew, and marchew). First attested in c. 1500.

Myąszna varząchew fustinula

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 117:

Fustinula myąszna varzachew

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 55v:

(attested in Greater Poland) wooden spoon; dipper, ladle (large wooden cooking spoon)


hawiaź

Borrowed from Old Ruthenian гавѧзь (havjazʹ). First attested in 1472.

bor+

Hawyass consolida alba

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1765:

(hapax) camomile (any plant of the genus Anthemis)


dzięka

Polish: dzięka

⇒ Polish: dzięki

⇒ Silesian: dziynki

desctree

→ Old Ruthenian: дѧка (djaka), дѧкъ m (djak), дѧ́ки pl (djáki)
Belarusian: дзя́к m (dzják), дзя́кі pl (dzjáki)
Carpathian Rusyn: дя́ка f (djáka)
Ukrainian: дя́ка f (djáka)
→ Russian: дя́ка f (djáka) (dialectal)

Borrowed from Middle High German danc. First attested in the 14th century. Compare Old Czech diek.

Offyerowacz bødø... chlebi kwaszne s obyati, wzdane za dzyøky (offerent... panes quoque fermentatos cum hostia gratiarum)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 13:

Kaplany staly w rzødzech swich, ale slugy koscyelne na organyech pyeszny bozych, gesz zloszil Dauid..., dzøki Dauidoui spyewaiøcz røkama swima (hymnos David canentes per manus suas)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 6:


motowidło

Polish: motowidło

Silesian: motowidło

Motowydlo alabrum

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 85:


siedmdziesiąt

/ɕɛdmd͡ʑɛɕɑ̃t/

/ɕɛdmd͡ʑɛɕɑ̃t/

Inherited from Proto-Slavic *sedmь desęti. By surface analysis, univerbation of siedm + dziesiąt. First attested in the 13th century.

surf

Sweborz... tenetur unam penam septuaginta, *semddzesont, erga Olexinam

1897 [1390], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 3507, Łęczyca Land:

Świeborz... tenetur unam penam septuaginta, sie[d]mdziesiąt, erga Olexinam

Szethmydzesząth tha vyna, rzeczona nyemylosczywa, yasz gest cztirnaczcze grzywyen, przes mylosczy, a przetho tako dlvgo ma bycz cządzan, gen zabyl slachczycza, kako dlugo tha vyna nye bądze zaplaczona

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 69:

(law, attested in Sieradz-Łęczyca, Masovia) the highest judicial pecuniary penalty, totalling seventy grzywnas


historyja

desctree

Polish: historia, historyja, istoryja (Middle Polish), historya (pre-reform orthography (1816)), historja (pre-reform orthography (1936))
→ Kashubian: historiô

Silesian: historyjŏ

Learned borrowing from Latin historia. First attested in the middle of the 15th century.

Svyaty Maczyey myeny, yze przed vkrzyzovanym Iesusovym, bo pyrvey nyz vypyssal vmączenye boze..., klądzye hystorya o Iudaschu

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 767:

Czczyenye o rozmaytem polozenyv czczyenya svyątey evanyelyey podlug kxyąg Scolastiky ystoryey

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 202:

story (account of real or fictional events)


ozimek

Polish: ozimek

Univerbation of o zimę + -ek. First attested in 1474.

Quia tu... recepisti... quatuor boves emtibiles et quinque vaccas, et quinque vitulos al. ozymky

1868 [1474], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVIII, page 85:

young domestic animal born before winter


chąsa

Inherited from Proto-Slavic *xǫsa, from Gothic 𐌷𐌰𐌽𐍃𐌰 (hansa). First attested in 1387.

Trzebeslaow lud otbil chanse Andrzegeui kone

1887, 1889 [1387], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 256, Poznań:

(attested in Greater Poland) band (group of thieves or highwaymen)


licemiernik

desc

Middle Polish: licemiernik, licomiernik, lucomiernik

Oth przewrothlywey navky lyczemernykow (a fermento Pharisaeorum Mat 16, 6) pylne a osztrosznye szą ymeycze

1448, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy i zapiski polskie z dwóch rękopisów, numbers 1490/11, 1945/1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, page 353:

Lucasz... vyclada y vypiszuge rodzag othcza y maczerze svøtego Gana..., ysczy ony ne bily szø luczemerniczy, gakocz dzysza ludze... czynø, isci szø ony pred luczmy vkaszugø dobrzy, allecz ony szø pred bodzem sly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 11 b: