babka

Polish: babka

Silesian: babka

Inherited from Proto-Slavic *babъka. By surface analysis, baba + -ka. First attested in the second half of the 14th century.

Byesdrowsco przipadlo na Lesczinø babkø

1902 [1407], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 323:

(attested in Greater Poland) diminutive of baba (“grandma, parent's mother”)

Ioseph podluk obyczaga neuesczego ku ge porodzenu gestcy on byl due bapcze veszual

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4a:

(attested in Lesser Poland) diminutive of baba (“midwife”)

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 1:

Pliades sunt stelle pluviales vlg. bapky quoddam signum celeste

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 102r:

(attested in Greater Poland, in the plural, astronomy) diminutive of baba (“Pleiades”)

Babka arnoglossa, plantago minor

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2456:

Plantago major
Plantago major#Translingual

Plantago lanceolata
Plantago lanceolata#Translingual

plantain; greater plantain (Plantago major)

Kosmata babka auriculus leporis, plantago media

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5042:

Babka citharia, plantago

1450, rkps Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. KP 224., Uście Solne, Lviv:

(attested in Greater Poland, Southern Borderlands) The meaning of this term is uncertain.

attested in Greater Poland; Southern Borderlands; attested in Greater Poland; Southern Borderlands

Babka arnoglossa, plantago maior

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5040:

Plantago […] est quedam herba multum vtilis Et dicitur a planta eo quod adheret terre vlg. babka

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 188r:

Plantago babka

XV p. post., Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 8:

Citharia est quedam herba que alio nomine dicitur plantago babka

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 40v:

Citaria babka

XV p. post., Wokabularz petersburski IV, esarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.I.401, page 11:


telega

Polish: telega

Borrowed from Old Ruthenian телѣга (telěha) First attested in 1480.

bor+

Quia ipse non dedit magnum currum salis al. telega

1868 [1480], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVIII, page 200:

telega (simple four-wheeled Russian cart without springs)


pud

Polish: pud

Borrowed from Old East Slavic пудъ (pudŭ). First attested in 1390.

Ecclesiae nostrae cathedrali Vilnensi... duodecim talenta cerae, pud dicta..., damus

1932-1939 [1390], Jan Fijałek, Władysław Semkowicz, editors, Codex diplomaticus ecclesiae cathedralis necnon dioeceseos Vilnensis. Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji wileńskiej, volume I, page 31:

pood (unit of mass rounded off to 16 kg)


forma

Polish: forma
→ Kashubian: fòrma

Silesian: forma

Learned borrowing from Latin fōrma. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Pokazal szye byl (sc. szatan) ve czlovyeczym vyobrazenyv... Vyerzycz tesch temv mamy, yze byl przyąl czlovyeka formą na szye (credendus est autem diabolus hominis assumpsisse formam), v ktorey by mogl boga vznacz albo szye s nym vmovycz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 198:

[S]wyrzchowanego boga laska, gensze... koneczna moc vszmerzil gesc, w forme [...] obynyono gesc. Druga rzecz gesc, isze [...] [obi]nyony wszistki rzeczi w formø sluszeb[ną]

1922 [End of the 14th century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 232:

Vstawyami czlonky nyzey popyssane pot thąn formąn, yako sąn nyzey (articulos statuimus... sub hac forma, quae sequitur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 106:

(attested in Masovia) verbal formula (set way of saying something)


glan

Polish: glon

Inherited from Proto-Slavic *glěnь. First attested in the end of the 15th century.

Sed, heu, multi sunt peccatores, qui se abscondunt in squalore, w glanye, immundicie

1968 [End of the 15th century], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 73:


agat

Polish: agat

Borrowed from Middle High German agat. First attested in 1399.

Lapidem, videlicet agathem

1877-1999 [1399], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume III, Greater Poland, page 730:

(attested in Greater Poland) (mineralogy) agate


brzoza

Inherited from Proto-Slavic *berza. First attested in 1398

Brzoza vibex, multicortix, redulus

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2832:

Pro CL arboribus brozy

1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number CCLVI 60:

*Octuginta brzoz et quinque quercus

1868 [1438], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 59:

A predicto lacu per lutum gradiens palos locavit modo principali in luto usque ad arborem brzoza a parte palos locavit ad instar crucis per lutum equitando usque ad lacum *srosohate yezoro

1868 [1473], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 548:


strata

Polish: strata

Silesian: strata

Deverbal from stracić. First attested in the 14th century.

Genz wyplaczuge ze ztraty (redimit de interitu) ziwot twoy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 102, 4:

(attested in Lesser Poland) doom; destruction


czwartek

zlw-opl-noun

czwartek m inan (related adjective czwartkowy)

Polish: czwartek

Silesian: sztwŏrtek

Inherited from Proto-Slavic *četvьrtъkъ. By surface analysis, czwarty + -ek. First attested in the 15th century.

We czwartek o dwu sinu obu syostr panny Mariey (sc. modlitwa)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 53a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) Thursday


piątek

piątek m inan (related adjective piątkowy)

Polish: piątek

desc

Silesian: piōntek, pjůntek (Steuers Silesian alphabet)

Inherited from Proto-Slavic *pętъkъ. By surface analysis, piąty + -ek. First attested in 1402.

Przez wszytek rok kolzdy pyątek mayą posczyczi (sexta feria totius anni ieiunium celebrent)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 712:


sens

Polish: sens

Silesian: sens, syns

Learned borrowing from Latin sensus. First attested in 1461–1467.

In verbo proposito proponitur fides nostra quoad articulum resurectionis probata per sensum, doswyathczona przesz sens, rata per consensum

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 349r:


znak

Polish: znak

Silesian: znak

Inherited from Proto-Slavic *znakъ. First attested in the.

Dzewko, przymy thakye omyszly gospodzyna, przymy yego sznaky

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 210:

Sed eciam ex gracia signaculum, snak, sancte trinitatis sibi impressit

1968 [End of the 15th century], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 67:

Promptum est oculis prediscere nigram, et quisquis color zna[y]k

1977 [End of the 15th century], “Vergili Georgicorum schedae Gnesnenses”, in Bogdanus Bolz, Wanda Żurowska-Górecka, editors, Symbolae Philologorum Posnaniensium, volume 3, page 82:

Nec fides, nec sciencia,... nec opera exteriora sunt signa, snaky, salutis

1981-2001 [Middle of the 15th century], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume III, Dąbrówka Kujawska, Krakow, page 27:

Designauit dal znak

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 39r:

Designare bezeychnen dacz znak

(attested in Lesser Poland, Kuyavia, Greater Poland) sign (that which shows that something exists or may happen)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

O raną szyną y nadąthą, gdzye sznakv szromothy nye czyny na *myeszczyv yawnym...., XXX szelągow mayą dacz za pokup

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 144:

Nec direxerunt familiam eorum super curiam eius violenter, nec fecerunt hec, nec fecerunt vulnera eciam inferre, nec ibi fuerunt aliqua signeta istius al. znaky, parati sunt reducere de isto

1868 [1451], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 324:

(attested in Greater Poland) sign, trace (that which shows that something existed or happened)

Jakom ia Stanislawowy lanky ne *szayol any yemu snakow poczinil samowtor

1950 [1430], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 347b, Warsaw:

(attested in Masovia) sign (notch in a tree or an artificial mound to mark the boundary separating two areas belonging to two different owners, or the boundary itself)

Znaky mira (ut queant laxis resonare fibris mira gestorum famuli tuorum)

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 308:

marvel, wonder (something strange or miraculous)

Dacz znak designare

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 135:

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.


minuta

Polish: minuta

Silesian: minuta

Learned borrowing from Latin minūta. First attested in 1420.

To, czso mi dali vinø panowye ot krolya y ot koroni pospolstwa, tegom wschego... praw, a ginako tego zapissa albo compromissa-m nye widal, gedno yakom gy z minuti przet krolem czedl y oprawil

1874 [1420], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume VIII, page 460:

concept, rough draft (preliminary drafting of a document without legal force)


balsam

Polish: balsam

Learned borrowing from Latin balsamum. First attested in the 15th century.

Tamo roskoszna wonia cinamona i balsama (cum nardo balsamus) i wszego roskosznego kwiecia

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 25:

balm (any of various aromatic resins exuded from certain plants, especially trees of the genus Commiphora of Africa, Arabia and India and Myroxylon of South America)

Balsam menta crispa

1900 [1478], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2246:

Balsan menta

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 731:

Balsam balsamnis

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume LIII, Krakow, page 65:

(attested in Lesser Poland) The meaning of this term is uncertain.


pismo

Polish: pismo

Silesian: pismo

Inherited from Proto-Slavic *pisьmo. First attested in the 15th century.

Kaplany... y tez czo pysmo czyzczi vmyeyą, mayą moviczi psalmy

1892 [1481], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 714:

A thesz gdze b bødze gruube, thako pissmem poloszysch gee

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 413:

Ten ps[alm]... znamyona na pyszmye samemu Dauid (tituli inscriptio ipsi David), to iest Kristu

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 15 arg:

Czyy to obraz, czyye to pyssmo (superscriptio Mat 22, 20) na nyem?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 456:

(attested in Lesser Poland) script (that which is written, letters)

pismo listowe

Wszythky pyszma szą ludzyom zostawyony na wyedzenye y na navką

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 110:

Notula pysmo listowe

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 151v:

(attested in Greater Poland) document; writ; official or private letter

Pismo Święte

Lachowie, Niemczowie, ... wøtpiczeli w mowie y fschego pisma slowie, Wikleph prawdą powie

1449, Gałka Jędrzej z Dobczyna (Dobszyna), Pieśń o Wiklefie, Głogówek, line 4:

A tocz gesth skonane podluk prostego pyszma te tho... svøthe ewangelie

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 176b:

Falszyvy Szydovye blądzą, pysma szwyąthego nye vydzą

End of the 15th century, Ladislas of Gielniów, De nativitate Domini - Pieśń o narodzeniu Pańskim, Gielniów, line 22:

Tegodla bralem rozmaythych xyąg czvda, spysalem […] v yedny xyągy. Napyrve z Evanyelye nazaranskye […], ktorąsz svyaty Ieronym przemynyl v laczynskye pysmo

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 43:

(attested in Silesia, Lesser Poland) writ; written piece or work

attested in Silesia; Lesser Poland; attested in Silesia; Lesser Poland


koń

zlw-opl-noun

koń m animal (diminutive konik, augmentative koniowy or koński)

konik (diminutive)
koniowy (augmentative)
koński (augmentative)

Polish: koń

Silesian: kōń

Inherited from Proto-Slavic *kòňь. First attested in the 14th century.

Czso Krziwosandowi vkradzoni kone, tego Sandziwog vzitka ne ma

1959 [1386], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 3, Poznań:

Jako... ya czeladzy ksadza proboszczowey we dwdzesthu kony nye odbyl gwalthem

1921 [1466], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 39:

Equirea uel equaria uel equaricia sunt greges equuorum proprie stado cony

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 89r:

Adaquare wesseren id est ad aquam ducere konye napogycz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 4r:

Antela est cingulus vel quod ante pectus equi tenditur eyn vorbog an eynem sattel pothpaszny pasz v konyą vel pothpyerszny pasz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 10v:

Equus ferus caballus
Equus ferus caballus#Translingual

(attested in Greater Poland, Masovia) horse (hoofed mammal, Equus ferus caballus, often used throughout history for riding and draft work)

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

A superiori riuulo, ubi con seu cumulus lapidum vlg. nuncupatus

1878-1889 [1241], Archiwum Komisji Historycznej, volume IV, Kujavia, Masovia, page 35:

(attested in Kuyavia, Masovia) corruption of Latin cōnus


pszczoła

Polish: pszczoła

/pʃʲt͡ʃʲɔɫa/

/pʃʲt͡ʃʲɔɫa/

Szenkow kmecz porambil damb se pczolami

1902 [1402], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 116:

Esz Jan nye vcradl Maczegewy myodv se psczol y se psczolami

1922 [1458], “Sądownictwo w sprawach kmiecych a ustalanie się stanów na Mazowszu pod koniec wieków średnich”, in Kazimierz Tymieniecki, editor, Prace Komisji Hisorycznej, volume 3, Masovia, page 72:

(attested in Greater Poland, Masovia) bee; honey bee

Eze Albertus wiwoszl szesczori pczoli s Czarnei Weszi do Woyslauicz

1895 [1415], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIII, page 131:

(in the plural, attested in Masovia) swarm, hive with bees


śnieg

Polish: śnieg

Silesian: śniyg

snow (frozen, crystalline state of water that falls as precipitation)

snow, snowfall (blanket of frozen, crystalline water)


ucho

Polish: ucho

Silesian: ucho

Inherited from Proto-Slavic *uxo. First attested in the 14th century.

Lud, iegosz iesm ne znal, sluszil my, w slusze vcha (in auditu auris) posluszal me

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 48:

(anatomy, attested in Lesser Poland) ear (organ of hearing)

Bo nygeden stwyrdzon bywa, yen nye slucha duchownyma vszyma, czo by myal naszlyadowacz

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 118 arg. 8:

(figuratively, attested in Greater Poland) ear (ability to hear)

Ansa vcho albo rąkoyescz

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 113:

Duas ansas vszy

XV p. post., Wokabularz petersburski IV, esarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.I.401, page 11:

Ansa eyn handhab an eynem krug oder kandel vcho albo rąkoyescz

(attested in Greater Poland) handle (grip of a basket, kettle etc.)


prawda

Polish: prawda

Silesian: prŏwda

Inherited from Proto-Slavic *pravьda. By surface analysis, prawy + -da. First attested in the 14th century.

Toch to y iesch prauda, ize yde tobe crol zbauicel

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 22:

Slucha yego nye rvszacz, gdyz yego yavna prawda nye pomavyayą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 584:

Iaco to vem, czso visnal Iacob vozni medzi Sandziuogem a medzi Derszkem, to visnal pravø pravdø

1960 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 267, Pyzdry:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) truth (concordance with what is said, with reality, with facts, with the conviction of reality, the content of words consistent with reality, lack of lies or falsity)

Prawdą popi taiø, yzze szą gey ląkaiø

1449, Gałka Jędrzej z Dobczyna (Dobszyna), Pieśń o Wiklefie, Głogówek, line 65:

[G]dysz przy sadzech wierny sądze nye maya myecz any baczycz gnyewow any lasky, any darow, gedno podlug prawdy y sprawiedlywosczy sądzycz, skazowacz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 47:

Proscha mązow vczonych, naydąly to to ysto byly (pro bycz) przeczyw drodze prawd[z]y, aby popravyly (ut haec sique repererint, quae viam veritatis excedant)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 174:

Lyepyey mozemy baczycz, yze trudno z dolyczanya svyatych doctorov vbaczycz pravdą porząndnosczy, tako (pro kako) yedno po drugyem stalo, nyz tako

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 709:

Prawda, eze nyegdi czlowyek ma tloczicz, yaco moze, calisdą omową o schobye y o ginem

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 247:

(attested in Silesia, Lesser Poland) reality (that which is real)

Czlowyek boga wydzecz any gego prawdi rozumyecz nye moze, gen gest w grzesche

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 243:

Drogø prawoty albo prawdy (viam veritatis) wybral gesm

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 30:

(attested in Lesser Poland) justice (acting in accordance with moral or legal principles)

In camenata domus vna cista magna, in qua fuere septem tellaria stannea..., item prawda stannea

1898-2024 [1499], Rocznik Krakowski, volume XVI, Krakow, page 67:

(attested in Lesser Poland) stand (insulating disc on which hot bowls with food were placed)

Hec (sc. gens) ex Reni partibus veniens cum domo Polonica, que circulum, in quo scutella locari solet in mensa, habet pro insigni et prawdam, id est veritatem se apellabat, se coniunxit

1931 [Second half of the 15th century], Jan Długosz, edited by Marian Friedberg, Klejnoty Długoszowe, Krakow, page 67:

(attested in Lesser Poland) an element in a coat of arms


sok

Polish: sok

Inherited from Proto-Slavic *sȍkъ (“juice”).

inh+

Tucznoscz, sok, knotem sszye natopionym succum linteolo suggit ebrio

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 305:

Szok mlodego makv opium

1900 [c. 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4016:


sok

Inherited from Proto-Slavic *sokъ (“accuser”).

Rzecznyczko nascha dobra, ... racz za namy orądowacz, naschym sokom odpowyadacz

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 105:

(attested in Lesser Poland) slanderer, calumniator


jutro

Inherited from Proto-Slavic *(j)utro. First attested in 1282.

Nyszadny gego nye ostawyay do yvtra (in mane)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 19:

Paknyąly ho mnyeyszi dlug... pozew bil, do yvtra rok odlozoon bąncz (in crastinum terminus prorogetur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 9:

(attested in Masovia) tomorrow (day after today)

Quilibet colonus debet habere triplicem agriculturam, mensurando eam in latitudine decem virgas et in longitudine quindecim, iutra vlg. dicendo, et super quamlibet agriculturam debet habere vlg. dicendo po piethnasczie iutras, ter numerando

1877-1999 [1282], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume I, Greater Poland, page 475:

(attested in Greater Poland) morgen (measure of area of a field)

In illo tempore duo ex discipulis... ibant... in castellum, quod erat in spacio stadiorum, iutra, gony, sexaginta ab Ierusalem (Luc 24, 13)

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 26v:

(attested in Silesia) staje (historic unit of length)


noc

Polish: noc

Silesian: noc

Inherited from Proto-Slavic *noťь. First attested in the 14th century.

Byszmy syę wtenczasz daly tobye, gdy nocz szmyerczy naszey przydzie

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 66a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) night, nighttime (period of time from sundown to sunup)

Ne moge se dovedzecy, gdze pyrva mam nocz abo leg mecy

1949, “Skarga umierającego. Woronczak Jerzy, Skarga umierającego. Ze studiów nad rękopisem nr 2 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu”, in Bolesław Erzepki, editor, Sobótk, page 3:

Kristus rzekl kv tlusczam...: To yest godzyna vascha y nocz czyemnosczy (potestas tenebrarum Luc 22, 53)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 650:


listopad

listopad m animacy unattested (canonical)

Polish: listopad

Silesian: listopad

Inherited from Proto-Slavic *listopadъ. By surface analysis, list + -o- + padać.

Wszythkym Szwyąnthym listopad pan

1927 [1471], Jan Fijałek, editor, Cyzjojan kłobucki, Kłobuck, page 445:

Lystopad... october

1864 [End of the 15th century], August Bielowski, editor, Monumenta Poloniae Historica. Pomniki Dziejowe Polski, volume V, page 458:

W kschąziczą lystopadzie in mense Bacaron (in mense Ethanim in solemni die III Reg 8, 2)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 44:

Skonal syø mur we dwudzestu a w pyøcy dnyoch myesyøcza *Ebul, to gest lystopada

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 15:


mężczyzna

Polish: mężczyzna

/mæ̃ʃʲt͡ʃʲɨzna/

/mæ̃ʃʲt͡ʃʲɨzna/

Inherited from Proto-Slavic *mǫžьščina. By surface analysis, męski + -yzna. First attested in c. 1408.

Vstawyamy, aby mąszom a mąsczysznam (viris et masculis) dawnoscz trzech lath tylko stala

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 54:

Ten o to vrazony... nye ma rodzyny albo przyrodzonych przyyaczyely mąszczyszny

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 124:

Mąssczyssny laici

1874-1891 [End of the 15th cenetury], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 202:

(collective, attested in Greater Poland) men

Vszelka mąszczysna odvarzayacza zywoth szwyathe panv bądzye vezvano (omne masculinum adaperiens vulvam sanctum domino vocabitur Luc 2, 23)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 294:


bez

Polish: bez

Silesian: bes

Inherited from Proto-Slavic *bъzъ. First attested in the 15th century.

Bess arborem fetidam

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 65:

(attested in Greater Poland) elder (bush of genus Sambucus)


drzewo

Polish: drzewo

Silesian: drzewo

Inherited from Proto-Slavic *dȇrvo. First attested in the 14th century.

A bødze iaco drzewo (et erit tamquam lignum), iesz szczepono iest podlug czekøcych wod

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 1, 3:

Wkazal... swyanthemu Pawlowy... Mychal archangyol ognyewe drzewo, a na thym drzewye grzeschne zwyeschano

1915 [End of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 536:

(attested in Lesser Poland) tree (large woody plant)

Iestli drzewem kto vrazon søøcz vmarlbi (si ligno percussus interierit), nad krwyø wrogv pomsczono bødze

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 35, 18:

Forpedium vlg. kopito sz drzewa

111v, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 1442:

Fissile lignum sczepne drzevo

52v, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page c. 1500:

Iaco Comendor ne poslal swego luda po Janowo drzewo

1887, 1889 [1399], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 3092, Poznań:

(attested in Greater Poland) tree; wood, timber; chopped tree (tree as a material)

Vczyn sobye korab z drzewa heblowanego (fac tibi arcam de lignis laevigatis)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 14:

Gyni takesz boy stal syø przecyw Fylysteom, w nyemsze zabyl od boga dani sin Saltus bethleemski brata Golyata getheyskego, w gegosz kopyiv drzewo bilo iako nawoy tkaczow (cuius hastae lignum erat quasi liciatorium texentium)

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 5:

Potem wznyosl Loth oczy y uszrzal wszitkyey zemye wloszcz, gesto szø wszitka rozlazla y wszitek Yordan drzewo, gez bil pan bog przewroczyl Sodoma y Gomora yako ray boszy (Lot... vidit omnem circa regionem Jordanis, quae universa irrigabatur antequam subverteret dominus Sodomam et Gomorrham, sicut paradisus domini, Biblia ołomuniecka: drziewe neż byl hospodyn podwratil Sodomu)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 13, 10:


doktor

zlw-opl-noun

doktor m animacy unattested (related adjective doktorowski)

doktor m animacy unattested (canonical)
doktorowski (adjective)

desctree

Polish: doktor, doktór (regional or colloquial)
→ Kashubian: doktór

Silesian: dŏchtōr

Learned borrowing from Latin doctor. First attested in c. 1420. Compare Old Czech doktor.

Wszelky mysztrz nawczony, wszelky doctor albo pyszarz w crolewszthwe nebeszkem (omnis scriba doctus in regno coelorum Mat 13, 52) rowni yeszth oczczw czeladnemw

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 86:

Ten tho velebny doctor, gemusczy Bedza (leg. Beda) dzegø, mouiy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 11b:

scholar (learned person; especially an expert in the Bible and theology, in Christianity sometimes the official title of theological writers)

Yvsz prawa polska szą dokonana, yasz wykladana przes mystrza y doctora Swanthoslawa s Woczyeschyna, cvstosscha kosczola warszewskyego swąnthego Iana

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 82:

(attested in Masovia) doctor (person holding a doctorate)


mora

Learned borrowing from Latin mōrum, from Ancient Greek μόρον (móron).

52 sim. Puł

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 77:

Pobił w gradzie winnice jich i mory jich w *żerzawiu (occidit... moros eorum in pruina)

Ficus sycomorus
Ficus sycomorus#Translingual

(attested in Lesser Poland) sycomore (Ficus sycomorus)


rama

Polish: rama
→ Belarusian: ра́ма (ráma)
→ Kashubian: rama
→ Russian: ра́ма (ráma)
→ Azerbaijani: rama
→ Ingush: рама (rama)
→ Yakut: араама (araama)
→ Ukrainian: ра́ма (ráma)

Silesian: rama, rōma

Borrowed from Middle High German rame. First attested in 1394.

Pro rami seu fenestralia membranarum

1879-1920 [1461], Sprawozdania Komisji do Badania Historii Sztuki w Polsce, volume V, Krakow, page XXIX:

Expansale dicitur illud cum quo pannus expanditur sev extenditur proprie rami circa textores uel pravydlo circa sartores

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 81r:

(attested in Lesser Poland) frame (device consisting of wooden or metal boards or strips rigidly connected at their ends)


bak

Deverbal from bakać. First attested in 1448–1450.

Paan, sz bakem a s gwalthowym ghelkem przydancz do sandv (dominus cum clamore et violento strepitu ad iudicium veniens), wyną pyancznadzescza ma bicz skaran

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 9:


apoteka

Polish: apteka, apoteka, aptyka, japtyka, hapteka (Middle Polish), aptéka, apotéka (Masuria, Warmia), aptéka (Masuria, Ostróda, Warmia)
→ Belarusian: аптэ́ка (aptéka)
→ Kashubian: aptéka
→ Russian: апте́ка (aptéka) (see there for further descendants)
→ Slovincian: aptéka
→ Ukrainian: апте́ка (aptéka)

Silesian: aptyka, japtyka

Learned borrowing from Latin apothēca. First attested in the second half of the 15th century.

etydate

Nye pomogv apoteky, przeczyw mnye zathne leky

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 307:

(pharmacy, attested in Masovia) pharmacy

pharmacy; attested in Masovia; pharmacy; attested in Masovia


noga

zlw-opl-noun

noga f (diminutive nóżka, related adjective nożny)

Polish: noga

Silesian: noga

Inherited from Proto-Slavic *noga. First attested in the 14th century.

Abycz ona sfvim nogam bila malo othpoczynøla

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3b:

(attested in Lesser Poland) leg; foot (lower limb)

Vlaal a cztyrzy obrøczy zlote, ktore poloszyl po cztyrzyech wøglech, po kaszdey nodze stolowey

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 37, 13:


miasto

Polish: miasto

Silesian: miasto

Inherited from Proto-Slavic *město. First attested in the first half of the 14th century.

etydate

Pismo togo croleuicha... v troiakem mesce... naziua crolem luda zidowskiego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 23:

W taynem myescze in diversorio (deus enim est forsitan loquitur, aut in diversorio est, aut in itinere III Reg 18, 27)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 45:

W schądnem myesczie in consistorio (ille sedebat super solium suum in consistorio palatii Esth 5, 1)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 57:

(attested in Lesser Poland) place, location

Galaa uipraua sø masto pluøcih

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page av 6:

My przyszasznyczy y woyth myasztha opawszkyego wysznawamy

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 41:

Glowne myasto metropolis

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 88:

Thwarda myastha municiones

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 490:

In Pentapolim na pyancz myast (descendente igne in Pentapolim Sap 10, 6)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 76:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) city, town

Myaszto fundamentum

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 73:


nic

Inherited from Proto-Slavic *ničьto. First attested in the 14th century.

nothing (someone or something trifling, or of no consequence or importance)


państwo

Polish: państwo

Silesian: państwo

From pan + -stwo. First attested in c. 1400. Compare Old Czech panstvo.

Krolewstwo twoge krolewstwo wszech wekow a panstwo (dominatio) twoge we wsze pokolene y w pokolene

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 144:

power, dominion (rights related to the possession of goods)

Gdze wąnthpyenye gest o mązzoboystwye, iako gdi nye wyedzecz ktho zabyl, panstwo nye ma kogo gabacz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 13:

(attested in Masovia) authority; especially a castellan (person or office exercising authority)

W kazdem *myestze panstwa yego (in omni loco dominationis eius) blogoslaw dusza moya gospodna

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 102, 22:

Thakesz (sc. pan) sandomirsky y gynschi w swich panstwach na myesczoch vidanich a nye gyndze sandzicz mayą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 8:

(attested in Lesser Poland, Masovia) dominion (territory or land, subject to the authority of the king, prince, castellan)

Mogaly wylyegancy albo beszprawny ludze dacz albo przedacz szwe gymyenye gynnemu panszthwu, czyly nye moga?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 29:

(attested in Greater Poland) goods, property; (possibly) property owners

Ffoedus wolne panstwo uel wolne dobre

1876-1929 [Fifteenth century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XXVII, page 267:

Panstwa dominaciones (in ipso, sc. Iesu Christo, condita sunt universa in caelis et in terra, visibilia et invisibilia, sive throni, sive dominationes, sive principatus, sive potestates Col 1, 16)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 129:

(Christianity) dominion (order of angels)

Panstwamy dominationibus (et consecraverunt filios suos... per ignem et divinationibus inserviebant et auguriis IV Reg 17, 17)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 47:


pani

desctree

Polish: pani
→ Belarusian: па́ні (páni)
→ Russian: па́ни (páni)
→ Ukrainian: па́ні (páni)
→ Yiddish: פּאַני (pani)

Silesian: pani

Inherited from Proto-Slavic *gъpanьji. First attested in the 14th century.

Jaco pani szastauila swe dobro i cupila trzeczø czanscz Kuropatnik

1959 [1389], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 63, Poznań:

(attested in Greater Poland) female equivalent of pan (“lady”) (master of a feudal manor)

Hannus zalowal na panyą Anną

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 69:

(attested in Greater Poland) form of respect for non-noblewomen

Tekdi gdi stala ossada pane bytgostkey hy Paskowa, tedi poslali comornika hy vosnego do paney hy do Paska

1861 [1398], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 34:

female equivalent of pan (“wife, especially one of a castellan”)

Yako oczy poselkyney w røkv *pøney (dominae) swogey, tako oczy nasze kv panv bogv

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 122, 3:

(attested in Lesser Poland) female equivalent of pan (“lady”) (owner of land)

Tako panna yako pany ma to wedecz, czszo szø gany

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 74:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) female equivalent of pan (“lady, woman”) (female human)


pomoc

Polish: pomoc

Silesian: pōmoc

Inherited from Proto-Slavic *pomoťь. First attested in the 14th century.

Daj nam pomocz (auxilium)!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 59, 12:

Przeto wy nye mozeczye szwyathczycz thym gednym czlowyekem any s pomoczą tego przyszasznego pyssarzą to zapowyedanye s prawa

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 96, 2:

Jakom ya do paney... ne slala anym slubowala Helscze dwe grziwne posagu na pomocz

1897 [1419], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 770, Brześć Kujawski Voivodeship:

O ktorą pomocz vogenną Bolesta na myą zalowal, o tom o wszyczko sz bracza vgednan

1950 [1434], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 624a, Warsaw:

Przyacze czala... mye badz pomocz!

1456, Kanon mszy św., Canon missae., volume VI, Sandomierz, page 26:

(attested in Kuyavia, Masovia, Lesser Poland) help (exercise of someone's power in favor of someone)

attested in Kuyavia; Lesser Poland; attested in Kuyavia; Lesser Poland

Jacom ja od xancza Bolka nye *wschyvl dwvstv kop w pomocz

1950 [1459], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1117, Warsaw:

(attested in Masovia) repayable loan (in money, livestock, grain) granted by a lord to a peasant for self-development

Omnes dictae tabernae inhabitatores faciunt auxilia al. pomoczy

1864 [15th century], Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis nunc primum e codice autographo, volume I, Krakow, page 624:

(attested in Lesser Poland) unspecified type of duty to a lord; incumbent on peasants

Stanislaw... swime ('z swymi') pomoczmi (pro pomoczniky?) ne wsal... schindem *zamostrala

1856-1870 [1444], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3208:


obraz

Polish: obraz

Silesian: ôbrŏz

Inherited from Proto-Slavic *obrazъ. By surface analysis, deverbal from obrazić. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Iaco sen wstaiøczich, gospodne, w mescze twoiem obraz gich ku niczemu obroczisz (velut somnium surgentium, domine, in civitate tua imaginem ipsorum ad nihilum rediges)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 72, 20:

(attested in Lesser Poland) sculpture, statue, engraved image

Y moui ewangelista suøti pod obrazem trsy crolew poganskih

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 21:

(attested in Lesser Poland) shape, form, figure

Ale zaprawdø w obraze przeszedl czlowek (in imagine pertransit homo) a za dar se troszcze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 38, 9:

(attested in Lesser Poland) shadow, illusion

Modlcye syø panv w obraze swyøtem (adorate dominum in decore sancto)

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 29:

(attested in Silesia) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Si formam, obraszem, dei te appellem, digna existis

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 106r:


mleko

Polish: mleko

Silesian: mlyko

Inherited from Proto-Slavic *melko. First attested in the 14th century.

Lsadlo se yako mleco sercze gych (coagulatum est sicut lac cor eorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 118:

Gdis mv gego gloua byla gest scøta, tedy vøcz s gego czala slo gest mleko y voda lactis vnda de suo corpore exiuit

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 41a:

Mleko kv pyczv nauky lac ad potum erudicionis

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 314v:

(attested in Lesser Poland) milk (white liquid produced by the mammary glands of female mammals to nourish their young)


cel

desctree

Polish: cel, cyl, czel (Middle Polish)
→ Belarusian: цэль (celʹ)
→ Esperanto: celo
→ Kashubian: cél
→ Slovincian: cél
→ Russian: цель (celʹ)
→ Ukrainian: ціль (cilʹ)

Silesian: cyl

Borrowed from Old Czech cíl. First attested in the fifteenth century.

A ia trsy strzali wipusczø podle gego y wistrzelyø, iako bich zwikal strzelyacz ku celu (quasi exercens me ad signum)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 20:

target (butt or mark to shoot at, as for practice, or to test the accuracy of a firearm, or the force of a projectile)


izba

desc

Polish: izba, izdba (Central Greater Poland, Western Greater Poland), istba, zdba, źba (Western Greater Poland)

Inherited from Proto-Slavic *jьstъba. First attested in 1413.

Yacom ya sedzal s Dzirskem w geney isthbe

1920 [1413], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1951, Płońsk:

A to tho magi poszadzycz v Osszvyaczymyu u klastorze v yszdbye tu, gdye pravo szedzalo

1931 [1465], Rudolf Rauscher, editor, Soudní knihy osvětimské a zátorské z r. 1440-1562, number 133, Oświęcim, Zator:

(attested in Masovia, Silesia, Lesser Poland) hut; house

attested in Masovia; Silesia; Lesser Poland; attested in Masovia; Silesia; Lesser Poland


baran

zlw-opl-noun

baran m animacy unattested (diminutive baranek or baraniec, related adjective barani or baranowy)

baran m animacy unattested (canonical)
baranek (diminutive)
baraniec (diminutive)
barani (adjective)
baranowy (adjective)

Polish: baran

Silesian: barōn

Inherited from Proto-Slavic *baranъ. First attested in the 14th century.

Obleczeni sø baranowe owecz (induti sunt arietes ovium)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 64, 14:

Veruex id est aries non castratus et est pater ouium eyn wider baran

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 144v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) ram (male sheep)


wieczór

wieczór m animacy unattested (related adjective wieczorny)

wieczór m animacy unattested (canonical)
wieczorny (adjective)

/vjɛt͡ʃʲɔːr/

Inherited from Proto-Slavic *večerъ. First attested in the 14th century.

Od szarana asz do weczora (de mane usque ad vesperam Is 38, 12) dokonasz mø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ez 6:

Vesper wye[czor]

End of the 15th century, Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 8:

(attested in Lesser Poland) evening (time of day before night)

Vesperum z wyeczora al. zwyerzączia gwyasda (numquid producis Luciferum in tempore suo et Vesperum super filios terrae consurgere facis? Job 38, 32)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 125:

Vpomyonøl gest czyebye (sc. bog Labana) wyeczyor (arguit te heri)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 42:

mistranslation of Old Czech včera (“yesterday”)


raz

Polish: raz, raza (Middle Polish)

Silesian: rŏz

Inherited from Proto-Slavic *razъ. By surface analysis, deverbal from razić. Sense 2 is from a generalization of sense 1, as historically one would count by making physical marks on a stick, and this sense displaced -kroć. First attested in the 15th century.

surf

Gdzye swyerzepycza oth razv abo oth vrazenya (ictu vel plaga) lvbo vyną czyią porzvczy, polthori grzywny... zaplaczycz ma * vszladzayączy skodą czirzpyączemv

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 58:

(attested in Masovia) hit (blow; punch; striking against; the collision of one body against another; the stroke that touches anything)

Yakom zayøl... na crolewske dzedzine... po dwa rasy osmdzeszanth y osmyoro dobitka

1960 [1427], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 860, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) time (occurrence, instance)

Jako ludze ss Koszkowa sly na xandza biscupyø dzedziną... y otbily dobitek prima vice, a wtorim razem szly y ranily xandza biskupy lud

1967 [1419], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 742, Kościan:

(attested in Greater Poland) time (period in which something happened)


ceber

desc

Polish: ceber, czeber (Kuyavia), cober (Central Greater Poland)

Inherited from Proto-Slavic *čьbь̀rъ. First attested in the 15th century.

Nye biwali s tich pyenyødzi wodny cebrowye (non fiebant ex eadem pecunia hydriae)

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 13:

Viccum tritici al. dzber... dare debet

1868 [1435], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 425:

bucket, pail (such a vessel used as a unit of measurement)


prasa

Polish: prasa
→ Kashubian: prasa

Silesian: presa

Borrowed from Middle High German prësse. First attested in 1444.

Torcular est instrvmentum ad exprimendum vinum... Et torcular... vlg. prasza uel lyszycza po maszoweczku

1444, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 261v:

press (device for squeezing wine, oil, etc.)

Torcular cum clausura al. prassa

1898-2024 [1495], Rocznik Krakowski, volume XVI, Krakow, page 62:

(attested in Lesser Poland) mangle, wringer


lej

Polish: lej

Pro fusorio ferreo, quod dicitur lyg, quo pocula funduntur in vasa

1874 [1393], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 170:


wiek

Polish: wiek

Silesian: wiek

Inherited from Proto-Slavic *věkъ. First attested in the 14th century.

Na koynczu wyeka zbawyenye lyudzke

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 54 arg:

(attested in Greater Poland) age (particular period of time in history, as distinguished from others)

Novissime diebus istis locutus est (sc. deus) in filio, ... per quem fecit et secula [na] weky (Hebr 1, 2)

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 84v:

(in the plural, attested in Silesia) current age (time at which the world exists)

Et edificabuntur in te deserta seculorum, gl. id est columpne, muri et tecta spiritualis edificii bądą vstawyony swyathowye albo wyekowye (Is 58, 12)

1880-1894 [15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 313:

(in the plural, wiekowie, figurative) spirit (world within a person)

Wzpomen miloserdza twoia, gospodne, y slutowana twego, iasz od weka sø (quae a saeculo sunt)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 24, 6:

(attested in Lesser Poland) eternity (time without end)

Czczy otcza swego y matkø swø, abi bil dlugego wyeku (longaevus) na szemy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 12:

age (number of full years, months, days, hours, etc., that someone, or something, has been alive)

Hora cene, ut dicit Gregorius, est finis seculi, id est vltima etas vlg. vyek

End of the 15th century, Józefa Reczka, Elżbieta Belcarzowa, editors, Glosy z rękopisu, number nr 414/11, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, page 172:

age (all years of a person's life collectively; end of the world)

W czwartem potem wyeku (generatione autem quarta) sam szø wroczysz

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 16:

generation (single step or stage in the succession of natural descent)

Ta statuta chczem, aby myali mocz na vieky (perpetuo remaneant ipso facto)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 50:

(attested in Lesser Poland) legal status not limited by time


serce

Polish: serce

Silesian: serce

Inherited from Proto-Slavic *sь̑rdьce with a hardening of the s- under influence of Old Czech srdce. First attested in the first half of the 14th century.

Iescz bødø vbodzy..., sziwa bødø sercza (corda) gich na weky wekom

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 28:

Vczinilo se iest sercze (cor) moie iaco wozk rozquiraiøczy se wesrzod sercza (in medio ventris) mego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 15:

(anatomy, attested in Lesser Poland) heart (muscular organ that pumps blood through the body, traditionally thought to be the seat of emotion)

Tenczy ma mecz varø kresczyganskø, a ne telko skutkem, alle tesze y szerczem

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:

(attested in Lesser Poland) heart (symbol, a seat of mental life, feelings, thoughts, ethical principles)

Ne bødzemy se bacz, gdi se bødze møczicz zema y przenesoni bødø gori w sercze morske (in cor maris)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 45, 2:

(figuratively, attested in Lesser Poland) heart (physical inside part of something)


stary

Polish: stary, story (Southern Greater Poland)

Silesian: stary

Inherited from Proto-Slavic *starъ. First attested in the 14th century.

(nominalized) elected head of a rural subdivision


kob

Borrowed from Middle High German kobe, from Proto-Germanic *kubô.

Ara oltharz vel kob, vel barlogo, vel swynye korytho

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 30:


taki

Back-formation from taczka. First attested in 1419.

Pro curribus al. taki

1874 [1419], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 559:


moc

Polish: moc

Silesian: moc

desctree

→ Old Ruthenian: моцъ (mocʹ), моць (mocʹ)
Belarusian: моц (moc)
Carpathian Rusyn: муць (mucʹ)
Ukrainian: міць (micʹ); моц (moc) (obsolete)

Inherited from Proto-Slavic *mȍťь. First attested in the first half of the 14th century.

Primo a fortitudine, prze gego mocz, ibi Michael, qui interpretatur quis ut deus, secundo a nobilitate..., tercio a magna bonitate

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 148b:

Puace v moch boga uasego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 3:

Bog, iensze przepasal me moczø (virtute) y poloszil iest nepokalanø drogø moiø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 35:

Milowacz cze bødø, gospodne, moczy moia (fortitudo mea)!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 1:

Influencia mocz nathchnyenye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 66v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) power (physical or spiritual strength)

Tako vøcz natichmasth moczø tich to bosich slof svøty Gan gestcy szø on bil rodzon[y]m szynem panne Marie vcinil

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 181a:

Dosconala mocz lekarstwa perfecta gracia medicine

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 96r:

Preualere mer mugen oder vber mugen wszyacz albo myecz mocz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 106r:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) power (ability to influence)

Toma ne vczinil moczi nat Chroslø... pirwey, nis se wansoual

1959 [1389], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 239, Poznań:

(attested in Greater Poland) force (unlawful force, violence; rape)

Pocøhø sø modlich, izbi ie bog zbauil ot mocy crola poganskego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 6:

Tegodlya dyabel ny ma ve mnye nyedney moczy (nullam habet potestatem), vschakos bądzye przeczyvnye *vkazavacz svoyą chytroscz, o ktorąsz badzye straczon z yego moczą (pro quo suo chirographo privatur)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 167:

(attested in Lesser Poland) force, power, authority (ability to do something in office)

Mocz wszelkyego lekarzą za zakon autoritas medici pro lege

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 290:

Autoritas eyn gewalt oder freyheit potestas mocz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 15v:

(attested in Silesia, Greater Poland) prestige, authority

attested in Silesia; Greater Poland; attested in Silesia; Greater Poland

Jsze pan Jan Jugo nycz nye ma w Staschewe any listy wsdawn[y]e pana staroscyni dzelne na pol Staschewa Jugowi visly, ktore bi mocz mąly

1959 [1429], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1341, Poznań:

(attested in Greater Poland) legal legitimacy

Iaco yeszm zapowedzal pana Mikoszewø moczø Woczechowy..., by iego roley ne oral

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 463, Poznań:

Kazdemv dana yest mocz thych kxyąg *polebschacz (cuilibet conceditur facultas corrigendi librum istum), yako yego volyą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 43:

(attested in Greater Poland) right to something, entitlement, permission

Tocz mylossyerdze gesth [gest] czudzey byadi zalowanye y wszmozenye *poduk moczi

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 240:

Gospodzin mooczy on iest crol slawi (dominus virtutum ipse est rex gloriae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 23, 10:

(attested in Lesser Poland) power; organized force, fighting force, army


usta

zlw-opl-noun

usta nvir pl (diminutive ustka, related adjective ustny)

Polish: usta

Inherited from Proto-Slavic *usta. First attested in the 14th century.

Otworzili sø na mø vsta (os) swoia iaco lew chwataiøcy y riczøcy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 1:

Ieszcze karme gich bechø w usczech (in ore) gich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 34:

Ani zatwarzay nade mnø szachta vst (os) swogich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 68, 19:

Slowem boszim nebosa sø sczwerdzona a duchem vst (spiritu oris) iego wszitka mocz gich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 32, 6:

(anatomy, attested in Lesser Poland) mouth

Nos yego y vsta (oris) bez wschey ganybi

1970 [Middle of the 15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, List Lentulusa w staropolskim przekładzie:

Bichø ne molwila usta (os) moia scutkow ludzkich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 16, 5:

Duszø welbi, vsta cziscy, sercze weseli

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page I Prol 1:

Zbaw me z ust (ex ore) lwowich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 22:

(zootomy, attested in Lesser Poland) mouth; beak

Ne gest se vtagyla vsta moga ot czebe

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 138, 14:

mistranslation of the ambiguous ōs as mouth instead of bone


ciało

ciało n (related adjective cielesny or cielny)

Polish: ciało

Silesian: ciało

Inherited from Proto-Slavic *tělo. First attested in the 14th century.

Swøty Barthlomeg... skorø svego czala... dal gest byl oblupicz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172b:

(attested in Lesser Poland) body (physical structure of a human or animal seen as one single organism)

Gego dus[y]ø svøcy angely po spolu s czalem szøcz gø ony byly do nebeskego krolefstwa donesly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 181b:

(attested in Lesser Poland) body (fleshly or corporeal nature of a human, as opposed to the spirit or soul)

Ne iest zbawene w czele moiem (non est sanitas in carne mea) od oblicza gnewu twego, ne iest pocoy cosczom mogim od oblicza grzechow mogich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 37, 3:

(attested in Lesser Poland) body; flesh (soft parts surrounding bones)

Wisluszay modlitwø moiø, k tobe wszelike cyalo przydze (ad te omnis caro veniet)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 64, 2:

Y wzpomonøl, isz czialo sø (et recordatus est, quia caro sunt), duch ydøczi a ne wraczaiøczi se

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 44:

(attested in Lesser Poland) living creature (any human or animal that is alive)

Gest ten obiczay bil czyalo pogrzebuyøczym (iste quippe mos erat cadaverum conditorum)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 50, 3:

Czasto a. czalo massam (modicum fermentum totam massam corrumpit Gal 5, 9)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 128:


brak

Polish: brak

Silesian: brak

Borrowed from Middle Low German brak. First attested in 1452. Compare Old Czech brak.

Hannus ... tenetur prouido Laurencio... sexagenarium al. sachczyg drzewa, hoc debet sibi presentare in Gdansko in prima aqua in prato sub eleccione al. pod brakem

1912-1930 [1452], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume III, page 223:


trzoda

Polish: trzoda

Inherited from Proto-Slavic *čērdà. First attested in 1400.

Eze Potrasz za graniczø zayøl crodø na prawim szilø moczø

1888 [1400], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 78:

(attested in) herd (group of domestic animals, especially cattle)

[Nasz]... wybranych [thwych przykaszy zawsze do] czrody (in... grege) wlyczicz

1413–1414, Kanon mszy św., Canon missae., volume I, Iłża, page 261:

(figuratively, attested in Lesser Poland) herd (group of people)


aloes

Polish: aloes

Borrowed from Middle French aloès. First attested in 1472.

Czarna aloes aloe paticum

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 6374:


gozd

Inherited from Proto-Slavic *gvòzdъ. First attested in 1412.

Robora et ligna in silua nostra goszdz... damus

1874 [1412], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume VIII, page 361:


smak

Polish: smak

Silesian: smak

Borrowed from Middle Low German smak／smake, from Old Saxon *smakk／*smak, from Proto-West Germanic *smakku. Compare Middle English smak.

bor+

Alternative form: smaka

Saporem smak, chancz

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 60:

Sicut Christus dilexit vos et tradidit semetipsum pro vobis oblacionem et hostiam [deo] in odorem suauitatis nad szmak, nad wonyą szlotką, roszkoszną

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 75:

taste (sense that consists in the perception and interpretation of the sensation of taste)

[Habet] palatum inordinatum smac ma sly

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 568:

taste, flavor (one of the sensations produced by the tongue in response to certain chemicals)


kraj

Polish: kraj

Silesian: kraj

Inherited from Proto-Slavic *krajь. First attested in the 14th century.

Dam cy... w trzimane twoie craie zemske (terminos terrae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 2, 8:

Wiswolyl sobye Loth kray (regionem) podle Yordana

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 13,11:

(attested in Lesser Poland) border (edge of a territory)

Yasz stanpa w kray odzena gego (quod descendit in oram vestimenti eius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 132, 3:

Ab oriente, hoc est ab illa plaga mundi, od onego krayv szwyatha, ubi sol oritur

1880-1894 [Fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 266:

(attested in Lesser Poland) edge, boundary, end (boundary line of a surface)


kość

Polish: kość

Silesian: kość

Zliczili sø wszistky coscy moie (omnia ossa mea)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 18:

Curvatura staw w kosczyąch vel baculus pastoralis

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 36v:

Iunctura staw w kosczy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 71r:

Medulla marck in dem beyn mosg w kosczy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 81r:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) bone


dzień

Polish: dzień

Silesian: dziyń

Inherited from Proto-Slavic *dьnь. First attested in the 14th century.

day; daytime (period between sunrise and sundown)


granica

Polish: granica

Silesian: granica

→ Middle High German: grenize, graniza

German: Grenze, Gränze

→ Danish: grænse

→ Norwegian Bokmål: grense

→ Norwegian Nynorsk: grense

→ Swedish: gräns

→ Middle Low German: grense, grenitse

→ Dutch: grens

→ Latin: granicia

Inherited from Proto-Slavic *granica. By surface analysis, grań + -ica. First attested in the 13th century.

Swaczø, iako Wawrzinecz ne mal nouego dzalu s Ianem mymo stare granicze

1888 [1397], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 28:

Et in hiis omnibus inter nos et vos chaos, magnum chaos welke rossdzele[nie], chaos proprie granicze, firmatum est wtwerdzone gest (inter nos et vos chaos magnum firmatum est, ut hi, qui volunt hinc transire ad vos, non possint neque inde huc transmeare Luc 16, 26)

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 48v:

Linguam balbucientem clinat, s grąnicz vywodzy, destruit et clausa sub pectore manifestat

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 11:

Gades grąnyczą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 56r:

Limes […] est proprie via transuersa per agros granyczą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 75v:

Meta est circuitus vel alicuius rei finis eyn zyl granyczą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 82v:

Terminus eyn ende granyczą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 136v:

(attested in Greater Poland, Silesia, Sieradz-Łęczyca) border (line separating two regions)

attested in Greater Poland; Silesia; attested in Greater Poland; Silesia

Wisluchay nas, boze, zbawiczelu nas, nadzeio wszithkich granicz zemie y w morzu daleko (spes omnium finium terrae et in mari longe Psal 64, 6)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 10a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) border (all territory belonging to such a line)

Iacom przi tem bil, kedi Potrasz s Czesantha mal vmowø, po czosnom meli sipacz granicze

1888 [1393], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 67:

Yacom ya Sandkowy granicze ne porambil anim ye przedal na dwa voszy

1920 [1405], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 547, Płońsk:

(attested in Greater Poland, Masovia) boundary mark in the form of a mound or furrow, marked tree, or stack of trees


uf

Polish: huf

Borrowed from Old Czech húf. First attested in 1448–1450.

Nec timet opositi castra iuvare chori, gl. przeczywnego vphv, armat cives aquile virtus et viribus implet

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 15:

(military, attested in Sieradz-Łęczyca) regiment (groupf of soldiers under many banners)

Vffy a tlvsczaamy (catervatim et in turbis)... do... wszi cząndzacze przystanpywszi, skodlywye... dopusczaacz szą... szmyeyąą drapyeszstwa

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 31:

generally; attested in Masovia; generally; attested in Masovia


wola

Polish: wola

Silesian: wōlŏ

Inherited from Proto-Slavic *voľà. First attested in the 14th century.

Bo gnew v rozgnewanu iego a sziwot w woli iego (vita in voluntate eius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 29:

(attested in Lesser Poland) will (act of choosing to do something; a person’s conscious intent or volition)

Tho ne gest f[s] twe voly, abicz thobe Xpc dal dludze stroue

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14b:

(attested in Lesser Poland) will (one's independent faculty of choice)

Ktory clouek czyni volø othcza mego, tenczy przydze do krolefstwa nebeskego

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:

(attested in Lesser Poland) will, desire, intention

W zacone boszem wola iego (voluntas eius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 1, 2:

Davam szya vynyen bogv *wszechmogocemv..., czom szgrzessyl... slą volą

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 3:

Jako była wola Januszowa..., kiegdy odbiła jego braci pani Burneta

1974 [1413], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 423, Kalisz:

(attested in Greater Poland) agreement, acceptance, allowance

Jaco Mikosz ne dal Woczechoui wole

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 221, Poznań:

(property law, attested in Greater Poland) property owner's exemption from duties for a certain time


waga

desctree

Polish: waga
→ Kashubian: wôga
→ Russian: ва́га (vága)
→ Slovincian: wogha
→ Ukrainian: ва́га (váha)
→ Belarusian: ва́гі (váhi)

Silesian: wŏga

Borrowed from Middle High German wāge. First attested in the 14th century.

Scrutinia, id est lingua libre yązyk v vagy

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 116:

Noszącz wagą (stateram) w rąkv, rownym stepyenyem... wazywszy, sprawyedlywye skazanye kasdemv mayą vczynycz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 54:

Aequilibris est trutina et dicitur ab equum id est rectum et libro (...) quia ibi fit recta libratio et ponderatio rerum ponderabilium uel mensurabilium proprie waga

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 89r:

Equilibris est trvtina waga Et dicitur ab equum id est rectum et libro, as quia ibi fit recta libracio et ponderacio rerum ponderabilium uel mensurabilium

End of the 15th century, Rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 1630, page 65r:

Libra eyn wag vel est collectio solidorum sc. talentum vagą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 75r:

Scrutinia id est lingua libre eyner wage zunge yązyk v vagy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 122r:

Statera est pondus habens dragmas quatuor que sunt scrupuli XII vel dicitur trutina vel libra eyn wage vagą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 129v:

Georgius Frederici... proposuit al. zalowal pro debito civili mercimoniali deponderato et emensurato al. vagą vyvaszonego y vymyerzonego super... Elizabeth

1868 [1467], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 72:

(attested in Greater Poland, Masovia) scale (device to measure mass or weight)

Nos Wladislaus... confirmamus... predicto oppido nostro libram al. vaga

1863 [1441], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, Masovia, page 203:

(attested in Masovia) municipal scale; the right to own such a scale and the income derived from it

attested in Greater Poland; attested in Masovia; attested in Masovia

Bandzely... nyewyasta obwynyoną o ktorą taką rzecz, szlowye o myarą gedzyenyą albo pyczą, albo o vagą (pro causa, quae... libram... pertineret), albo o lokyecz, tho mayą raczcze szandzycz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 71, 4:

weight (force an object exerts on the object it is on due to gravitation; standardized block of metal used in a balance to measure the mass of another object)

Dobrø vyarø nathyszacz slothich czystego slotha y spravedlivey vagy volalby... straczycz

1915 [1474], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Sieradz, page 540:

(attested in Sieradz-Łęczyca) weight (object used to make something heavier)

O raną na oblyczv vkrwawyonym... dzyewyadz funtow albo dzyewyadz wag poszpolythych pyenyadzy, czo yesth w szumye pulpyąthy grzywny, onemu *rannomu... ma bycz dano za pokvp

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 144:

(attested in Greater Poland) pound (unit of weight)

Jakom ya *szyanna... nye pobral gwaltem w vadze yako dwye kopye gr[oszy]

1950 [1483], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1575, Warsaw:

(attested in Masovia) measure of quantity; Further details are uncertain.

Dicit pater: Dabo tibi aurum. Dicit hostis: Maioris estimacionis, vadze, est filius tuus

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, Trzemeszno, page 59:

(attested in Greater Poland) value (that how much something is worth materially)

Qui... Nicolaus... recepit sibi de eodem curru... vagy przednye okovane z lyną

1856-1870 [1497], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, number 46:


kamel

Polish: kamel

Learned borrowing from Latin camēlus. First attested in 1471.

Rozmnozenye camelow inundacio camelorum (inundatio camelorum operiet te Is 60, 6)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 96:


żona

Polish: żona

Silesian: żōna

Inherited from Proto-Slavic *žena. First attested in the 14th century.

Tedy vøcz f ten tho czasz gedna dobra szona i tesze naboszna gestcy ona byla vmarla

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 183a:

Rzekl pan bog ku wøszowy:... Vstawyø nyeprzyyazn myedzi tobø a myedzi zonø (inter te et mulierem)... a onacz... setrze glowø twoyø

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 15:

(attested in Lesser Poland) woman (adult female human)

Isze Przibislaf podal scodi placzicz Szidom sa Falkana a sa [ge] gego szonan przeczif Potrkoui

1967 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 59, Kościan:

Consors id est sodalis ein mitgeselle vel coniunx zoną

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 33r:

(attested in Greater Poland) wife (female married partner)

Middle of the 15th century

1880-1894 [15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 260:

Pauperis lignifabri vxor cieśle oddana żona

Zona Nachorowa (concubina... illius), Roma, porodzyla Chabee a Gom

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 24:


styczeń

styczeń m animacy unattested (canonical)

Polish: styczeń

Silesian: styczeń

Alternation of sieczeń with contamination from tyka.

Mnye pirvey sticzen *dzeye, w then czy ludzye barso pyya

1927 [c. 1455], Kazimierz Dobrowolski, editor, Przyczynki do dziejów średniowiecznej kultury polskiej z rękopisu szczyrzyckiego, Szczyrzyc, page 324:

Sticen Februarius

1877-1881 [XV ex century], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 562:


wrzesień

Polish: wrzesień
→ Kashubian: wrzeséń (obsolete)
→ Old Ruthenian: вресень (vresenʹ), врешень (vrešenʹ)
Belarusian: вресень (vrjesjenʹ) (obsolete)

Silesian: wrzesiyń

From wrzos (“heather”) + -eń, literally “time when heather blooms”. First attested in the 15th century.

af

Wrzessen september

1968 [XV p. post.], Michał Muszyński, editor, Glosy, zapiski i niektóre teksty polskie w starych drukach i rękopisach Biblioteki Kórnickiej do roku 1550, cz. II, volume II, page 189:

Mnye dzeya vrzeszyen, iusz naszyenye szvoye kaszdi szey

Wrzesyen nouember

1877-1881 [XV ex.], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, page 562:


obszar

desctree

Polish: obszar
→ Belarusian: абшар (abšar)
→ Ukrainian: о́бшар (óbšar)

Silesian: ôbszar

Borrowed from Middle High German oberschar. First attested in 1253.

bor+

Remanencias seu residuitates agrorum vltra mensuram laneorum vlg. obschari de nostro speciali regio fauore graciose elargimur

1874 [1358], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume X, page 118:

extra land of a farm that lies outside a premeasured field

aberszar, abszar, habszar, oberszar, obyrszar


luty

Polish: luty

Silesian: luty

Luty februarius

1874-1891 [End of the 14th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 271:

Luthy... ianuarius

1864 [End of the 15th century], August Bielowski, editor, Monumenta Poloniae Historica. Pomniki Dziejowe Polski, volume V, page 445:


ryba

zlw-opl-noun

ryba f (diminutive rybka, related adjective rybi or rybny)

rybka (diminutive)
rybi (adjective)
rybny (adjective)

Polish: ryba

Silesian: ryba

Inherited from Proto-Slavic *rỳba. First attested in the 14th century.

Obroczyl wody gych w krew y pobyl ryby (pisces) gich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 28:

Exquamare significat squamas piscium deponere semouere vlg. oczoszacz ryby

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 81v:

Hamare id est cum hamo capere oder angeln vadzycz ryby

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 59v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) fish (cold-blooded vertebrate animal that lives in water, moving with the help of fins and breathing with gills)


balas

Polish: balas (“baluster”)

Silesian: balas

Borrowed from Old Spanish bala (plural balas). First attested in 1461–1467.

Ustawal ballaszami malovanimy, toczonimy sculpsit variis celaturis et torno (parietes templi... sculpsit variis caelaturis et torno III Reg 6, 29, 1471 MPKJ V 43: drangy torno)

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 415v:


przykład

desctree

Polish: przykład
→ Belarusian: пры́клад (prýklad)
→ Kashubian: przëkłôd
→ Ukrainian: при́клад (prýklad)

Silesian: przikłŏd

Deverbal from przykładać. First attested in the beginning of the 15th century.

etydate

A *drudzycz tesze przyclad mamy o sfwøthem Maczegu i tesze o *sfwothem Paule

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14b:

Yzbychom thwemv yednaczkowy posluzyla, mogym blyznym w dobry przyklad byla

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 57:

(attested in Lesser Poland) exemplar (that which one should imitate)

Myly Iesus... vstąpywschy v lodzya... szyedzyal na morzv przepovyedayącz a navczayącz v rozmaytych przykladzyech (in parabolis Mat 13, 3)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 335:

parable; analogy, comparison; similarity

Ffigura albo przyklad onego vąza myedzyanego v starem zakonye, ktoregoz Moyzesch povyeszyl na pusczy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 603:

Herod vzyawschy ynych vyelye przykladow (acceptis quoque aliis pluribus argumentis)..., zvyedzyaw, yze Antypater o yego szmyerczy myslyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 107:

A thak mya *vyelle szkoduye, gdzye myą vyedze kv vyelkyemv memv przykladv y kv vyelkyemv nakladv, y wyelkyey szkodzye

1937 [Fifteenth century], Středověké listy ze Slovenska. Sbírka listů a listin, psaných jazykem národném., volume I, Lesser Poland, page 23:

(law, attested in Lesser Poland) legal fee; court fee; tax

Nicolaus... astitit secundum iudicium super... Francek... pro isto, quod debet ad eundem loqui, y o przyc[ha]lady al. o pokupy, pro isto nichil dicit, quid recepit

1856-1870 [1449], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume IX, number 470:

damages (monetary payment as compensation for a criminal act committed or as compensation for damage caused, also a court penalty imposed on a litigant)


suma

Polish: suma

Silesian: suma

Learned borrowing from Latin summa. First attested in the 15th century.

Czy vbodzy slyachczycy... o pewney svmmye pyenyądzi (de certa summa pecuniae) szą gednayą z nymy

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 27:

Jakom ya nye ranczyl Jsakowi gyenyey kopy geno s they szumy, czo w xøgach m[y]a

1950 [1437], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 493, Warsaw:

(attested in Masovia) sum (quantity of money)


imię

Polish: imię

Silesian: imiã

Inherited from Proto-Slavic *jьmę. First attested in the beginning of the 14th century.

A sø ta ista sloua zmouona ochcem suøtim, iemuz bese ymø Symeon

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 4:

(attested in Lesser Poland) name (designation of a person)

Y poznaiø, ysz ymø tobe bog (nomen tibi dominus)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 82, 17:

(attested in Lesser Poland) name (title of an object)

Gdi ssle domnimane sza[ćm]i gymyø dobre cum opiniones bonum nomen obtenebrant

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 91v:

Jaco iest Wawrzinecz nas brath, jenego snamena i jenego imena

1879 [1408], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 338:

Przed wamy... y kxadzem... Jacubem... szadzø... rzecznik y imenem rzecznikowym mødrego møsza Jacobi Johannis... naprzeczywko negtoremu Johannem... y naprzeczywko gy[n]szemv cloveku zany vel yego gymeynem waszem sødze spravedlive zastøpayøczego dicit

1915 [1474], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Sieradz, page 540:

(attested in Sieradz-Łęczyca) title, legal nature