aby

Inherited from Proto-Slavic *aby. By surface analysis, univerbation of a + by. First attested in the 14th century.

surf

By surface analysis, univerbation of a + by

Czczy matka j occza twego, abi wsedl gnew mego

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume V, number 1:

Ona bila nan fszadla, abycz ona sfvim nogam bila malo othpoczynøla

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3b:

Osweczi oblicze swe nad nami y smiluy se nad nami, abichom poznali na zemi drogø twoiø (misereatur nostri, ut cognoscamus... viam tuam)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 66, 1:

Nasz Xt mily gest szø on byl naszim othczom vkaszal gneflyvy i tesze prycry, tego dla abicz go ony svymy grzechy ne gneualy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 175b:

Szatan... odstąpił od niego na chwilę, iże mogł żałować tego Judasz, co uczynił, aby potem s tej boleści stąpił weń wtore

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 769:

Ne precipitaret aby nye vpadl

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 87r:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) introduces a clause of aim; to, in order to, so that [with past-tense clause ‘to do what’]

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

introduces a clause of aim; to, in order to, so that

[Day]..., aby... oth grzechu bychom zawszdy wyszwoleny (da..., ut... a peccato simus semper liberi)

1413-1414, Kanon mszy św., Canon missae., volume I, Iłża, page 263:

Kaszø boszø moczø, aby thy natichmasth fstala

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 183b:

Czyebye, kaplanye..., prossa, aby mya rosd[r]zessyl

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 3:

Prygaczele szøcz gø ony byly do swøtego Gana prynesly prosøcz go, abicz gø byl s marthvy krzesil

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 183a:

Rzecze k nyemu Thobyas: Gdze chcesz, bichoua otpoczinøla (ubi vis, ut maneamus)?

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 10:

Pomny swanczicz nedzele y swante czy, aby sze ne vrich[l]il na uczynek przeklanty

Wipowedzø sinom swogim, abi poloszili w bodze nadzeiø swoiø a bichø ne zapomneli dzal boszych (narrabunt filiis suis, ut ponant in deo spem suam et non obliviscantur operum dei)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 9:

Czso na mø zaloval czesnik o *sszecz marc., abich gemv popral owsza lesnego y penødzi, tegom ya nie popral

1902 [1404], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 209:

Bubaczy timent, aby gym nye sklasl brzuch

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 572:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) Introduces an object clause; to, in order to, so that

Ktorykole chcze zbawon bycz przede wszym potrz[e]byszno gest, aby dzerszal krzescyanskø werø (quicumque vult salvus esse ante omnia opus est, ut teneat catholicam fidem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 1:

Tho ne gest f [s]twe voly, abicz thobe Xpt dal dludze stroue

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14b:

(attested in Lesser Poland) Introduces a subject clause; to, in order to, so that

Nedawno mą rzecz byla pothkala, abich barzo crasznø pannø mylowal

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 481:

(attested in Greater Poland, Masovia) Introduces a qualifier clause; to, in order to, so that

Czsosmi chczyely vczynycz, yszesmi puszczyly Izrahelya, abi nam nye sluszyl (quid voluimus facere, ut dimitteremus Israel, ne serviret nobis)?

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 5:

Introduces a resultative clause; to, in order to, so that

Aby mi s tobą vmrzecz, y[e]szcze ssze czebye nye zaprza et si optinuerit me mori tecum, non te negabo

1885-2024 [c. 1410], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 616:

Kalsdy prelath malbi szø on o crifdø kosczelnø... fszøcz, abycz mu sza to ssmercz podgøcz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 178a:

(attested in Lesser Poland) even though, although

Zawołali potem wszyscy: ... Abyć nie był złodziej (si non esset hic malefactor Jo 18, 30), azabychmy ji podali tobie?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 770:

Vczynycz raczy, aby nam czyalo y krew badze namyleyszego syna twego (ut nobis corpus et sanguis fiat dilectissimi filii tui)

1456, Kanon mszy św., Canon missae., volume VI, Sandomierz, page 261:

Day..., aby... od grzecha bylybychoom wolny (ut... a peccato simus semper liberi) y od wszelkego zameszkanya przeszpeczny

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 63:

Modlimy scha y thesz prosimi, aby przyemnye malby (uti accepta habeas) y przezegnay tho danye, thy dary

XV p. pr., Kanon mszy św., Canon missae., volume IX, page 258:

Przetosz nynye przysyøszta mi na pana boga, aby yakozem ya s wami milosyernye vczinila, takyesz y vy vczincze s domem otcza mego (ut quomodo ego misericoridam feci vobiscum, ita et vos faciatis)

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 12:

Vczin, gospodne, w dobrey woli twey Syon, abi sprawoni muri ierusalemske (ut aedificentur muri Ierusalem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 50, 19:

Jesus kazał im, aby natychmiast milczeć (Jesus autem, ut tacerent, ipsis imperavit)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 291:

(attested in Lesser Poland) Introduces an unreal conditional; if

Bo gdy bądzye lakozyrcza, obiczagya gynako thego nye odmyeny y nye odeymye aby z szmyerczyą (qui gulosus effectus est, vix aliter quam morte moris mutabit)

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLI:


i

Polish: i

Silesian: i

Inherited from Proto-Slavic *i. First attested in the 14th century.

and (cumulative coordinating conjunction)


to

Polish: to

Silesian: to

Inherited from Proto-Slavic *to. First attested in the 14th century.

then (in that case, used in if constructions)

secondary clause equivalent in superordinate clauses


an

Univerbation of a + on. First attested in 1388.

Wlost umouil Swenthoslauem rok, an gi na tem rocze ianl

1888 [1388], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 5:

(attested in Greater Poland) connects clauses; and that

Pani Helska Vøczenczovim ludzem czinila zaplaczena podlug vgednana, ani gey ne chczeli przyøcz

1887, 1889 [1391], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 1014, Poznań:

(attested in Greater Poland) connects contrastive clauses; but that

Wanczlaw wszal voli Yanowi na ych dzedzine, an czski berze

1879 [1417], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 178:

(attested in Masovia) introduces a temporal clause of recency; as it just (was)


tak

Polish: tak

Silesian: tak

Inherited from Proto-Slavic *tako. First attested in the 15th century.

(in conjunction with jako) as well as, both, and


ano

Polish: ano

Silesian: ano

Inherited from Proto-Slavic *ano. First attested in 1400.

Essze yeszmy sandzili Jakuba sz panem Paszkem, ano m[e]y geszmy gemu skaszaly XXX grziwen

1879 [1411], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 344:

Potrasz stawil sø na ten rok, iaco mal, ano go ne chczano prziyancz

1902 [1400], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 19:

Iako mne pan kaszal na przewoth, ano nye bil moy

1895 [1422], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 45:

Gdisz przestøpyla przes prog domowi, nalyazla, ano dzeczø vmarlo (cumque illa ingrederetur limen domus, puer mortuus est)

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 17:

Synowye izrahelsczy... uczynyly søø... chleb prazny, bo nye mogly ukwaszycz, ano ge nøkaly Egipsczy (cogentibus... Aegyptiis)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 39:


bo

Polish: bo

Silesian: bo

Inherited from Proto-Slavic *bo. First attested in the first half of the 14th century.

etydate

Czso posual Jacub medzi mnø a medzi Bodzechnø, tho posual po prawe, bosmi tho sandzili

1887, 1889 [1388], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 461, Poznań:

Moui... pocazuiø, iz sø gresnicy ctuoracy; bo moui to slouo albo sedøcim, albo spøcim, albo lezøcim, albo uma[rłym]

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 10:

Panye woyczye, yusz bo czyą [y] pytham na prawye... yesthly to szlubyenye moczno

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 71:


by

Inherited from Proto-Slavic *by. First attested in the 14th century.

Grzeszni... godzi, bi vlapil vbogego (insidiatur, ut rapiat pauperem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 31:

Orandowal i[e]szm do gich domv, by penødze brali

1887, 1889 [1395], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1773, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) introduces a clause of aim; to, so that, in order to

Pamyantay, tobe vyele, by czczil suato y nyedzela

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 2:

Micolay prosil prze bok, by mu othpustil przisi[an]gą

1861 [1398], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 34:

Nye chczemy, by tho zgromadzenye navyedzal... kthory lagyk (nolumus tamen congregationem huiusmodi a laico visitari)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 721:

(attested in Lesser Poland) introduces a command; to

Swyøty Blaszey gemu rzekl: Wylo, mnymasz, by *twey møky mogly odyøcz miloscz bozø

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 320:

Roman Ianoui ne slubowal, bi mu szø gwalth ne sstal w gego domu

1902 [1405], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 272:

Sczepan zalowal, bi Przibkowa dzewka mu pancz grziwen wcradla

1888 [1401], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 109:

(attested in Greater Poland) introduces a clarifying clause; to

Boymisch syą, bichom pichą krolewstwa nyebyeskyego ny straczily

1874-1891 [Middle of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 235:

Byli krzywi, bo im był przykazał, aby nie spali; a kiedy przyszedł a oni śpią, pochwacili sie ze snu..., bo im było żal i srom, by jego pośledniej kaźni nie mogli popełnić

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 610:

Tocz yest volą bogą naszego, bychom pelnyly przykaząnye *yago

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume II, number 1:

introduces a subjective clause; in order to

Micol[ay] s Wawrzincem ne vmawal nigednei vmo[wi], bi meli pusczicz na przyaczele

1887, 1889 [1399], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1376, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

(attested in Greater Poland) introduces an attributive clause; in order to

Nie jesteśmy tako źli, bychmy to uczynili

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 790:

introduces a clausal clause; in order to

Bo by bog ne podpomogl me, przes mala przebiwalabi bila w pekle dusza moia (nisi quia dominus adiuvit me, paulo minus habitasset in inferno anima mea)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 93, 17:

(attested in Lesser Poland) introduces an unreal conditional clause; if

(Pothkomorze wszącz ma)... dwa rydla a nye wyączey, by tesz dwye alybo trzy dzedzyny myedzy dwyema granyczyl (etiamsi duas aut tres hereditates inter duos limitaret)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 63:

(attested in Masovia) admissive; albeit, although


li

Polish: li

Inherited from Proto-Slavic *li. First attested in 1395. Displaced by Polish czy.

Bødzeszly lychoty chowacz (si iniquitates observaveris), pane, pane, kto sczyrzpy?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 129, 3:

Ktoricole... zaklad weszmye..., tho gest konye abo gynsze bydlo..., nye mayą... dzelicz myedzy sobą, ale gestly zymye (si autem hiemali), tedy za tydzen, a gestly lecze (si fuerit in aestivo tempore), tedy za dwie nyedzeli mayą bycz chowany

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 9:

(attested in Lesser Poland) Introduces a conditional; if


ale

Inherited from Proto-Slavic *ale. By surface analysis, univerbation of a + le. First attested in 1398.

surf

Wyeza dokonana a myesszek wyproznyony czyny czleka acz nyerichlo ale barzo mąndrego (faciunt valde sed tarde hominem prudentem)

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLV:

Ne *ne[śladujmy towarzy]stua luda y crola buynego, ale bøchmy s touaristua crola s[miernego]

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 42:

Y przala Sara rzekøcz: Nye szmyalasm syø... Y rzekl gest pan bog: Nye tak, alesz syø smyala (non est, inquit, ita, sed risisti)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 15:

Ne taco nemilosciwi, ne taco, ale (sed) iaco proch

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 1, 5:

Iste testis yusch szan bil viroczil, ale palczow nye poloszil, nisch gy on wsperl

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 289, Warsaw:

Kosprawyli (narraverunt) my mne *zloscny bazny, ale ne yako zakon twogy (sed non ut lex tua)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 85:

Micolay yest plischy po ssestrze oczcza swego, po *strzynye, ale ne *rodzonye, po *ssczithnye, ku trzecze czasczy wssy Yawydzu

1915 [1427], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Lublin, page 538:

Sit autem omnis homo velox ad audiendum, tardus autem ad loquendum nyerychly alye w *momyenyw (Jac 1, 19)

1874-1891 [1438], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 353:

Jaco w Iedliczi bilo nemeczke prawo, ale sginaul przywiley

1861 [1398], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 23:

Møsza krwawego y zglobliwego szadacz se bødze gospodzin, ale ia (ego autem) w mnoszstwe miloserdza twego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 7:

Było na wysszem piętrze piekła jedno miasto..., w ktoremże były dostojne dusze albo namienione ku krolestwu niebieskiemu, ale do stąpienia Jesucrista (in quo erant animae predestinatorum usque ad Christi descensum ad inferos)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 395:

A nye chczelisce wnidz, ale nye wyerziliscze k rzeczi pana boga naszego. Szemraliscze w stanyech... y rzekliste (et noluistis ascendere, sed increduli... murmurastis)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 26:

Pamyøcz czczącz... dzewicze Mariey... y... Ihu Crista, ale y blogoslawyonych apostolow

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 53:

Ale gesce et adhuc

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 73:

Tenczy ma mecz varø kresczyganskø, a ne telko skutkem, alle tesze y szerczem

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:

Nye masz myecz any chwalycz balwana zadnego, alye thylko tego boga w throyczy gyedynego

c. 1478, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 13:

Pomocz gych zwyotszeye w pyeklye od slawy gich. Ale wezda (verumtamen) bog odkupy *dusze moyę od ręky pyekla

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 48, 16:

Przeto baly syø cy iscy lyvdze boga, ale wszakosz (sed nihilominus) takesz y swim modlam syø klanyaly

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 41:

Nye bødze wynyen gensze bi gi uraszyl, alye wszdy abi (ita tamen ut) gego roboti a gego nakladi na lekarze ma gemu wroczycz

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 19:

Owa merne poloszil ies dni moie; ... Ale zaprawdø (verumtamen) wszelika prosznoscz prokni (omnis) czlowek sziwøczi. Ale zaprawdø (verumtamen) w obraze przeszedl czlowek

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 38, 8–9:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) Introduces a contrastive clause; but

A tesze sziin boszy gestcy on nam byl dzan. Alle kakecz tho dzeczøthko gest bilo?

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3a:

Potem sinowye Helen...: Supha a Iemma... a Hamai... Sinowye Ether: Iephone a Phaspha a Ara. Ale (autem) sinowye Ola: Aree a Anihel

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 39:

(attested in Lesser Poland) Adds to the previous context; but, however

Acz nesmerne gesm rozumal, ale pow[y]szal gesm (sed exaltavi) dusza moyø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 130, 3:

(attested in Lesser Poland) Connects non-equivalent sentences; but

Zadni pocorni nye gest przes nądze, acz niczs ale smyech ss nyego walayą any go... dbayą

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 245:


ani

Inherited from Proto-Slavic *ani. First attested in 1386.

Palatinus nigdi ne bil tey nyue w dzerzenu, o yansz zalowal, any gospodarzem

1915 [1396], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Krakow, page 537:

Falislaw s Wiszni ne wsząl gymena v Maczea za gedennacze grziwen... ani mney, ani wanczey

1895 [1420], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 152:

Ne szabyay bratha svadą, rąką, caszną any slą radą

15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 3:

Ne szabyay bratha swadą any røkø, kasnø, any radø

1399, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 1:

Non occides nicogo røkø ani szlim przicladem, ani rzeczø slowa slego, ani k[a]sznø, ani kthorą szlą radą

1440, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume V, number 4:

Nechaycze molwicz... lichoty. Bo ani ode wzchoda, ani od zachoda, ani od pustich gor (neque ab oriente, neque ab occidente, neque a desertis montibus, Puł: ny... ny... ny), bo bog sødzø iest

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 74, 6:

Raczcze any zadny czlowyek ma szadzycz przyszasznyka... przesz gego vyny

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 364:

Ani czy dedziczi, ani Borek byli gospodarzmi dzedziny[e]

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8277:

Any lylya byalosczya, czyrvona roza krassznosczya, any nardus szva vonyosczya, zamorszky kvyat szva drogosczya Maryey szya rowna

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 212:

Czterdzesczy grzywen possasnich, a ne skodnich any platowych, Vochna... wnosla do Lubanyey

1895 [1427], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 167:

Braczya wszythczy... mayą myeczi odzyenye schare pospolyczye any barzo byale, any barzo czarne (in... colore non prorsus albo vel nigro)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 708:

Dzerszek yest krwø bliszszi... ku Szacovu nisz Ramsz ani gego strig

1902 [1406], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 306:

(attested in Lesser Poland) connects negated elements; not, and not

Pecz ne vcradl duos equos... ani tego wzitka jma

Szpowadami szø..., yszeszmi... podrosznika na nocz ne polozili any yemw drogy ne wkazali

End of the 14th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 1:

Jacobus... za poczestnego, czsnego od zadnego w szadnem zawodze podesrzany ani yest nalesøn y prze dobri luth... za *tagego myan, dzirsan y chowan

1915 [1474], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Sieradz, page 540:

Ani przebiwacz bødze przi tobe zglobliwi, any przebywacz bødø neprawy (neque habitabit iuxta te malignus, neque permanebunt iniusti)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 5:

Ianow oczecz any szam ne prossyl kmeczy pana Yanowich do Zagorzicz..., any naymowal

1895 [1426], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 166:

W xanzeyi pusczyey... any stampycz na swyerz nye stawyam, anym xanzego swyaza ny[e] pokrathl

1921 [1471], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 197:

Abiscze vy tose ne kradly any slodzegmy byly, any ktorego cloueka szabyly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 175a:

Ne gest powyszono sercze moge any wznesle gesta se oczy moge, any chodzyl gesm w welykych, any w dzywech nad mø (non est exaltatum... neque elati sunt..., neque ambulavi..., neque in mirabilibus super me)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 130, 1–2:

Sczepan Brilewsky Thomy dwayczy ne *szodzal w klodą y dwayczy ne wyszadzal any mu mecza gwaltem wsąl

1861 [1435–1437], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 24:

Oczecz od nikogo iest vczynyon any stworzon, any porodzon (pater a nullo est factus nec creatus nec genitus Ath 20)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 111a:

Strzegl iesm drog boszich any iesm zle nosil od boga (custodivi vias domini nec impie gessi a deo)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 24:

Then czlowyek sbyegl any nye vczynyw dosszycz podle prawa, nye oszadzywsszy podla szemszkyego wkładu

1925 [1432-1437], Roczniki Historyczne, volume XV, Pyzdry, page 68:

(reduplicated, attesed in, Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) neither … nor

Lesser Poland; Greater Poland; Lesser Poland; Greater Poland


albo

desc

Polish: albo, lebo (Southern Greater Poland)

Silesian: albo

Inherited from Proto-Slavic *alibo. First attested in 1424.

Za wykupyene albo za zbawenye duszch swych (pro redemptione animarum suarum)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 52:

Obyatuyemy thobye za czyrkew swantø albo za zgromadzenye wyernego krzesczyanstthwa (offerimus pro ecclesia tua sancta catholica)

1426, Kanon mszy św., Canon missae., volume IV, page 313:

Puste albo ploche sweszrą indomita fera

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 358:

Nie było im łacno albo podobno kogo ukrzyżować

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 774:

Czyebe tego dlya albo przeto namiloscziwszy oczcze... prosymi (te igitur clementissime pater... rogamus)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 50:

Abychø zyawily albo zwyestowaly (ut annuntient)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 101, 22:

Acz tesz... vmowa nye vczyaszi albo nye barso vraszi, szlowye nye vdraczy

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VII, page 573:

W pamøcz wroczy se lychota elbo zglowa, albo neprawedlnost oczcz[o]w yego (iniquitas patrum eius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 108, 13:

Gospodzyn... wezrzal gest..., bi rozwøzal syny zagubonych albo zabitich, albo zginolich (pro zginølich) (ut solveret filios interemptorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 101, 20–21:

(attested in Lesser Poland) or, that is, i.e.

Jako ya thakan ymal vmowan s Falkem, kedybych yemu szytho spasl albo lankan, tedi myal bracz othe *mye szytho za szitho a trawan za trawan

1950 [1427], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 275, Warsaw:

Jako mne vinouath Stanislaw dwadzescye groszy za yastrab albo dobri crogulecz

1950 [1427], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 223, Warsaw:

Gdy mąszczyszną... szwey zenye wyanvge... stho grzywyen albo mnyey lubo [w]wyączey

Thy albo ga moszesz dzysza albo iutrze s tego svatha szycz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14b:

Lepey syą modlicz, nysze cziscz albo syą vczicz

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 242:

Elzbyetha... jezdzila do Sczepana w dom, aby yey spelnil pyenandze podlug zapysu... albo wwązane dal

1895 [1423], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 162:

Kyedy komv s prawa przyszagą szkazą albo o dlug, albo o layanye, albo o czokoly bandz..., a then, czo by myal nosycz przyszagą, nye bylby..., czo gest o to prawo?

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 212:

W onich takye ma vzrzecz albo thu, albo onam vczyechą

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 238:

(attested in Masovia, Lesser Poland) either, or

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

Davam szya vynyen bogv *wszechmogocemv..., czom szgrzessyl... dotknyenym albo *szmyecham

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 3:

*Podrossznye albo blakąyączye et egenos vagosque induc in domum tuam

1880-1894 [XV p. pr.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 300:

Gospodne, takoly szywø albo w takych szywot dvcha mego (si sic vivitur et in talibus vita spiritus mei)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ez 10:

Moui to slouo albo sedøcim, albo spøcim, albo lezøcim, albo uma[rłym]... a tim usem tecto bog mylosciuy moui

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 11:

Vszrzal bog, isto zemya gest szø skaszyla, albo bilo wszitko stworzenye (omnis quippe caro), isto szø skazylo

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 12:

Panye,... przecz yesz myø poslal? Albo støøt, yakoszesm szedl ku ffaraonowy..., znødzyl lyud twoy (quare misisti me? Ex eo enim, quo ingressus sum ad pharaonem..., afflixit populum meum)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 23:


ali

Univerbation of a + li. First attested in the 15th century.

Rudda nye othworzila szye na roly... woytha, aly othworzila szye na roly claszthorney

1880-1894 [1436], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume III, Krakow, page 332:

(attested in Lesser Poland) Introduces a contradicting clause; but

Kristus... rzekł ku swem zwolenikom: Kiedym was słał przez moszny, przez toboły..., azali wam czego niedostawało? A oni rzekli: Wszegośmy dosyć mieli. Ali już kto ma mosznę, weźmi i tobołę (sed nunc qui habet sacculum, tollat... peram Luc 22, 36)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 638:

Iakom ya ne mal dzewcze mey vosza ani con[a dacz], ali na mego concza smerczy

1920 [1424], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 237, Zakroczym:


abo

Inherited from Proto-Slavic *abo. First attested in the 14th century.

Werzø w... szwøtych v *polszpostwo abo opczowane (credo in... sanctorum communionem)

Vbaczywszy abo vznawszy (considerantes I Petr 2, 12)

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 165:

Laska pokriwa wy[e]loscz abo wyelycoscz abo przeszlysnoscz grzechow (multitudinem peccatorum I Petr 4, 8)

Azaly placzesch... nądze abo szmyerczy an forte ploras... miseriam, an forte mortem?

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 260:

Zemsczy pyszarze... bracz mayą... za kaszde wpyszanye asz do koncza rzeczy geden grosz abo na począthkv rzeczy pol grosza (unum grossum aut in principio medium... grossum)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 79:

Moge na prawo abo na lewo

1879 [1424], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 298:

Tako mi pomozi bog..., ezem ymal s panø potkomorzinø smowø, eze ymala wzøcz penøcze za Ziroslawicze abo veczne docupicz

1888 [1400], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 77:

(attested in Masovia, Greater Poland) (whether...) or

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

*Jakøm ya nye wyrambyl drew abo drzewą w lessye

1950 [1470], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2992, Warsaw:

Spowadaycze se gospodnw myloserdza yego... Zbo starl yest wrota moszøndzowa (confiteantur domino misericordiae..., quia contrivit portas aereas)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 106, 16:

Duch moy nye bødze w czlowyecze na wyeky przebi[wa]wacz, abo gest czyalo (quia caro est)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 3:


le

Middle Polish: le

*Nyą raczy mą zapomneczi, le mą raczy szobe przypyszaczy

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 60:

Bo yako gymyenya wyeloscz a czczi tego swyata nabiczye cziny ludzi nadąte a pischne, tako potąpyenye a vbostwo, le skromne, czini vbogye duchem

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 235:

Gorze temv, lye duschy y czyalv ktorego..., yen nye zdradzyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 546:

Iesus... dluzey począl szye modlycz, lye przeto dluzey szye modly, yze blyzey ku smyerczy ydzye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 599:


jak

Polish: jak

Silesian: jak

Inherited from Proto-Slavic *jako (“how, in which way”). First attested in the 15th century.


asi

Inherited from Proto-Slavic *asi. First attested in the 14th century.

Suøta Katerina... ne meskacy iesc stala, ue zlem ne lezala, asy y ty <...jeż są> v blødnem stadle lezaly, ty iesc suoiø naukø otuodila.

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 39:


aza

Middle Polish: aza

Univerbation of a + za. First attested in the 14th century.

Maria dzewicze, prosmy sinka thwego..., haza nasz hwchowa othe wszego szlego

1937 [1408], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number B, Krakow:


a

Polish: a

Silesian: a

Inherited from Proto-Slavic *a, from Proto-Balto-Slavic *ō. First attested in the first half of 14th century.

etydate

and (used to continue a previous statement or to add to it)

and then (used to say an event will occur if some requirement is fulfilled)


jako

Inherited from Proto-Slavic *jako. First attested in the first half of the 14th century.

introduces relative temporal clause; when


dlaczego

Polish: dlaczego

Silesian: dlŏczego

/dlʲaːt͡ʃʲɛɡɔ/

/dlʲɒt͡ʃʲɛɡɔ/

Univerbation of dla + czego, literally “for what”. First attested in the end of the fifteenth century.

etydate

Dvch boszy na myą, dlyaczego pomazal mya vzyawyacz vbogym (propter quod unxit me, evangelizare pauperibus misit me Luc 4, 18)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 307:

(attested in Masovia) that's why, so, ergo


gdzie

Polish: gdzie

Silesian: gdzie, dzie (Opole)

Inherited from Proto-Slavic *kъde. First attested in the 14th century.


że

Polish: że

Silesian: że

Reduced form of iże, eże, inherited from Proto-Slavic *je že (neuter acc. sg. of *jь že), from *je n sg (“it; that”, accusative) + *že (emphatic particle). Compare English that, Old Norse at, German dass, Ancient Greek ὅτι (hóti). First attested in 1396.

subordinate clause
subordinate clause#English

Przistøpyøøcz kaplani synowye Levi, ktoresz to gest zwolil pan bog twoy, aby slvzili y blogoslavili ymyenyv gego, ze wszitka rzecz gich slovi syø kona a wszelkø rzecz cistø albo nyecistø sødzicz mayø (quos elegerit..., ut ministrent ei... et ad verbum eorum omne negotium... iudicetur)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 21,5:


aż

Inherited from Proto-Slavic *aže. First attested in the first half of the 14th century.

Wøczsla[w]ow synowecz dal policzek I[a]cuboui parobku, as sø crwa oblal

1888 [1401], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 116:

Yacom ya ymal s Potrkem liczbø, aze ne mal na mø o sszethm cop zalowacz

1920 [1410], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1458, Płońsk:

Pop[r]ossimi Mariey mathki yego, asz nam ghot[o]wa v ssina swego vprossicz daru ducha swenthego

1915 [1423], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 209:

Jako ja tho vyem, haze Pyotr Stanislavem sgednan

1950 [1461], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1118, Warsaw:

A gdy szye masczisny zwadzą a ud[z]erzy geden drugego kamyenyem..., tako asz nye vmrze, ale asz lązą (leg. lęże) w lozv (et ille mortuus non fuerit, sed iacuerit in lectulo Ex 21, 18)

1882 [End of the 15th century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 283:

(attested in Greater Poland, Masovia) connects clauses; that

Quousque jus fiet inter ipsos vlg. asz prawo przebeszy

1887, 1889 [1399], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1300, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Nye odetchnyesz, az s nymy y zgynyesz (donec extermineris)

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 4:

Yacz poydø z nyenagla..., aze (donec) przydø do Seyr

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 33, 14:

Jedno ją wziął, aż natychmiast ona ista sucha laska puściła odrośli

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 32:

(attested in) as soon as, at the moment when; immediately after


czyli

Polish: czyli

Silesian: czyli

Inherited from Proto-Slavic *či li. By surface analysis, univerbation of czy + li. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Gyesthly k themu... domu tha nyewyastha blysza, czyly[…] dzyeczy, czyly czo prawo, a ktho gy ma wszyacz albo oszyescz?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 24:

(attested in Greater Poland) which is actually


dlatego

Polish: dlatego

Silesian: dlŏtygo

/dlʲaːtɛːɡɔ/

Univerbation of dla + tego, literally “for that”. First attested in c. 1498.

univ

Oszwyeczylesz mathką szwa dvchem szwyathym. Dlyathego czye proschą, panye, yzby oszwyeczyl szyercze moye, bo grzechy moye sza nyewymowne

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 159:

O kthore ssbyczye na mya zalvye o robothlywego kmyeczya Andrzeya..., aczbych czo vdzyalal, tho dlathego w skodzye szwey, w borv szwoym, gdzye my szkoda dzyelal

1950 [c. 1498], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1804, Warsaw:

(attested in Masovia) that's why, because of this,


lecz

Polish: lecz

Silesian: lecz

Inherited from Proto-Slavic *lěče. First attested in 1415. Compare Old Czech leč.

Krystus schedl do Ierusalem y vypądzyl przedayące y kvpvyące, ktorasz rzecz mynye (pro myenyą), yze ynegdy szye nye stalo, lecz tey Vyelykey Noczy (quod numquam ab eo factum dicunt nisi in Pascha)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 203:

connects oppositely two rows or sentences; only

Tako panna, yako pany ma to wedzecz, czszo szø gany. Lecz riczerz albo panosza czczy *szensko twarz, tocz *przisluchsza

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 76:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) contrastive conjuncton; but

Prawi sød bødze myedzi wami, lyecz myesczanin, lyecz przichodzen sgrzeszilibi (sive peregrinus, sive civis peccaverit)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 22:

Ale dvsze, ktoresz... *nyeczø sgrzeszø, lecz bødz myesczanin, lecz bødz goscz (sive civis sit ille, sive peregrinus), ... sgynye z lvdv swego

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 30:

repeated, expresses an equivalent association; both... and


żeby

Polish: żeby

Silesian: żeby

From że + -by. First attested in the 15th century.

Tegdi ten, yen bi myenil, zebi yego bili role... ma doswyatczicz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 88:

Aczbi syąn prigodzilo, zebi nyektori nyeprzyiaczel... na nyekogo wrzvczil syąn (quod... irruerit) gy zabycz chczancz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 86:

Pakli nowø rzecz vcini pan, zebi *otworzocz zemya vsta swa polknølabi ge (ut... deglutiat eos)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 16,30:

Bo gest to to prawo dzewek Salfaad od boga vidano, zeby syø swadzbili, s kim zechczø

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 36,6:

Zebichom na them kazanu prziszli g boszkemu posznanu po them zawithanu

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 218:

(attested in Masovia) introduces a subordinate clause; that

Gdyszem umrzecz ymyal, prothoszem tho kazal popysszacz, zeby tho na mey duszy mye zostalo

1864 [15th century], Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis nunc primum e codice autographo, volume III, Krakow, page 354:

Aby snad nye bili myedzi wami møsz albo zona..., gegos to by sercze bilo odwroczono od pana boga twego dzysz, zeby sedl (ut vadat) y slvzil bogom tich narodow

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 29,18:

Paklibi ktori krziwi s przerzeczonich ku moczi prziycz bi wsgardzil, tako zebi prawu staacz nye chczyal (sic quod iuri nollet parere)..., tegdi... tho wschisthko onemu, komu zaloscz yest, dano ma bicz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 93:

Gensze (sc. kapłan) pyrwe offyervge za grzech, zakrøczyw glowø gego, tako zebi syø gardla *dzerszalo (retorquebit caput eius ad pennulas, ita ut collo haereat) any owszem gey vrwacz

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 5,8:

(attested in Lesser Poland, Masovia) to, so that, in order to


niż

Polish: niż

Silesian: niż

Inherited from Proto-Slavic *niže. By surface analysis, univerbation of ni + ż(e). First attested in the 14th century.

surf

Maczek ne dal lista wysszey data (pro daty ?), niz iaco byla oprawa

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8324:

Wibral iesm odrzuczon bicz w domu boga mego wøczey, nisz bidlicz w przebitczech grzesznicow (elegi abiectus esse in domo dei mei magis, quam habitare in tabernaculis peccatorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 83, 11:

Milowal ies zloscz nad dobrocz, lichotø wøcey, nisze mowicz prawdø (iniquitatem magis quam loqui aequitatem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 51:

Dobrze gest pfacz v pana, nysz pfacz we czloweka (bonum est confidere in domino, quam confidere in homine)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 117, 8:

Czastokrocz syą przygadza, ysze geden pylnyeyszy gest syebye obeszrzenya y syedlenya nysz drvgy

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 45:

Iacosmi vissego posagv Dzychne VIII marcas vyrzødnego ne røczili nis iaco Katherzine

1960 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 263, Pyzdry:

Iacosim dal vanczey penadzi nisze dwescze krziwen na Cobile Pole

1959 [1404], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 752, Poznań:

Peczna yest ossobna dzedzina nisz Gilowecz

1902 [1409], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 385:

Jacom ya o than krziwdą oth Micolaya wstal, esze my vyssey kasal robicz, nysem mal umową

1921 [1426], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 311:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) used in comparisons, to introduce the basis of comparison; than

Toma ne vczinil moczi nat Chroslø... pirwey, nis se wansoual

1959 [1389], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 239, Poznań:

Iako Symanowi prziszøndzono Swønchowo mene pirwe, nisz gy Swøch obesall

1959 [1391], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 111, Poznań:

Jacom bil poslem ot Maczka do Piotrasza, bi zaplaczene wszal dwadzescze griwen gotouich, nisz ktorø skoda vczinil na Sczepana

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 332, Poznań:

Iaco Potrek do Kaliszkego slal zøndayø miru drzewey, nisz w zemi zawadzil

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 446, Poznań:

V wody szø poczina czescz drzewey, nisz gdi szødø gestcz, tedyø na røcze dayø

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 57:

Yakom przod dzelil Byenka z braczą, nysz szye tho rancoyemstwo stalo

1960 [1422], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 706, Pyzdry:

Dal im przethtim rok otpusczenye ('odpuszczenia'), nysz sye tho pobranye stalo

1959 [1426], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1229, Poznań:

Jacom ya s Pawlem smowi nye ymal lista wannego pirwey dacz nisze w gimenye wwansanya

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2839, Warsaw:

A prosczye trzeba *wschitgyego schesczyorga blogoslawyenstwa naprzod myecz, nysz tho przidzye

1874-1891 [Middle of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 244:

(attested in Greater Poland, Sieradz-Łęczyca, Masovia) introduces a temporal clause; before

Ale pirworodzone wolv, owcze y kozy nye dasz viplaczicz, bo iest prziswyøczono bogv. Nisz krew przelegesz na oltarzv (sanguinem tantum eorum fundes super altare) a tvk zakadzisz na wonyø *przechatnø panv

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 17:

Scepan pospolnych sdzegen ne zayøl, nisz yako ye zaztal ot pyanczy lath, tako ge grodzy

1888 [1411], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 125:

Tho skazvyemy bicz... proszne, nisz wsdy przerzeczone dzewky wroczicz szą mayą k gych dzedzynnym cząsczam (quin praefatae filiae redeant ad earum hereditarias porciones)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 76:

(attested in Greater Poland, Masovia) introduces a contradicting clause; but, however

Iako Sandziuoy... wmovil medzi mnø a medzi Sczepanem, esz ne mal na mø niyednego roku stacz, nisz przet timi pani, czso sø nameneni

1959 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 362, Poznań:

(attested in Greater Poland) introduces an exclusionary conditional clause; unless only

V ych rące bądzye podan szyn czlovyeczy... any szye zzalvyą yego nyevynnosczy, nyz kako vyelyką... mąką bądzye vmączen

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 545:

Iaco prawe wemi i swaczczimi, nisze cazal za ząn dacz zastawan w dzezandczi grziwen, a coszm zaplaczil

1958 [1394], “Nieznane czternastowieczne roty polskie z ksiąg sądowych ziemskich krakowskich [Unknown fourteenth-century Polish oaths from court records of Krakow landowners]”, in Zbigniew Perzanowski, Mieczysław Karaś, editors, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego [Scientific Journals of the Jagiellonian University], volume I, Krakow, page 239:

(attested in Lesser Poland) corruption of iż(e)


też

Polish: też

Silesian: tyż

Inherited from Proto-Slavic *tъže. By surface analysis, te(n) + -że. First attested in the 14th century.

Cczczi oczcza y maczerz, a nye zabyay *nikoko tesz

1417, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume IV, number 1:

Nye... cziny *svadeczva falszyvego. Tesz nye poszanday szony blisznego twego

c. 1450, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume V, number 2:

Ne gest swøty, yakosz gest gospodzyn any tesz (neque enim I Reg 2, 2) gest gyny krome czebe

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ann 3:

Gebal gestcy... bila posznala, yszecz dzeuicza gest bila porodzila, a po porodzenv gestcy tesze ona dzeuiczø bila szostala

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4a:

Gako tho vy szamy dobrze vecze y tesze vy o them tho czøsto *slychake

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1a:

Ne dagcze vy chualy ginsemu bogu nisly mne. A tese vy krzyvo ne przyszøgagcze

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 175a:

I kalsdacz tesze neuescza thvarsz ne moszecz bicz ona tako vboga

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3b:

Ony richlo vmiragø albocz tesze ony slø smerczø *dzynø

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 12a:

Thysz nye tylko gnyew krola nyebyeszkyego vblogala, alye thesz z nyeba gy zwabila

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 61a:

Kyedy macz ymrze, dzeczy cząsczy od oczcza szadney nye poszysczą wygyąwszy to, ysz oczecz gynszą szoną chczal poyącz abo tesz (nisi tunc) gdyby marnye gymyenye chczal roztruoszycz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 38:

Prosnoly przidzesch, thesch proszno odydze[s]ch

1902-2024 [1446], Pamiętnik Literacki, volume XXVIII, page 307:

Opyekadlnyk dzeczy dzedzyny gych przedacz alybo granyczicz, alybo thesz (seu etiam) straczycz nye moze

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 56:

Vstawyamy, ysz gdyby kthore sczepi... yvsze przyąthe vykopany, aczby tesz (etiamsi) byly wlosthne tegosz vykopacza, polowiczą tych tho sczepow osthawycz na zemy... kaszdy wynowath bącz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 49:


gdy

Inherited from Proto-Slavic *kъdy. First attested in the 14th century.

Tekdi, gdi stala ossada pane bytgostkey hy Paskowa, tedi poslali comornika hy vosnego do paney hy do Paska

1861 [1398], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 34:

Gospodzin wislucha me, gdi wolacz bødø k nemu (cum clamavero ad eum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 4, 4:

A czemu nam smutek, gdi ta panna wyesele

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 74:

(attested in Lesser Poland) introduces a temporal clause; when

Nasiczon bødø, gdi se pokasze slawa twoia (cum apparuerit gloria tua)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 16, 17:

Gdy przyda namyleyszy k thobye, tedy barszo szeczknyesz szobye

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 61:

A gdy szye to przedanye stalo v Yerusalem, ... potenczass (leg. pod ten czas) lepak slonce pomyrzklo

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 516:

Potem, gdy gescze gey lata nye byly wyszly (dum adhuc esset iunior annis), gest yą dal za mąsz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 26:

(attested in Lesser Poland, Masovia) as soon as

Gdi vpadne, ne zarazy se (cum ceciderit, non collidetur), bo gospodzin podclada swoiø røkø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 25:

Gdzyez vkazvye, yze gdy yest s nymy byl, vschakosch od nych nye mogl poznan bycz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 623:

(attested in Lesser Poland) although, even though

Gdi ies widzal zlodzeia (si videbas furem), beszal ies s nim

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 19:

Gdi wlodika zabye wlodikąn. Gdi wlodika zabye wlodikąn, za wlodikąn zabytego cztirdzyesczy grziwen zaplaczycz bąndze vynen

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 88:

Mow sze mnv, bocz mam dzalo, gdycz szya sze mnv movycz chczalo

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 76.:

Bo gdy sądza vkazuge sprawiedlywoscz, tedy wsporcze odstąpvyą od pothwarzy

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 47:

Gdy kmyecz kmyecza zabige

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 30:

(attested in Lesser Poland, Masovia) introduces a real conditional clause if

Gdy kto nye czczącz sądv naszego przed sądem myeczą abo korda dobylby (ubi aliquis... gladium praesumpserit extrahendum)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 18:

To tesz chczemy, gdy (sii) slvszebnyk przy dzeczkowanyv nyektorego zemyanyna s pacholky sądzey gwaltem we wsy... abo za granyczamy... bylby odbyth, tedi taky zemyanyn nam... przepadnye wyną pyathnadzescza

(attested in Lesser Poland) introduces an unreal conditional clause if

Chcza czyrzpyecz mąką y wsz[y]thky szle phyle ymyecz v mego oczcza na dworze, gdym nye przebil za morze

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 163:

Bo czsso pomoze albo platno tobye gine z sobą gednacz a pocoycz gdi w t[w]ey duschi gest walka grzeschna?

1874-1891 [Middle of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 243:

[I]sze gdy wszelky czlowiek sam swey rzeczy drugdi nye mosze przewiescz (quia cuilibet summa defensio non est neganda, Sul 23: ysze kaszdemv... obronyenyee nye ma bicz *zapraano), przeto chczemi, abi kaszdi czlowiek ktoregokoli stadla bąndz, przed sądem sobie rzecznyka zrządzyl

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 11:

Alye szly dvch Yewa szdradzyl, gdy gyey ovocz ruszycz radzyl

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 134:

(attested in Lesser Poland, Masovia) introduces a causal clause; because

Iacosmi przi tem bili [y] iednaczmi, kdi Heduigis viznala Swanthochne czøscz w Przetoczne

1902 [1400], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 29:

(attested in Greater Poland) introduces a clause relating to the previous; as; how

Y vzrzal, gdy møczyly sø sye (cum tribularentur), y vslyszal modlytwø gych

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 105, 42:

O them (sc. ustawienie), gdi kogo gaba gwalthem

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 86:

(attested in Lesser Poland) introduces a subordinate clause; that

Acz syąn przigodzy, gdi nyektori czlowyek, poswaph drugyego do sandv, bandzye nayn zalowal (item contingit, quod quandocumque aliquis homo evocat alium ad iudicium et de ipso querulatur), kako zytho yego... vipasl, tha zaloba ma bicz sandzona kv vynye po polsku rzeczoney pyanczdzesyanth

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 94:

(attested in Masovia) connects clauses; that


lub

Polish: lub

Silesian: lub

Clipping of lubo. First attested in c. 1487.

Jest w Golianach Joh[annes] Gysthor lub Gysthorek

[c. 1487], Adam Wolff, editor, Rękopiśmienne ekscerpty Adama Wolffa pochodzące z mazowieckich ksiąg sądowych, Grójec, page 4 a:

(attested in Masovia) or, that is, and/or


bądź

Inherited from Proto-Slavic *bǫdi. First attested in the 15th century.

Bandz ona szla za gyny mąsz, bandcz nye szla

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VII, page 547:

Bødz to olegem pokropyona, bødz to sucha wszytkym synom Aaronowim rownøø myarøø rozdzyelona kaszdemv bødzye

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 10:

Acz komv... rzeczy... bądz zlodzeystwem, abo zbogem... vezma, ten gdy przed rokiem... sadownye nye vcziny, ... ma bycz dawnoscza odrzvczon

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 50:

Mayąly okolyczną myasta... layano albo nye layano ortel s przyszwolenym gych dzedzynnego pana, bandcz on duchowny albo szwyeczky, az on gym odpusczy, az maya v nasz ortel bracz?

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 295:

(often repeated, attested in Lesser Poland) either ... or

Ale dvsze, ktoresz z pychy vcinyø *nyeczø sgrzeszø, lecz bødz myesczanin, lecz bødz goscz, ktoris przeciw panv szemrzøci byl iest, sgynye

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 30:

Chczallyby tesz ktory pan bandz duchowny albo szwyeczky szvoym poddanczom przyszvoly[cz], aby mogly waszego prawa pozywacz

Bancz to stary albo mlody sząthny nye udze szmyertelney skody

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 11:

Bancz vbodzy y bogadzy szvythky ma kosza potraczy

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 178:

(often repteaed, attested in Masovia) as well as; both ... and

often repteaed; attested in Masovia; often repteaed; attested in Masovia

Wysłuchawszy dziewica Marja ty słowa nasilniej się zmęciła, przeminiwszy swe światłe oblicze i spadła jej barwa krasna jako roża, bądź przeminiła się w białość

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 24:

A Sara bødz w dzewyøczydzeszyøt leczyech y porodzyla?

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 17:

Wszdawam szwemu mazowy wszyczko, czokolwyek mam... besze wszey zawady bądz od przyrodzonych, ale thako ysz ya mam y chczą panya bycz, pokom zywa

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 68:

(attested in Greater Poland) though, although


gdyby

Polish: gdyby

Silesian: gdyby

Gdyby ktho kogo zabyl, ranyl, yako mayą na nye doszwyaczycz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 31:

A gdibi bil plascza ne wrzocil, tegdy tego rakoyemstwa przoszen

1895 [1418], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 144:

Gdyby ktho mowyl o rayczach przed dzyedzycznym panem. Pythalysczye nasz o prawo thymy szlowy: Gdyby kthory czlowyek rzekl przed dzyedzycznym paanem o rayczach mowyącz, aby nye byly prawdzywy..., czo then za tho przepadl?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 37:

Gdibi sią w sądzie zwada stala (de trubatione iuris)

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 273:

(attested in Greater Poland) introduces an unreal conditional; if

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Alye tego myly Cristus yavnye nye rzekl, gdyby yny slyschely, alye ysch tego nye baczyly, bo nye chczyal myly Krystus grzecha Iudaschova

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 549:


tedy

Polish: tedy

Silesian: tedy

Inherited from Proto-Slavic *tъgъda. First attested in the 14th century.


jestli

desc

Polish: jeśli, jestli, jeżli, jezli, jesli (Middle Polish), żeśli (Near Masovian)

Silesian: jeśli, eli, ejźli, eźli, jeli, jesi, jeźli

→ Old Ruthenian: єсли (jesli), єсьли (jesʹli), єстли (jestli), єстьли (jestʹli)

→ Russian: если (jesli)

Univerbation of jest + li. Compare Old Czech jestli. First attested in the 15th century.

Mnye wthoremu *dzeye luthy. Geszlisz nag, przyodzey[ey] [bo]thy

1927 [c. 1455], Kazimierz Dobrowolski, editor, Przyczynki do dziejów średniowiecznej kultury polskiej z rękopisu szczyrzyckiego, Szczyrzyc, page 324:

Wstan, mystrzv, othpovyecz, gyesthly vmyesz, za po polskv nye *roszvnyesz

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 81:

Gestly we sswadze Pyotr Iana vranyl, tedi Ianowo swiadeczstwo ma bycz przypvsczono

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 23:

Yeszlysz szyn boszy (si filius dei es Mat 4, 3), rzekny, yszeby kamyenye tho chlebem szyą stalo

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 300:

(attested in Lesser Poland, Masovia) introduces a conditional; if

Nye wybyeray yvnochv ywnochy z czwdnyma oczyma, alye szlwchay, yestly dobra yesth, czychyma wchoma

1874-1891 [End of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Zator, Lesser Poland Voivodeship, page 145:

(attested in Lesser Poland) introduces a subordinate content clause; whether


choć

Clipping of chocia from frequent use. First attested in the 15th century.

Jakokoly stary obyczay dawnego prawa bandze odmyenyon w lepsy obyczay, tako wszdy ma szye szostacz, czo szandzono starym obyczągem, chocz any woyth ten s tymy obyczaymy ku prawu nye przyszągl

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 360:


jeno

Polish: jeno, eno (Malbork), ano, jano (Kociewie)

Bocz panami stogy weszele, ... i oth nich wszytkø dobrocz mami, gedno na to szamy dbaymy

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 88:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) but at least

Iaco Yan Oleszski swey szestrze niczs wanczey ne vinowath, yedno to, czso yey obranczil

1902 [1404], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 219:

Iaco Ian ne ranczil za kmecza niczsz daley, yedno do Buku

1902 [1408], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 358:

(attested in Greater Poland) Denotes maximums in comparisons; as

A chocz gest ogon, gedno pamøcz smercy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 137b:

Azalyby nye mogl bycz zbavyon rodzay czlovyeczy, yedno eszby ty czyrpyal (non potest genus hominum aliter salvari, nisi te oporteat ab impiis necari)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 167:

(attested in Lesser Poland) if not; unless

Bog... yethno mv drzewo zakasal, by go ophszeyky nye rvszal, ... rzeknacz yemv: Gyethno ruszych, tedy pewno vmrzecz mvszysz

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 131:

(attested in Masovia) if at least; if ... just

Gedno ysze zakon twoy myslene moge gest, tegdy snadz zghynal bych (nisi quod lex tua meditatio mea est, tunc forte periissem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 92:

Gyedno przyszla zona gyego, a scz[ą]glą rąka do nyego, esz gyey w rąka wpathl lyst

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 233:


ać

Silesian: ać

Przeto gdisz raczysz myloszcz a prawdø panu memu vczynycz, day my to wyedzecz..., powyecz my to, acz poydø gynødi na prawo albo na lewo

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 49:

P[rze]puscy, acy virzvcą sine eiciam

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 74:

introduces a subordinate clause; to, that

Postoy malvczko podle obyati swey zapaloney, acz odydø

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 3:


cóż

Polish: cóż

Silesian: cōż

From co + -ż. First attested in 1301–1350. Compare Old Czech což and Old Slovak čož.

Expurgans innocenciam suam al. szwoyą nyevynoscz, czosch byla obwyny[o]na o bothy *zyamischowa

1923 [1478], Helena Polaczkówna, editor, Najstarsza księga sądowa wsi Trześniowa 1419-1609, Trześniów, Podkarpackie Voivodeship, page 100:

(emphatic, attested in Lesser Poland) because


zatem

Polish: zatem

Silesian: zatym

Inherited from Proto-Slavic *za tomь. By surface analysis, univerbation of za + tym, influenced by potem. First attested in the 14th century.

surf

Nicholt tenetur sex marcas, veniens ad iudicium... sigillum recepit, satim sø uyednal pro duabus marcis sza poswem

1897 [1398], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 456, Łęczyca Land:

Jaco Michal wysnal szą Swąskowy przed prawem y przeprosil go trzemi grz[y]wnami a szatim mu Swąsek [t]rzich policzcow nye dal

1960 [1415], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 427, Pyzdry:

Jaco Meczslaw rzekl *Boguslaowi: Y ot onegos zdraczcze ot Potra, czso braczø zdradza, y zatim i ranil

1960 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 15, Pyzdry:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) and then, after that

Ktho swyeczą przy zwadze w noczi zagasi, a zathym kogo vranyą, ma rannemv o rani bicz skazan

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 15:

(attested in Masovia) that's why; consequently

[…] A zatym vzrzely wylka a on wyeprza zasyø nyesye

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 320:

Zatym sebrawszi syø (congregantes autem) Fylystinowye... prziszly do Sochot

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 1:

Vdzalal oltarz y nakladl nan drew. A zatym røkøø podnyeszye myecz (extenditque manum et arripuit gladium)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 10:

A zathym przystampyącz byskupovye... począly nan s pelna zalovacz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 797:

Thedi przebiwacze tego *myascza przysząngą, iako wynowaczcza yąncz nye mogli... Zathym (extunc) byskvp... slozy... interdicht prawem polozoni

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 4:

Prziszly a wzdzalaly sobye twyrdze w Sunnam. A zatim takesz sebral Saul (congregavit autem et Saul) wszitek lyvd israhelski

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 4:

A zatim (igitur) Iozve powstaw w noczi... a viszedwszi s Sethim prziszli sø kv Iordanv

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 1:

Nye bądzye, kto by vass bronyl... Tako zathem rzekly zvolenyczy (at illi dixerunt Luc 22, 38): Gospodnye, ymamy thv dva myecza

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 582:

(attested in Masovia) refers a new sentence to the previous context specifying the temporal sequence of a given action; then


togodla

Preto ize ne ymal w suem narodeny, gdebi suø g[łowę podkłonił], togodla pred uolem a pred oslem v yaslkah s[ię położył]

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 30:

Bo deuicha Maria az pelusek dobrih […] ne ymala, a togodla gy ue zle hustky ogar[nęła]

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 32:

A togodla i[ż boga nie chcą uź]rech, ... preto prez [ślepego] […] dobre sø znamonuiø

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 18:


lić

Povyemlycz annunciavero (si adnuntiavero tibi, nunquid non interficies me? Jer 38, 15)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 101:

(emphatic) Introduces a conditional clause; if

Vybyerzczye vy mazov lepsych a mocznyeyschych dvanasczye, dayczyez ym dzyerzecz choragvye. Tedy vyącz vzre[ly], schylyąlycz szye samy od szyebye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 756:

(emphatic) interrogative particle: introduces a yes-no question; whether


czso

Inherited from Proto-Slavic *čьso, a genitive case of *čь. Cognate with Old Czech čso. First attested in the 14th century.


kiegdy

Polish: kiedy

Silesian: kedy

Inherited from Proto-Slavic *kъgъdy. First attested in the 14th century.

introduces a temporal relative clause; since; as; when


tegodla

Univerbation of tego + dla, literally “for that”.

univ

Aczkole *wsschączkych rzeczy *siwyeczskych począnthek y dokonanye we scząnsczyw gest, a wszakoz wsstawyenye bidlenya tegodla nye ma bicz oppwsczono (non tamen hoc timore vivendi est regula omittenda)

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XXXIX:

Thy sznasz... sprosznoszczy grzechow naszych, thegodla spowedami są twey *sywęthey milosczy

c. 1480, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 7:

Ia przysengam bogw..., ysz ja... then przyschensnyczy stolecz... bronycz, yako nasprawyedlywye wyem..., a thegodla zadney rzeczy opusczycz nye chczą

1877-1881 [XV ex], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, page 168:

Ale ia [rzekł jeśm] w wistøpenu misli moiey: Odrzuczon iesm od oblicza oczu twoiu. Tegodla wisluszal ies glos prosbi moiey (ideo exaudisti vocem orationis meae), gdi iesm wolal k tobe

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 30, 29:

Wyelye zzakow... ymyenyee oczczysne trzymayącz... powynnee naam... slvzbi woyenne odeymacz obikli. A thegodlya wstawyami (ideoque statuimus), aby czy tho dvchowny zzaaczi... z namy gycz oczwyscze myely na kaszdee woyni

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 23:

Sganbili zemyø... przed synmi israelskimi... I tegodla (igitur)... szemrali przeciw Moyzeszovi a Aaronovi wszitczi synowye israelsci

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 1:

Tedy pyrvey byl Dauid nyzly Kristus. Vschakosz tegodlya Davyd nye byl gogen (pro bogem, nec ergo erat Dominus David))

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 416:

(attested in Lesser Poland, Masovia) therefore

Tegodla myal schyą podnyeszoną (unde collum modicum erigens extendit), bo zawsche glova, oblycze, oczy k nyebv cząstokrocz podnoszyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 153:

Yako Mycolay Werzenyczsky ne sdzyl... Mycolayewy s Gwasdowa [ya] ymena..., ale czso skody ma, to tegodyla, czso sye strwlo, [tego] ysze tego bracz ne chczal

1959 [1423], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1137, Poznań:

Jekom ja thegodla Shczepana zabyl yego dzeczem, hesh na myą poczanthek bycza pirvey vdzelal

1950 [1456], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1053, Warsaw:

Yako szye cupya roskayala Przemilem, a nye panem Janem tegodla ysz gego myesczanyna nye chczal scody prosno pusczicz

1960 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 668, Pyzdry:

Alye yeden sz nych, na ymye Kayphasch, bo yest byl byskupem, tegodlya rzekl ym (cum esset pontifex ann illius, dixit eis Jo 11, 49)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 440:

Alye czo oczyecz myloszyerdzya... nygdy nye przestanye vczyeschacz nądznych..., tegodlya poslal k nyemv anyola

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 3:

A gdyz Pylath [Pylath] nye polybyl ych slov, począly yego tegodla proszycz (dicunt et Iudaei Pilato)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 751:

Potem, yze Annasch nye byl byskupem tego lata..., tegodla poslal (et misit Jo 18, 24) mylego Iesucrista zvyązanego do Cayffascha

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 687:

Jaco ten lyst, czsso my gy Mycolay... poslal, tegom ya nye roscasowal anym przy tem bil, kyedy pyssan, y tegodlam go ne wząl

1967 [1422], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 941, Kościan:

Ze w *rzeczach sandovich otprawyanyu richloscz ma bicz wsczyąngana, tegodlya vstawyami (ideo statuimus)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 99:

Ale myly Yesus nye vyerzyl ym, tegodla yze znal wschytky vnattrz[n]e mysly (eo quod ipse nosset omnes)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 212:

Mogą gemv myloscz vkasacz y vczynycz, a czo sz nyego przypadne, tego krolowy... nycz nye przydze, a tegodla isze (ex eo quod) szyą dal myastu na myloscz, any krolowy, any panu nycz przepadl

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 37, 1:

Volu tegodla szøcz ony szobø vedly byly, isbycz gy ony bily przedaly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3b:

A prestocz szø gest svøthy Gan s dostognich ludzy byl narodzyl, tegodla isbicz on prafdø przepouedal byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 11b:

Gdyby przyszasznyk przeczywko raczczam nycz gynego przestapyl, gedno tho, czo mowyl waszą rzecz, a wy bysczye proszyly to, yszby wasz przy prawye szostawyono, tegodla (eatenus) nye myelyby go wszadzicz w yaczthwo podlug prawa

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 40, 2:

(attested in Greater Poland, Masovia, Lesser Poland) because

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland


iż

Reduced form of iże, from Proto-Slavic *je že (neuter acc. sg. of *jь že), from *je n sg (“it; that”, accusative) + *že (emphatic particle). Compare English that, Old Norse at, German dass, Ancient Greek ὅτι (hóti). First attested in the 14th century.

introduces an unreal negated conditional; unless; if not

introduces a real negated conditional; unless; if not


lubo

Inherited from Proto-Slavic *ľubo. First attested in 1448–1450.

Byskvp albo gego namyastnyk slozy zapowyecz lyvbo interdicht prawem polozoni

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 4:

Sąndzee kv sprawyenyv swogych sandoow mayą myeecz pewnee slvzebnyki lyvbo woznee (ministeriales seu officiales)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 28:

Lvbo przes rekoyemske vprzespyeczenye, lubo ktorimkole ginszim obiczayem thaky slub myedzy ye wnydze (sive per fideiussoriam cautionem vel alio quocumque modo tale pactum intervenerit)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 76:

Vstawilismy, abi do bliszszego... dworv, lvbo bącz krolewsky lvbo ktoregole szandzey (sive fuerit regalis, sive cuiuscumque iudicis), thi tho swyerzepycze... dopądzenya mocz ymyal

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 39:

Vystawyamy, ysz gdy nasza krolewska wyelmosznoscz w zyemyą kalyską alybo poznanyską wgeszdzy, sządza natemyescze lvbo kalysky, lvbo poznanysky bącz ma przyechacz (iudex statim... sive Calissiensis, sive Posnaniensis intrare tenebitur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 63:

Wstawyamy, aby oththychmyaasth kaszdi, ... o rzecz przyrodzonego alybo czeledzyna lyvbo slvgy swego do sąndv przycz nye szmyaal (quisquam... propter causam consanguinei vel cuiuslibet familiaris aut servitoris ad iudicium venire non preasumat)

Temv, czygy gest zaklad, lubo badze kon abo gynsze szwierzą, ... mayą odloszycz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 9:

(sometimes repeated, attested in Masovia, Lesser Poland) or, and/or

Y chorego y strowego, sbavya szyuotha kaszdego. Lubo stary, lubo mlody, kaszdemv ma kosza szgodzy

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 176:


jakby

Polish: jakby

Silesian: jakby

From jak + -by. First attested in the end of the fifteenth century.

Proszyl Ihusa, bi szam oblycznye do nyego stąpyl, yakbi nye dowyerzal, bi pan Ihs mogl vszdrowycz szina gego nye stąpvyącz oblycznye do nyego (ac si non credidisset eum in absentia posse sanare)

1901 [End of the fifteenth century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 320:


gdyż

From gdy + -ż. First attested in the end of the 14th century. Compare Old Czech když.

A takes czy svøczy szøcz tho ony byly vczinily, gdis szø ony swymy (leg. z swymi) neprzygaczoly bycz mely

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173a:

Vøsz thø to mødroscz ma, ysze gdis gy chø szabicz, tedicz vøcz on svø glovø krige

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172b:

Gdysch gesczie cum adhuc (numquid non sunt verba, quae locutus est dominus..., cum adhuc Jerusalem habitaretur Zach 7, 7)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 116:

(attested in Lesser Poland) introduces a temporal clause; when, as, while

A gdysz poczøl liczbø claszcz (et cum coepisset rationem ponere Mat 18, 24) prziszedl yeszt k nemw yeden

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 82:

Ysze gesz thy s szeme stworzon, a cdisz vøcz thy vmrzesz, tedy szø vøcz thy szaszø f szemø obroczisz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 174:

Exquo seyt einmal gdysz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 48v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) introduces a temporal clause; as soon as; since

Ale ia, gdisz my szalosciwi bili (cum mihi molesti essent), obloczil iesm se w pitel

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 34, 15:

Gdysz (cum) tho mamy z navky boszey, kto syą vkorzy, yvsz gest rozgrzeszon..., tedy chczemy..., aby... sadza swiadeczstwo przyiącz przysądzyl

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 24:

A gdisch picha dyabla wirzuczila sz nyeba..., boymisch syą, bichom pichą krolewstwa nyebyeskyego ny[e] straczily

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 235:

Alle kako my ten tho boszy dar chouamy, gdis szø [s]smerthnego grzecha dopusczamy?

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:

A pres to, gdis szø svich grechof spouedamy, vøcz othsichmasth mamy szø gich varouacz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14b:

(attested in Lesser Poland, Masovia) introduces a causal clause, often with a second conjunction in the second clause; as, since, because

Gdisz my fszythczy chemy do boga przycz, varugmis szø g[rz]echa

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172a:

A gdisch doswyatczi (et cum approbaverit), tegdi on, ktori prziganil, pyancz grziwen onemu, komu prziganil, a pyąncz grziwen xandzu dacz ma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 88:

(attested in Lesser Poland, Masovia) introduces a real conditional; since; if

S tego baczycz, yz dobrovolnye czyrpyal, bo gdyz yest myedzy ymy... byl, nye telko yego posnacz nye mogly, alye alyz on chczyal, alye tez na yego yedno slovo padly vschysczy na zyemye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 624:

[F]ranczek poszyczyl Pyotrowy trzydzessczy klod *przenycze, a gdysz to czastokrocz vpomynal Franczek, aby mv wroczyl, tedy Pyotr nye chczal mv wroczycz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 27:

Stalo szye, gdys on yest wzyavszy krolevstvo y vroczyl szye (et factum est, ut rediret accepto regno Luc 19, 15), y kazal vezvacz slugy svoye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 408:

Kristus... apostoly sebral y kazanye... przed vczynyenym czvda vczynyl, to yest vyna z vody, a to s tego byorą, gdysch to cztą, yze Kristus byl vezvan na svaczbą y zvolyenyky (qui dicunt dominum... discipulos congregasse et sermonem in monte factum, ante vini miraculum, quia legunt dominum et discipulos eius invitatos ad nuptias)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 205:


niże

By surface analysis, univerbation of ni + że.


bowiem

Polish: bowiem

Univerbation of bo + wiem. First attested in the end of the 14th century.

Vwrozy spadli sø mne w swatlich, bowem dzedziczstwo moie swatlo iest mne (funes ceciderunt mihi in praeclaris, etenim hereditas mea praeclara est mihie)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 15, 6:

W ymenu twoiem wzgardzimi wstaiøcze na nas. Bowem (enim) ne w løczisco moie bødø pwacz, a mecz moy ne zbawi me

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 43, 8:

Bovym quum

1880-1894 [Middle of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 259:

Wzyąl yesz dary na lyudzyoch. Bowem nye wyerzøcze bydlycz gospodna boga (accepisti dona in hominibus. Etenim non credentes inhabitare dominum deum)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 67, 20:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) because