tak

Inherited from Proto-Slavic *tako. First attested in the 15th century.


polski

Etymology tree
Proto-Indo-European *pleh₂-der.
Proto-Slavic *poľe
Proto-Indo-European *-iskos
Proto-Balto-Slavic *-iškas
Proto-Slavic *-ьskъ
Proto-Slavic *poľьskъ
Old Polish polski
Inherited from Proto-Slavic *poľьskъ. By surface analysis, pole + -ski. First attested in the 14th century.

etymon

Ivsz lyepak s pelna wyklaad gych (sc. praw) polsky naslyadwye

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 20:


wen

Gysz mye wydzyely, wen (foras) vczekaly ode mnye

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 30, 15:

(attested in Greater Poland) outdoors, outside


stale

Polish: stale

Silesian: stale

From stały + -e. First attested in 1484.

Chcze, aby ony tho yego synovye, thą tho vyarą zsthalye vyznavaly a mocznye trzymaly

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 705:

(attested in Lesser Poland) always, persistently


tam

Polish: tam

Silesian: tam

Inherited from Proto-Slavic *tamo. First attested in the 14th century.


jak

Inherited from Proto-Slavic *jako (“how, in which way”). First attested in the 15th century.

inh+

adverbial interrogative; how (in what way)

adverbial relational; as, like (in a similar way)

A thak albo jak (war. lub.: tak a wsak) igitur (igitur perfecti sunt caeli et terra Gen 2, 1)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 7:


znowu

Polish: znowu, znoj, znou (Kielce)

Silesian: znowu

Inherited from Proto-Slavic *jьzъ nova. First attested in the 15th century.

Tako wyelky gest dzyw rzeczy skazon[y]e naprawycz, jaco ge znow stworzycz

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page gl. 67:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) for the first time; from the beginning

Vczin znowv lyczbø ricerstwa (instaura numerum militum) w myasto onich, gisz sø zbycy

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 25:

Numquid potest in ventrem matris sue iterato introire et renasci a snow są narodic?

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 75:


oczywiście

Polish: oczywiście

Silesian: ôczywiście

/ɔt͡ʃʲiviɕt͡ɕɛ/

/ɔt͡ʃʲiviɕt͡ɕɛ/

From oczwisty + -ie. First attested in 1432.

Jacom vpomionąl pana Pyotra Obrzyczkyego sam oczwyscze, aby *miyą viprawyl od Zydowky

1959 [1432], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1536, Poznań:

(attested in Greater Poland) personally, oneself, in the flesh

Przyaczyelem szobye nye lycz, ktory czye oczywysczye chwaly (amicum non reputes, qui te praesentem laudat)

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLIII:

Oczwysczie ad [v]isa (quasi qui apprehendit umbram et persequitur ventum, sic et qui attendit ad visa mendacia Ecclus 34, 2)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 8:


sam

Polish: siam

Silesian: sam

Etymology tree
Proto-Indo-European *ḱe
Proto-Indo-European *ís
Proto-Indo-European *ḱís
Proto-Balto-Slavic *śis
Proto-Slavic *sь
Proto-Slavic *-mo
Proto-Slavic *sěmo
Old Polish sam
Inherited from Proto-Slavic *sěmo. First attested in the 14th century.


jutro

Polish: jutro

Silesian: jutro

Inherited from Proto-Slavic *(j)utro. First attested in 1282.

Jvthrocz sza byerzą od czebye szluzy[ć] themv, czoszczy gyest w nyebye

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 66:


tuta

desc

Polish: tutaj, tuta (Middle Polish), tukaj (Far Masovian)

⇒ Silesian: tukej

Inherited from Proto-Slavic *tuta/*tuto/*tutъ. First attested in the 14th century.

inh+

Gestly ktho ma [ktho] lepsze prawo k thym dzeczom nyszly zoną moya..., ten stoyacz thuta (stet hic) a vkasz, ysz masz lepszye prawo

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 42, 3:

Dayze..., abych thako thutha na zyemy przyyala a po mogym zyvoczye gyego ogladala bogoszlawyone czyalo

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 133:

Iako mne Falantha thuta [w]zøl, kidcze vel ubi mi othpusczil

1920 [1424], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 166, Zakroczym:

(attested in Masovia) here (at this place)

Tutha vypiszuge (sc. św. Łukasz) ymona krolefska

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 11a:

(attested in Lesser Poland) here (at this place in the text)


nic

Polish: nic

Silesian: nic

Inherited from Proto-Slavic *ničьto. First attested in the 14th century.

nics (alternative)
niczs (alternative)
nicso (alternative)
niczso (alternative)


jako

Inherited from Proto-Slavic *jako. First attested in the first half of the 14th century.

etydate

interrogative or relative adverb; how, in what way

introduces a relative clause of degree; how, how much

denotes indeterminate manner; in some way


wieczór

Polish: wieczór, wieczerz (Żywiec)

Silesian: wieczōr

/vʲɛt͡ʃʲɔːr/

Inherited from Proto-Slavic *večerъ. First attested in the 14th century.

Weczor (vespere) y rano, y w poludne powadacz y swastowach bødø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 19:

(attested in Lesser Poland) in the evening


rano

Polish: rano

Silesian: rano

Inherited from Proto-Slavic *ranъ. First attested in the 14th century.

Weczor y rano (mane), y w poludne powadacz y swastowacz bødø

Nazayvtrz po ranv (mane) maya tego myrv lomczą kv prawu wolacz w gaynem sandze

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 94, 3:

(attested in Lesser Poland) in the morning, in the morrow (at the beginning of the day)

Voluit autem accipere Xc circumcisionem propter septem causas... Septimo, ut pro nobis sangwinem suum non solum in etate virili, sed etiam in infancia funderet et tempestiue, ren[y]o, pati inciperet

1901 [1477], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 323:

Gdykoly kto zaymye na swem zboszv, tedy slusznye pod swiądeczstwem mosze ge chowacz przez nocz. Paknyaliby rano (in crastino) nye bylo wyprawyono, tedy ma ge dacz kv dworu

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 32:

(attested in Lesser Poland) tomorrow (on the next day)


cale

Polish: cale

From cały + -e. First attested in 1448–1450.

Ten possag... sobye nyeodzewnye zachowayąn... czale i s pelna (reservabunt... integraliter et ex toto)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 90:

(attested in Masovia) unscathedly, intact, without harm


często

zlw-opl-adv

często (comparative częście or częściej)

częście (comparative)
częściej (comparative)

Polish: często

Silesian: czynsto

/ˈt͡ʃʲæ̃stɔ/

/ˈt͡ʃʲæ̃stɔ/

From częsty + -o. First attested in the beginning of the 15th century.

etydate

Tho vy szamy czøsto vydzicze, iscy oczecz y macz vøczecz ony mlodsze dzecø milugø nysly starsze

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 180a:

(attested in Lesser Poland) often, frequently


zawsze

Polish: zawsze

Silesian: zawsze

desctree

→ Old Slovak: zavše
Pannonian Rusyn: завше (zavše)

Univerbation of za + wsze + (czasy), literally, “for all of the time”. First attested in the 15th century.

Moy namyleyschi, racz wyedzeczy, ysch myloscz tho w szobye mą, ysze rzathko albo nygdy wyeszelu (leg. w wiesielu) bywą, telko szawsze... w theszknosczy... przemyeszkawa

1915 [1447–1462], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 544:

Tegodla myal schyą podnyeszoną […], bo zawsche glova, oblycze [a] oczy k nyebv cząstokrocz podnoszyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 153:

always; constantly, continually, without interruption


dobrze

Polish: dobrze

Silesian: dobrze

From dobry + -e. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Poycze iemu pene nowe, dobrze spewaycze iemu glossem (bene psallite ei in vociferatione)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 32, 3:

Nyektorzy movyą, ... yze (sc. Judasz) vslyschavschy smarthvychvstanye, ktorego szye nye n[y]adzyal, byezal y obyeszyl szye, ktore nye yest dobrze poczvyrdzono (quod non est authenticum)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 762:

Jako themv gwalthowi rok mynal, o kthorj na mya dobrze vrodzony Pyothr sz Prasmowa, castellan liwsky, zaloval

1950 [1482], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1522, Warsaw:

(attested in Lesser Poland, Masovia) well; correctly, properly

Odpovyedzyal myly Iesus: Nye moze to dobrze bycz, abych ya mogl yedną kropyą vykvpycz czlovyeka

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 501:

Yaco ya to dobrze wem, yaco Ian ne vkrath Sarcze kona

1920 [1405], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 530, Płońsk:

Odpovyedzyal ym myly Iesus: Povyedzyalczyem vam, yzem ya, a iuzesczye slyschely dobrze

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 633:

Pilat... wyszedł do Żydow, bo baczył dobrze, iże im było barzo nielubo, iże s nim (sc. z Krystusem) tako długo mowił

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 786:

Telko thym, ktorzy lepyey vmyeya, dawam y porączam szye poprawyacz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 145:

(attested in Masovia, Greater Poland) fully, completely, perfectly, clearly

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Reczely: A to gest dobrze, tedi bødze pokoy sludze twemu (si dixerit: Bene, pax erit servo tuo)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 7:

Czlowyek moze szwe dzedzyczstwo y gymyenye dobrze dobythe przed prawem oddacz

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 363:

Slowa ust iego lichota y lescz. Ne chczal rozumecz, abi dobrze czinil (ut bene ageret)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 35, 3:

(attested in Lesser Poland) fairly, virtuously

Wolacz bødø ku bogu nawiszszemu, bogu, iensze dobrze vczinil mne (qui benefecit mihi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 56, 3:

A przes tocz by dobrze tho bylo, isbichom my... nasze grzechy szebe (leg. z siebie) sdrucyly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173b:

(attested in Lesser Poland) usefully, advantageously

Sødza tego myasta przikazaal gy w cyemnyczø przes nocz wsa[dz]ycz, a drugego dnya... gemusz slotkimy slowy rzekl: Myey sye dobrze, Blaszeyv (gaude, Blasi), prziyacyelyv naszych bogow. Swyøty Blaszey gemu odp[o]wyedz[iał]...: Myey sye dobrze, dob[r]y sødz[ia] (gaude et optime praeses), alle nye molw, by waszy balwan[o]wye bogowye byly

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 320:

Owa kako dobrze y kako weszelo przebywacz braczø w gedno (ecce quam bonum et quam iucundum habitare fratres in unum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 132, 1:

A przeto, iże mowicie, by przeciw wam czynił niektore nieposłuszeństwo, widzicieli, iżciem ji kazał umorzyć i ubiczować, miejcież na tem dobrze, nie ubijajcie go

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 836:

I rzece Iacob: Sdrowly gest? Tedi ony rzekly: Dobrze syø gyma (sanusne est? inquit. Valet, inquiunt)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 6:

Thobyas rzecze: Gydzta dobrze, a pan bødz was wodz, a angyol gego bødz s wama (bene ambuletis et sit deus in itinere vestro et angelus eius comitetur vobiscum)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 21:

(attested in Lesser Poland) happily, pleasantly

Y szly søø synowye izrahelsczy s Ramessy do Sochod, szeszczsed tyszyøczow dobrze møszow pyeszich, kromye nyewyast a dzyeczy (profectique sunt filii Israel de Ramesse in Socoth, sexcenta fere millia peditum virorum absque parvulis)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 37:

Dobrze lepey iest syø nam wrocici do Egypta (nonne melius est reverti in Aegyptum)?

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 3:

intensifies a comparative; very, a lot, much

Zlą zoną lepyey smyechem nyzly kigem karzy (malam uxorem potius riso, quam baculo castigabis)

1874-1891 [End of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLIII:

Fszythczy ludze na tem tho swecze, tako dobrze svethsczy gako duchofniy, chøcz ony tego

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 11a:


teraz

Polish: teraz, tera (dialectal)

desc

Silesian: terŏz, teraz, tera, terŏ, terazy (Cieszyn)

Univerbation of ten + raz. First attested in the 15th century.

Teraz wszyscy *śpiewayym a panu Chrystusowi dziękuymy

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 76:

Oto teraz sen spuścił żonie twoje

1911 [15th century], Ludwik Bernacki, editor, Karta z "Rozmyślania o życiu Pana Jezusa", page 475:


natychmiast

desctree

Polish: natychmiast
→ Kashubian: natëchmiast

Silesian: natychmiast

Univerbation of na + tych + miastach, with clipping. Compare modern Polish miast, zamiast. First attested in the 14th century.

Salomee... chczala szø gest ona sviima røkama dothknøcz tego to mastha byla, tedy vøcz natichmasth ge røcze szø ge byle usch[ch]le

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4a:

(attested in Lesser Poland) right away, immediately


dotąd

Polish: dotąd

Silesian: dotōnd

Univerbation of do + tąd. First attested in the 15th cenutry.

Puszcz lyud moy, acz my offyeruge na puszczy, asz dotøøt slyszecz yesz nye chczyal (et usque ad praesens audire noluisti)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 16:

Zvyąrzata... daly szą chvalą Iesucristvszovy... a doką[d]kolvye byl na pvsczy, dotąd s nym byly na pusczy (quamdiu mansit in deserto, secum morabantur)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 199:

Poydzyczye, vzryczye czlovyeka, ktorycz my povyedzyal wschytky moye grzechy... Azalyby on byl Cristus? Vyschedschy ony s myasta y schly k nyemv dotąd (Jo 4, 30)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 248:


mało

mnie (comparative)
namniej (superlative)
mała (genitive)

Polish: mało

Silesian: mało

From mały + -o. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Tich to ludzy gest malo na suecze

Szaprafdøcz by ten tho clouek malo sgrzesil, ysze gdiscibi szø on na tho rosmislil, isbicz on f krothke chvyly vmrzecz muszyl

Gospodne, od mala z zeme (a paucis de terra) rozdzel ie w sziwocze gich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 16, 15:

(attested in Lesser Poland) little, not much [with genitive ‘of what’]

Tedycz by vøcz ona bila nan fszadla, abycz ona *sfvim nogam bila malo othpoczynøla

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3b:

(attested in Lesser Poland) shortly (not for a long time)

Malo na was gyest quantum ex vobis est (si fieri potest, quod ex vobis est, cum omnibus hominibus pacem habentes Rom 12, 18)

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 569:


więzienie

Vyeszenye stiptice

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 495:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) astringently; in a hardening way

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


nagle

Polish: nagle

Silesian: nŏgle

From nagły + -e. First attested in 1461.

Nagle (subito) strzelacz gi bødø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 63, 4:

Subito id est cito velociter repente insperate schnell nagle prathko

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 132r:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) suddenly; quickly; violently; unexpectedly

Pocøhø sø modlich, izbi ie bog zbauil ot mocy crola poganskego. Tegdis nagle bog uslusal modlituø luda

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 7:

Nye bødzesz vinyen, gdisz syø kto popelznye, nagle padnye (in praeceps ruente)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 8:

Nagle pascz succumbere

1915 [Middle of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 517:


blisko

zlw-opl-adv

blisko (comparative bliżej, superlative nabliższej)

bliżej (comparative)
nabliższej (superlative)

Polish: blisko

Silesian: blisko

Inherited from Proto-Slavic *blizъko. By surface analysis, bliski + -o. First attested in the 14th century.

Przikazanye to to, ges to ya dzysz przikazvyø tobye, nye iest nad tobø ani daleko polozono, ani na nyebye postawyono... Ale gest tv rzecz wyelmi blisko (iuxta te est sermo valde), slowo w vsczech twich y w serczv twem

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 30, 1:

Filocapcio fry yest to, czo slowe thego blyzey

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 340:

Pogrzebl zonø... w yaskyny dwoytey blisko od Mambre (in spelunca agri duplici, quae respiciebat Mambre)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 1:

closely, near (not far in distance) [with genitive or od (+ genitive)]

Sluga twoy wiszedl boiowacz blysko (egressus est ad proeliandum cominus)

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 39:

Chczeemi, aby... dnyow naablyszzey naslyadvyących (diebus proxime sequentibus)... wszistczy prawvyączi szą... odprawyeny bily

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 25:

(attested in Masovia) closely, soon (not far in time)

Ysz mv gest w them czlonku a tako blyszko przyrodzon ten vmarly

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VII, page 572:

Jaco blizey k dzedzinye xandz Symon ani k nyey nicz nye maya

1856-1870 [1933], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8539:

Yacoby a. blisko circiter, id est fere a. citra (circiter tria millia Act 2, 41)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 133:

Circiter refertur ad numerum et ad tempus blysko albo okolo

c. 1500:, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 27v:

(attested in Greater Poland) close to; approximately

Bili blisko ku wilamanyu drzwy (iamque prope erat, ut effringerent fores)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 9:


skoro

Polish: skoro

Silesian: skoro

From skory + -o. First attested in the 15th century. Compare Old Czech skoro and Old Slovak skoro.

Bo yako szyano skoro *zwyędnye (velociter arescent)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 36, 2:

(attested in Greater Poland) quickly, fast


światło

Polish: światło (adverb)

From światły + -o. First attested in the fifteenth century.

Iusz przyszedl bil trzeczy dzen, a rano szwyatlo bilo (inclaruerat)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 16:


więcej

Polish: więcej, więcyl (Przemyśl)

Silesian: wiyncyj

Inherited from Proto-Slavic *vęťьjь. Equivalent to an adverbial form of więcszy. First attested in the 14th century.

comparative degree of dużo or wiele; more


potem

Polish: potem

Silesian: potym

Inherited from Proto-Slavic *potomь. By surface analysis, univerbation of po + tym. First attested in 1388.

surf

Potem drugyego dnya bylo svyąto vyelykye, ktore zvano po zydovskv Enczenye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 428:

Potym vroczywschy szyą z vyeszyelym karmyly to dzyeczyąthko w slyzbye y v mylosczy bozey

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 12:

Potem gdisz szø dokonalo nyebo y szemya, y wszitka gich okrasa y dokonal bog w szodmi dzen dzala

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 1:

Potem yze Annasch nye był byskupem tego lata..., tegodla poslal mylego Iesucrista zvyązanego do Cayffascha

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 687:

Jaco Voczech vczinil Janoui za *dzensacz g[rzywien] skodi potem, jaco zapouedzan

1959 [1388], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 41, Poznań:

Potem kyedy czternasczye nyedzyel mynąlo, Anna z Yoachymem wz[v]yawschy dzyeczyąthko nyesly do Ierusalem do kosczyola

Isbichcy ga na them tho svecze tako thobe sluszyl, jakobichcy ga svoge duszy nalasl sbauene, a pothem krolefstwo nebeske

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1b:

Tegodlya mnye oczyecz mylvye, yze ya klade duschą moyą y potem yą byorą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 427:

Vtiliumque sagax rerum et diuina futuris vaszne na pothem *bedącze materie

1968 [XV ex.], Michał Muszyński, editor, Glosy, zapiski i niektóre teksty polskie w starych drukach i rękopisach Biblioteki Kórnickiej do roku 1550, cz. II, volume II, Sieradz, page 212:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) then, later, afterwards (occurring later in time)

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

Potem czczyenye o tem, yako dzyevycza Marya oddana Jozeffovy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 39:

Ktore byezy od rzeky Effratess aze do vyelykyego morza, potem od Capadoczyey aze do Eypta

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 233:

then, later, afterwards (occurring later in text)


cało

Polish: cało

Mikosz wrocil Thome ten conn czalo, a ne pogorszil mu go

1902 [1400], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 7:

(attested in Greater Poland) unscathedly, intact, without harm

Kiedy niegdy (sc. dzieci) płakały, rozbiwszy swoje sędy, Jesus natychmiast wrocił im cało (haec eis Jesus reddidit integris his factis)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 101:


ludzki

Inherited from Proto-Slavic *ľudьskъ. By surface analysis, lud + -ski. First attested in the end of the 14th century.

Humano modo, ludzszky, operantes

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 135:


właśnie

Polish: właśnie

Silesian: właśnie

From własny + -ie, from Old Czech vlastní. First attested in the fifteenth century. Displaced and doublet of włośnie, a native form.

Tegodla za smvczenye vlasne rzeczon baranek (ideo proprie pro passione agnus dicitur)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 200:

Comendauit autem eum dominus... dupliciter: specialiter, wlosnye, et generaliter

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Zakroczym, page 375:


też

Inherited from Proto-Slavic *tъže. By surface analysis, te(n) + -że. First attested in the 14th century.

Paklybi kto vderzyl w oko slugø swego albo dzewky swey a blykawe ge uczynylbi, ma ge puszczycz wolno... Zøøb tesz aczbi wybil kto sludze albo dzewcze swey, tesz (similiter) uczyny a puszczy ge wolno

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 21,27:

Aczby kthory przyrodzony przyszedl w rok y w dzen albo y tesz po rokv y dnyv, gdy myal ktorą zawadą, aby mv tego stampyl podlug prawa

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, page 79:

Mocza szlvbv obv stron vkladamy myedzy panem krolem a tesz byskvpem (inter dominum regem et episcopum)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 3:

Gdiszcy szø... angely... bily støpoualy, a tho dagøcz chualø krolu nebeszkemu y tesze naszemv y Xpoui milemv

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1a:

Ktory clouek che (leg. chce) czynicz volø othcza nebeskekego, tenczy ma mecz varø kresczyganskø, a ne telko skutkem alle tesze y szerczem

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:

Ysze ranczyl Andrzeg za Bogla Micolagewy y dwanadcze lokyeth sukna po oszmy scoth a czasnø suknyø tesz po oszmy scoth

1974 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 589, Kalisz:

To tegodla obyatowanye sluszbi naszey ale tesz (sed et) wszystkey czelyadzy twey proszymi, pane, aby... raczyl prziyąncz

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 54:

My, panye, thwoy szludzy y thesch y (sed et) lud thwoy swanty tego Crista... blogoslawyonego vmanczenya y tesch y (nec non et) s pyekla wsztanya... dayemi... obyathø

1426, Kanon mszy św., Canon missae., volume IV, page 315:

Dzewky... brathv *stryeczenemu abo tesz (seu) rodzonemv... skargy rvszycz nye mogą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 57:

Nyekthorzy wboszstwem alybo thesz knąbrnosczą (inopia vel rebellione) przywyedzeny, othchodzą s sąndv skazany za dlug

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 22:

A moze byczi syostram dozvolono podlug pokory gych albo tez (ac) gych stadla

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 709:

Thowarzisze rzemyesla *craweyczkiego, nye possyelyeny any thesz przypendzeny, ... proszily mystrzow swoich..., aby yem mystrzowye racziliby podlug ych ząndze y thesz ych volye od nych ząndane napelnycz

1959 [1491], “Teksty polskie z końca XV w.”, in Rafał Leszczyński, editor, Rozprawy Komisji Językowej, volume VII, page 56:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) also, too, as well


zwłaszcza

Polish: zwłaszcza

Silesian: zwłaszcza

/zvɫɒʃʲt͡ʃʲa/

Borrowed from Old Czech zvláščě. First attested in c. 1470.

Zw[a]lascze (ecce filii Israel non audiunt me, et quomodo audiet Pharae, praesertim cum incircumcisus sim labiis?)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 20:

(attested in Greater Poland) especially; above all


stąd

Polish: stąd

Silesian: stōnd

Inherited from Proto-Slavic *jьz tǫdu. By surface analysis, univerbation of z + tąd. First attested in the 15th century.

Vynyesczye thy (sc. gołębice) stand (auferte ista hinc Jo 2, 16)!

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 304:

(attested in Masovia) from here, hence (from this place)

Albo støøt (ex eo enim), yakoszesm szedl ku ffaraonowy..., znødzyl lyud twoy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 23:

Stąd (unde) my, ten tho przewrothny obyczay ganyącz, vstawyamy

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 40:

(attested in Masovia) that's why, for this reason

Panye myly, ... stąd (unde Jo 4, 11) masz voda zywą?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 246:


źle

Polish: źle

Silesian: źle

From zły + -e. First attested in the end of the 14th century.

Bo strzegl iesm drog boszich any iesm zle nosil od boga mego (nec impie gessi a deo meo)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 24:

(attested in Lesser Poland) badly, wrongly (not as it should be, inappropriately, inappropriately)

Przetho szle napyssano, esze malo pywa we dzbanye imyano

1876-1929 [15th century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Sieciechów, page 506:

(attested in Lesser Poland) badly (messily, carelessly)

Wnimal ies zle (inique), isze bødø tobe podobni

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 22:

(attested in Lesser Poland) badly (wrongly, falsely)

Bo vmyszlnye na to godzy, ysz sye panu zlye vrodzy

c. 1483, Satyra na leniwych chłopów, line 14:

Abi... synowye nye prosili gimyenya... oth oczcza pirzvey,... nyszlyby tedy yako swey poczcziwosczy rosproscza gymyenye... szle (indebite) rospraszal

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 47:

(attested in Masovia) badly (to no avail; unsuccessfully)

Roszmnoszili se sø, gisz nenasrzeli me zle (inique)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 37, 20:

(attested in Lesser Poland) badly (immmorally)

Kazy szyerczv memv wznacz..., czom zlye mowyla albo myslyla o sprosznych rzeczach

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 163:

Ovasz vzdrovyon a yvsch nye zgrzeschay vyeczey, aby szye potem nye przygodzylo gorzey (deterius Jo 5, 14)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 257:

Peius szlye, *gorzyech

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 357:


nigdy

Polish: nigdy

Silesian: nigdy

Inherited from Proto-Slavic *nikъdy. By surface analysis, ni- + gdy. First attested in 1395.

Czo Nastka dzirszala, to dzirszala swe, a nigdy sz Betcziną wolą

1878-1889 [1414], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Kalisz, page 242:

Katharzina trzimala Rogaczewo trzi lata s pocogem... a Scepan ge nigdi ne gabal

1887, 1889 [1395], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1741, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Nyedi placze, alye szan nydi nye zmeye (qui numquam visus est ridere, flere)

1877-1881 [c. 1418], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 2151, page -:

Rzecze osslicza...: Powyecz, acz kyedi czsoczem takyego wcinila tobye? Tedi on odpowyedzal: Nigdy (numquam)!

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 30:

Baczczye, by na nasch pomsta nye przyschla, yasz nygdy zarazyla lyvd eypsky (quondam quae percussit Aegyptios)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 92:

Yako rzekl, przemyenyono yesth ymye oyczowskye w synowo, bo Ivdasch nyegdy byl synem a nygdy nye byl (quandoque fuit dei filius, quandoque non)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 276:


dziś

Polish: dziś

Silesian: dziś

Clipping of dzisia. First attested in the 13th century.

*Schlib naschs poffseydni day nam *czys

1407, Ojcze nasz - Modlitwa Pańska - Oratio Dominica, page 1:

Szmyluy szye dzysz nad moyą dvscha

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 122:


prawie

Polish: prawie

Silesian: prawie

From prawy + -ie. First attested in 1393.

*Jacoms przi tem bil, ysz woszni prawe wisnal medzi Parzenczewskimi a medzi Kotoweczskimi

1967 [1404], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 257, Kościan:

(attested in Greater Poland) truly (in accordance with reality)

Ktho chce pissac doskonale gøzik polski i tesz prave, umey obecado moye

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 412:

Iaco wemi y szwaczczimi, iaco praue cupil podsandek wecziscze Popransniky

1888 [1393], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 67:

(attested in Greater Poland) legally, lawfully (in accordance with the law)

Policarpusz... prosyl bogą o tho prauye, by vsrzal szmyercz w gey postavye

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 21:

(emphatic, attested in Masovia) just; really


około

Etymology tree
Proto-Slavic *o(b)
Proto-Indo-European *kʷelh₁-
Proto-Indo-European *-os
Proto-Slavic *kolo
Proto-Slavic *okolo
Old Polish około
Inherited from Proto-Slavic *okolo. First attested in the 14th century.

etymon

Polosz, gospodne, stroszø vstom mogym a drzwy okolo stoyøcze (ostium circumstantiae) wargam mogym

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 140, 3:

(attested in Lesser Poland) around (in all directions)

Kthorzy schą ostrzigly okolo (mamotrekt kapitulny: gess to su ostřiženi okruhle) qui attonsi sunt in coma (Jer 25, 23)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 99:


wcześnie

Polish: wcześnie

From wczesny + -ie. First attested in 1447.

Wczessznye mediocriter

1874-1891 [1447], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 41:

(attested in Sieradz-Łęczyca) averagely, mediocrely


dość

desc

Polish: dość, dojść (Northern Greater Poland)

Silesian: doś, dość

Clipping of dosyć from frequent usage. First attested in 1424. Compare Old Czech dost.

Sandek za swe penandze wząl zaplaczene... y rzecl: Mam za swe doscz

1901 [1424], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, Radom, Sandomierz, Opoczno, page 303:

(attested in Lesser Poland) enough (all that is required, needed, or appropriate)


zdrowie

From zdrowy + -ie. First attested in 1412.

Iaco Scepan ne cupil kona v Potrasza, ale mv go posziczil i tako mv gy sdrove vraczal

1974 [1412], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 393, Kalisz:


nadal

Polish: nadal

Univerbation of na + dal. First attested in 1425.

Tego na czø zaluyø, eszesz my drzewa mego gwaltem wzøl pol zachczika we dwnaczcze... et ego... wszczøgnølem czø ku praw..., a thy wszdi ne stoyø praw ani zapowedzy *dbayo, puszczil yesz drzewo nadal, ale ya vestigans te in Zacrocim wszczøgnølem czø y prziposzwal ku praw

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1335, Zakroczym:


długo

Polish: długo

Silesian: dugo

From długi + -o. First attested in the end of the 14th century. Compare Old Czech dlúho.

Maczey... gest przedal... ląką, ktorasz leszy myedzy Golkową ląką a myedzy Szodlarzową thako dlugo, szyroko, yako szyroko leszy ot Pilcze

1874-1891 [1463], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 382:

far, a long way (over a great distance in space)

Przebywal gesm... w Czedar: dlvgo bydlyla dvsza moya (multum incola fuit anima mea)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 119, 5:

(attested in Lesser Poland) long (for a lengthy duration)


daleko

Polish: daleko

Silesian: daleko

From daleki + -o. First attested in the end of the 14th century.

Przecz ies, gospodne, odszedl daleco (ut quid, domine, recessisti longe)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 21:

Daleko od grzesznich zbawene (longe a peccatoribus salus), esze prawot twogych ne szvkaly

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 155:

Daleco vczinil ies znane moie ote mne (longe fecisti notos meos a me)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 87, 8:

Ian ne ranczil za kmecza niczsz daley, yedno do Buku

1902 [1408], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 358:

+obj

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) far away (not physically close) [with od (+ genitive) or genitive ‘from what’]

Jaco dersza dzedzina XVIII lat y daley de (pro do) poszwu s pokoyem

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8230:

Jacom ya nye ranczyl daley zapusth Hyndzychowy za Pyotra yano ten rok, czszo myal bycz na zapusth

1950 [1439], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 535, Warsaw:

(attested in Masovia) for a long time [with genitive]

Tescy tuta dale mouø

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 61a:

Lyata nasza yako payøk pomyszlyony będø..., ale acz w mocznych oszmdzyeszøt lyat a daley gych trud y bolyeszcz (amplius eorum labor et dolor)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 89, 11:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) later [with genitive]

A on ym odpovyedzyal rzekącz: A ktory czlovyek myedzy vamy, ktory by myal yedną ovczą, aby yemv vpadla w dol v ssobotą, azalyby yą dzyersącz a nye podnyosl? A wsako daleko lepsy yest czlovyek nysly ovcza (quanto magis melior est homo ove Mat 12, 12)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 326:

Myeskal tamo myly Yesus dwa dny, a dalyeko vyeczey ven vvyerzylo, slyschacz yego movą vyelebną

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 249:

intensifies a comparative; much more; far

Przyszasznyczy tako mayą przyszagacz ku prawu, ku kthoremv ony szą wybrany: ysz my ortele woythowy myesczkyemv y ludzyom prawe ortele nadz chczemy y dzyerzescz przyszaszny stolecz yako my prawo vmyemy, tako daleko, yako k t[w]emv mamy wolnoscz

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, pages 52, 4:

creates a comparison of equal value; as much as


zupełnie

Polish: zupełnie

From zupełny + -ie. First attested in the fifteenth century.

*Jakøm ya Janowy... za szvmą pyenyadzy kxągąm zapyszan[y]ą przeth zapowyedza... *doszych vczynyl svpelnye

1950 [1477], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3096, Warsaw:

O, vythay, myly szynv, s panny Mariey narodzony, bo moya vyara... mocznye y zupelnye zawzdy vyerzy podlug thwogych szlow, yzesz thy w byalosczy chlyeba thego prawy bog

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 77:

(attested in Masovia) completely, entirely

Sed quis est tam eloquens..., ut posset illos planctus explicare, integraliter, zupelnye, quos tunc fecit virgo Maria?

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, Trzemeszno, page 85:

(attested in Greater Poland) exactly (in an exact manner)

Notandum, quod Christus homo sedet a dextris dei, eminenenter hereditans omnem boni possessionem, congruenter reintegrans omnem celi habitacionem, affluenter, gl. szupelnye affluenter, erogans omnem doni perfeccionem

1981-2001 [15th century], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Grochów, Kcynia, page 94:

(attested in Pomerania, Greater Poland) abundantly

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland


trochę

Polish: trochę

Silesian: trochã

From trocha + -ę. First attested in 1463–1465.

By mya chczalą trocha slvchacz, chczalbych czya nyeczo pytacz

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 295:


więc

Inherited from Proto-Slavic *vęťь. First attested in the 14th century.


trudno

Polish: trudno

Silesian: trudno

From trudny + -o. First attested in the beginning of the 15th century.

Isczy gest gich (sc. darow) barszo uele, a prestocz trudno gest ge nam oszobno vyslouicz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:

(attested in Lesser Poland) with difficulty

Yako myly Cristus byl yąt y szvyązan bardzo trudno

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 651:


łatwo

Polish: łatwo

Silesian: łatwo

From łatwy + -o. First attested in the middle of the 15th century.

etydate

Alye baczczye, yzecz nocz yest, latvey szye moze czlovyek omylycz y mozeczye yącz nyektorego pravego myasto yego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 617:


spokojnie

Polish: spokojnie

Silesian: spokojnie

From spokojny + -ie. First attested in the 15th century.

Vzytheczno gest..., abi poddany naszy spokoynye zzyly (ut... in quiete vivant)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 46:

(attested in Masovia) calmly; safely (without worry)

Spocoynye tranquille

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 334:

Yz pan Andrzey Borcow oczecz dzedziną Lączsko vydzersal trzydzeszczy lat spocoyne, a nigd go w tem prawem ne nagabal

1967 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 769, Kościan:

Cristus habuit duo regna, sc. celeste et terrestre, regnum celeste pacifice, spokoynye, semper possedit et habuit

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 265:

(attested in Greater Poland) without suffering any interruption or other obstacles in owning real estate or income


jednako

Inherited from Proto-Slavic *edьnako. By surface analysis, jednaki + -o. First attested in the end of the 14th century.

janako (alternative)
jenako (alternative)

Bo mislili sø iednako (cogitaverunt unanimiter)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 82, 5:

Because they thought identically (cogitaverunt unanimiter)

By nye yednako mye dal z grzesznyky (ne simul trahas, me cum peccatoribus)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 27, 3:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) identically


wysoko

Polish: wysoko

Silesian: wysoko

From wysoki + -o. First attested in the fifteenth century.
Compare Old Czech vysoko and Old Slovak vysoko.

Pan bog wasz, on gest bog na nyebye viszoko (in caelo sursum), a na zemi nisko

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 11:

Eze Potrek po rosdzelenu potnosl wiszey grobley

1876-1929 [1402], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 205:

high, above (in a high position) [with genitive ‘above what’]

In alta wyszoko (palpebrae eius in alta surrectae Prov 30, 13)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 141:

(attested in Greater Poland) highly, above (arrogantly)

In altum defixi wyszoko (verba sapientium... quasi clavi in altum defixi Eccles 12, 11)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 145:

(attested in Greater Poland) mistranslation of Latin in altum (“deep”)


inaczej

Polish: inaczej

Silesian: inaczyj

Comparative of inako, from Proto-Slavic *jьnako. First attested in the fifteenth century.

(G)dy syą komv smyercz przyda kromye przycziny, tho gest, yszby syą vtlukl abo vtonąl, abo kakole gynaczey (aut alio quovis modo, Sul 41: ktorimkole gynszim obiczayem), tedy chczemy, aby o takyego czlowieka nygedna pomowa any szaloba byla

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 31:

Odpovyedzenye mylego Iesusza svoyey myley mathcze..., yze czlovyeka nye chczyal odkupycz ynaczey svą szmyerczv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 500:

Secus id est proprie iuxta vel aliter andersz gynączey

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 122v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) otherwise, differently; in a different way

Tego ya wam dobrze dowyerzam, ysz vy nye vczynyczye gynaczey, nyszly yako gyesth prawo

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 65:

(attested in Greater Poland) differently than

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Greater Poland; attested in Greater Poland


wkrótce

Polish: wkrótce

Silesian: wkrōtce

Univerbation of w + krótce. First attested in 1448–1450.

Gdysz slodzeystwa... przes slostnyky... skrytha bywayą, thako ysz snaymoscz grzecha wkrothcze (in brevi,) nye moze bycz wsyawyona

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 53:


pewnie

Polish: pewnie

Silesian: pewnie

From pewny + -ie. First attested in the 15th century.

Ktocole ma pewnye geną cznotą, ten ma wschitky

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 239:

Kyedy Marya vzrawschy podezryenye lvda, yschby yescze pevnye oczysczona nye byla, przede wschytkymy yasnem glossem rzekla

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 61:

Existimare wenen meynen oder achten id est sperare pewnye vyedzyecz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 48r:

(attested in Greater Poland) surely (without doubt)

Poloszø we zbawenu twoiem, pewne (fiducialiter) bødø czinicz w nem

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 11, 6:

(attested in Lesser Poland) surely (with trust)

Alye yze rzekl, yescze mam oczysczon bycz, yze yvsch byl oczysczon [byl] kr[ry]wya Iesukrystuszova, alye pevnye[j] myal bycz okrzczon svyątem krzstem, yako kto wzyal pevne lyekarstwo, badzye vzdrovyon [bądzye], wsakosz przez dokonanya pevnye ma bycz vzdrovyon (se adhuc mundandum dixit, quia si iam mundatus, et per sanguinem Christi plenius erat mundandus, sicut quis accepta efficaci medicina per causam curatus dicitur, per effectus plenitudinem curandus)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 189:

Pewnye

1876-1929 [End of the 15th century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XII, page 14:


dawno

Polish: dawno

Silesian: dŏwno

From dawny + -o. First attested in 1418. Compare Old Czech dávno, Old Slovak dávno and Old Church Slavonic давьно (davĭno).

To soltistwo staromesczske s szwymi czansthniki dzirszy stara (leg. z stara) korzenya, iako dawno dzirszano, niczsz wysschey ani niszey

1897 [1418], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 314, Brześć Kujawski Voivodeship:

O cthorø zastawø Macyey na Pyotra szalowal, na thø gemv yvsz dawno list gimal dacz

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2844, Warsaw:

(attested in Kuyavia, Masovia) a long time ago

Dawnocz pan bog zle ludzy karze: nyeczysthe, pyszne y kostarze

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 138:


zatem

Inherited from Proto-Slavic *za tomь. By surface analysis, univerbation of za + tym, influenced by potem. First attested in the 14th century.

surf

Tu przebødzesz kylko czassow s nym, asczy syø zatym vpokogy (donec requiescat) gnyew brata twego

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 27, 44:

Prawa, yesz... krol Kazymyrz... vstavil y... dzirzecz przikazal, zathym rzandnye szą popyszana

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 5:

(attested in Masovia) later; lower in text


barzo

desctree

Polish: bardzo, barzo (Middle Polish or Central Greater Poland), bardzoj (Podegrodzie)
→ Kashubian: (through Middle Polish) barzo
→ Slovincian: (through Middle Polish) barzô
→ Ukrainian: ба́рдзо (bárdzo)

Silesian: bardzo, barzo

From barzy + -o. First attested in the 14th century.

A cdiszcy vøcz ten tho gisty czeszarsz tho vydzene y ten tho dzif gestcy gy on bil vsrzal, tedycz vøcz gestcy szø on bil themu barszo dzyuoual

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5a:

Iako barzo milowalem zakon twoy, panie (quomodo dilexi legem tuam, Domine Psal 118, 97), wszego dnya myslenie moie iest

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 35b:

Tako barszo adeo

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 492:

Timy sloui mødresc faly... Nicolaia [z sk]utka duoiakego barzo znamenitego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page bv 40:

A tako vøcz gego mila matuchna, gdiszcy gest gy ona bila porodzyla, tedycz vøcz ona gest bila k nemu barszo laskaue mouila

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4b:

Summe barzo

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 133v:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Masovia) very

Vsliszal bog y wzga[r]dzal y ku niczemu przinosl barzo Israhel (ad nihilum redegit valde Israel)... y dal w *ioczstwo czescz gich y czudnoscz gich w *rocze neprzyaczelowi

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 65::

Ruta est quedam herba raute et est calida et sicca in tercio gradu dobre zyele czysczy oczy barzo vyelye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 117:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) completely, entirely

Palce miał wielebne, długie a barzo złączone (longi, generosi, bene iuncti)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 153:

A tak barzo y richlo powstanye przecziw wam gnyew bozi (cito atque velociter consurget... furor domini)

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 16:

A gdy szyą mv szyn narodzyl, ... then byl oczcza barszo lepszy

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 36:


łoni

Polish: łoni

Inherited from Proto-Slavic *olni (“last year”).

inh+

Jako mi loni Stasszek szaplaczil ot pan[ci] grziwen grzifna a latosze niczsz

1959 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 206, Poznań:


dzińsia

desc

Polish: dzisiaj, dzisia, dzisiaś (Middle Polish)

Silesian: dzisioj, dzisio (Northern Silesian), dzisiej

Inherited from Proto-Slavic *dьnьsь. By surface analysis, univerbation of dzień + si. First attested in c. 1301–1350.

surf

Sirce iego iemu doracy, yzbi... suøtø (leg. z świętą) cyrekuø dinsa zauolal

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 20:

Pane bosze, proszø ga dzysza, greszny clouek, thuego miloszerdza

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1b:

V[e]szelmy szya dzysza nyne, bo przesz yego narodzene mamy sbavyene

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 78:


wszegdy

Lesser Polish: wsegdy

Prziglødal [jeśm] gospodna w obesrzenu moiem wszegdy (semper)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 15, 8:


wielmi

→ Ukrainian: ве́льми (vélʹmy)

Inherited from Proto-Slavic *velьmi. Displaced by barzo.

Przyspyewal vyelmy concinit

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 349:

(attested in Lesser Poland, Masovia, Greater Poland) very, very much (to a high degree or intensity)

Potem szødze welmy nyzey

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 42:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) very many, very much (in a large number or amount)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; Greater Poland; Greater Poland

Tedi Issak *lyoknye syø a gymye syø wyelmy dzywowacz (expavit Isaac stupore vehementi et... admirans ait)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 27, 33:

Strzegla gest dusza moya swadecztw[o] twogych y mylowala ge welmy (vehementer)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 167:

Zmouil sin bozi sloua uelmy znamenita

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 4:

Przynyesly nathychmyast yedno odzyenye... sprostne vyelmy a stare

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 828:

Wszøl czyelyø tluste a wyelmy dobre (optimum)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 7:

Myszthrz przemowyl vyelmy skromnye

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 89:

Rychlo wyelmy szyą szebraly wszythczy szwyączy apostoly

1979 [c. 1500], Ladislas of Gielniów, “Rzepka Wojciech R. Pieśni Władysława z Gielniowa nowo odnalezione”, in Wiesław Wydra, editor, Studia Polonistyczne, volume 6, numbers 167-201, Gniezno, page 175:

Balem syø vyelmy barzo (valde ac nimis)

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 2:

Kaszø tobye wyelmy buyno (vehementissime) roszcz

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 6:


zebranie

From *zebrany + -ie, from zebrać + -any. First attested in 1477.

Omnem graciam, quam sparsim, *pokopycze, omnes sancti habuerunt, hec habuit cumulatim, szebranye, in se

1901 [1477], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 324:


lubo

Inherited from Proto-Slavic *ľubo. By surface analysis, luby + -o. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Bracza moia mali y welicy, a nine lubo bilo w nich gospodnu (complacuit in eis deo)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page II Prol 4:

Lyubo bandz tobye, swyøntha troycza, sluszba sluszena mego (placeat tibi, sancta trinitas, obsequium servitutis meae)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 67:

Lubo cze klamcze sluchącz, staw syą gynssze mysslycz, gyąkoby thego nye sluchąl (placet tibi verbum iuculatoris: finge te non audire, sed alia cogitare)

1874-1891 [End of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLIII:

(attested in Lesser Poland) nicely, pleasantly [with dative ‘for whom’]

Lubo bødz (complaceat) tobe, gospodne, aby witargl me

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 39, 18:

Pany albo dzevicza pozywayąncza albo pozwana przed sąndzą alybo vrzandnikem rzecznykowy, gemv gey lyvbo (cui placet), rzecz szwą moze poleczicz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 7:

(used impersonally, attested in Lesser Poland, Masovia) wantedly, someone would like something [with dative ‘whom’]


bezpiecznie

desc

Polish: bezpiecznie, beśpiecznie, biezpiecznie (Middle Polish)

Silesian: bezpiecznie

/bɛspʲɛt͡ʃʲɲɛ/

/bɛspʲɛt͡ʃʲɲɛ/

From bezpieczny + -ie. First attested in c. 1470.

Bezpyecznye *confidentur

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 212:


gdyż

Polish: gdyż

Silesian: gdyż

From gdy + -ż. First attested in the end of the 14th century. Compare Old Czech když.

Quando, gdize, cum splendoribus tuis cetera videantur?

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 279:

Przestøpyl na swem szlyvbye Moab w Israhelu, po tem czassye, gdisz bil ivsz vmarl Achab (praevaricatus est autem Moab in Israel, postquam mortuus est Achab)

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 1:

Potem Adam poznal czyelestnye Gewø, swø zonø, gdisz to poczøla y urodzyla Kayma (quae concepit et peperit Cain)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 1:


przykładnie

Polish: przykładnie

From przykładny + -ie. First attested in 1421.

Celestnye, duchownye, przicladne

1904 [1421], Aleksander Brückner, editor, Literatura religijna w Polsce średniowiecznej, volume III, Krakow, page 168:

Sacra scriptura exponitur: ... allegorice przycladnye

1880-1894 [Middle of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 5:

Moraliter przykladnye

1915 [Middle of the fifteenth century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 517:

Sacra theoloya exponitur quatuor modis: ... tropoloyce vlg. przycladnye

1877-1881 [End of the fifteenth century], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 2036:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) exemplarily (in a manner worthy of being imitated)

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands


krokiem

Instrumental of *krok. First attested in 1471.

Pedetentim, id est paulatim adire remissim (war.: adverbium remissivum) kro[th]ky[e]m (mamotrekt mikułowski: krokem; scilicet nisi tu, semper recrastinans,... caute et pedetentim tuas possesiunculas vendideris, non habet Christus unde alat pauperes suos Prol. VIII)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 4:


owak

Polish: owak

Inherited from Proto-Slavic *ovakъ. First attested in the fifteenth century.

Custos dei angelus, qui et in sompnis et aliquando in vigilia iam sic iam aliter, y thak y owak, hominem amonet

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 320:


barz

Lesser Polish: barz

Clipping of barzo. First attested in the 15th century.

Pleczy myal myly Iesus nye bar schyrokye any barzo vąskye, alye maluczko nachylony a rovny

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 153:


latoś

Polish: latoś

Silesian: latoś

Klichna po dobiczu lysta byla w dzerszenyv dzedzini v Wanczkowicz, alysz sye latoss Budek w tø dzedzinø mocza ssilø wwansal

1880-1894 [1400], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume III, Krakow, Czchów, page 191:

(attested in Lesser Poland) synonym of latosie


zgodnie

Polish: zgodnie

Silesian: zgodnie

From zgodny + -ie. First attested in 1444.

Pothem thi tho stroni... w nas... za sząn y sza swoge namyastky zgodnye (concorditer) przyswalyayancz spusczyli... iako w iadnacza

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 3:

Sgodnye chuala concinnant (te cordis una concinnant, te vox sonora concrepet

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 307:

(attested in Masovia) agreeably, harmoniously, concordantly, unanimously

Nullo alio ritu ita convenienter, tako sgodnye, potuit provideri saluti humani generis, sicut iam baptismo provisum est

1981-2001 [End of the 15th century], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume III, page 89:


mianowicie

Polish: mianowicie

Silesian: mianowcie

From *mianowity + -ie, from mianować. First attested in 1498.

Vedlvg stharodawnego obiczayv Wislą, Bugiem y Narwią (pro Wisla, Bug y Narew) kazdemv mayą bicz dobrowolne plinączemv, kromia zadnego czla... Po Swiąthkach wsem plinączem thes w kazdem yazv na *thiech rzekach myanowiczie wipisanych (omnibus defluentibus per dictos flouvios) thes ma bicz wydana dziora, kądibi plinącz mogli

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 274:


bezprawnie

Polish: bezprawnie

Silesian: bezprawnie

From bezprawny + -ie. First attested in c. 1455, but in common usage only as of 1460.

etydate

Jam nykomv nye vkradl they szkory, gwaltovnye na mą szyyą wyazan[e]y y beszprawnye

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 179:


wnet

desctree

Polish: wnet, hnet (Żywiec)
→ Kashubian: wnet

Silesian: chnet

Borrowed from Old Czech ihned, inhed. First attested in 1498. Doublet of inedy.

Ys on, komv sią gwalth sthal, ma wneth obiawycz y oskarzicz onego gwalthownyka

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 272:


radszej

Polish: raczej

Silesian: radszyj

Comparative of rado. First attested in the 15th century.

Wyelye gych kv sandzenyv rzeczy... przichodzili... po obyedze, napelnywszi a wpywszi szą, a sz tego sąnd mnyey *waszooon a mgleyszi laczney wczy[ą]zoon a kv prawdzye mali, alybo radszey (potius) nygeden bacczenya zrok ymyaan

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 24:


podobnie

Polish: podobnie

Silesian: podobnie

From podobny + -ie. First attested in the 15th century. Compare Old Czech podobně and Old Slovak podobne.

Azaly ty pyenadze nye podobnyey przydą gey dzeczem nyszly gey mazowy?

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 65, 2:

Lyepyey czy a podobney (expedit enim tibi Mat 5, 30), aby yeden s tvoych czlonkow zgynąl, nyzby wschytko czyalo v ogyen bylo vrzvczono

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 268:

Facilius latwyey y podobnyey (facilius est camelum per foramen acus transire, quam divitem intrare in regnum caelorum Mat 19, 24)

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 360:

Podobnye comodose

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 70:

Comodose podobnye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 30r:

(attested in Greater Poland) conveniently; comfortable

Przykladnye allegorice, szwyrzchownye anagogice, duchownye mistice, czyelestnye historiace, podobnye metaphorice

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 198:

(biblical, on the interpretation of biblical texts, attested in Lesser Poland, Greater Poland) in a way that reveals the figurative, hidden meaning of a text

on the interpretation of biblical texts; attested in Lesser Poland; Greater Poland; on the interpretation of biblical texts; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Wnatrznie mistice, zwirzchnye anagoice, przicladnye tropoloice, duchownye allegorice, podobnye historiace

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 304:

(biblical, on the interpretation of biblical texts) in a way that shows the literal meaning of a text

on the interpretation of biblical texts; attested in Lesser Poland; Greater Poland; on the interpretation of biblical texts; on the interpretation of biblical texts


ninie

Polish: ninie

Prze nødzø ne ymaiøcich y prze lkane vbogich nyne (nunc) wstanø, molwi gospodzin

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 11, 5:

Czerkew nynye ku Yezukristowy, nynye ku wyerzøczym, nynye ku nyewyerzøczym molwy

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 118 arg. 1:

V[ie]szelmy szya dzysza nyne, bo przesz yego narodzene mamy sbavyene

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 78:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) currently, now, nowadays


zarówno

Polish: zarówno

Silesian: zarōwno

Univerbation of za + równo. First attested in c. 1480. Compare Old Czech zarovno.

On dzyedzynny woyth chczyalby czyrpyecz sz myasthem... na szoszye y na gynszym myeszkym placzye zarowno z gynnymy myesczany [stacz] (aequaliter ceteris civibus)

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 73:

(attested in Greater Poland) the same, identically; with no difference


inegdy

Polish: inegdy, inedy (obsolete)

Inherited from Proto-Slavic *jьnogъda. First attested in 1428.

Jacom ya Wawrzincza nye sandzil ginedi, geno kedi bil mim slugø vrzandzonim

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2779, Warsaw:


inędy

Inherited from Proto-Slavic *jьnǫdu. First attested in the fifteenth century.

Powyecz my to, acz poydø gynødi na prawo albo na lewo (ut vadam ad dexteram sive ad sinistram)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 49:


wnątrz

Winyeszly z nyego wszitkø nyeczistotø, iøsz wnøtrz (intro) nalezly w odzewnyci domu bozego

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 16:

inside (on the inner part of a physical object)

Wyessyelenye biwa zewnątrz, ale radowanye wnatrz

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 247:

Wszitka slawa iego czori crolowey od wnøtrz (omnis gloria eius filiae regis ab intus)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 44, 15:

(attested in Lesser Poland) inside (within oneself; with regard to one's feelings and thoughts)

Forinsecus, id est intus wnątrz (accepi librum possessionis signatum et stipulationes, et rata, et signa forinsecus Jer 32, 11)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 213:

Misunderstanding of Latin forīnsecus (“on the outside”).


zasię

Univerbation of za + się. First attested in 1395.

zajsie (alternative)
zajsię (alternative)
zasie (alternative)

Cdisz vøcz thy vmrzesz, tedy szø vøcz thy szaszø f szemø obroczisz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 174a:

(attested in Lesser Poland) again (another time)

Is Potras ne vigal s Tomislawowe domu, kedi zabil czloweka [na] na Chorinu ani sasø w dom wyal

1967 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 76, Kościan:

Tedy vøcz svøthy Gan gest cy on k nemu (sc. synowi ślachcica) tako rzecl byl: Iusz, dze, thy czas masz, abi szø thy ku swemu domu szaszø nafroczyl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 184a:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) back (to the original place)

Ysz gdi s przythczey kakeykolye przigodzi szą w Krakowye interdicth cirkewni dzirzecz a chowacz, myastho Kazymyrz myedzi rzeką Wyslą themv tho interdicthovi nye ma bycz podano y *takeysz zaszą (non debet subiacere et e converso)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 5:

(attested in Masovia) back (oppositely, conversely)

Czego ządasz od blysznego, by mv zasyą zyczyl tego

1902-2024 [c. 1450], Pamiętnik Literacki, volume IX, page 318:


po mieczu

/pɔ mʲɛt͡ʃʲu/

/pɔ mʲɛt͡ʃʲu/

Agnatus rodzycz po myeczv

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 1:

(idiomatic) paternally, on the spear side


latosie

Inherited from Proto-Slavic *lětose. First attested in 1396.

Jako mi loni Stasszek szaplaczil ot pan(c)i grziwen grzifna, a latosze niczsz

1959 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 206, Poznań:


dopiro

desc

Polish: dopiero, dopirzo, dopioro (Middle Polish), dopiro (Middle Polish or Near Masovian), dopir (Far Masovian, Węgrów County)

Silesian: dopiyro, dziepro, dziepiyro

Inherited from Proto-Slavic *topьrvo, with a change of t > d under influence of do, and a loss of v due to frequent use. First attested in the 15th century.

dopioro (alternative)
dopirzo (alternative)

Taco gemu pomoz bog..., iakom ne *wedzal Maczeya ode czthir lath, yedno dopiro v *punczicz

1888 [1407], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 121:

(attested in Greater Poland) then (at that time)

Przecz syø gest Sara smyala a rzekøcz: Dopyoro bødø rodzycz, yusz bødøczi babø (num vere paritura sum anus)?

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 27, 13:

Otpowyedzal Abimelech: ... Anym tego drzewa (pro drzewyey) sliszal, nyze dopyro tym razem (ego non audivi praeter hodie)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 26:


przezlisz

Middle Polish: przezlisz

Zatwyrdzy szyø szercze gego a slug gego przezlysz (nimis)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 35:


opięć

Inherited from Proto-Slavic *opętь. Cognates include Czech opět, Russian опя́ть (opjátʹ).

Tako wthem myly Yesus naszylnye omdlaw opyødz dluszey poczøl sze modlycz

1853 [1451], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, Błonie, Płock, page 105:


rozmownie

Polish: rozmownie

Etymology tree
Proto-Slavic *orz-
Old Polish roz-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish rozmówić
Old Polish rozmowa
Proto-Indo-European *-nós
Proto-Slavic *-ьnъ
Old Polish -ny
Old Polish rozmowny
Old Polish -ie
Old Polish rozmownie
From rozmowny + -ie. First attested in the fifteenth century.

etymon

Ani za morzem postawyono iest (sc. przykazanie), aby ge rosmownye powyedzal (ut causeris et dicas, Biblia taborska: aby sie rozmluwie řekl)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 30, 13:

conversationally; while conversing; during conversation


niewymownie

Polish: niewymownie

Etymology tree
Proto-Indo-European *né
Proto-Balto-Slavic *ne
Proto-Slavic *ne
Old Polish nie
Old Polish nie-
Proto-Indo-European *úd
Proto-Slavic *vy-
Old Polish wy-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish wymówić
Old Polish wymowa
Proto-Indo-European *-nós
Proto-Slavic *-ьnъ
Old Polish -ny
Old Polish wymowny
Old Polish niewymowny
Old Polish -ie
Old Polish niewymownie
From niewymowny + -ie. First attested in the 15th century.

Yestlyby kto byl barzo vrwan, nyewymownye albo tesz przesz sznamyenythych ran bylby byth, za [po]pokvp XXX szelagow onemu czyrpyaczemu maya bycz dany

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 144:

(attested in Greater Poland) indescribably


wznak

Polish: wznak

Inherited from Proto-Slavic *vъznakъ. First attested in the end of the 14th century.

Gdy leszal wsznak yako vyla, szmyercz do nyego przemowyla

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 47:

(attested in Masovia) on one's back, supine

Owocz gich (sc. nieprzyjacielow) z zeme zagubisz..., bo poloszisz ie wznak (quoniam pones eos dorsum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 20, 12:

Poschly vznak, czvsch od oblycza bozego odruczayącz (pro odwraczayącz) sve lycze

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 626:

(attested in Lesser Poland) back; backwards


krótce

Middle Polish: krótce

From krótki + -e. First attested in the end of the 14th century.

Krotczie summatim (Daniel... somnium scribens brevi sermone comprehendit summatimque perstringens ait Dan 7, 1)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 109:

briefly; shortly (in a manner using few words)

Gdi roszgø na crotcze (cum exarserit in brevi) gnew iego, blogoslaweni wszistcy, gisz ymaiø w nem pwø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 2, 13:

(attested in Lesser Poland) soon (in the near future)


powiednie

From *powiedny + -ie, from powiedzieć + -ny. First attested in c. 1500.

Omnis scriptura exponitur sic: originaliter, effectiue, diffinitiue, pactatiue povyednye

1977 [c. 1500], Julian Wojtkowski, editor, Glosy i drobne teksty polskie do 1500 roku, page 139:


odpowiedziale

/ɔtpɔvʲɛd͡ʑalʲɛ/

/ɔtpɔvʲɛd͡ʑalʲɛ/

From *odpowiedziały + -e, from odpowiedzieć + -ły. First attested in 1429.

Micos... pro premissis inculpatus... [iuravit], quia nunquam fuit... traditor nec spolia et latrocinia, Bohemie tunc residens, comisit nec fecit, sed quid faciebat ibidem, hoc faciebat odpowedzale, prout bonus homo

1856-1870 [1429], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2253:


przypowiestnie

From przypowiestny + -ie. First attested in c. 1450.

Prostim a glupym... loqui parabolice przypowestne

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 569:


człowiecznie

/t͡ʃʲɫɔvʲɛt͡ʃʲɲɛ/

/t͡ʃʲɫɔvʲɛt͡ʃʲɲɛ/

From *człowieczny + -ie, from człowiek + -ny. First attested in 1435.

Fratres, humanum dico propter infirmitatem carnis, bracza, czloweczne przycasz[a]uiø prze mdloscz czala, vestre (Rom 6, 19)

1981-2001 [1435], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Legnica, page 53:

(attested in Silesia) humanely (in a manner befitting a person)


wykładnie

From wykładny + -ie. First attested in the fifteenth century.

Vycladnye expositive

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 350:

Celestnye, duchownye, przicladne, podobnye, obyczaynye albo wycladnye, albo ku nauczenyu

1904 [1421], Aleksander Brückner, editor, Literatura religijna w Polsce średniowiecznej, volume III, Krakow, page 168:

(attested in Lesser Poland) illustratively; as an example; metaphorically, allegorically


wżdy

Inherited from Proto-Slavic *vьsьda. First attested in 1415.

wżda (alternative)
weżda (alternative)
weżdy (alternative)
weżgdy (alternative)

Racz przygączy nasze chwali..., abychom czy wszdi chwalyly

1973 [1421], Maria Kowalczyk, Elżbieta Belcarzowa, Felicja Wysocka, editors, Glosy polskie Jakuba z Piotrkowa i innych autorów w rękopisach Biblioteki Jagiellońskiej [Polish glosses of Jakub from Piotrków and other authors in the manuscripts of the Jagiellonian Library], page 97:

Bog gich boiowal za nye a wzdi zwycyøzil

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 16:


włośnie

From włosny + -ie. First attested in the fifteenth century. Displaced by and doublet of właśnie, a form derived from Old Czech.

Tegodla za smvczenye vlasne rzeczon baranek (ideo proprie pro passione agnus dicitur)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 200:

Comendauit autem eum dominus... dupliciter: specialiter, wlosnye, et generaliter

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Zakroczym, page 375:


oczwiście

/ɔt͡ʃʲfiɕt͡ɕɛ/

/ɔt͡ʃʲfiɕt͡ɕɛ/


obiecnie

Middle Polish: obiecnie

From obiecny + -ie. First attested in 1498.

My, Hanus,... vysnawamy tym tho lystem obyecznye przyed wsyemy

1880-1894 [1498], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume III, Krakow, page 335:

(attested in Lesser Poland) publicly, openly


weśród

Univerbation of we + śród. First attested in the 14th century.

Podbrodek byl v nyego zacryty..., a vezrzod slobol (pro slobek) maluczky myal (modicum valliculum per medium habebat)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 152:


wczora

desc

Polish: wczoraj, wczora (obsolete), wcora (Kielce)

Silesian: wczora

Inherited from Proto-Slavic *vьčerà. First attested in the 14th century.

Allecz fczora pefne vesczy szøcz ony nam bily pouedzany

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2a:

Heri gestern wczorą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 60v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) yesterday


dwójcy

Inherited from Proto-Slavic *dъvojьťi. By surface analysis, dwa + -o- + ić. First attested in 1435–1437.

dwajcy (alternative)
dwujcy (alternative)

Jacom ya nye przisetl dwoyczy w dom twoy

1879 [1457], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page L:

Jaco tho swatczą, ysz Sczepan Brilewsky Thomy dwayczy ne *szodzal w klodą y dwayczy ne wyszadzal any mu mecza gwaltem wsąl

1861 [1435–1437], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 24:

Iacom ya nye przisetl dwugiczy w dom twoy anym czy zoni layal, any gonyll, anym paropka wygnal gwaltem

1895 [1458], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 52:

Y czirwczowego a. dwoyczy kraschonego cocco bis cincto (fecit igitur superhumerale de auro, hyacintho et purpura coccoque bis tincto et bysso retorta Ex 39, 2)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 20:

Dwoyczy modri postawyecz gemina (Syrus, negotiator tuus, propter multitudinem operum tuorum gemmam et purpuram, et scutulata, et byssum, et Sericum, et chodchod proposuerunt in mercatu tuo Ezech 27, 16)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 105:


poźno

Polish: późno

From pozdny + -o. First attested in the middle of the 15th century.

A tez dnya, ktoregosch bog przedan, poten czass lepak slonce pomyrzklo a tegodlya pozno przyschedl do Betanyey

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 516:


przeko

Middle Polish: przeko

From przeki + -o. First attested in 1425.

Quia Graby cessit divisione sub Ch[y]lewothky przeko przestrugø oth granicze do granicze

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1583, Zakroczym:


tąd

Inherited from Proto-Slavic *tǫda. First attested in 1420.

Jaco czssom... ial albo chodzil tąd, kąd yest prawa granicza

1967 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 857, Kościan:

Jaco kand yedzem albo gydzem, tand yest prawa granicza myedzy Poneczem, Drzewczem a Oporowem

1967 [1422], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 969, Kościan:

Yaco kandsmycoli gely na prawo albo na lewo, tąd gest prawa granicza

1959 [1481], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 962, Poznań:

(in compound sentences with other adverbs, attested in Greater Poland) this way (along this path, in this direction)


poździe

Middle Polish: poździe

Posszdze novissime

1876-1929 [ca 1418], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Kostrzyn, page 512:

(attested in Greater Poland) late (after a longer time than usual or expected), too late


temczasem

Polish: tymczasem

Silesian: tymczasym

Univerbation of tem + czasem. First attested in the middle of the 15th century.

Gescze vam mam vyelye povyedacz, alye temczassem nye mozeczye odzyerzecz (non potestis portare modo Jo 16, 12)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 572:


społu

Polish: społu

Etymology tree
Proto-Balto-Slavic *iź
Proto-Slavic *jьz
Old Polish z
Proto-Slavic *pólъ
Old Polish pół
Old Polish społu
Univerbation of z + połu. First attested in 1399.

etymon

Manek ne sluboval za to zito tym ludzem na Slupy, dze v nego spolu orali

1960 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 109, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) together (along with others)

Dwa z uczennykow... gydechu do mesta..., thedy moluili spolu (ad invicem Luc 24, 14) o tem o ffsem, ges to sø stalo

1950 [c. 1425], Jan Janów, editor, Najstarsze szczątki ewangeliarza polskiego, Krakow, page 41:

(attested in Lesser Poland) mutually (to one another)


bezlisz

Middle Polish: bezlisz

Blend of bez + przezlisz with a confusion of the rhyming prepositions bez and przez. First attested in the 15th century.

Rozmagitego plodu wyelye bezlysz

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 38:

(hapax legomenon) excessively, too, too much


potrzebnie

Polish: potrzebnie

Silesian: potrzebnie

From potrzebny + -ie. First attested in 1436.

Potrzebnye opportune

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 102:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Sed cum oportune, potrzebnye, prudens irascitur, splendet hoc digestum in aureum

1436, Józef Reczek, Zbigniew Wojas, Felicja Wysocka, Mariusz Leńczuk, Elżbieta Belcarzowa, editors, Glosy i drobne zabytki języka polskiego pominięte przez wydawcę w RXXIII 268-319. Uzupełnienie materiału z trzech rękopisów na podstawie nieopublikowanych odczytań z rękopisów wyrazów polskich wraz z kontekstami, Lviv, page 277:

(attested in Southern Borderlands) rightly, justly


zewna

Univerbation of ze + Proto-Slavic *vъnъ.

Zewną exterius

1908 [ca. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 133:

Talis fuit (sc. Maria)... in sapiencia dei erudicior, quia totam antiquitatem ac si mente, gl. mente id est zewna

1901 [sciuit XV ex], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 324:


dotychmiast

Middle Polish: dotychmiast

Univerbation of do + tych + miast. First attested in the 14th century.

Czszo mi Bogusz zastawil trzeczø czanscz dzedzini Wlostowe, tom trzimala s pokoyem dotichmast

1887, 1889 [1393], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1545, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Tey niwe Albertus ne bil *nigdiy gospodarz po wcupenu asz *dotichmayst

1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 6621:

(attested in Greater Poland) up to now, until now

Yako prawe thy *wschikhky rzeczy, cho ctorye tu syemskye dobrye wmowyonye y preth namy thich nykomu nye syą vyny asz dothichinasch, asch tho wdzwyrdzymy y popyszemy

1874 [1406], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume IIa, page 28:


namyślnie

Polish: namyślnie

From *namyślny + -ie, from namysł + -ny. First attested in 1466.

Et solerter, namislnye, ibi supplicare sibi modlyly szą

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 26:

(attested in Sieradz-Łęczyca, hapax legomenon) thoughtfully, deliberately