wolny

zlw-opl-adj

wolny (comparative wolniejszy, derived adverb wolno or wolnie)

wolniejszy (comparative)
wolen (alternative)

Polish: wolny

Silesian: wolny

Inherited from Proto-Slavic *volьnъ. By surface analysis, wola + -ny. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Gego przyrodzeny[v] przyyaczele mowyą, ysz gego zoną nye ma dzalv w them domv przetho, ysz ten dom wzdam (pro wzdan) gemv... a ysze byl sobye zostawyl wolne panstwo swego gymyena (dominium et potestatem)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 97, 1:

Texente aranea retiaculum artis sue musca... dixit: Vt quid concludis fallaci rethi semitas liberioris nature, gl. liberalium animalium wolnym szwyerzątom

Middle of the 15th century, Józef Reczek, Zbigniew Wojas, Felicja Wysocka, Mariusz Leńczuk, Elżbieta Belcarzowa, editors, Glosy i drobne zabytki języka polskiego pominięte przez wydawcę w RXXIII 268-319. Uzupełnienie materiału z trzech rękopisów na podstawie nieopublikowanych odczytań z rękopisów wyrazów polskich wraz z kontekstami, Lviv, page 279:

(attested in Southern Borderlands) free (of animals, living in nature)

Quare voluit nasci Christus de virgine desponsata et non de libera a nye wolney

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 255:

Yaco Jadwiga dala Jaszcoui volne sedzene a w tem geg szastawnik gemu vadzi

1974 [1401], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 18, Kalisz:

(attested in Greater Poland) free (that which can be accessed or used without restriction)

Wolne targy nundine

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 88:

Szyodmego lyata winydzye wolen (liber) darmo

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 2:

Laurencius cum fratribus s[uis] kmeto[nibus] ducit testes de libertate sua...: Jaco ya tho vyem, ysze Wawrzinecz z bracza wolny sza

1937 [1415-1426], Adam Wolff, editor, Mazowieckie zapiski herbowe z XV i XVI wieku, Masovia, page 1:

(attested in Masovia) free (not attached to some piece of land)

Kako moze przeczyw themv vczynycz podlug prawą, a byl by wolen w szwem gymyenyv (ut habeat facere et dimittere)?

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 67, 3:

[G]dysz rownoscz myedzy stadlem gest rozmagytoscz, bo nyektorzy są wolnyeyszy, ... to gest maszowie, nyszly szenysczyzny (quedam personae libere, ut virorum, aliarum autem, ut mulierum, minus libere agere possint in iudicio)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 46:

(attested in Lesser Poland) entitled (capable of legal actions and procedural actions)

Gdyscze sluszyly grzechowy, volnywscze byly od sprawyedlywosczy liberi fuistis iusticie (Rom 6, 20)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 102:

Tedy on tego przysząstwa wolenw y proszen gest (officii liber est)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 60, 3:

(attested in Southern Borderlands) free; liberated (having been freed)

Stanislaus colonus tho bil moy wolniw do God a yam gy wipuszczil y sz chicz, y sze wszego

1920 [1426], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 2208, Zakroczym:

(attested in Masovia) exempt; freed (of a peasant, relieved of duties such as taxes for a period of time)

Ysze Potr plath bral y vidzirszal spokoyne ten szszreb volni mimo trzidzeszczy lat

1974 [1414], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 466, Kalisz:

(attested in Greater Poland) free; public; open (of land, unrestricted by the rights of third parties)

Iaco Olbrachth ne mal v Jacussa volnego polusledza, ale mu noczø sbegl s gego vprauisznø

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 473, Poznań:

(attested in Greater Poland) used by a peasant temporarily exempt from all benefits such as taxes to a manor

Thedi slvszno bąncz cząnszebnykoom oną czązzą rosdacz... podlvg wolney gych volyey (pro libera ipsorum voluntate)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 22:

(attested in Masovia) free (voluntary, uncoerced)

Vczinil iesm se iaco czlowek przez pomoczi, medzy martwimi wolen (inter mortuos liber)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 87, 4:

Porazil bog krolya a bil trødowat asz do dnya smyercy swey, a bidlyl w domv w wolnem osobye (habitabat in domo libera seorsum)

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 5:

(attested in Lesser Poland) lonely; abandoned; isolated

Nil enim valet mundum esse corpore, qui pollutus est mente volną ab[y]o prosnya

1968 [c. 1484], Michał Muszyński, editor, Glosy, zapiski i niektóre teksty polskie w starych drukach i rękopisach Biblioteki Kórnickiej do roku 1550, cz. II, volume II, Błonie, page 214:

(attested in Masovia) uncontrolled; reprehensible

Gdysz lyekarzom vydzyalo szye dobrze, yschby czyalo yego olyeyem drzewnym lyeczyly, wszadzyly y v kądz pelną olyą volnego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 108:

Ukoy syø w wolney obyecye zaszszoney

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 19:


polski

Polish: polski

Silesian: polski

Etymology tree
Proto-Indo-European *pleh₂-der.
Proto-Slavic *poľe
Proto-Indo-European *-iskos
Proto-Balto-Slavic *-iškas
Proto-Slavic *-ьskъ
Proto-Slavic *poľьskъ
Old Polish polski
Inherited from Proto-Slavic *poľьskъ. By surface analysis, pole + -ski. First attested in the 14th century.

etymon

Eze Maczey v Yana ne prziymowal nemeczskego prawa, ale polske

1876-1929 [1402], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 207:

Zastawyamy dzedzini nassze... w tyssonczu grzywen syrokych grossy praskey kusny liczby polskey, numeri Polonicalis, obwikley, lyczoncz w kaszdø grzywnø czterdzesczy y oszm grossy

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 481:

Ktoryz tho zakon vezvan yesth zakon pokuthvyączych, ktoryz sye tako vykłada polzką movą

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 703:

(relational, attested in Greater Poland, Masovia, Lesser Poland) Polish (of, or from Poland)

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

Tu se doconawa prolog lacynsky, polzki (Polonicus) y nemeczski a poczina se drugi takisz lacinski, polzky (in Polonico) y nemeczski

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page I Prol 15:

(relational, attested in Lesser Poland) written in Polish

Gdisz bog vdzalal... wszelkø *chrøszlyna polskø (virgultum agri)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 2,5:

(relational) field (of, or relating to a field)


dwanaście

Inherited from Proto-Slavic *dъva na desęte. By surface analysis, dwa + -naście. First attested in the 14th century.

inh+

dwanacie (alternative)
dwanaćcie (alternative)

Czlowyek, ienze bi slvb vcinil..., pod sgodzenim da viplatø: billibi samyecz ode dwvnascze laat asz do szeczdzesøøt laat (si fuerit masculus a vigesimo anno usque ad sexagesimum annum), da pyøøczdzesyøøt rvblow srebra

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 27, 3:


złoty

Inherited from Proto-Slavic *zoltъ. First attested in the end of the 14th century.

Wszitka slawa iego czori crolowey od wnøtrz, w podolczech zlotich (in fimbriis aureis), ogarnona rozliczi[to]sczami

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 44, 15:

Lothow szlothych unciis

1876-1929 [1413—1414], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume IV, page 503:

(attested in Lesser Poland) golden (made of gold)

Ibi invenies mineram al. *krusczyecz zlothy

1864 [15th century], Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis nunc primum e codice autographo, volume III, Krakow, page 356:

Salue, magna parens frugum, Saturnia, szlotha, tellus

1977 [End of the 15th century], “Vergili Georgicorum schedae Gnesnenses”, in Bogdanus Bolz, Wanda Żurowska-Górecka, editors, Symbolae Philologorum Posnaniensium, volume 3, page 80:

(attested in Lesser Poland) golden (containing gold)

Vkaszalacz mu gest ona (sc. Sybilla Oktawijanowi) naprzecif slunczu okrøk slothy byla

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5a:

(attested in Lesser Poland) golden (dyed a golden color)


prosty

zlw-opl-adj

prosty (derived adverb prosto or proście)

Inherited from Proto-Slavic *prȍstъ. First attested in the 14th century.

Ząby myala svyatle, proste (recti)..., zawzdy rowne, gladke

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 21:

Dirrectus vlg. prosti

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 90r:

Fftorecz on gest v odzenu *vbodzy byl (sc. Kryst), a pres tocz gest on prostim szuknem obynon byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5b:

Prosti chleb purum panem (panem verum, gl. purum panem, verbo carnem efficit)

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 307:

Tegodla bralem rozmaythych xyąg czvda, spysalem yakole prostem pysanyem v yedny xyągy (stilo rudissimo redegi)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 43:

(attested in Lesser Poland) simple (plain, ordinary, unsophisticated)

Kyedy smartvychvstaną, vzrycze tego, ktoregosz vy mnymaczye prostego czlovyeka, szyedzącz na pravyczy... moczy bozey (Luc 22, 69)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 742:

Panna prosztha

1874-1891 [1447], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Lublin, page 55:

Wstawyami, aby ryczerz kazdi alybo prosty panooszaa (quilibet miles aut simplex) pod pewną podnyeszoną chorangwyą na gey stanye staal

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 21:

(attested in Masovia) simple (humble or non-distinct)

Tocz gesth skonane podluk prostego pyszma te tho... svøthe ewangelie

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 176b:

Collumbinus vlg. [s] proszti

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 78r:

(attested in Lesser Poland) simple (not complicated)

Thy slova swyathy Grzegorz vyklada... rzekacz: Laszka... czirplyva yest, bo zadan[y]e slosczy rowną, prosta, dobra dusza noszy

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 148:

Prawy gest, gospodne, y prosty sød (rectum iudicium) twoy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 137:

(attested in Lesser Poland) righteous, just, noble; right, proper

Prosta, pokorna spowyedz ma bycz, czysta y wyerna

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 476:

Impermixta consvetudine, prostą czyrzpietlyvosczy[ą], moderetur

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 10:

(attested in Greater Poland, Masovia, Sieradz-Łęczyca) direct (honest, open, non-evasive)

Beata virgo... plena fuit omni virtute et... de eius superexcellenti gloria super omnes puras, proste, creaturas

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 277:

Item si non solveret pecuniam mutuatam..., tunc... est obligatus solvere mille marcas ad simplicem *loquelem al. na prosztha pomowa

1868 [1446], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 206:

Woyth moze na kasdy dzen szandzycz o pyenadze albo o gynne proste rzeczy (pro... aliis causis simplicibus) przesz przyszasznykow

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 52, 3:

Czso woyth ma albo moze a kako szandzycz o pyenadze albo o gyne proste rzeczy przesz przyszasznykow, w prosthey zalobye?

Vstawyamy, aby pirwy rok przes prosthą nyemocz (per simplicem infirmitatem), ale wthory przes prawą nyemocz... byli othkladany

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 73:

Vstawyamy..., abi... za prostą reną (pro simplici vulnere) pyecznaczcze grziwyen zaplaczicz powynyen byl

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 41:

Nobilis Iohannes... ex parte Elizabeth postposuit prosty rok ad duas septimanas

1868 [1452], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 382:

(law, in set phrases, attested in Masovia) simple (not important or meaning little)


morski

Polish: morski

Silesian: morski

Inherited from Proto-Slavic *morьskъ. By surface analysis, morze + -ski. First attested in the 14th century.

Sgromadzaiø iaco w pøchirz wodi morske (aquas maris)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 32, 7:

Wszitko podbil ies pod nogi, owcze... y riby morzke, iesz przechodzø stdze morzke (semitas maris)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 8, 8:

Panuyczye ribam morskym (dominamini piscibus maris)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 28:

(relational, attested in Lesser Poland) sea; marine; maritime (of or relating to the sea)


morski

From mora + -ski. First attested in the end of the 15th century.

etydate

Morska yagoda mora celsi

1971 [XV ex.], Felicja Wysocka, editor, Glosy i teksty polskie w XV-wiecznym rkpsie lekarskim ze zbiorów Bibliteki Jagiellońskiej nr 132/60 akc., page 39:


dobry

zlw-opl-adj

dobry (comparative lepszy, derived adverb dobrze)

Polish: dobry

Silesian: dobry

Inherited from Proto-Slavic *dobrъ. First attested in the 14th century.


czerwony

desc

Polish: czerwony, cyrzwony (Western Lublin, Janów Lubelski County)

Polish: czerwony, cyrzwony (Western Lublin, Janów Lubelski County)

Silesian: czyrwōny, czerwōny, czerwiōny, czyrwiōny

Silesian: czyrwōny, czerwōny, czerwiōny, czyrwiōny

Inherited from Proto-Slavic *čьrvenъ. First attested in 1419.

czyrwiony (alternative)
czyrwony (alternative)
czyrzwiony (alternative)
czyrzwony (alternative)

Czirwyone iacinctuales

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 138:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Lesser Poland, Greater Poland, Silesia) red

Czirwyone rubricatas

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 18:

czerwony:

Czyrwone roseas

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 26:

Czyrzwoną massezą colore rubeo

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 27:

Nyewyasti nauczyone daly søø, czso søø naprzøødly... czyrwonich sukyen

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 35, 25:

Obu nauczyl mødroszczy, abi dzyalaly dzalem czyeszelskym, a dzyalem przemyennym y poszywanym barwamy pyora ptaszego, s modrey barwi y s sukna czyrwonego dwogecz barwyonego, y byale plotno a pawlokoowe, wszitko abi sedkaly

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 35, 35:

Udzyalal... opono... sz sukna czyrwonego

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 36, 35:

Gdysz bichom w[y]esli w zemyø a nye bil-li-by za znamyø ten to powrozek czyrwony, a ty gego nye uwyøzesz na okyenczv, gimzesz to nasz vipvsczyla

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 18:

Powyeszi powrozek czirwony w okyenczv swem

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 21:

Zastøp gego w czirwonich po[st]awczoch

1930 [c. 1455], “Nah”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 3:

*Czervonye odzenye rubruin est vestimentum

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 110v:

Czirwone coccineum

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 24:

Czirwyony postawyecz coccinum

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 35:

Czirzwyony vilta coccinna quasi flos

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 73:

Przeschukovanym postawczem czirwyonym torto cocco

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 86:

Plasczem czyrwonym clamide coccinea

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 120:

Item czyrwyona szuknya lyonszka

1885-2024 [1493], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 663:

Item drugy czepyecz czyrwony

1885-2024 [1493], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 664:

Rubra cinctorium al. czirvoną mascą

1874-1891 [XV ex.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume LIII, Krakow, page 60:

I był tako barzo krwią opłynął.... iże jakoby ji czerwonem płótnem obwinął, bo miał wiele tysięcy ran w swojem żywocie

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 822:

Przynyesly nathychmyast yedno odzyenye czyrvoney povloky sprostne velmy a stare

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 827:

[M]at[k]o boza chwalebna, nad plast myodowy slotsza, czyrvoną [r]aczey niszli roza, nad lilyą [bi]elsza

1902-2024 [c. 1500], Pamiętnik Literacki, volume XXVIII, page 306:

Marya dzeveczka, rosza czyrvona

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 211:

Ach, moy kwyathkv naroszkosznyeyschy, […] na thwogyem lyczkv byalem kwthaczy a rosza czyrwona w poszrothkv

1915 [1447-1462], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 545:

Cwathek cyrvony, rosa zamorska, a tha slyczna panna crolewna nyebesca

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 74:

O żyłach, o czeluściach Jesusowych. Żyły jego a czeluści jego, ty są wielmi światłe a dziwno krasne, a świecące jako roża, jako białość słączona z rumianością, świeciły sie rozkosznie albo jako nadobność czyrwone roże

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 150:

Paradisus malorum punicorum czyrvonych

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 153:

Post matrem... Cirmensky zawolana czirwonego sczytu

1876-1929 [1419], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume III, Poznań, Kościan, Pyzdry, page 483:

Lepka cyrwona

1893 [1471], Konstanty Górski, editor, Historia piechoty polskiej, page 210:

Paweza cyrwona

Myska cyrwona

1893 [1471], Konstanty Górski, editor, Historia piechoty polskiej, page 212:

Czirvyona coccinea

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 132:

Czirvyoną coccinam

Sangwine, gl. id est passione, quorum, gl. sc. appostolorum duodecim, est sinus ecclesie, gl. id est latus eclesie wszysthek koszczyol wnathrz, roseus *czyrwonya albo szmalowan[y]ą

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 288:

Ta ystna voda przemynyla szye, ... przemyenyona przez mylego Iesu barzo v krasne vyno, yako kyedy na svyeczye postalo, bo *przemynyvschy sve przyrodzenye vodne y przemynyla barve czyrvonego vyna

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 209:

Iutro badzye svyat[l]y dzyen, czyrvone nyebo

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 354:

Szlyadv syna mego mylego poznalam yego sczye, bo kedykoly schedl, tedy byla zyemya czyrvona od oblyevanya krve yego

Lesser Poland; Greater Poland; Silesia; Lesser Poland; Greater Poland; Silesia

Zolthe uel czyrwone rufum

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 179:

Czirzwony ruffus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 11:

Bos fuit rubeus czirwoni

1879 [1422], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 261:

Prziwyodą... krowø czirwonø

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 2:

Czirwoną ruflfam

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 26:

Pro boye czyrwony

1868 [1476], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 231:

Pro bove czyrwony, lyssy

Pro bove czyrwony, pstry

Pro bove czyrwony, byodraty

Jakom ya yemv crovy czyrvoney ne vkradl anym yey do domy wyodl

1950 [1493], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1752, Warsaw:

(attested in Masovia, of hair or an animal's coat) red; rust; sorrel

Florenos Ungarienses fulsos... vlg. czirwone

1920 [1424], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 188, Zakroczym:

Jakom ya Janowi ne wynowath tczyrzech grzywen za konya any zlothego czyrwonego

1879 [1436], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page LXXXII:

Obrisus […] id est purus clarus et est optimi coloris splendens vt aurum obrisum zolthe vel czervone slotho

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 90r:

(attested in Masovia, Greater Poland) high carat (made of high-grade gold)

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland


czarny

Polish: czarny

Silesian: czŏrny

Inherited from Proto-Slavic *čь̀rnъ. First attested in the first half of the 15th century.

etydate

Ony nyewyasty odpowyedzaly: Czarny sø waszych bogow ob[ra]szy..., odpuscycyesz naam, acz ge do wody donyesyemy y zmygemy

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 321:

Dał mi bog ociec jednego syna, a prze tego mam żałość, nędzę i wieliką tesknicę..., uczyniłam sie czarna i śniada, kako mogę cirpieć śmierci syna mego?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 527:

Y bili sø Labanowi wszitky byale a czarne (alba et nigra) owce, a gyne bili wszitky Iacobowi

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 30, 40:

Jako ja nye wzal thkanky pyerlovey... y plashshcza czharnego

1950 [1456], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 994, Warsaw:

Lepka czyrna

1894 [1471], Konstanty Górski, editor, Historia jazdy polskiej, page 270:

(attested in Masovia) black (of a dark color)

De coccione ruffa czarney

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 151:


chory

Polish: chory

Silesian: chory

Inherited from Proto-Slavic *xvorъ. First attested in the 15th century.

Czudzey byadi zalowanye... zalezi w syedmy vczinczech mylossyerdzya: lacznego nakarmicz, spraglego napogicz, podrosznego noczowacz, chorego nawyedzacz

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 240:

ill, sick (unwell in terms of health or physical condition)

Mdle a chore misly labiles mentes

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 304:

(figuratively) ill, sick (not healthy otherwise; bad)


drogi

Polish: drogi

Silesian: drogi

Inherited from Proto-Slavic *dorgъ. First attested in the 14th century.

Tedy vøcz f geden to czasz szøcz ony bily swe sludzy f drodzem odzenv chodzøcz vsrzely

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 182a:

Drogą rzecz speciosam (si congregaverint aurum et argentum, et omnem rem speciosam III Esdr 4, 18)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 54:

Wyøcey nye chczø nycs zlego uczinycz tobye, prze to ysze bila tobye droga dusza ma przed oczima twima (quod pretiosa fuerit anima mea in oculis tuis hodie)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 21:

(attested in Lesser Poland) dear, expensive (costing much)


stary

zlw-opl-adj

stary (comparative starszy or starzejszy, superlative nastarszy)

starszy (comparative)
starzejszy (comparative)
nastarszy (superlative)

Inherited from Proto-Slavic *starъ. First attested in the 14th century.

old (of a living being, having lived for most of the expected years)

(of a family member, particularly a sibling) older (having been born before another)


ciemny

ciemny (derived adverb ciemno or ciemnie)

Polish: ciemny

Silesian: ciymny

Etymology tree
Proto-Indo-European *temH-
Proto-Balto-Slavic *tímāˀ
Proto-Slavic *tьma
Proto-Indo-European *-nós
Proto-Slavic *-ьnъ
Proto-Slavic *tьmьnъ
Old Polish ciemny
Inherited from Proto-Slavic *tьmьnъ. By surface analysis, ćma + -ny. First attested in the 14th century.

etymon

Woda czemna w obloczech powetrznich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 13:

Zasloni czemne pepla nubila

1874-1891 [1451], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 41:

Byl opyøcz oblok czyemni

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 20:

Czemnego pyekla

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 26:

Pod cziemnym drzewem sub *oscurum arborem

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 22:

Lucus walt silua nemus idem czyemny lasz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 77r:

Obscurus […] finster oder tunckel czemny zaczmyony

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 90v:

Złym duszam na zachód słońca ciemna mieśca barzo nieczysta przyminia[li]

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 183:

Wsadzili ji barzo w ciemnicę ciemną

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 732:

Podnie siony na powietrzu ukazał się towarzyszem djabłom, którzy tamo przebywają w tym ciemnym powietrzu

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 769:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) dark (without light)

Wielike a stare cziemne osromoczenye grzechow tetrum cahos magna confusio peccatorum

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 308:

Czyebye proscha, yzesz... oszvyeczenye czyemnych

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 57:

Światłość ciała twego jest oko twoje, a będzieli oko twoje prawe a proste, wszytko ciało twe będzie światłe, ale będzieli oko twe złe, wszytko twoje ciało będzie ciemne

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 280:

Vyrzvczyvschy czyemnego, ostaly samy czysczy svoym oczysczyczyelem

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 555:


ciepły

Polish: ciepły

Silesian: ciepły

Inherited from Proto-Slavic *teplъ. First attested in the 15th century.

Thedy pyeczy tho wszythko w goranczym pyeczw albo szmasz, albo posthaw v panwyczy, vancz pothym masz masczą czeplą

1971 [XV ex.], Felicja Wysocka, editor, Glosy i teksty polskie w XV-wiecznym rkpsie lekarskim ze zbiorów Bibliteki Jagiellońskiej nr 132/60 akc., page 45:

(hapax legomenon) warm (between hot and tepid)


cichy

zlw-opl-adj

cichy (comparative ciszszy, derived adverb cicho)

ciszszy (comparative)
cich (alternative)

Polish: cichy

Silesian: cichy

Inherited from Proto-Slavic *tixъ. First attested in the 14th century.

A pres tocz... gest szø on nam byl vrodzyl... skromny, czychy y vbodzy, iscy gego matuchna Maria takocz gest ona ftenczasz vboga byla

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 175b:

Sødzy sirocze y cychemu, iszbi wøcey ne smal wiszicz se czlowek na zemi

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 41:

Strzegl iesm bezwinstwa a widzal iesm prawdø, bo sø ostatcowe czlowekowi czichemu

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 39:

Sødzicze *neymaioczemu y syrocze, czichego y vbogego sprawcze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 81, 3:

Przespeie smerne w sødze, nauczi cyche drogam swim

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 24, 10:

Virgines debent esse modeste cziche,... lekke

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 69:

Blogoslawyeny czischi, bo ony posyądą zyemya. Czichi gest, gegosch misli zamyeschanye nye otmyeny... Przeto, acz kto syą myeni vbogym na duschi, patrzacz, bi bil czich

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 236:

Mami syą strzecz, bichom przecziwo bogu nye mawiali w przecziwnosczyach, przecziwo ludzem slego za sle nye wraczali, ale zasyą dobre za sle... Czy czischi za oplatą mayą od boga, esze possyądą zyemią troyaką:... po geysze czu chodzą, bo zwaczcze traczą gymyenye, a czischi go nabiwayą, a takyesch zyemyą, gey... schukayą, tho gest nyebyeską... Gdi vbodzi duchem mayą nyebo, a czischi...

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 237:

Bo nye gest syla twa w sebranyv lyvda, panye,... any syø tobye piszny lyvbyly..., ale pokornich a cychich zawszgy syø tobye lyvbyla modlytwa

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 16:

Gospodze moya, ... *tzyebye proscha, ... prze twe vyednanye z boszthwem *vczym mye czycha y szmyerna

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 62:

Mitis id est humilis mollis et benignus senfft czychy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 83v:

Bo byla czycha, mądra, rostropna, smyerna, lyvbyezna, poslvzna y vtulna

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 18:

Weźmicie jarzmo moje na was a ucz cie sie ode mnie, iżciem cichy a śmiernego serca

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 323:

Epitaphium Laskarij archiepiscopi Gneznensis: ... Suplex Lascarius... corde quoque ore bolismus samnyena dobrego, czychy

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 326:

(attested in Lesser Poland, Pomerania, Greater Poland) calm, modest, humble

attested in Lesser Poland; Pomerania; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Pomerania; Greater Poland

Bo ti, gospodne, lubiezliwi y czichi ies

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 85, 4:

Czyschi pacifici

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 79:

Jej weźrzenie było barzo ciche, dobrotliwe, śmierne a barzo poczesne

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 20:

Jesus... był... na weźrzeniu *libieżny, cichy, wiesioły

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 142:

Język jego... miłościwy, lubieżny, cichy a silno pokorny

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 151:

Przez uwiesielenia mo jego nie ostawię cię, ale poślę uciesznika cichego, to jest ducha świętego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 172:

Takyez Davyd, kyedy byl myedzy svemy zvolyenyky, *nygd yego czyszschy nye byl, alye vszadzye przeczyv nyeprzyaczyelom v boyv nykt ostrzschy y *tvardtschy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 626:

(attested in Lesser Poland) gentle, kind

Unda lenta czycha lauat podlewa litus, cavat podriva[y]

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 20:

(attested in Sieradz-Łęczyca, of a wave, hapax legomenon) slow


drugi

Inherited from Proto-Slavic *drȗgъ. First attested in the 14th century.

second (following after the first one, used in compound numbers)


trudny

trudny (derived adverb trudnie or trudno)

Polish: trudny

Silesian: trudny

Inherited from Proto-Slavic *trudьnъ. By surface analysis, trud + -ny. First attested in the first half of the 14th century.

etydate

Prze slowa warg twoych ya yesm strzegl drog trudnych (vias duras)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 16, 5:

(attested in Greater Poland) difficult, hard (requiring effort and overcoming obstacles)

Trudna albo tagemna

1885-2024 [1444], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 590:

difficult, hard (requiring much mental effort)

Tacy dobre sø pres onogo nemochnego paralitica trvdnø nemocø urazonego znamonuiø

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 31:

(attested in Lesser Poland) difficult (annoying, causing pain, burdensome)

Lyvbo my to, aby […] s vamy vyelykonocz v Yerusalem, alyecz bądzye barzo *gorzka a *trudna vam y ye to vyelykonoczne svyato

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 507:

Dabo vobis panem certum et artum, id est trudny (Is 30, 20)

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 175:

Tyś namacna ścieszka błędnych, tyś zdrowie wszech ludzi trudnych

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, Przeworsk, page 42:

(attested in Lesser Poland) sick, ill; suffering


piękny

desc

Polish: piękny, piekny (Przemyśl, Biecz)

Silesian: piykny

Inherited from Proto-Slavic *pěknъ. The secondary nasalization of piekny > piękny results from the suffix -ny. First attested in the beginning of the 15th century.

etydate

F temcy tho *okrodze gest bila dzeuicza barszo pøkna szedzala a dzeczøthko pøkne gestcy ona na sfv *roku bila noszyla

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5a:

(attested in Lesser Poland) beautiful (possessing beauty)


biały

Polish: biały

Silesian: bioły

Inherited from Proto-Slavic *bě̃lъ. First attested in the 13th century.

Gorzkye nye chcze, ny mosze bicz slotkym, prosczye mowyącz, byale czarnim

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 246:

Przed obliczym baranka odzane w byale odzyenye in conspectu agni amicti stolis albis

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 275:

Iandrzey... gest clenotu Baranow, czsso nossą byaly baran na czirwoni[m] sczicze

1878-1889 [1422], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Greater Poland, page 327:

Zøbi gego byelsze mleka (lacte candidiores)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 49, 12:

[To] bilo gest yako szyemyø kolyandrowe byale (album)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 31:

(attested in Greater Poland) white (of a light color)

Z byalego de bysso (decem cortinas de bysso retorta... facies Ex 26, 1)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 18:

Pawloką byala bysso (I Par 4, 21)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 48:


akademski

From Latin acadēmicus + -ski. First attested in 1471.

Skaly achademskye studia achademye, gimnasia

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 5:


długi

zlw-opl-adj

długi (comparative dłuższy, derived adverb długo)

Polish: długi

Silesian: dugi

Inherited from Proto-Slavic *dь̀lgъ. First attested in the 14th century.

Palcze myala okrągle a proste, doszycz dlvgye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 22:

Dluszszy capacior

1901 [End of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 324:

Dlvge yelytho longaon

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 13:

Cesaries est coma capitis et proprie virorum przedzyal vloszy dlvgye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 26v:

(attested in Greater Poland) long (having much distance from one terminating point on an object or an area to another)

Tec to crol iesc miloscyueysy... w dlugem chacany, izbihom sø k nemu zødne pospesily

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 35:

A rvssziwsy syø ottød, przislismi na pvsczø... y obchodzilismi gorø Seyr dlvgy czasz (et circuivimus montem Seir longo tempore)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 2,1:

(attested in Lesser Poland) long (having great duration)


niemiecki

niemiecki (derived adverb niemiecski or po niemiecku)

Polish: niemiecki

Silesian: niymiecki

/ɲɛmʲɛːt͡skiː/

Inherited from Proto-Slavic *němьčьskъ. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Germanie, nyemyeczska, fastus et ira

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 329:

Tu se doconawa prolog lacynsky, polzky y nemeczsky a poczina se drugi takisz lacinski, polzky y nemeczski

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page I Prol 15:

Jaco w Iedliczi bilo nemeczke prawo, ale sginaul przywiley

1861 [1398], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 23:

Nyemyeczskye pravo emphiticum jus

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 51:

O pozegą obwynyeny prawem myesczskym alybo nyemyeczskym we wszaach nye bąndą szą mocz wymowicz, alye prawem polyskym przed podobnim sandzą powynny bandą othpowyedzecz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 14:

(relational, attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) German

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


ostatni

Polish: ostatni

Silesian: ôstatni

Inherited from Proto-Slavic *ostatьnъ. By surface analysis, ostać + -ni. The reason ostatni became the default form over ostatny is due to the fact that -tń-/-dń- is easier to pronounce than -tn-/-dn-. First attested in 1401.

ref

Boryś, Wiesław (2005) “ostatni”, in Słownik etymologiczny języka polskiego (in Polish), Kraków: Wydawnictwo Literackie, →ISBN

Ibi stetimus et fecimus... acialem scopulum et finalem al. ostatnia naroznica

1887 [1466], Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 1, 1366-1506, volume II, Lviv, page 206:

(attested in Southern Borderlands) last, final, ultimate (at the end of a series)

Wiszly slugy ksyøszøt wloscy y ostatnya woyska (reliquus exercitus) szla za nymy

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 19:

Geden dom, gen mymo gyne bil powiszon, Eleazarow, a drugy dom, gen pod sobø myal osta[t]nye (quae sub se habebat ceteros), Ytamarowy

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 6:


nowy

Polish: nowy

Silesian: nowy

Inherited from Proto-Slavic *nòvъ. First attested in the end of the 14th century.

Stare latho schodzy a noue przichodzy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1b:

A gdy tho oczecz wszliszal tha szlowa, thedy gyego szaloscz byla nowa

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 143:

(attested in Lesser Poland) new (current or later, as opposed to former)

To gest zayste kelich krwe moyey nowego y wecznego zakona (novi et aeterni testamenti)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 58:

Nowy *czanycz novilunium

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 7:

(astronomy, of the moon) new (in the dark phase)

Poscyla syø po wsze dny ziwota swego kromye dnyow... novego myesyøcza (praeter... neomenias)

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 8,6:

(of the Jewish calendar, of months) new (next; about to begin or recently begun)

Micolay dal Pelgrzimowi rok na iutrza *Noweho Lata na saplatø penandzi

1888 [1410], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 51:

(of years, attested in Greater Poland) new (at the beginning of January; next; about to begin or recently begun)

Wpuscil w usta moia pene nowe (canticum novum), pastnkø bogu naszemu

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 39, 4:

Iakom ya nye ranczil wiprawi po Malgorzecze... trzech poduschk, dwye parczyenich a jena postawczowa..., a tho wszythko nowe a dobre

1895 [1468], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 55:

Huius sacerdotis dignitas... *dostogemstwo caplana nouego

1961, Jerzy Wolny, editor, Łaciński zbiór kazań Peregryna z Opola i ich związek z tzw. "Kazaniami gnieźnieńskimi", page 163v:

Novich riczerzow tirones (tulit magister militiae... scribam principem militum, qui probabat tyrones Jer 52, 25)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 102:

(attested in Lesser Poland) new (recently made, or created; in original condition; pristine; not previously worn or used)

Asz syø y narodzi novego (donec nova nascantur), bødzecze gescz wyotche

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 22,25:

Dzysz wiydzeczye, myeszøcza nowich uszitkow (mense novarum frugum)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 4,13:

In nowo opido al. na nowym rynku

1895 [1494], “Opyś podiłśkych zamki 1494 r. [Description of the Podilśky Castles in 1494]”, in Mychajło Hruszewśkyj, editor, Zapysky Naukowoho Towarystwa im. Szewczenkat [Zapysky Scientific Society named after Shevchenko], volume 7, numbers 1-18, page 9:

(of plants, offspring, etc.) new (newborn; freshly grown, recently arrived)


młody

Inherited from Proto-Slavic *moldъ. First attested in the 14th century.

Tesczy szø gest on Xt dzisza vczin[i]l stary y mlody

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4b:

(attested in Lesser Poland) young (recently born)

Alle szø ga po grzechu tego barszo bogø, yszeszmy iusz ten tho dar fszythczy straczyly, a tho vygøfszy dzatky mlode

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172a:

(attested in Lesser Poland) young; small

Item mlody Wolek

1394, Adam Chmiel, editor, Księgi radzieckie kazimierskie, Krakow, page 317:

(attested in Lesser Poland) little (of a sibling, younger in age)

Mlodich lat annis pubescentibus

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 85:

(relational) youth (of or relating to the early years of life)

Obwyny-ly mloda rada szthara

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 37:

(attested in Greater Poland) new, not old; fresh

Mlodi groch ascania

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2463:


zachodni

Polish: zachodni

Silesian: zachodni

From zachód + -ni. First attested in the 15th century.

A zachodnyey strony (ad occidentalem plagam) bødø synow stanowye Effraymowich

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 18:


ciężki

zlw-opl-adj

ciężki (comparative cięższy, derived adverb ciężce or ciężko)

cięższy (comparative)
ciężek (alternative)

Polish: ciężki

Silesian: ciynżki

/t͡ɕæ̃ʃʲkiː/

Inherited from Proto-Slavic *tęžьkъ. First attested in the end of the 14th century.

Lichoti moie... iaco brzemø *czoszke vczøszily se sø nade mnø (sicut onus grave gravatae sunt super me)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 37, 4:

Czasch[cz]ky

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 335:

Poszlednye czøssze przednych

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 572:

Krzysz czyąsky gravissimum pondus

1882 [XV p. post.], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 275:

Wwiązują brzemie ciężkie a niepodobno nosić i wkładają ludziom na ramiona

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 417:

Razy barzo ciężkie od ciężkich a trudnych rzeciądzow

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 819:

(attested in Lesser Poland) heavy (having much physical weight)

*Rocze Moyszeszowy bily søø *czyoszkye, ... Aaron a Hur podpyeraly røcze gego... I stalo sze gest, zze røcze gego nye umøczyowaly sze

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 12:

Wargi miał siln[i]e słodkie, słowa nie były ciężkie ani miąsze, ale były nadobne, rumiane

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 151:

Czanskim praegnantibus

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 358:

Pregnans id est grauida czyąschką

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 105r:

Czanskim praegnantibus

1874-1891 [XV p.pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 358:

S cząschką cum... pregnante

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 252:

Uraszylbi ktori szonø czyøszkøø, ... poddan bødze szkodze, kako wyelye szødalbi møøsz nyewyasti

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 22:

Czyaszka gravida

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 179:

Nie wiedząc, co by sie to stało, iż jest juże ciężka

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 54:

Co mie zwodzicie, iżby ią anioł ciężką uczynił!

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 55:

(attested in Greater Poland, of a woman, in the feminine) pregnant

Crol vcruthny wymislil czenszke manky

c. 1420, Legenda o św. Dorocie, page 169:

Gdy pasterze w nocy paśli, stanął przy nich anioł spasny, którzy widząc iasność boską, bali się boiaźnią ciężką

1874-1891 [1435], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 76:

Czy ysczy poziczacze takye dlusznyky cząskymy vynamy vdranczayancz... pyenyąndze viczyangali

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 103:

Surge et comede, grandis, longa cząsską, enim restat tibi via

1880-1894 [XV p. pr.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 301:

Byada myastu... Nye odydze ot cyebye lup..., glos grzmyenya kola..., wyelykoscy zbytey a cyøszkego padnyenya

1930 [c. 1455], “Nah”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 3:

Aszasz nye czytal szwyathych zyvothą, czo myely czyaszkye *glopothy?

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 484:

Dzywno gyesth nye thbacz okruthnosczy, czyrzpyancz tako czaszkye bolesczy

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 497:

Twe czlowyeczensthwo prze nasz grzeschne na krzyz dano, w makach y czyąskych zawyeschono

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 95:

Na *nascha cząskye bollesczy ad maximos nostros dolores

1866 [XV p. post.], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume 1, Biblioteka Warszawska, page 316:

Zamath czyaszky dostal szya mye, ubogyey zenye, vydzącz roszkrw[y]awyone me myle narodzenye

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, Nowa Słupia, page 48:

S meky cyeszkey dusze yathe tysz mocznye wybavyla

1874-1891 [XV ex.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 73:

Swanthy Mychal... wskazal yemu yeden plomyen, gdzye... smanthek y placz, y czyaschkye wzdychanye

1915 [XV ex.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 536:

Trzecie razy barzo ciężkie od ciężkich a trudnych rzeciądzow

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 819:

Czo moze bycz weszwano chromothą albo czyaszkye ranyenye?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 57:

Ny szadney rany czyaszkyey

Szaly *czyaszkye rany, blyszko zmyerthne?... thy dzyerza za czyaszkye rany

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 72:

Gdyby yeden czlowyek zawolal na drugyego o glową, o czyaszką raną albo ocz gynnego neszprawnego

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 116:

Rana czyaska wlnus monomochale

[c. 1455-1460], Rękopiśmienne ekscerpty, page 44:

Prosczye... za nadaw[s]cze thego bozego domv, kthorzy szwych czyanskych roboth vdzvelaya then vbogy dom

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page ap. Ib:

Syosthry... dla gych... czyązkych pracz (fatigationis afficientis) m[ogą gyesycz] trzy razy przez dzyeny

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 712:

Prossza svego stvorzyczyela, […] yszby mya nye ssvdzyl podlvg mych sloscy y czyaskych grzechow

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 3:

Wyerzą ya, yze yest twe wyaczsche... myloszyerdzye nyz me czyaszsche zgrzeschenye

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 93:

Wyrwy mye... od grzechow czyąskych

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 165:

Cayphasch dzyerze na sobye odzyenye, aby thym vyathscha y czyasschą vyną vkazal namylszego Iesucrista, a thym tez dranym straczyl y slavą, y dostoyenstvo kaplanstva

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 725:

(attested in Masovia, Lesser Poland, Greater Poland) difficult; great; serious; awful

attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland; attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland

Spowadacz czi se bødø w czirekwi welikey, w ludu czøszkem (in populo gravi,) chwalicz cze bødø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 34, 21:

Czsokoly *czyoszkyego bilo, przynoszyly przeden, a lacznyeysze telko sødzøøcz

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 26:

Cyøszkø przisyøgø bily syø zawyøzaly

1930 [c. 1455], “Jud”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 5:

(attested in Lesser Poland) serious, weighty

Sinowe czlowekow, dokød to czøszkim sercem (filii hominum, usquequo gravi corde)?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 4, 3:

Ti cyøszke przigodi, gesz nas potkali, tisz wimyszlyl

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 4:

Czaszka moya chwylya, krwawa godzyn[a], wydzacz nyewyernego Zydowyna, ysz on bygye, maczy mego mylego syna

Czanzek molestus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 17:

Czanzek molestus

Pąthnykowy ne bandz czyaszek

1882 [XV p. post.], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 286:

Peiora *czoszsze

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 571:

annoying, unpleasant
(hapax legomenon) bad


pełny

Polish: pełny, pełen

Silesian: połny, pełny

Inherited from Proto-Slavic *pьlnъ. First attested in the 14th century.

A pelnø miszø nadroby, yako on, czszo motykø roby

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 30:

Ony vargy slavne y pelny wszey cznoty

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 535:

(sometimes figuratively, attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) full (containing the maximum possible amount that can fit in the space available)

Drudzi mowili, eze blogoscz wyrzchnya gest gescz a pycz dobrze..., a tich dzyssya pelen swyath

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 234:

Przeto obroczi se lud moy tu y dnowe pelny nalezeni bødø v nich (et dies pleni invenientur in eis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 72, 10:

(attested in Lesser Poland) full (containing something in great abundance, containing much of something, covered with something)

Jaco ya Woyczechowy wraczam sbroyą tako dobrą y pelną, yacom ot nego mal

1950 [1435], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 512, Warsaw:

(attested in Masovia) full; entire, complete

Sdroua Maria, miloscisz pelna, bog s tobø

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1b:

(attested in Lesser Poland) full; possessed, controlled (e.g. by a higher power)

Alye byla yego schyyą prosta, pelna a nadobna (collum Jesu pulchrum erat, planum, pro plenum?, atque rectum)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 153:


obcy

desc

Polish: obcy, obski (Western Greater Poland)

Silesian: ôbcy

Inherited from Proto-Slavic *obьťь. First attested in the 15th century.

Ma pan oswyatczicz dwyema lawnykoma wlostnyma, acz ye ma, albo opcyma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 101:

Alii multi nobiles presentes de alienis, videlicet z opczich,... testati sunt, quod ita est

1856-1870 [1432], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2454:

Scultetus vero nobis et aliis quibuscumque personis, tam propriis inhabitatoribus, quam extraneis vlg. opczym, dum per ipsos fuerit citatus littera cittatoria sigillata nostra, non coram alio respondere debebit, nisi coram residencia septem scultetorum iuratorum

1868 [1447], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume II, page 131:

Krolyevye zyemsczy od kogo byorą dan..., od szynow czyly od opczych (a filiis suis an ab alienis Mat 17, 24)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 372:

Nye yest nyyeden nalyezon, kto by szyą vroczyl a dal chvalą bogv, yedno ten opczy (nisi hic alienigena Luc 17, 18)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 400:

Extraneus eyn auszlender opczy czvdzy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 49r:

(sometimes nominalized, attested in Masovia, Greater Poland) foreign, alien (not belonging to a particular group)

Jakom ya nye srzadzyla any sesslala syedmy person obczych, nyeznayomych do domv Jana... w noczy gyego schvkacz y dobywacz

1950 [1488], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1588, Warsaw:

(attested in Masovia) strange, unknown, unfamiliar

(attested in Lesser Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Ale ysze nawiączsza dobrocz gest od lvdzi na swiecze sprawiedlywoscz mylowacz, czvdzego nye drapacz, opczego a swego podlvg boszey woley... vszywacz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 1:


zły

zlw-opl-adj

zły (comparative gorszy, superlative nagorszy, derived adverb źle)

gorszy (comparative)
nagorszy (superlative)

Polish: zły

Silesian: zły

Inherited from Proto-Slavic *zъlъ. First attested in the 14th century.

bad, wrong (morally or societally incorrecy)

vulgar (born of a low status; considered low in a hierarchy)

evil (wanting to cause harm or causing it)

Gorschy deterior

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 20:

Eze Bartek zlym na zywe przeczywo zemanom y przeczywo panu staroscze any zlego vzytka ma

1888 [1405], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 111:


trzeci

Polish: trzeci

Silesian: trzeci

Inherited from Proto-Slavic *tretь. First attested in the 14th century.


piąty

Polish: piąty

Silesian: piōnty

Inherited from Proto-Slavic *pętъ. First attested in 1391.


szósty

Polish: szósty

Silesian: szōsty

Inherited from Proto-Slavic *šȅstъ. First attested in the first half of the 13th century.


siódmy

Polish: siódmy

Silesian: siōdmy

Inherited from Proto-Slavic *sedmъ. First attested in the 14th century.

Eze Przosna na szodmø czøscz starzini... dal dwadzescza grziwen i trzi

1888 [1400], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 78:


ósmy

Polish: ósmy

Silesian: ôsmy

Inherited from Proto-Slavic *òsmъ. First attested in the 14th century.

Jacom ya ne szbyl szedmy czlowecow xyaszych a oszmego ne zabyl

1950 [1435], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 659, Warsaw:


dziewiąty

Polish: dziewiąty

Silesian: dziewiōnty

/d͡ʑɛvʲɑ̃ti/

/d͡ʑɛvʲɑ̃ti/

Inherited from Proto-Slavic *devę̃tъ. First attested in 1391.

Tho yest... przycazane... dzewanthe: ne pozanday czudzey zony

Middle of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume VII, number 1:


dziesiąty

Polish: dziesiąty

Silesian: dziesiōnty

/d͡ʑɛɕɑ̃tiː/

Inherited from Proto-Slavic *desętъ. First attested in the 14th century.

Dzeszøtha kaszn boza: ne pozøday czudzego szboza

End of the 14th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 10:

Gomor ta myara gest dzeszøta czyøszcz effy tey myari (gomor autem decima pars est ephi)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 36:


dwudziesty

Polish: dwudziesty

From dwadzieścia + -y. First attested in the fifteenth century.

A pyø[tego d]nya, a we dwudzestu mye[siąca] obyati czinyly na oltarzu (et quinta et vigesima die mensis sacrificabant super aram)

1930 [c. 1455], “I Mach”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 62:


pięćdziesiąty

Polish: pięćdziesiąty

Silesian: piyńdziesiōnty

/pʲæ̃d͡ʑd͡ʑɛɕɑ̃ti/

/pʲæ̃d͡ʑd͡ʑɛɕɑ̃ti/

From pięćdziesiąt + -y. First attested in the second half of the 15th century.


żywy

Polish: żywy, żyw (archaic)

Silesian: żywy

Inherited from Proto-Slavic *žȋvъ. First attested in the 14th century.

A on.... zaprzał z przysięgą, przysięgając a rzekąc: Tako mi miły Bog żywy a wierny pomoży, iżem nie znał tego człowieka.

And he... denied it with an oath, swearing and saying: The living and faithful God will help me so much that I did not know this man.

Neprzyaczelowe wem mogi sziwi sø (vivunt) y stwerdzili se sø na mø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 37, 20:

A dusza moia sziwa bødz iemu (sc. gospodnu, illi vivet)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 33:

Plena omni racione vivencium wszech wzorow rzeczy zyvich

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 154:

Przedadzø wol szywi (bovem vivum)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 35:

Cristus corripuit demptaque, gl. auriculam cisam vcząthe vcho, restituit, gl. reddidit sszivo

1466, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy z rkpsu Biblioteki Jagiellońskiej nr 2195 oraz z rękopisu, numbers 1490/11, 1945/1, Biblioteka Kapitulna w Pradze, page 19:

Iohannes... vinitor... cum... uxore sua legitima submiserunt se sub pena excommunicacionis plantare XXX vites vineas vlg. sziwego drzewa

1874 [1423], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 1845:

Cristus swøtemu sye Blaszeyu pokazal a rzkøcz gemu: Blaszeyu, zywø offerø mnye offervy!

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 319:

Sziw iest (vivit) gospodzin y blogoslawoni bog moy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 50:

A on.... zaprzal s przyszyegą, przysągayącz a rzekącz: Tako my myly bog zyvy a vyerny pomozy, yzem nye znal tego czlovyeka

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 690:

Tedi lyvd ku Savlowy rzecze: Nye vmrze przeto Jonatas... Sziw gest pan (vivit dominus), vpadnyely wlos z gego glowi na zemyø

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 45:

Sziw bødze (vivet) ieszcze do concza

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 48, 8:

Chwalicz bødø gospodna, gisz to szukaiø iego, sziwa bødø (vivent) sercza gich na weky wekom

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 28:

Przeto bog... wynese cze z przebitka twego y korzen twoy szeme sziwich (de terra viventium)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 51, 5:

Przeto wezwala gest studnyczø studnycza zywego (puteum viventis) a wydzøcego [ode] mnye

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 14:

(attested in Lesser Poland) living, alive (not dead)

Aer dicit: Vitalem, zywy, tibi prebeo flatum

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 64r:

(attested in Silesia) essential to life, life-sustaining, life-giving

Gego mocz ziwa gest (vivit), iasz gest w tobye ku skaranyv... wszego lyvda blødnego

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 5:

surviving, living (lasting without losing any essential properties)


bliski

zlw-opl-adj

bliski (comparative bliszy or bliższy, superlative nabliszy, derived adverb blisko)

bliszy (comparative)
bliższy (comparative)
nabliszy (superlative)

Inherited from Proto-Slavic *blizъkъ. By surface analysis, blizi + -ki. First attested in 1386.

Do nablyszego dworv (ad proximiorem curiam)... swyerzepycze... yma dopądzicz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 39:

Poydzcze kv gorze Amoreyskey y k gynemv, ktores to gey bliska sø pola (quae ei proxima sunt campestria)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 7:

(attested in Masovia) close (physically not far) [with dative ‘to what’]

Aczby... dzedzini... ne wykupilibichom na bliske Narodzene Christusovo, tedy nameny... penødze v Szydow si... non exemeremus ad festum prefixum Natiuitatis

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 482:

(attested in Greater Poland, Masovia) close (not far in time)

Duchowny z gymyenya oczczyznego na woyną sluzicz albo gymyenye blyszkym (proximis) spvsczicz szan povinni

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 7:

Jaco mnye Katharzina tako bliska iako Maczeowi

1950 [1433], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 424, Warsaw:

O cthore (pro cthory) pancerz Janik na *nyø szalowal, tegom ya nye wzøl oth Micolaya na szidowski dlug, ale przeto ez bil mego strya, a iam k nemv bliszszi

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2863, Warsaw:

+obj

(often in the comparative, attested in Masovia) related [with ku (+ dative) or dative ‘to whom’]

often in the comparative; attested in Masovia; often in the comparative; attested in Masovia

Jaco sse wrzuczili w tø dzelniczø na nassø dzerzawø, a mismi taco blisczi iaco i nass strig

1888 [1386], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 61:

Ta dzelnicza yest mi blisza crwø nisze Ianowy

1895 [1419], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 147:

Tochna ku they dzelnicze trzeczey czøsczi, cso yø w uene dzirzala Yagneszka po swem oczczu, yest bliska

1888 [1399], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 96:

(law, attested in Greater Poland) having legal priority through relation [with ku (+ dative) or dative ‘to whom/what’]


wielki

zlw-opl-adj

wielki (comparative więcszy, derived adverb wielko)

więcszy (comparative)
wieliki (alternative)
wielgi (alternative)

desc

Polish: wielki, wieliki (Middle Polish), wielgi (Chełmno-Dobrzyń, Near Masovian, Przemyśl)

Silesian: wielki

Inherited from Proto-Slavic *velikъ. First attested in the 15th century.

great, large (big in quanity, amount, etc.)

great, large (big, having a big impact (of emotions etc.))

(of people) great (remarkable, standing out)


mały

zlw-opl-adj

mały (comparative mniejszy, superlative namniejszy)

mniejszy (comparative)
namniejszy (superlative)

Polish: mały, mał (Middle Polish)

Silesian: mały

Inherited from Proto-Slavic *malъ. First attested in the 14th century.

Tako skromny, ysczy szø gest on bil na malem mastku, tocz gest f gaslach, przepusczycz poloszyl (pro przepusczyl poloszycz)

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3a:

Anym yemu zadal trzech ran..., trzeczey w palyecz maly v rąky prawey

1895 [1480], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 59:

(attested in Lesser Poland) small, little (not physically big)

Paknyąly ho mnyeyszi dlug (pro minori debito)... pozew bil, do yvtra rok odlozoon bąncz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 8:

(attested in Masovia) small, little (not having much weight, size in dimensions, having a small number, amount, value)

Ktorøsz to (sc. ziemię) sobye rosdzelicze losem. Wyøczsim daycze szirsze, a mnyeysim wøssze (pluribus dabitis latiorem et paucis angustiorem)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 33, 54:

Svøty Lucasz... movy..., isze gaceszm namnegszy poszel oth milego Xpa

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1a:

(attested in Lesser Poland) insignificant, not remarkable

S[y]ą dzyeczy czysthe, male, gl. syerczem y cząlem pokorne

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 320:

Bogoslawil wszem, gysz se boyø gospodna, malym s welkymy (pusillis cum maioribus)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 113, 22:

(attested in Lesser Poland) humble, modest

Wykladayącz naththo, aby thaka nyewyasta... przy wszisthkich... rzeczach... ostala, *wyewszy odzenye y konye male (demptis vestibus et equis parvis) w vasznosczy trzech grziwyen mąza *vmerlego

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 75:

Po male chvily on mlodzenecz gesthcy on smarthfyfstal byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 182b:

(attested in Lesser Poland) short-lived (not long-lasting)

Y stalo szø gest potem po malich dnyech (post multos dies), ze obyetowal Kaym

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 3:

Iszecz on namnegsze perzinky ne malcy gest ge on byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5b:

(in the superlative with a negative, attested in Lesser Poland) none, no


krótki

krótki (derived adverb krótce or krótko)

Polish: krótki

Silesian: krōtki

Inherited from Proto-Slavic *kortъkъ. First attested in the end of the 14th century.

Isbicz on f krothke chvyly vmrzecz muszyl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173b:

Kon... byaly... crothky ogon mą

1894 [1471], Konstanty Górski, editor, Historia jazdy polskiej, page 271:

Gdy sø byli czysla krotkego (numero brevi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 12:

(attested in Lesser Poland) short (having a small distance from one end or edge to another; having little duration)

Krothky connatus (pro commaticus, Hosee, sc. ordo, commaticus est, et quasi per sententias loquens Os prol.)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 110:


cienki

Polish: cienki

Silesian: ciynki

Inherited from Proto-Slavic *tьnъkъ. First attested in the 15th century.

Bractea lamina aurea subtilissima que in fila feruntur czyenka blaschk[a]

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 20r:

Brwi... nie były cieńkie ani też szyrokie

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 149:

Nos yego... nye byl czyenky any krzyvy..., nye byl barzo dlugy any krotky a v czass maly, okragly, to yest schylony

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 150:

Polyczky yego byly nye tluste a takyesch nye czyenkye, alye podobne y porządne

Szyję miał światłą..., nie była barzo cienka a takież nie miąsza

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 152:

(attested in Greater Poland) thin (not thick; having a small cross-section)

Czanka zona y roskosna... nye mogla chodzicz po zemi... prze myøkoscz swych nog y czankoscz wyelykø

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 56:

Dzeweczką czenką tenera

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 30:

Naczienczieyssi tenerrimum

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 41:

Czienky tener

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 120:


ważny

ważny (comparative ważniejszy, derived adverb ważnie or ważno)

ważniejszy (comparative)
ważni (alternative)

Polish: ważny, ważen (dated)

Silesian: ważny

From waga + -ny. First attested in the middle of the 15th century.

etydate

Gena monetha we wszem krolewstwye ma bycz ymyana, yasz by byla wyekvysta a dobra w wasznosczy, aby przes tho wyączey byla waszneysza (ut per hoc magis sit grata et accepta)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 56:

(attested in Masovia) important; valuable

Wsczedl yest czlovyek... vzrzenya prostego a vaschnego, ... w movye vazni a rostropni, a rzatky y vmyerni (aspectum habens simplicem et maturum..., in colloquio gravis, rarus et modestus)

1970 [Middle of the fifteenth century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, List Lentulusa w staropolskim przekładzie:

Gdiby pozyczyli (sc. Żydowie) pyenyądzy thakemv synowy..., pozyczenye nye ma bicz vaszno (concessio facta non valeat)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 45:

(attested in Masovia) valid (having legal power)

Cuncta nanque subtili meditacione ruminat prudens, que aut dicit aut facit. Propterea hoc quidem digesta, gl. maturata, deliberata vasnye (ib. 280: rozmyslone), loquitur et purgata similiter operatur

1436, Józef Reczek, Zbigniew Wojas, Felicja Wysocka, Mariusz Leńczuk, Elżbieta Belcarzowa, editors, Glosy i drobne zabytki języka polskiego pominięte przez wydawcę w RXXIII 268-319. Uzupełnienie materiału z trzech rękopisów na podstawie nieopublikowanych odczytań z rękopisów wyrazów polskich wraz z kontekstami, Lviv, page 277:


własny

desctree

Polish: własny
→ Belarusian: ула́сны (ulásny)
→ Kashubian: włôsny
→ Ukrainian: вла́сний (vlásnyj)

Silesian: włŏsny

Borrowed from Old Czech vlastní. Displaced włosny, an inherited doublet. First attested in the 15th century.


powinien

desc

Polish: powinien, powinny, powinień (Middle Polish)

Silesian: powiniyn

Univerbation of po + winie + -ny (predicative short form -en). First attested in 1448–1450. Compare Old Czech povinný.

Popaszanczy zytho czyge, oth kaszdego clyvsząncza alybo skocząncza yaną czfyrcz pyenądzy zaplaczicz powynny banczcze (exsolvere teneantur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 13:

(attested in Masovia) obligated; forced to doing something

Taka placza nye czinila dosycz kv powinnemv skaranyv (ad debitam coertionem)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 41:


wysoki

zlw-opl-adj

wysoki (comparative wyszy, superlative nawyszy, derived adverb wysoko)

wyszy (comparative)
nawyszy (superlative)

Polish: wysoki

Silesian: wysoki

Inherited from Proto-Slavic *vysokъ. First attested in the 14th century.

Weszø wisokø (turrim alte) stawi na nebesech

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page I Prol 2:

(attested in Lesser Poland) tall; high (having a considerable distance from the bottom to the top)

Attonitos vyszokye aut gromem srzesnony (leg. zrześniony; attonitos habes oculos Job 15, 12)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 120:

(of eyes, attested in Greater Poland) spread far apart

Przemenene prawicze twoiey wisokey (dexterae excelsi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 76, 10:

Osztatheczny y nawysszy kor napelnyla (sc. święta Anna), w kthorem iesth nawyssza boszka chwala

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 94b:

Myesczcza, na nychze dzalal wisoke modli (in quibus aedificavit excelsa)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 33, 19:

Jsze Jan myal skazicz nysch[y] mlin, *thory skodzyl vyschemv

1950 [1500], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1843, Warsaw:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Masovia) high (physically elevated)

Bødø wolacz slvdzi kosczelni a rzekøcz kv wszem møzom Israhel wiszokim [głosem] (excelsa voce)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 27, 14:

Que, gl. sc. angelica, vox... in dyapente, gl. alta voce na vyschokem podnyeszyenyu, sonat

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 26:

(music, of a note, attested in Sieradz-Łęczyca) thin

Wyeszmyely woyth wyną nyesprawnye..., tedy ma szye nayn zalowacz przed sandzą wyschym nad nym (coram superiori iudice)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 51, 4:

Tho poleczyl (sc. ten człowiek)... szwemv opyekaldnykowy... opowyedacz przed wyszym wylozonym gayonym szandem

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 63, 4:

Ten ma naydz gyny ortel y szlacz szye s thym ortelem... ku wyszemu stolczv (ad scamnum superiorem)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 54, 2:

Pacz bødø ymenu gospodnowemu barzo wisokemu (nomini domini altissimi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 12, 6:

Ti ies gospodzyn naywyszszy nade wszø zemø (tu dominus altissimus super omnem terram)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 96, 10:

Pogrzmal iest z neba gospodzin y wszech naywiszszi (altissimus) dal iest glos

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 15:

Angelskemu krolyowi poymy pospolu, Michala wielbiacz nawisszego

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 107b:

Vczini czø pan bog twoy visszego nad wszistki lvdzi (excelsiorem cunctis gentibus)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 1:

Krol Davyd... vstavyl cztyrzy a *dvanasczye popow y yednego vyschem myedzy ymy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 666:

Przyklad o tem, yze nykt ny ma sobye ządacz vyschego myescza, kyedy bądzye na godzyech

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 380:

Bo swe (leg. z swe) boskye rady od svego vyschego stolcza krolevskyego chczyal sve nam [zesłać] wschechmogącze slovo

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 44:

Bo kv vyschemv stolczv (ad summam virtutum) nye moczą, alye smyarą [jest podobno] przydz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 559:

Nye myalby moczy nyyedney przeczyv mnye, bycz nye byla dana od vysschey moczy (nisi tibi datum esset desuper Jo 19, 11), czvsch od czeszarza albo od boga

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 846:

Gdi nyekthorzy... k naszemv sąndv pozwaany biwayą, myanvyą pani y ktorekolye gych viszee (quoslibet ipsorum superiores) zachoczczyamy

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 28:

Byl wyszokyego rodv (sc. Eufamijan)

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 27:

Hec est dies magnus, dei dies summus nawysszy

1968 [End of the fifteenth century], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 81:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Masovia) high (elevated in status, esteem, or prestige)

high (elevated in status, esteem, or prestige)

Pokazy my v mogym konyczv nawyszscha vczyecha dvschy mey

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 67:

Iacosmi vissego posagv Dzychne... ne røczili, nis iaco Katherzine

1960 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 263, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) high; grand, great; significant

Noe bil møsz sprawyedlywi a wisszy (perfectus fuit) nade wszitko swe pokolenye

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 9:

Ne wspladzaycze molwycz *wysøkych rzeczy pochwalayøcz se (nolite multiplicare loqui sublimia, gloriantes I Reg 2, 3)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ann 4:

Bo wysoky pan a smerna ogląda, a wysoka (alta) od daleka znage

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 137, 7:

(attested in Lesser Poland) high; haughty, prideful

Ysz *oczcecz baczącz vyszsze (superiora advertens), czso gemv synowye przes w[d]zącze gimyenya vczynyly, gim nye thbal any chczal dopomocz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 75:

Yakosz thy myal sze mna posadzycz yednacze w pyathek przeth Svyatha Troycza... podla vysych kxyąk

1950 [1480], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1507, Warsaw:

(in the comparative, attested in Masovia) above mentioned


męski

Polish: męski

Inherited from Proto-Slavic *mǫžьskъ. By surface analysis, mąż + -ski.

Ut virgo Maria, nato filio, haberet solacium virile vczechą maschską

1880-1894 [Fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 256:

(relational) masculine, male (of or relating to men)

Thego dzyw (leg. dziwu) bosthwu (pro bosthwo) poządalo, aby zywoth panyenszky plod noszyl przez dothknyenya maszkyego

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 65b:

(relational, attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) sexual

Naleszono w Iabes Galaad trzista dzewek, gesz nye znali møskego losza (viri torum)

1930 [c. 1455], “Jud”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 21,12:

Gdi ku møskim lyatom prziszedl (sc. Jeroboam, cum vero factus esset vir), poiøl sobye zonø

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 1,9:

virile (pertaining to the time of a man's life when he is at his full potential)

Z røky møskyey (de manu viri)... bødø potrzebowacz zywota czlowyeczyego

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 9,5:

Meskego *roczayw activi generis

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 39:

(attested in Sieradz-Łęczyca) manly (having qualities viewed as befitting a man; courageous, resolute, noble)