cudzy

Polish: cudzy

Silesian: cudzy

Inherited from Proto-Slavic *ťȗďь. First attested in the 14th century.

Nye... kradny gimena czudzego

1433-1434, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume I, number 6:

Nye... kradny gimena czudzego

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume I, number 7:

Nye... kradny gimena czudzego

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume I, number 8:

Kedy ktho mayącz lasz alybo dąbrową oth szebye dalyeką, wyeprze swoye... przes gymyenye czvdze... pądzicz bądze chczal do thego tho lassa..., aby tego nye mogl vczynycz geno tylko drogą wyodączą do lasza

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 59:

A tosz mowymy we wszem... chowano bycz w them..., gdze gymyenye czvdze... gest poszrzodne myedzy laszem nayąthym

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 60:

Rąbyącz drwa w czvdzem gymyenyv tylko w szekyrze mayą bycz począdzany

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 68:

End of the 14th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 10:

W [d]czudzye rzeczy nye corzyscy

W czudzich rzeczach ne corzisczy

15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 3:

Czud[z]ey rzeczi nye szøday

(Can we date this quote?), Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume IV, number 4:

Czud[z]ey rzeczi nye szøday

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume VII, number 4:

A my baczącz, yszby nykth nye myal czvdzych rzeczy bracz przes dząky pana gych

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 44:

A yesthlyby rzeczy kthore przy sobye czudze myal, ... zatrzymal..., [ma do]sziczi vczynyczi

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 707:

Braczya... mayą sye trzy razy w rok spovyedaczi..., czudze rzeczy wroczywszy

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 713:

Porambyw damb czvcz, wyną gemv oszm grosszow zaplaczy

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 16:

Nyektorzy... wchodzą... w gaye cvdze..., a dąby vyrąbvyą lepsze, vyny nygeney szą nasladowacz mnymayącz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 48:

Ktho w gayv czvdzem geden abo dwa dąby wyrąby, za kasdy osmy szkoth... zaplaczy

Ysz kthokole swynye wlosthne do czvdzego lasza na szolącz wypądzy, ten, czy by byl lasz, pyrwą raszą weszmye genego wyeprza

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 69:

Gdyby wszethw w lasz czącz, thake drzewa albo gym rowna porąbyl, moze bycz przes dzedzicza thego lasza yąth... Bo nye gest sgodno any szą wydzy dostateczno za thako sznamyenythą szkodą lekky zaklad wszącz albo yszby tilko w począdzanyv byl skaran

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 81:

Gdy kto orze y syege role czvdze, tedy nasyenye tho ma straczycz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 41:

Gdy kto porąby drzewo w czvdzem lyesye

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 57:

O pasyenyv swyny w czvdzem liesie

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 58:

Paklybi wol czucz wolu drugego ranyl..., przedadzø wol szywi

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 35:

Aby tesze thy ne poszødal f swem serczu czudze szony

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 175a:

*Malzonyek, zon czudzych uxores

1915 [XV med.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 514:

Gdyszby spal møsz s czvdzø zonø, oba spolv vmrzeta

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 22:

Bolescz o thwą zlą zoną vsskromys yą, gdy *thaką czszo vszliszys o czudzych

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLIII:

Ne pollueret *czuczego losza

1874-1891 [1440], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 241:

Ne korziscz w *czudze poszle

(Can we date this quote?), Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 19:

Dopuszczena kto rozume? Od taiemnich mogich ocziscy me y od czudzich odpuscy sludze twemu

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 18, 13:

Davam szya vynyen bogv *wszechmogocemv..., czom szgrzessyl... czvdze grzechy opravyayvcz

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 3:

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 5:

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 6:

A tocz mylossyerdze gesth... czudzey byadi zalowanye

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 240:

Czudze rady alienas

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 52:

(attested in Masovia, Lesser Poland) someone else's; another's (being the property of another person)

someone else's; another's (being the property of another person)

ziemia cudza

Sinowe czudzi selgali sø mne, sinowe czudzi przestarzely sø se

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 49:

Wytargny *mo... z rokv synow czvdzych

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 143, 12:

Wyele czudzych ludzy multi extranei homines

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 261:

Bandzely kthory cudzy czlowyek w goraczey rzeczy... wffaczon, then muszy przed naszym sandzą y nasz... bycz praw

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 189:

Ostawø czudzim bogaczstwa swoia

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 48, 10:

Bo czudzi wstali sø przeciwo mne a moczni szukali sø dusze moiei

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 53, 3:

Czudzy vczinil iesm se braczi moiey y pelgrzim sinom maczerze moiey

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 68, 11:

Rozberzcze czvdzy roboty yego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 108, 10:

A paklybi kto czucz do waszego chczyal wnycz zboru..., obrzezan ma bicz

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 48:

Ktoskole s czvdzich przistøpilbi, bødze zabit

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 51:

Ktoriskoli czvcz *przistopilby, vmrze

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 38:

Aby nyzadni nye przistøpawal czvdz... kv offyerowanyv kadzidla bogv

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 40:

Czvdzi syo k wam nye przimyeszi czvcz w strozi *swyatinyey

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 4:

Pakli kto przistøpi czvcz, zabit bødze

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 7:

W røku czudzich vczinyoni sø poswyøtne rzeczi

1930 [c. 1455], “I Mach”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 8:

*Nykthorzy ludzye szą beszprawny, tho gesth, ysz nye mayą myeru any czczy, a sznadz oszadzeny szą, ysz mosze czudzy yączy y gymaczy gych

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 30:

Gdyby czlowyek przyszedl przed... sząd..., a dalby... szwey zenye albo szwemu przyyaczyelowy, albo czvdzemu szwe stoyacze gymyenye..., mayaly szye kyedy yego blysszy przyrodzeny zamylczecz, a za wyelye czasow

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 108:

Czudzy externus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 24:

Czudzey Bextranei

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 113:

Exter […] id est vltimus extraneus czvdzy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 49r:

Extraneus eyn auszlender opczy czvdzy

Spoymalysmi zoni s czvdzego pokolenya

1930 [c. 1455], “I Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 2:

Spoymaly sobye zoni z czudzego rodu

1930 [c. 1455], “I Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 14:

Czudziego rodą alienigenas

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 54:

*Czudziego obyczayą peregrinos cultus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 50:

Roszirzili iesmi røcze nasze ku bogu czudzemu

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 43, 22:

Ani clanacz se bødzesz bogu czudzemu

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 80, 8:

Klanyacz syø bødzesz bogom czvdzim

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 30, 17:

Vczinyl gesz sobye bogy czvdze

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 9:

Nye byl sz nym bog czudzy

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page Deut 17:

Rozgnyewaly gy w bogoch czudzych

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page Deut 24:

Ale nie uwłoczył bóstwu pan nasz... ani cudzego sobie przemieniał

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 838:

Vmarly sø Nadab a Abyu, gdisz to sø offyerowali ogyen czvdz przed oblicim bozim

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 4:

Nadab a Abiu vmarlasta, gdista offyerowala ogyen czvdz przed bogem

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 61:

Hynczka... ne poslał swych ludzi ani iego volø, ani iego kaznø pany Iagneszka *wszunta do *czucey zeme

1902 [1400], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 34:

Kako pacz bødzemy pene panowo w *szeme czvdzey

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 136, 5:

Pecz ne wygnal Staszka ot yego oczcza do czudze *dzeme

1902 [1401], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 72:

Widal kobilø pana nocznø rzeczø do *czuczey zeme

1908 [1419], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume VIII, pages 2, 39:

Gdi nyekteri czlowyek zlodzyeystwo... popelnylbi, a potem bi... w zyemy czvdzey obyeschon bil, tegdi w yego cząnscz dzyedzini pan xąnząn wwyąnzacz ma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 88:

Przychodzen gestem bil w szemy czudzey

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 3:

A tesz gdyby kthory czlowyek w dalekych czudzych szyemyach byl, a przyszyedlby... y przypowyedzyal szye k themu gymyenyv, muszylyby yescze yego gyemu odstąpycz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 105:

Dawnom swedzal czvdze strony: Czechy, Wiochy i Morawy

1915 [XV ex.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 444:

A wszedlem asz do kraiow gego, a lyas Carmela gego iasm posyekl. A pylem wodi czvdze

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 24:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) alien, foreign (not belonging to a specific group of people e.g. family, tribe, village, objects or matters)


błędny

Polish: błędny

Silesian: błyndny

Etymology tree
Proto-Indo-European *bʰlendʰ-
Proto-Indo-European *-os
Proto-Balto-Slavic *blandás
Proto-Slavic *blǫdъ
Proto-Indo-European *-nós
Proto-Slavic *-ьnъ
Proto-Slavic *blǫdьnъ
Old Polish błędny
Inherited from Proto-Slavic *blǫdьnъ. By surface analysis, błąd + -ny. First attested in the 14th century.

etymon

Bląndna vaga

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 22:

(hapax legomenon) vagrant, wandering, errant

Mroczek blandnego wolu w szew oborze nye chowal any go zapovyadal

1885-2024 [1440], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume VIII, Chęciny, page 17:

O bidle blandnem

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 112:

Jakom ja nye wyzyl (leg. wyżył) wolu blandnego

1950 [1453], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 911, Warsaw:

Jakom ya krovi nye dal... do swego shurzey..., kthora bi *myela przicz staroszcze..., any vyeprza bladnego zachoval hv sszebye w domv, kyedhi pony starostha przissilal

1950 [1455], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1018, Warsaw:

Yakom ya nye poyal konya bladnego sz pola, kthori ku stharoscze slu[s]zal

1950 [1470], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1277, Warsaw:

Jakom ya dw wolv blandny nye zachowal w domv mogem

1950 [1471], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3011, Warsaw:

Jakom ya nye chowal konya bladnego

1950 [1488], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1633, Warsaw:

Blądną ovem erabundam

1901 [XV ex.], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, Brest, page 326:

Equas... devias al. blądne

1868 [1500], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 401:

(attested in Lesser Poland, Masovia, Northern Borderlands) lost

attested in Lesser Poland; Northern Borderlands; attested in Lesser Poland; Northern Borderlands

Blandne drogi reflexos calles

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 308:

Po drogach bladnych per calles devios

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 33:

Blandną drogą devio

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 40:

*Blanda devium

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 68:

Bladnę myesczyą inuia dicuntur errores in aquis, vt naute habent in mari

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 4:

Inuia dicuntur errores in aquis, vt naute habent in mari bladne myesczyą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 69v:

(attested in Greater Poland, of roads or places) misleading; wrong

Thy przywyleye ylko kthemv yako szmyerthnee a bląndnee prooznee czynymy

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 28:

Any zadnymy groszamy blądnymy s prawdy szwyedzyon nec aliquo errore devio seductus

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 496:

Bladny

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 67:

W bladny schmisl in reprobum sensum

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 125:

(attested in Masovia, Lesser Poland, Greater Poland) false (leading to error)

attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland; attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland

Ty [jeż są] v blødnem stadle lezaly, ty iesc suoiø naukø otuodila

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 40:

Tyś... ścieszka błędnych

1874-1891 [1435], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, Przeworsk, page 42:

Bladni errans

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 86:

Ziskanyv blądnego ad reąuisicionem errantis

1874-1891 [1439], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Częstochowa, page 350:

Ale duschne są gyne, takye syedm: radzicz glupyemu karacz blądnego, […]

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 240:

Gego mocz ziwa gest, iasz gest w tobye ku skaranyv... wszego lyvda blødnego

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 5:

Przezgromadzenye błędnych

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 28 arg.:

Droga yesz bladnych, powyschschenye vpadlych, podeprzenye krewkych, vlyekczenye nyemocznych, przyodzenye obnaschonych

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 57:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) sinful, errant

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Blądny delirus

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 355:


iny

⇒ Polish: inny

⇒ Silesian: inkszy, inszy, inakszy

Inherited from Proto-Slavic *jь̀nъ. First attested in 1391.

ini (alternative)
jeny (alternative)
inny (alternative)
jenny (alternative)

different, another, other (not the same)

another (one more/further, in addition to a former number)


radny

Polish: radny

Silesian: radny

From rada + -ny. First attested in 1448.

Dobre y radne (bonum et consultum) szą wydzy, aby sądza y pothsądek na malich rokoch, kedy mogą, szedzely, yako w Wyelkey Polszcze gest obyklo

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 78:


brunatny

desctree

Polish: brunatny, bronatny (Middle Polish), brunátny (Sieradz)
→ Czech: brunátný

From brunat + -ny. First attested in 1442.

Fulws fauum dicitur ruffus siue rubeus a fulgeo […] ita dicit Papias [brunatimbicz] Fuluere vlg. brvnathnim bycz inde fuluedo

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 113r:

Jakom ja nye wzal Offcze dw plashczhv, jenegho brunathnego, a drughego novey barvy

1950 [1458], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1079, Warsaw:

Bronathny puniceus

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 20:

Bronathnym puniceo

Pannus lunsky brunathny

1856-1870 [1466], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3858:

Barvyoną a. brunathnym pomyeszaną polimitam

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 19:

Plaszcz brunathny barzo szukna dobrego

1885-2024 [1493], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 663:

Cwatek brunathny

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 75:

(attested in Masovia, Sieradz-Łęczyca) scarlet (golden-orange red)


czczy

Polish: czczy, tszczy (Chełmno)
→ Belarusian: тшчы (tščy)

/t͡ʃʲt͡ʃʲiː/

Sylni plomieyn ziui szia iako tscza skorupa, przedlubana skorupa vivax flamma viget ceu caua testula

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 305:

Czczego vacuum

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 16:

Cauus id est concauus hol czczy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 25r:

Concauus hole czczy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 31r:

Po tem koronowaniu przynieśli treść morską tszczą i dali jemu w rękę miasto sc[r]eptrum

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 831:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) empty, hollow, void

Spowyadaycze sze gospodnu, myloszerdza yego, a dzywy yego synom lyudzkym. Bo nasyczyl duszę czczø (quia satiavit animam inanem) y duszę lacznø naszyczyl dobra

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 106, 9:

O tem, yako yemv daly trescz v rąka... Po tem koronovanyv przynyesly trescz morską tssczą y daly yemv v rąką myasto sc[r]eptrum. Baczy, yze tssczą trescz, a nye laska drzeva. Myenyącz nyevyerny Zydovye przez to, aby on byl krol straczony, tssczy a prosny..., aby tez byl krol tssczy a prossny yako trescz

(attested in Greater Poland) worthless, vain


urępny

Borrowed from Old Czech úrupný with further etymology unknown.

Vrøpny wiobraszenym nad sini ludzske (speciosus forma prae filiis hominum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 44, 3:

(of a king, attested in Lesser Poland) handsome, beautiful


będący

Inherited from Proto-Slavic *bǫdǫťь. By surface analysis, być (future tense będę) + -ący. First attested in the 14th century.

surf

Na bødøce dobro ne glødaiø

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 16:

Zbaw naas... panye od wszech zlosczy minølych, *nynøssych y poteem bąndąnczych

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 63:

(attested in Lesser Poland) future (that what will happen)


cudny

zlw-opl-adj

cudny (comparative cudniejszy, superlative nacudniejszy, derived adverb cudnie)

cudniejszy (comparative)
nacudniejszy (superlative)
czudny (alternative)

Polish: cudny

Silesian: cudny

Inherited from Proto-Slavic *čudьnъ with Masuration. By surface analysis, cudo + -ny. First attested in the 15th century.

Czudna mowa lepor

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 87:

Panna czudna

1874-1891 [1447], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Lublin, page 55:

Zophiczka czudna

1874-1891 [1447], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXXIII, page 180:

Flos pretendit decorem apparencie vydzy scha czudny na wsrok, modice tamen est existencie

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 153:

Czvdna speciosa sponsa

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 273:

Wszemv szvyathu badze radoscz, gdy przydze then vyelebny goscz, panna vyelmy czvdna

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 211:

Czudna pulchra

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 93r:

Naczudney[szø] speciosissimam

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 415v:

Cuudni id est pulcer

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 407:

Czudnego elegant! id est yenusto

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 56:

O Anno swyatha, drzewo barzo roszkoszne, roszczka czudna z szyebye wypusczayacze!

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 60a::

Sdrowa bandz Maria..., yazesz nad szlonycze y nad myeszyacz czydnyeyscha!

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 28:

Radvy szye, perszono naczvdnyeyscha!

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 49:

Yako *czvdn[y]e yest poscze thvoye w obvczv quam pulcri sunt gressus tui in calciamentis!

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 760:

Bog Anną schwąthą poczyeschyl..., gdy... czudną panną porodzyla

1885-2024 [XV ex.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 103:

Nye wybyeray, yvnochv, ywnochy z czwdnyma oczyma, alye szlwchay, yestly dobra yesth, czychyma wchoma

1874-1891 [XV ex.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Zator, Lesser Poland Voivodeship, page 145:

Speciosus […] id est formosus pulcer schone czvdny

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 128r:

Farrao, krol, vydzenye myal, gdy szyethm klozow czudnych vydzyal

1908 [c. 1500], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume V, page 9:

Cyalo myal szyrokye..., nye smarsczone, alye okragle a vyelmy czvdne

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 150:

Moy namyleyschy, nade wszythky gyne w navkach *nauczonye, [w] przyrodzenyv czvdne, mocznye, mądrze y thesch wymownye nawybornyeyschy

1915 [1447-1462], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 544:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) beautiful

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

Czvdnymy nectareis

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 16:

*Noczudnyeyschego tenerrimum

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 9:

Na pamyęczy myey wszytky obyety twoye y obyeta twoya czudna bødz

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 19, 3:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) perfect; wonderful


dzisiejszy

Polish: dzisiejszy

Silesian: dzisiejszy

/d͡ʑiɕɛjʃʲi/

/d͡ʑiɕɛjʃʲi/

From dziś + -ejszy. First attested in the 15th century.

do dzisiejszego dnia

do dzisiejszego czasu

do dzisiejszej godziny

od dzisiejszego dnia

od dzisiejszego czasu

Oczecz swøthy... tenczy tho nasz dzysza naucza, abichom szø dzyszegszego dna vøcze veszelyly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14a:

Bil gesm w goszczynye aze do dzyszeyszego dnya (fui usque in praesentem diem)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 4:

Thy mnye chovasch y zywysch az do thego czaszv dzyszyeyschego

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 87:

Stolecz ten to bødze szwyadek myedzy *mno a myedzy tobø od dzyszeyszego dnya (tumulus iste erit testis inter me et te hodie)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 48:

Acz kthori czlowyek dzyedzyną swą w pyenyandzach drvgemu... zastawyl, ot czassu dzysyeyschego (a tempore constitutionis hodiernae) tha zastawa... bandzye trwala

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 86:

(relational, attested in Lesser Poland, Masovia) today, today's (of or relating to the current day)


lichy

lichy (superlative naliszszy, derived adverb licho)

Polish: lichy

Silesian: lichy

Inherited from Proto-Slavic *lȋxъ (“remaining; unnecessary, superfluous; bad”). First attested in the 14th cenetury.

inh+

Od møsza lichego witargnesz me

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 52:

Slowo liche postawili sø przeciwo mne: azaliwem, ien spi, ne prziloszi, abi wstal?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 40, 9:

Verbum lichy

1401, Rękopiśmienne luźne ekscerpty z ksiąg sądowych grodzkich i ziemskich, volume III, Krakow, Biecz, and Czchów, pages 279, 7:

Sawrseli yø v salarzy *katowy liszi

c. 1420, Legenda o św. Dorocie, page 170:

Gynako morza szle mnychy, kthorzy mayv zakon lychy

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 440:

(attested in Lesser Poland, Masovia) unjust, wicked, bad

O yenem, y tho o lychem

1876-1929 [1460], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XVI, page 605:

Stoycz sza malo papyesz y nalysszy szebrak takyesz

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 403:

Thysz my vyelmy szwyathy, a ya przeczyw thobye lycha

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 124:

(attested in Masovia) miserable, wretched, poor


chędogi

Polish: chędogi

Prudens homo suum preciosum thesaurum... non recondit in vile vas, sed in mundum scrinium seu cistam. Sic Christus... suum preciosum thesaurum, id est graciam Spiritus Sancti, nulli dabit, nisi quem invenerit in scrinio cordis sui mundum, chadogyego, et castum

1968 [End of the 15th century], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 61:


babin

Middle Polish: babin

Silesian: babin

Inherited from Proto-Slavic *babinъ. By surface analysis, baba + -in. First attested in 1417.

Yako tho szwyadczø, ysz ye wydzers[l]al dwanaczcze lath w mirze w [p]ocoyw babyn posaag

1974 [1417], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 559, Kalisz:

(relational, attested in Greater Poland) grandmother's (belonging to a parent's mother)


chromy

Polish: chromy

Inherited from Proto-Slavic *xromъ. First attested in the 15th century.

Maczey thego ystigo konya gemv wroczyl chromego

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 39:

Slepe, chrome

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 578:

Any przistøpi k slvsbye iego, billibi slepi albo chromi, albo malego, albo rosdøtego nosza

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 18:

Bødzeli slepe albo chrome..., nye offyervycze tego panv

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 22:

A quo vulnere ipse est claudus hucusque al. na raką le[wą] yest chrom

1868 [1475], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 476:

Manum dextram fecisti letalem al. chromą

1868 [1491], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 89:

Claudus ein hinckender chromy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 28v:

Gyny nyemoczny, slepy y chromy przes gego prosbø vsdrowyeny byly

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 320:

Chromem chodzenie, skrzywionem a załamionem dawał zdrowie

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 217:

O tobieśmy słyszeli wielikie dziwy i wieliką twoję moc, ktorąż czynisz niemocnem, mdłym i chromem

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 226:

Chromem czynisz, iż chodzą

Slepi widzą, chromi chodzą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 315:

Tedy przyszły k niemu wielikie tłuszcze luda, którzy są mieli s sobą wiele ślepych, wiele chromych

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 358:

Tłuszcze dziwowały sie, widząc nieme mówiąc, chrome chodząc

Potem przystąpili k niemu ślepi, chromi w kościele a on je wszytki uzdrowił

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 450:

My mamy zakon w sobotę nikogo nie uzdrawiać, ale ten nieme, chrome... jego złymi uczynki [uzdrawiał]

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 749:

(attested in Masovia, Greater Poland) crippled; lame; helpless

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland


chytry

zlw-opl-adj

chytry (comparative chytrzeszy or chytrzszy or chytrszy, derived adverb chytrze)

chytrzeszy (comparative)
chytrzszy (comparative)
chytrszy (comparative)
chytrzy (alternative)

Polish: chytry

Silesian: chytry

Inherited from Proto-Slavic *xytrъ. First attested in 1436.

Chitresy dolosior

1874-1891 [1436], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 276:

Chitrzy argutus

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 85:

Chithrzschi astucior

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 279:

Chitrzy versipellis

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 68:

Bocz sye sda yako pravy volek, alyecz yesth chitrzi pacholek

c. 1483, Satyra na leniwych chłopów, line 26:

Zaprawdę nie jest to igra dziecięcia, ale chytrość czarno księska albo chytrego djabła

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 139:

Ju dasz... rzekł ku Żydom:... Dobrze baczyć ma cie, kiedy ji imiecie, aby wam nie uciekł..., boć jest barzo chytry

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 616:

Judasz... rzekł ku Żydom:... Ktoregoż ja całuję, tenci jest, dzier<ż)cie ji a wiedźcie mądrze, boć jest barzo mądry a barzo chytry i ci łacwie może sie sk[r]yć i wynidź z waszych ręku

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 617:

Przydawa syą..., ysze dworzanye... albo gynszy, ktorzykole... przed sądzą naszego pozywayącz, chytrze a rozmagite szaloby wymyslayą dla vcząszenyą strony a potąpyenya: przeto... vstawiamy, aby... czy, ktore pozową..., dobre a dluge ymyeli rozmyslenye na odpowiadanye przed sadem, aby takymy chytrosczamy abo chytrzymy szalobamy nye byli przechytrzeny

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, pages 14–15:

(attested in Lesser Poland, of people or things) cunning; insidious; deceptive

Przewyszasch... Samsona mocznosczya, Salomoną madroszczya..., Owydyvsha chythra myloszczya

1915 [1447-1462], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 544:

Zamysla chitrego de industria

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 34:

Chitrzi versutus

Chydrszy prudenciores

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 173:

Su knię miał chytrej roboty, ktorąż jemu była dziewica Marja utkała. Ta istna rosła i s ciałem Jesusowym

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 159:


wiotchy

Polish: wiotki

Bødzecze gescz vzitki stare esz do dzewyøtego lata, asz syø y narodzi novego, bødzecze gescz wyotche (donec nova nascantur, edetis vetera)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 22:


pierwy

pierwy (comparative pierwszy, superlative napirwszy)

pierwszy (comparative)
napirwszy (superlative)

desctree

with addition of the comparative ending <i class="Latn mention" lang="pl">-szy</i>

⇒ Polish: (with addition of the comparative ending -szy) pierwszy, pierwy, pirwszy, najpierwszy, najpirwszy, napierwszy, napirwszy, pierszy, najpierszy, najpirszy, napierszy, napir (Middle Polish), piersy (Near Masovian), pirszy (Middle Polish, Przemyśl)
→ Belarusian: пе́ршы (pjéršy)
→ Ukrainian: пе́рший (péršyj)

Silesian: piyrszy

Inherited from Proto-Slavic *pь̀rvъ. First attested in the 15th century.


cztwarty

desc

Polish: czwarty, cztwarty (Middle Polish)

Silesian: sztwŏrty

Inherited from Proto-Slavic *četvьrtъ. First attested in the 14th century.

Cztwarty psa[lm]

1901 [1391], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, Brest, page 327:

Climek ne mal w Tomczine czøsczi polowice, yedno czwartø czøscz

1888 [1394], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 70:

Latha narodzenya bozego tysącz cztirseth trzydzesczy y czthwartego

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 74:

(attested in Northern Borderlands, Greater Poland, Masovia) fourth

attested in Northern Borderlands; Greater Poland; attested in Northern Borderlands; Greater Poland


tszczy

/t͡sʃʲt͡ʃʲiː/

/t͡sʃʲt͡ʃʲi/


śmierny

Yde tobe crol smerny na to, izbi ty ne buial, izbi onego buynego crola dyabla ne nasladoual

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 38:

Sliszcze, smerni (audiant mansueti), y weselcze se!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 33, 2:

Kto yako gospodzyn bog nasz, gen... smerne (humilia) wydzy na newe y na szeme

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 112, 5:

(attested in Lesser Poland) humble, meek, patient (characterized by gentleness and humility)

Smyernemv parco (somnus sanitatis in homine parco Ecclus 31, 24)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 170:

(attested in Greater Poland) moderate in eating and drinking

attested in Lesser Poland; attested in Greater Poland; attested in Greater Poland

Czyebye proscha... przez szmyerna dobrotha dvcha szwyanthego, genze prze thwoya dobrota szmyerna oczysczyl czye y oszwyanczyl

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, pages 72-73:

humble, meek, patient (characteristic of humility and gentleness)

Item fuerunt pacifici smerni (Mat 5, 9)

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 157a:


wszemogący

/fʃʲɛmɔɡɑ̃t͡siː/

/fʃʲɛmɔɡɑ̃t͡si/

From wsze- + mogący. Calque of Latin omnipotēns.

Ta to sloua tec to ocec suøti Sy[meon powiada na i]mø bogu ochchu usemogøcemu

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 7:

Gospodzyn yako møsz boyvyøczy, wszemogøczy (omnipotens Ex 15, 3) ymø gego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Moys 4:

(Christianity, of God, attested in Lesser Poland) almighty, omnipotent


wieli

Prawda twoia iaco gory, bosze, sødowe twogi gløbokosczi wele (abyssus multa)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 35, 6:

(attested in Lesser Poland) great, large, big (of large physical size)

Ysze brzemyą... myedzi wyelymy roszdzelyonee (inter plures divisum) lekczey bywa nieszono

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 23:

(attested in Masovia) large, big (many in number)

Dostalasz tham vyelyey chwaly myedzy yego apostoly

1880-1894 [XV p. post.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 147:

Yacosm byl nemoczen Welą Nedzela prawą nemoczą hy spowadalem za

1959 [1426], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1222, Poznań:

(attested in Greater Poland) big (of great importance; grave)

Archiepiscopus ergo puerum... suscipiens ac confirmacionem sacri crismatis ei tribuens Adalbertum vlg. wyelly Voyczech... apellauit

1885-2024 [XV med.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 59:

(attested in Lesser Poland) Possibly a corruption of wielki.


drobny

Polish: drobny

Silesian: drobny

Inherited from Proto-Slavic *drobьnъ. By surface analysis, drób + -ny.

A za yutra manna przyszla, yako rossa w *okoly gich. A gdisz bila przykryla wyrzch szemye, z[ya]wyla sze gest na puszczy *drobnø rzecz (apparuit in solitudine minutum), yako kosmate, ku podobyenstwu szrzonowy na szemy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 14:

Gorącza rzecz yesth, gdy kogo wchwacza, a on kogo byye..., albo gdy naydą kradzyesz albo roszboy w yego domu..., nyszlyby thakye male rzeczy albo drobne byly, ysz gye mozono oknem wrzuczycz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 49:

Persecades sunt ille parve gutte pluviales vlg. drobny desdz"

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 99r:

(attested in Greater Poland) fine (consisting of especially minute particulates; made up of particularly small pieces)


źrzały

Polish: źrzały (obsolete)

Silesian: zdrzały

Bil czasz, gdis zrzale iagodi (praecoquae uvae) godzili syø zobacz

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 13, 21:

mature, ripe (ready for reaping or gathering)


wiekui

⇒ Polish: wiekuisty

Ten ps[alm] powyada, yze Xpus placz zborny wstaw z martwych w wyeszelye wyekuge obroczil

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 29 ar:

Ysz Xps yest studnya zywota y szwyatloszcz wyekuya

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 35 arg:

(attested in Greater Poland) eternal (timeless, lasting endlessly)

Podzwignicze se, wrota wekuia (elevamini, portae aeternales), a wnidze crol slawy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 23, 7:

Iaco to swadczimi, iaco droga s Raczslawcouicz do Gorki to droga vekuya y nassi starsi gesdzili

1960 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 95, Pyzdry:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) eternal (existing since time immemorial, very old)

Yakosmy bili dzelczamy myedzy Jacusszem a Ba[r]tlomyeyem y rosdzelilismy ge wy[e]cugim dzalem

1960 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 695, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) permanent, indefinite, unlimited in time, in force forever


wnętrzny

Polish: wnętrzny

Silesian: wnōntrzny, wnyntrzny

Inherited from Proto-Slavic *vъnǫtrьnъ. By surface analysis, wnętrze + -ny. First attested in the 15th century.

Vzrzisz tego dnya, gdisz wnydzesz do pokoia wnøtrzney komori (cubiculum intra cubiculum)

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 25:

Ktorzy by opvchly od zley vylgotnosczy vnątrzney (hydropico qui fuerant tumentes ex humore)..., wschyczy... nathychmyast vzdrovyeny

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 217:

inner, internal (being on the inside of something)

Vrzvczyesch y v czyemnycza vnątrzną (in tenebras exteriores Mat 22, 13)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 413:

mistranslation of Latin exterior or a miscopy of Old Polish zewnętrzny

Aby, myly Yesukriste..., moya duscha vczyeschyl wnąthrznym veszelym

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 106:

internal (relating to the psychological experience of a person)

Tuk... y syatkø wnøtrznø (reticulum iecoris) a dwye lyødzwyczy... zakadzy na oltarzu

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 16:

possible misstranslation of Old Czech jatrný (“hepatic”)


więtszy

/vʲæ̃t͡sʃʲiː/

/vʲæ̃t͡sʃʲi/

alternative form of więcszy; comparative degree of duży

alternative form of więcszy; comparative degree of wielki


więcszy

Polish: większy, więtszy (Middle Polish)

Silesian: wiynkszy

/vʲæ̃t͡sʃʲiː/

/vʲæ̃t͡sʃʲi/

Inherited from Proto-Slavic *vęťьjь. First attested in the 14th century.


wyszy

Polish: wyższy

Silesian: wyższy


wyszszy

alternative form of wysszy; comparative degree of wysoki


cielesny

zlw-opl-adj

cielesny (comparative cieleśniejszy, derived adverb cieleśnie)

cieleśniejszy (comparative)
cielestni (alternative)
cielestny (alternative)

Polish: cielesny

Silesian: cielesny

Inherited from Proto-Slavic *tělesьnъ. By surface analysis, ciało + -ny. First attested in 1442.

Smisl y smislyenye czyelestnich sercz pochilila szø gest ku zlemu

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 21:

S nymy gest ramyø cyelestne, ale s namy gest pan bog

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 8:

Krol Artaxerses Ezdrasoui kaplanowy... zbawyenye wskazuge: Ia marni a cyelestni, za otplati przisødzaiø, przikazalem gym..., abi s tobø szly do Ierusalem

1930 [c. 1455], “II Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 11:

Czelestny corporale

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 14:

Ale ony lyvdzye yako zvyerzątha a czyelestny czytaly v Pysmyech vrodzenya boskyego, ale rozvmem ossyądz nye chczely

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 840:

Nye czyn grzechu czelesznego procz vrzadv malszenszkyego

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume VI, number 1:

Pozadanym czelestnym concupiscencia

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 155:

Z roskoszy celesthnych *sczodą vyelka byerze czlowyek his enim epulis tota damnificatur hominis substantia

Wstrzymacz szę od czelestnych ządzy abstinere vos a carnalibus desiderijs

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 83:

Grzechom celesttnym peccatis carnalibus

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 101:

Czelestne schadze carnalis concupiscencie

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 274:

Luboszczy, roszkoszy czelestnye voluptates

1915 [XV med.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 513:

Przimyesz pannø z boiaznyø bozø a wyøcey prze myloscz sinow nyszly prze lyvboscz cyelestnø

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 22:

Boga proszmy..., abi bylli cziste wnątrznoszczy szercza y bi odstąpil gnyew, abi czeleszną pychą starla picza y pokarmu szkamposcz

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 2a:

Gdy szyą od zbythkow czyelesthnych przesz czysthotą, per continenciam, powczyągamy

1882 [XV p. post.], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 273:

Lubowanye celestne ząndze delectacionem carnalis concupi scencie

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 275:

Zadz czyelyesznych nye czynycz

1880-1894 [XV ex.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Gniezno, Warsaw, page 144:

Pre imbecillitate corporis vlg. dla mgloszczy czyeleszney

1915 [XV ex.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 526:

Ten byl vyerny y wsche pravdy nasladowcza, czystoty czyelestne nyevynnyk, nyevynnoscz svego sercza choval

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 31:

Tesch byl barzo czystego czyala, bo wschystka roskosch czyelestną od szyebye byl otrączyl

Myśliłem już nigdy cielestną nieczystotą ciała nie pokalać, alem je czysto chciał chować

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 35:

Ten ci... mąż... jest... swej roskoszy cielestne wieliki nieprzyjaciel

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 38:

Raczi dacz zdrowie czieleszne y wierny pokoy serdeczny

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 33a:

Vzycz czelestne zdrowye

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 177:

Myly Yesus nygdy nyemoczen nye postal..., any przemye[mye]nyenya sdrovya czyelestnego nygdy ny myal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 158:

Panna szyna porodzyla, przesse wssey stradzy czelestney

1874-1891 [1442], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 76:

Duch[o]wny a czelestny

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 571:

Syosthry... brzemyenne... nye mayą robiczi cziązko roboth thych czyelesthnych

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 712:

Bog vlyal dvsche svyątą v to czyalo y oblyal yą swą svyąta mylosczyą, y przylączyl k temv czyalv..., y okraszyl czyelestną *nadobnasczyą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 9:

Miły Jesus nigdy niemocen nie postał..., a wszakoż pospolnc niedostatki cirpiał i męki cielestne człowiecze krewkości

Bylo lyekarstwo dvschne y tez czelesthne

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 146:

Szli po drodze, a juże im chleba nie dostało ani które pokar mienie cielestne mi[e]li

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 84:

S tegoż snadż uźrąc święty Łukasz, iże święty Maciej rzekł: zogolla, które sie mieni chleb cielesny, i rzekł: chleb nasz wszedni

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 278:

Alye przez vyelebnoscz takyey svyątosczy pyrvey vzyvamy svyątosczy mąky bozey, czusch bozego czyala, nysly karmye czyelestne

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 541:

Corporalis vlg. czelestny

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 82v:

[C]orpus […] ... Inde corporalis […] czelestny

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 60vb:

(relational, attested in Southern Borderlands, Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Masovia) bodily, corporal; carnal (of or pertaining to the body; sometimes to sexual appetites)

attested in Southern Borderlands; Lesser Poland; Greater Poland; attested in Southern Borderlands; Lesser Poland; Greater Poland

Pilat tego nie rozumiał, aby miły Cristus mowił o krolewstwie duchownem, ale rozumiał o krolewstwie cielestnym

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 783:

Czelne a. czelestnye fetas

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 36:

(hapax legomenon) Corruption of cielętny.


łaczny

Polish: łaczny, łaczen (Middle Polish)

Inherited from Proto-Slavic *òlčьnъ. First attested in the 14th century.

Chwalcze... gospodna..., gensze... dage karmø lacznym (esurientibus)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 145, 5:

(figurative, attested in Lesser Poland) hungry (wanting something)


chwalebny

chwalebny (comparative falebniejszy, superlative nachwalebniejszy, derived adverb chwalebnie)

falebniejszy (comparative)
nachwalebniejszy (superlative)
falebny (alternative)

Polish: chwalebny

Inherited from Proto-Slavic *xvalьbnъ. First attested in the 14th century.

Kto rowen tobe..., pane?... *Welkoczynoczy ges w swøtosczy twogey... y chwalebny a czynøczy dzywy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Moys 12:

Wyelyki pan a chwalebni barzo

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 25:

Iże mi wieliką rzecz uczynił, jen jest mocny a jego imię jest święte i chwalebne

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 53:

Pomni, pane, slug... twych..., ktorzysz tobye obyatuya tø obyatø... pamyøcz czczącz... napirzwey falebney albo slawøtney panni dzewicze Mariey

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 53:

Ku chwale wschechmogąnczego i gyego chwalebney porodzyczyelky

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 106:

Naaswiathsza y nachwalebnieysza y wiekuista panno Maria!

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 14a:

Joachymye y Anno..., bosczie wi szamy zasluzili miecz czorką matką bozą nachwalebnieyszą, a po gotowu iesztesczie pana y boga naszego Jesu Crista ieden dziadem, druga babø

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 45a:

O Maria, bogarodzice chwalebna!

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 46a:

O chwalyebna Maria, ty yesz vlyczka rayszka, ty wrota nyebyeszka

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 42:

S przimowø y s proszbø blogoslawyoney [y] chwalebney zawszdy boszey mathky dzewicze Mariey..., day... pokoy w czaszyech naszych

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 63:

[M]at[k]o boza chwalebna!

1902-2024 [c. 1500], Pamiętnik Literacki, volume XXVIII, page 306:

Nayutrza swyantego Voczyecha, mąnczennyka i biskupa chwalebnego... vstawyami

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 95:

Raduy sie na wieki w bodze wassa wielmozna wisszokoscz, wielczi przyiacziele bozi, nachwalebneysi apostolowie, mnyeszi!

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 53b:

Prosimy cziø, abismy chwalebnych apostolow twogich, Jakuba mnyeyszego y wiaczsego, ... bili *wspomosczemy

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 54a:

Thy yesz Anna chwalebna, darem laszky boszkyey rzeczona

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 92b:

Chv[alebny]... svyąthy Ffranczischek

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 705:

Xandz Iaroslaw... sz krolem Kazimirem, chwalebnym krolyem polskym

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 5:

Chwalebnemu kszazyączv

1876-1929 [1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 489:

Nachwalebneysemv gloriosissimo

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 489:

Phalebneysemu gloriosissimo

1885-2024 [1434], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 32:

*Wchalyebn[e]go a vszythtecznyo gloriosum et fructuosum

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 359:

Gloriosus […] herlich oder ersam chvalebny

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 58r:

(attested in Lesser Poland, Masovia, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) praiseworthy, laudable, commendable

Phalepnymy almis

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 26:

Nachwalebnyeyscha alma

attested in Lesser Poland; Greater Poland

praiseworthy, laudable, commendable
gracious

My, panye, thwoy szludzy... tego Crista... w nyebyossa *chwalebnye wstøpyenye dayemi... obyathø

1426, Kanon mszy św., Canon missae., volume IV, page 315:

Chualebna ocrassa clarum decus

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 303:

Chualebne nobile

Chwalebnego stolcza inclite troni

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 349:

A wszakoż takie stąpanie było lubieżne a chwalebne, śmierne a nie rzucające

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 154:


konieczny

Polish: konieczny

Silesian: kōnieczny

/kɔɲɛt͡ʃʲni/

/kɔɲɛt͡ʃʲni/

Inherited from Proto-Slavic *konьčьnъ. By surface analysis, koniec + -ny. First attested in the 14th century.

W konyeczne godziny uel czaszy in extremis

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 279:

Extremus der eusserst konyeczny

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 49r:

(attested in Greater Poland) end; final (being at the end in space or time)

Konyeczna *rzyecz, skazanye prawa diffinitiva sentencia

1885-2024 [1488–1489], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 39:

(attested in Lesser Poland) irrevocable, final

Franczek, gdysz mv syą tako dlugo zaplata nye sstala konyeczna, chczal targ wzrzvczycz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 26:

(attested in Lesser Poland) entire, whole, complete, total

[…] koneczna moc vszmerzil gesc

1922 [End of the 14th century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 232:

highest (happening at the highest degree)

Dzewky po smyerczy oczcza... obykly są striyowye... gymyenyem opyekanya chowacz na then konyecz, tho gest konyeczny wmysl (in hunc finem), yszby ge ktho tymykole wymowamy... sz dzedzyn *vipchnyly

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 76:

(relational, attested in Masovia) end; aim, goal (of or relating to to an aim or goal)


barani

Polish: barani

Silesian: barani

From baran + -i. First attested in the fifteenth century.

Kocz abo torlop barany przepadnye

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 51:

(relational, attested in Lesser Poland) ram (male sheep)


nożny

Polish: nożny

Inherited from Proto-Slavic *nožьnъ. By surface analysis, noga + -ny.

A to szye stalo prze to, by szye pyssmo napelnylo, ktore pyssano o onem dostoynem Yopye, yze od *pyąthney nozney az do vyrzchv glovy nye bylo v nym zdrovya

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 822:

Nozny pedalis (venit finis tuus, pedalis praecisionis tuae Jer 51, 13)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 101:

foot away (being a foot near or a foot distant)


umowny

Polish: umowny

Etymology tree
Proto-Slavic *u-
Old Polish u-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish umówić
Old Polish umowa
Proto-Indo-European *-nós
Proto-Slavic *-ьnъ
Old Polish -ny
Old Polish umowny
From umowa + -ny. First attested in 1471.

etymon

Vmowny (war. lub.: vymovni) disertus (ac primum de Isaia sciendum, quod in sermone suo disertus sit Is prol.)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 179:

Iązyk yego (sc. Jesukrystusowy) vmovny a vyelebne movy (lingua fuit eloquens, dulcis et facunda)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 151:

eloquent (fluently persuasive and articulate)

Thy yesz sam nasvyątschy, thy yesz sam vmovny (tu solus es affabilis)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 37:


chełpliwy

Polish: chełpliwy

desc

Silesian: chełpliwy, chołpliwy, chłōbliwy


praski

Polish: praski

Jacom ne wynowath panu Maczkowy Trzcelskemu szeschczynacze grzywen grosschy praschkich

1959 [1425], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1205, Poznań:

(relational, attested in Greater Poland) Prague (of, from or pertaining to Prague in the Czech Republic)


rolny

Polish: rolny

From rola + -ny. First attested in c. 1455. Compare Old Czech rolný.

Brona rolna dentena

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 493:

(relational, attested in Lesser Poland, Greater Poland) field (of or relating to an arable field)


bartny

Polish: bartny

From barć + -ny. First attested in 1446.

Per diluvium nove piscine, quam fecisti in Huewnouicze, quinquaginta arbores quercuos fructuosos et mellificos barthne subundasti pothopillesz

1868 [1446], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 197:

(beekeeping) having a beehive tree hollow

Et ultra... subiudex cum successoribus in borris suis et silvis in eadem parte tam domino... Iohanni subiudici et suis filiis debent habere wchody al. barthni voluntaliter al. wolnye prout habuerunt ex antiquo per graniciem sipatam

1868 [1487], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 569:

(relational) of or relating to a beehive tree hollow


przykładny

Polish: przykładny

From przykład + -ny. First attested in the middle of the fifteenth century.

etydate

[Prz]icladnemv [n]asladovanyv ad... exemplarem imitacionem

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 322v:

Sed pro informacione nostra loquendo et in sensum al[e]goricum, przicladny, notare possumus

1956 [Middle of the fifteenth century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 99v:

Allegoricum, tropoloycum, anagogicum scilicet duchowni, przicladni, swirzchowani

1890 [End of the fifteenth century], Bolesław Erzepki, editor, Szczątki dawnej polszczyzny, Mogilno, page 178:

(attested in Silesia, Greater Poland) exemplary, illustrative, allegorical

attested in Silesia; Greater Poland; attested in Silesia; Greater Poland


cny

Polish: cny

Inherited from Proto-Slavic *čьstьnъ. By surface analysis, cześć + -ny. First attested in the 14th century.

czsny (alternative)
czstny (alternative)

Bødz tobye poszegnanye, sinu moy myly, bo gesz dobrego druga a czsnego møza sin (boni et optimi viri filius es)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 7:

Tey czney Magdcze

1937 [c. 1400], Paul von Diels, editor, Der älteste polnische Cisiojanus, Płock:

Intellectus scripture... tropoloicus czsny albo obyczayny

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 154:

Toc uem uelike u[bostwo krola] taco csnego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 35:

(attested in Lesser Poland) honorable, worthy of honor

Vstawcze dzen czstny (constituite diem solemnem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 117, 26:

Szwyadeczstwo gynych dobrych cznych nyewyasth

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 374:

Yan polyeczyl opyekanye szwego gymyenya wszythkego po szwey szmyerczy czney Doroczye, szwey zenye

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 82:

(attested in Graeter Poland) Used in greetings.


szady

desc

Polish: szady, sady (Near Masovian), sady (“dark”) (Kielce)

Silesian: szady

Przecziwko szadim glowam powstany

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 32:

Y czo klądzyesch nadzyeyą v starem, yen szade yloszy kraszy, aby szye yydzyal mlod

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 104:

Interdum autem s non mollitur, nec etiam in sua propria voce ponitur, sed interdum aspiratur, ut cum ponitur cum ch sequente, ut: schadi, schipee, Schimun

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 410:

(attested in Lesser Poland) grey, grey-haired

Domina habet construere thabernam pro se et pro suis legittimis successoribus circa rubum canum, qui dicitur in wlgari sadi kerz

1895 [1397], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 71:

Recognouerunt inter willas fecisse granicies seu signa... a signo thoporziscko ad signum sady kierz

1874 [XIV ex.], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume X, page 380:

Clemens... debet habere granicies incipiendo a scopulo al. od naroznycze domini Pakossy et debet recte ire et transire ad schadi kyerz, nondum adyeniente schady kyerz locavimusque ibi tres lapides in signum istarum granicierum... Ab istis autem lapidibus debent ire ad schady kyerz, a schady kierz usque ad vallem..., ubi solebat ius sedere

1962-1975 [1419], Stanisław Kuraś, Irena Sułkowska-Kuraś, editors, Zbiór dokumentów małopolskich [A collection of documents from Lesser Poland], volume I, Lesser Poland, pages 426-427:

Szada yablon

1905 [1375], Friedrich Lorentz, editor, O pomierielskom (driewnie-kaszubskom) jazykie do połowiny XV stoletija, Pomerania, pages 3, 82:

(in plant names, attested in Lesser Poland, Pomerania) spiky

attested in Lesser Poland; Pomerania; attested in Lesser Poland; Pomerania

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Alye kyedy byl v mąstvye, nyeczo byl szot od gorączosczy sloneczney

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 148:


bawoli

Polish: bawoli

From bawół + -i. First attested in 1416.

In clenodio seu clipeo bawola glowa a colce v nostrz et zauolane Venawa

1895 [1416], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 139:


niewielki

niewieliczski (diminutive)
niewielgi (alternative)
niewieliki (alternative)

Polish: niewielki

Silesian: niywielki

/ɲɛvʲɛlʲkiː/

From nie- + wielki. First attested in the 15th century.

Bethleem, myastho nyewyelgye, myalo gosczye thedy mnogye

End of the 15th century, Ladislas of Gielniów, De nativitate Domini - Pieśń o narodzeniu Pańskim, Gielniów, line 5:

(attested in Lesser Poland) not big; small, little

Rzekącz k temv, yzby yego czlovyeka vyna [yego] byla nyevyelyka

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 743:

not big; unimportant, nonsignificant, insubstantial


wilgi

(attested in Masovia) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Est eciam beatissima virgo Maria ministra humoris, wylga, id est gracie

1968 [c. 1484], Michał Muszyński, editor, Glosy, zapiski i niektóre teksty polskie w starych drukach i rękopisach Biblioteki Kórnickiej do roku 1550, cz. II, volume II, Błonie, page 214:


człowieczy

Polish: człowieczy

/t͡ʃʲɫɔvʲɛt͡ʃʲiː/

/t͡ʃʲɫɔvʲɛt͡ʃʲi/

Inherited from Proto-Slavic *čьlověčьjь. By surface analysis, człowiek + -y. First attested in the 14th century.

Mislene czlowecze spowadacz se bødze tobe (cogitatio hominis confitebitur tibi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 75, 10:

Day nam pomocz z zamøtka, bo proszne zbawene czlowecze (quia vana salus hominis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 59, 12:

Bog rzekl: Syn czloweczi przy[szedł niemocne] oszdrowicz

1922 [14th century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 233:

Bąndzeli plynyenye rzeki oth wlostnego byegv przes oprawyenye czlowyeczee odwroczono (si fluxus fluminis a proprio meatu per reparationem hominis retrahatur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 21:

Wszpomyonąl pan bog wszechmogaczy na rodzay czlowyeczy

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 84b:

Potem Adam poznal czyelestnye Gewø, swø zonø, gdisz to poczøla y urodzyla Kayma a rzekøcz: Mam od boga plod czlowyeczy (possedi hominem per deum)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 1,4:

Potem szø znydø w czyeleszenstwye syn[owie] boszy s szyostramy czlowyeczymy (postquam enim ingressi sunt filii dei ad filias hominum)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 6:

Ten ps[alm] powyada, yze Xpus bog przed wyekyem od czlowyeczego vczedlnyka przeradnego przedan yest

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 54 arg:

(relational, attested in Lesser Poland, Masovia, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) human

Bog gest... swirchowany czlowek, od dvsze rozvmne y czloweczego czala sącz (deus est... perfectus homo, ex anima rationali et humana carne subsistens)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 30:

(attested in Lesser Poland) humane; fit for a person; honest; decent


gomoły

Polish: (obsolete) gomoły

First attested in 1473. Cognate with Russian комо́лый (komólyj).

Yako Andrzey, oczecz nassch, nye wzyąl... gymyenya russayączego, zytha y bidla rogathego y gomolego

1950 [1473], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1401, Warsaw:

(attested in Masovia) hornless (without horns)


bezprawny

Polish: bezprawny

Silesian: bezprawny

From bez- + prawo + -ny. First attested in c. 1408.

Beszprawny, szlowye czo prawa nye ma, a thaczy szą roszmagyczy

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 111:

Czyaszkye rany albo czokoly takyego beszprawnege

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 384:

Mozely wyoth besz gayonego sandv rok odbozycz do zayvtrzą, gdy szye stanye beszprawna rzecz przed polnoczą?

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 387:


chlebowy

Polish: chlebowy

Silesian: chlebowy

Etymology tree
Proto-Germanic *hlaibaz
Gothic 𐌷𐌻𐌰𐌹𐍆𐍃 (hlaifs)bor.
Proto-Slavic *xlě̀bъ
Proto-Slavic *-ovъ
Proto-Slavic *xlě̀bovъ
Old Polish chlebowy
Inherited from Proto-Slavic *xlě̀bovъ. By surface analysis, chleb + -owy. First attested in the 14th century.

etymon

Szrø lud moy, iaco karmø chlebowø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 52, 5:

Kaplany vstawyeny bødø nad chlebi poswyøtnimy a nad obyatø chlebowø

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 29:

Azaly nye posnayą wszytczy, czosz czynyą zloszcz, czy, czo poszyrayą lyud moy yako karmyą chlyebową?

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 13, 8:

Crusta et hoc crustum superfices vel cortex panis skora chlebovą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 36r:

(relational, attested in Lesser Poland, Greater Poland) bread


mowny

Polish: mowny

Etymology tree
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-nós
Proto-Slavic *-ьnъ
Proto-Slavic *mъ̀lvьnъ
Old Polish mowny
Inherited from Proto-Slavic *mъlvьnъ. By surface analysis, mowa + -ny. First attested in the fifteenth century.

Mowny loquax XV p. post,

1882 [Fifteenth century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 275:

eloquent; talkative (able to speak much and easily)

Si cupias pacem, lingwam, mowny gezyky, compesce loquacem

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 289:

(attested in Silesia) talkative (talking a lot in general)

Wyobraza mowna rzecz depingitur verbositas

1876-1929 [Fifteenth century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, page 485:


wymowny

Polish: wymowny

Etymology tree
Proto-Indo-European *úd
Proto-Slavic *vy-
Old Polish wy-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish wymówić
Old Polish wymowa
Proto-Indo-European *-nós
Proto-Slavic *-ьnъ
Old Polish -ny
Old Polish wymowny
From wymowa + -ny. First attested in 1447–1462.

Nusch, moy namyleyschy, nade wszythky gyne w navkach nauczon[y]e, [w] przyrodzenyv czvdne, *mocznye, *mądrze y thesch *wymownye nawybornyeyschy, bo thy szwą [nauk]a Aristhothelyscha... przewyszasch

1915 [1447-1462], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 544:

Concinnus sgodny, wymowny, przymowny, llaszkawy

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 492:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) kind, nice; friendly


szkolny

From szkoła + -ny. First attested in the first half of the 15th century.

etydate

Gerit (sc. vicarius in Dwyekozy) curam animarum omnium scholarium ecclesiae Sandomiriensis... et propterea vulgato nomine appellatur plebanus scholae al. skolny pleban

1864 [15th century], Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis nunc primum e codice autographo, volume I, Krakow, page 379:

(relational, attested in Lesser Poland) school


bukowy

Polish: bukowy

Silesian: bukowy

Inherited from Proto-Slavic *bukovъ. By surface analysis, buk + -owy. First attested in 1448.

Silva nigra bukowy lasch

1905, 1907, 1908 [1448], Theodorus Wierzbowski, editor, Matricularum Regni Poloniae summaria, excussis codicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur. P. 4, Sigismundi I regis tempora complectens (1507-1548). Vol. 3, Acta vicecancellariorum, 1533-1548, volume I, number 57:

Faginus buchen holtz. Fagineus […] idem bvkovy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 49v:


zupełny

zlw-opl-adj

zupełny (derived adverb zupełna or zupełnie)

Polish: zupełny

From z- + *upełny (attested in Old Polish upełnie and Middle Polish upełny), in turn from u- + pełny. First attested in the fifteenth century.

Wylczek (sc. koń) kopynyczy... na nym zupelna sbroya kopynycza

1894 [1471], Konstanty Górski, editor, Historia jazdy polskiej, page 270:

Intus sive foris est plenaria vita, szvpelny zywoth nasz, timoris

End of the 15th century, Glosy z rkpsu Biblioteki Uniwersytetu Wrocławskiego o sygn. Q I V 126, pom inięte przez wydawcę w PF III 281-292, page 289:

Day nam, Jezu, ... przesz przyczyną Anni szwyathey, byszmy czyebye szerczem zupelnem mylowaly, a pothem sz thobą wyecznye krolowaly

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 95a:

Sed in die iudici iungetur anima... cum suo proprio corpore et illa erit beatitudo totalis, zvpelne, in corpore et anima

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, Trzemeszno, page 4:

Actus penitencie... incipit in homines ex multis actibus, que precedunt penitenciam. Primus actus... est fides zvpelna

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, page 45:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) complete (not lacking anything)

O quam plenum, zupelnym, gaudio fuit cor meum!

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, Trzemeszno, page 58:

(attested in Greater Poland) abundant (having much of something)


powszedni

desctree

Polish: powszedni, powszedny (obsolete)
→ Kashubian: pòwszedny

Silesian: powszedni

Univerbation of po + wsze + dni. First attested in the end of the 14th century. Compare Old Czech všední as well as Latin cōtīdiānus. Displaced by Polish codzienny in the literal sense.

etydate

Swar dobri powszedni iest (rixatio bona cotidiana est)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page I Prol 7:

(attested in Lesser Poland) everyday, ordinary

Powszednia obiata iuge sacrificium (Dan 8, 13)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 109:

Mowczye za mną spovyecz powszednya

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 5:


szyroki

desctree

Polish: szeroki, szyrok, szyroki (Middle Polish)
→ Old Ruthenian: шеро́кїй (šerókij)

Silesian: szyroki

Inherited from Proto-Slavic *širokъ. First attested in the 15th century.

Mvszyl vstampycz myly Iesus v yedno okno, ktore bylo barzo schyrokye y vyelykye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 836:

wide, broad (having a large physical extent from side to side)

Thysz tą stvorzyl vyelykye y barzo schyrokye morze

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 5:

wide (large in physical scope, i.e. like the sea)

Cur nobis de hoc partu specialem bibliam et librum spaciosum, schyrokych, non fecisti?

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 258:

Dzalo vyelyke gest a sziroke (opus grande est et latum)

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 19:

Pax est hoc donum, que regit omnem bonum. Hoc est mandatum psalmista iudice latum, gl. id est testamento Dauid manifestum szyrokye

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 19:

(attested in Sieradz-Łęczyca) announced, made known


włosny

Inherited from Proto-Slavic *volstьnъ. Displaced by własny, a borrowed doublet. First attested in the 15th century.


isty

Polish: isty

Silesian: isty

Inherited from Proto-Slavic *jistъ. First attested in the 14th century.

Mogą k temv przyszwolycz gyny przyszasznyczy..., gdy to nye gest naprzeczyw *gysthym przyszandze

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 361:

Wyerzø temv, ysze przeto bog wasze prziscye ku mnye zgednal, abi y tako ma dzewka bila przigednana ku swey rodzinye... a przeto na tem nye wøtpyø, ale gyst bødz), yzecz iø tobye dam

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 14:

Nynye przysyøszta mi na pana boga... y dayta my giste znamyø

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 12:

isty dług

iste pieniądze

isty' dłużnik

XXX marcas ueri debiti vlg. pravich gistich pini[ę]dzi

1420, Rękopiśmienne luźne ekscerpty z ksiąg sądowych grodzkich i ziemskich, volume I, Krakow, Biecz, and Czchów, pages 224, 7:

XXX marcas ueri debiti vlg. prawych jistych pini[ę]dzyt

Paratam pecuniam al. gyste[t] pyenyadze

1856-1870 [1467], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume IX, number 601:

Quos florenos... Chodorowsky tanquam principalis debitor al. yako gysty dlusznyk... solvere est obligatus

1868 [1465], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 40:

(attested in Lesser Poland) principle; main, basic


bednarski

Polish: bednarski

Silesian: bednarski

From bednarz + -ski. First attested in 1439.

Eodem iudicio adveniens Martin bednar persoluit robora domino preposito, vti apud ipsum emerat robora bednarsky, et persoluit sibi vltimam pecuniam pro eadem robora

1936 [1439], Jan Smołka, Zofia Tymińska, editors, Księga ławnicza 1402-1445. Librorum scabinalium, t. I, volume I, number 2901, Przemyśl:

(relational, attested in Lesser Poland) coopery, cooper, cooperage


niewymowny

Polish: niewymowny

Etymology tree
Proto-Indo-European *né
Proto-Balto-Slavic *ne
Proto-Slavic *ne
Old Polish nie
Old Polish nie-
Proto-Indo-European *úd
Proto-Slavic *vy-
Old Polish wy-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish wymówić
Old Polish wymowa
Proto-Indo-European *-nós
Proto-Slavic *-ьnъ
Old Polish -ny
Old Polish wymowny
Old Polish niewymowny
From nie- + wymowny. First attested in the 15th century.

etymon

Prossza..., aby myą nye raczyl szandzycz vedlug czyanszkosczy grzechow mogych, ale vedlug szwego szwyanthego a nyevymovnego myloszyerdzą


błotny

Polish: błotny

Inherited from Proto-Slavic *boltьnъ. By surface analysis, błoto + -ny. First attested in the 15th century.

Cyolka szą po *blothnyey per sordentem serpit humum

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 340:

Prata superiora media inferiora al. brzesnych eciam media lutorum al. blothnych

1868 [1495], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVIII, page 362:

Quid sunt inaquosa blothne wodi

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 63:

(attested in Pomerania, Greater Poland) muddy

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland

Sząd blothny vas luteum

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 278:


rzewniwy

Czemv nye padnyeczye na sve oblycze, ... kyedy slyschyczye, yze yednem glossem rzevnyvą tlusczą... przeze wschey brony pobyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 629:

Tibicenum rzewniwymy glossi (cum venisset Iesus in domum principis et vidisset tibicines et turbam tumultuantem, dicebat Mat 9, 23)

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 272:


darski

Polish: dziarski

Inherited from Proto-Slavic *dьrzъkъ. First attested in the end of the 15th century.

etydate

Darszky igneus

1890 [End of the 15th century], Bolesław Erzepki, editor, Szczątki dawnej polszczyzny, Mogilno, page 178:

(attested in Greater Poland) perky, dashing, rakish; bold, fiery