niski

zlw-opl-adj

niski (comparative niższy, superlative naniższy, derived adverb nisko)

niższy (comparative)
naniższy (superlative)

Polish: niski

Silesian: niski

Inherited from Proto-Slavic *nizъkъ. First attested in the 14th century.

Witargl ies duszø moiø z pyecla niszszego (ex inferno inferiori)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 85, 12:

(attested in Lesser Poland) low, short (situated close to, or even below, the ground or another normal reference plane; not high or lofty)

Tesch byla any barzo vyschoka, any barzo nyska (decens sui corporis fuerat statura nec longa nimis, nec brevis)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 20:

Then to krol, genszecz gest bil barszo viszoky, tenczy szø gest on dzysza vczinil barso niszky

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3a:

(attested in Lesser Poland) short (of comparatively small height)

Thakesz czvgemy o dzewkach szlachczyczow nyszszych vogevodi (de filiabus nobilium inferiorum)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 57:

Zagubyø... mdlego a zarzuczonego y nanyszszego w israhelskem lyvdu (clausum et novissimum in Israel)

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 10:

(attested in Masovia) low (occupying not a high position in a hierarchy; not important; not high in status, esteem or rank, dignity, or quality)

Procliuior pochilony, nissy (qui ad indignandum facilis est, erit ad peccandum proclivior Prov 29, 22)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 70:

Kto chcze... vczczicz bozą matką, przesz ti dny moze nyssze modlitwi mowicz

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 44b:

(in the comparative, of text, attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) below; following


równy

Polish: równy

Silesian: rōwny, rŏwny, rowny

Inherited from Proto-Slavic *õrvьnъ. First attested in the 14th century.

Bosze, kto iest rowen tobe?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 70, 21:

Ząby myala svyatle, proste a vyelmy czysthe zawzdy, rowne, gladke

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 21:

Oczczowa y synowa, y dvcha swøtego gedno gest bostwo, rowna slawa

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 6:

Simile, gl. id est comparabile *rownye, est regnum celorum homini regi

XV med., Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy i zapiski polskie z dwóch rękopisów, numbers 1490/11, 1945/1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, page 375:

(attested in Lesser Poland) equal (same in all respects) [with dative ‘to whom/what’]

Tedyby mely... wsitko ymene... rownym dzalem roszdzelicz na poly

1967 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 760, Kościan:

Przikazvyø tobye, aby trzy myasta w rowney daly od syebye rosdzelil

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 7:

Pyøczynaszczye loktow rowne bili oponi

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 38, 15:

(attested in Greater Poland) equal (having similar sizes)

Ysze Wawrzyniecz... przybezal na Marczynow dom se dwema sobie rownima

1974 [1429], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 1034, Kalisz:

Nye ssą rovny, ktory vye a ktory nye vye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 484:

(attested in Greater Poland) level; equal (having the same social state) [with dative ‘to whom/what’]

Czo wyszey tego zostanye s thym gymyenym mayą szye dzelycz rowno, gdysz mv szą wszythky rowne dzyeczy

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 45, 4:

Pleczy myal... Iesus... maluczko nachylony a rovny, bo nyyedne kosczy nye bylo znacz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 153:

level; flat, even (having a smooth or flat surface)

Quilibet kmethonum... de quolibet manso debent solvere... per duas mensuras avene mensure, vlg. rowney, ... se solvere obligaverunt

1874 [1428], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 234:

(of grain measures) level; flush (not in heaps; equal to the edges of the vessel)

Bracza... syostram kaszdey po czterdzesczy grzywien mayą dacz, a to acz bądze wielkye gymyenye, ale gdy bądze rowne gymyenye, tedy podlug rosaczowanya cząsczy... pyenyadzmy ma bycz dano

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 53:

Kon pod kopynykyem vrony, rowny, sbroya supelna copynycza

1894 [1471], Konstanty Górski, editor, Historia jazdy polskiej, page 270:

(attested in Lesser Poland) of medium size; largish

Rowna prawda rea veritas

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 493:

Wagø *sprawyedliwyø, rownø bødzecze myecz

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 36:

(attested in Greater Poland, Masovia) equal (reliable, honest)

Laszka... czirplyva yest, bo zadan[y]e slosczy rowną, prosta, dobra dusza noszy

1853 [XV ex.], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 148:


lepszy

Polish: lepszy

Silesian: lepszy

Inherited from Proto-Slavic *lěpьšьjь, from Proto-Slavic *lěpъ. First attested in the 14th century.


zwykły

Polish: zwykły

Silesian: zwykły

Inherited from Proto-Slavic *sъvyklъ. By surface analysis, zwyknąć + -ły. First attested in the 15th century.

Gdze c glossu meec ne bødze, v masto gego tham k sszøndze,... ale gdze c svoy glos meva, sviklem pysmem calo tak da

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 413:

Sznamyona, myla fratres, szącz dzywi nyeszlychane any tesz szwikle signa dicuntur miracula insolita

1901 [End of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 320:

(attested in Lesser Poland) usual (same as always)

Ten naganyony dw starczv swego rodzaya obyczayem dawnym po oczczv a drvgv dw starczv gynszego rodu... obyczayem swyklym (more consueto) kv otrzymanyv prawa riczerskyego ma wyescz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 66:

(attested in Lesser Poland) common (widely accetped)


przyszły

Polish: przyszły

Silesian: prziszły

From przyjć (past tense przysz-) + -ły. First attested in the beginning of the 15th century. Compare Old Czech přišlý and Old Slovak prišlý.

etydate

Coordinate term: przeszły

O cthore rancogemstwo na myø Pyotr szalowal, tom ya gemv winowath na prziszli swanthi Barthlomey

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2777, Warsaw:

(attested in Masovia) future (that what will happen)

Vslisy kanaanski krol Arad... przisle syni israelske (audivit... venisse filios Israel)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 33, 40:

Urodz[o]nemu ryczerzovy y slawanth[ne]mw panw Ianowy... Bernharth, ku starosczy przyssly, *pozdrowy[e]nye ne[ch] bądze (Bernardus in senium deductus salutem)

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XXXIX:

Iste sunt volubilitates, odmyany, et defectus ad eas consequentes, sz nych przyszle, significati, vysznamyonany, in quos homo decidit vpadl

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 153:


prawdziwy

Polish: prawdziwy

Silesian: prŏwdziwy

Inherited from Proto-Slavic *pravьdivъ. By surface analysis, prawda + -iwy. First attested in c. 1301–1350.

Otho prawdzyvy Israelita (ecce vere Israelita Jo 1, 47), w kthorym lszczyvoscz nye yest

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 302:

(attested in Masovia) true to one's word (keeping one's word, faithful, truthful)

Zaprzisyøgam cyø, abi my nye mowyl, gedno czso prawdzywego gest (nisi quod verum est)

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 16:

Date... mensuram bonam et confertam et coagitatam et supereffluentem prawdzivą, pelną, strasnoną, *virwchovatą (Luc 6, 38)

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 74:

Symeon suøti, praudiui, bogoboyny

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 4:

Iązyk yego... nye rychly... any momotlyvy, alye vyerny, praudzyvy a tesch rostropny (lingua... vera, iusta, provida fuit)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 151:

Tedy ortel przysząsznyczy gesth prawdzywy (tunc sententia scabini est iusta) a mą szyą ostacz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 40, 4:


właściwy

Polish: właściwy

From włość + -iwy with a change of -o->-a under influence of Old Czech. First attested in 1423.

Jacom ne wząla XXIIII grzywen grossy v Chorangwicza, czssoss byli pyenandze oczcza pana Donyna wlascziue na zastawye

1967 [1423], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 977, Kościan:

(attested in Greater Poland) own (not someone else's; belonging to the speaker)


potrzebny

Polish: potrzebny

Silesian: potrzebny

From potrzeba + -ny. First attested in 1406. Compare Old Czech potřěbný.

Czo vym kv yego yączyv potrzebnego, vschythko vam povyem

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 514:

Nye potrzebyen czy yvsz szadni lyekarz na vszdrowyenye twego szina, a przetho nye praczvy szyą, yvszczy szdrow

Oportunitatem, potrzebnego czasu, nunquam invenit, qui malefacit

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 64:

(attested in Pomerania, Greater Poland) convenient, suitable

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland

Bratv twemv przes lify, czosz gest potrzebyen (id, quo indiget), poziczisz

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 20:

in need, poor (suffering from a lack of something)

Pothrzebnyemu

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 490:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


bezpieczny

desctree

Polish: bezpieczny, bezpieczen (archaic), beśpieczny, beśpieczen, biezpieczny (Middle Polish), prześpieczny (Central Greater Poland), przezpiecny (Far Masovian)
→ Kashubian: bezpieczny

Silesian: bezpieczny

Univerbation of bez (“without”) + piecza (“care, attention”) + -ny. First attested in the 15th century. Compare Latin securus (“safe, secure”) or Russian беспе́чный (bespéčnyj, “careless”).

cog

Cu bezpyecznemvprzewodv in comitatu tutele

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 54:


wojenny

Polish: wojenny

Silesian: wojynny

Inherited from Proto-Slavic *vojьnьnъ. By surface analysis, wojna + -ny. First attested in c. 1420.

O ktorą pomocz vogenną Bolesta na myą zalowal, o tom o wszyczko sz bracza vgednan

1950 [1434], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 624a, Warsaw:

(relational, attested in Masovia) martial, war (of, relating to of war)

Virum eius Vriam in belli acie, na szpiczi woyeney, poni iussit (II Reg 11, 15)

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 84:

(relational) military (of, relating to of a military)


chudy

Polish: chudy

Silesian: chudy

Inherited from Proto-Slavic *xudъ. Sense 2 is a semantic loan from Old Czech chudý.

sl

Chvda, blada, szolthe lycze, lsczy szya yako myethnycza

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 29:

Tyś wszech pragnych swiatla *sprawcze, tyś wszech chudych sczodra *darcze

1874-1891 [1435], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, Przeworsk, page 42:


były

Polish: były

From być + -ły. First attested in the 14th century.

Pan Ian xandz mazowesski... takye czlonky i wstawyenya na roczech vyelikich, na swyantho swyanthego Iacuba apostola w Czirsku bilich (celebratos), vichwalil

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 91:


podobny

zlw-opl-adj

podobny (comparative podobniejszy, derived adverb podobnie or podobno)

Polish: podobny

Silesian: podobny

Inherited from Proto-Slavic *podobьnъ. By surface analysis, podoba + -ny. First attested in the 14th century.

Bog wiwyodl gy z Egypta, iegosz syla podobna iest (similis est) kv ienorosczowi

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 8:

Tako nathychmyast vystampylo vyelye svyadkow krzyvych y począly movycz rozmayta krzyva svyadecztva, ktore vschytky nye byly podobne

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 714:

similar, alike (resembling someone) [with ku (+ dative) ‘to whom’]

Dzewky... yusz dorosle a kv vydanyv podobne (nubiles) chowayą, nye chczącz gych za mąsz dacz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 76:

Gdysz podlvg pysma navky wszelky czlowiek w mlodosczy gest podobnyeyszy kv zlemv (sit pronior ad malum)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 1:

(attested in Masovia, Lesser Poland) correct, proper, right [with ku (+ dative)]

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

Polyczky yego byly nye tluste a takyesch nye czyenkye, alye podobne y porządne (bene condecentes)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 150:

Tegodlya vydzycz my szyą to *podobnye (ergo mihi placet hoc), aby Ioachym bogv wschechmogączemv szyą modlyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 28:

Czsocz v lyvdzy nyerowno, v boga *schytko podobno

1885-2024 [Middle of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 594:

Podobny domabilis

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 6:

Intellectus Scripture historiacus, gysthny, ... allegoricus, podobny albo przykladny, tropoloicus, czsny albo obyczayny, anagogicus zwyczayny albo pasroczny

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 154:

(of Biblical texts) allegorical, figurative


główny

Inherited from Proto-Slavic *golvьnъ. By surface analysis, głowa + -ny.

Gysz mąszoboycza... nye bądzeli mocz zaplaczicz..., mąką glowną ma bicz skaran (poena capitali puniatur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 41:

Zyla glowna cephalica, vena quedam

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 19:

(relational, in set phrases, attested in Masovia, Greater Poland) head

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Glowna strawa cibaria capitalia

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 3:

attributable to a head (that which can be attributed to a main person)

Ostali ksyøszøta glowna slug koscyelnich po czelyadzach swich w Ierusalemye (capita Levitarum, per familias suas principes, manserunt in Jerusalem)

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 34:

Noxa id est mortalis culpa sev pax fracta vlg. glowny grzech

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 8:

Z glownymy gwalthy criminalibus violentiis

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 2:

Glowne myasto metropolis

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 88:

head, main, chief, principle (most significant among other objects of the same kind or in the situation in question)

Pyenyądze glowne za krewy wzyąte pretium sanguinis

1882 [End of the 15th century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 273:

Kthokolye przygodnye... vmrze, za thego zaloba glowna nye ma bicz czynyona (quaestio capitis non debet intentari), a gdze wąnthpyenye gest o mązzoboystwye, ... blyszszy... o glową rzecz konacz bandą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 13:

(relational, attested in Masovia) murder


wiesz

Polish: (dialectal) wiesz

⇒ Polish: wszech-

Inherited from Proto-Slavic *vьśь. First attested in the first half of the 14th century.

etydate

Tim usem tec to bog mylosciuy moui reca: Vstan!

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 14:

Pomnecz bødø ymø twoie, gospodne, ode wszego pocolena (in omni generatione) y w pocolene

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 44:

Nenawidzal ies wszech, czso czinø lichotø (omnes, qui operantur iniquitatem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 6:

Szukaiøczy gospodna ne vmnyeszeni bødø wszego dobrego (omni bono)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 33, 10:

Panuyczye... wszemu stworzenyu, gesz to szø rucha (universis animantibus, quae moventur) na szemy

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 1,28:

Oczecz, szyn, duch szwanthi, wsze yeden gospodzin, racz bicz sze mnø

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 79:

To, czso mi dali vinø panowye..., tegom wschego od pirwego do poslednyego praw

1874 [1420], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume VIII, page 460:

Mi Ian... s prziswolenya... wschech i koliszdich naschich stolecznykow... vstawilismi

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 104:

My grzeszni ludze szpowadami szø bogw... naszich wszech grzechow, czszoszmi szø gych dopwszczili

End of the 14th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 1:

(attested in Lesser Poland, Masovia) all; every (not excluding any)

Przistal wszey drodze (omni viae) nedobrey

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 35, 4:

Wydz dobra Yeruzalem swszech dnow (omnibus diebus) szywota twego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 127, 6:

O tich to blogoslawyenstwach mislączim... przichodzi... przesladowanye od slich na wschech myesczyech y wschech czassyech

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 245:

(attested in Lesser Poland) any; every; (no matter what kind)

Ne vczynyl gest tako wszey postaczy (omni nationi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 147, 9:

(in negated sentences, attested in Lesser Poland) none, no

[Z]aplacahø, praui, usem sircem

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page av 12:

(attested in Lesser Poland) all; entire, whole


tłusty

desctree

Polish: tłusty
→ Old Ruthenian: тлу́стый (tlústyj)
Belarusian: тлу́сты (tlústy)
Carpathian Rusyn: тлу́стый (tlústŷj)
Ukrainian: тлу́стий (tlústyj)

Silesian: tusty

Oczyecz thvoy zabyl czyelą tluste (vitulum saginatum Luc 15, 27)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 388:

Tlussczsse corpulenciores (post dies autem decem apparuerunt vultus eorum meliores et corpulentiores Dan 1, 15)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 235:

(attested in Greater Poland) fat (of people or animals, having much fat)

Gora bosza, gora tlusta (mons pinguis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 67, 15:

(figuratively, attested in Lesser Poland) abundant

Asser, tlusti chleb (pinguis panis) gego

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 49, 20:


obfity

Polish: obfity

Radvycze syą a wyessyelczye syą, bocz otplata wascha opvytha gest na nyebyeseh (Mat 5, 12)

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 233:

Sicut in die honeste ambulemus, non in comessacionibus et ebrietatibus w opuitem iedzenu y piczu (Rom 13, 13)

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 75:

Y powiszon bødze... rot (pro rog) moy, a staroscz moia w miloserdzu oplwitem (senectus mea in misericordia uberi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 91, 10:

Naopfytsze copiosior

1885-2024 [Middle of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 74:

(attested in Lesser Poland) abundant (appearing in large numbers, high intensity, or in large amounts)

Owa oni grzeszni y oplwiczi (ecce ipsi peccatores et abundantes) na swecze odzerszeli sø bogaczstwa

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 72, 12:

Que est ista, que ascendit de deserto deliciis affluens, innixa, z puschczyey oplywita w roskoschaach..., super dilectum suum (Cant 8, 5)?

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 272:

Vsta twoia oplwita bila zgloby (os tuum abundavit malitia)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 20:

(attested in Lesser Poland) abundant (overflowing with something, abounding, rich)

Zona twoya yako maczycza oplwyta (uxor sicut vitis abundans) w sczanach domv twego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 127, 3:

Padolowe bødø oplwiczi szita (valles abundabunt frumento)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 64, 14:

(attested in Lesser Poland) fertile, fruitful


odpowiedni

Polish: odpowiedni

From odpowiedzieć + -ni. First attested in the fifteenth century.

Boscze przevinili przecziwko mnye posrzod synow israhelskich wod (leg. u wod) odpowyednich (ad aquas contradictionis) w Kades

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 32,51:

Othpowedna responsiua

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 487:

(attested in Greater Poland, Masovia) The meaning of this term is uncertain.


stały

Polish: stały

Silesian: stały

From stać + -ły. First attested in the middle of the 15th century. Compare Old Czech stálý and Old Slovak stály.

etydate

Vy, yzesczye ostaly abo staly se mną v pokuschach... moych a ya spravyam vam stalym krolevstvo vyeczne (Luc 22, 29)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 559:

Grauis maszny, staly

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 101:

Chryste, ... dla grzechow naszych nycz nye dbasz, w sthaley wyerze nasz doszwyączasz

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 138:

Scriptum (pro scriptor) honoratum si forte reponis Achillem, impiger, staly, iracundus, inexorabilis, acer iura neget sibi nata

1968 [End of the 15th century], Michał Muszyński, editor, Glosy, zapiski i niektóre teksty polskie w starych drukach i rękopisach Biblioteki Kórnickiej do roku 1550, cz. II, volume II, Sieradz, page 211:

(attested in Sieradz-Łęczyca) willing, full of energy, enthusiastic


wzajemny

zlw-opl-adj

wzajemny (derived adverb wzajemno or wzajemnie)

Polish: wzajemny

Silesian: wzajymny

From wzajem + -ny. First attested in the middle of the 15th century.

Nam ad portam visus ponenda est custodia, id est paccio mutua, lubyenye wzayemne, quia cor et oculi debent pactum ad invicem habere

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 368:

mutual, reciprocal (given to each other, shown in both directions)


liczny

desc

Middle Polish: liczny (“of or relating to the face”)

/lʲit͡ʃʲnɨː/

From lico + -ny. First attested in 1462. Displaced by Polish licowy and twarzowy. Compare Old Czech ličný.

Intulisti sibi sex vulnera facialia al. lyczne, que vulnera ministerialis... conspexit

1868 [1462], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 396:


krakowski

Polish: krakowski

Silesian: krakowski

From Kraków + -ski. First attested in 1456.

Jakom ya nye ranczil pol grziwni cracowskyey ve dw nyedzelyv dacz

1950 [1456], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1048, Warsaw:

(attested in Masovia) Cracovian (of or from Krakow, Cracow)


radziecki

Polish: radziecki

From radca + -cki. First attested in the 15th century.

Gdyby szye takye sbyeszenye przygodzylo, a ten raczczą odstapywszy radzyecz przystapylby ku szwemv przyrodzonemv naprzeczywko raczczam y prawu, then ma tho pokupycz podlug myeszkyego wyelkrzu y tesz straczyl radzedzky stolecz (sedem consularem... amisit)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 34, 4:


poważny

Polish: poważny

/pɔvaːʒʲnɨː/

From *powaga + -ny, from *poważyć or *poważać, from ważyć. First attested in the end of the 15th century.

etydate

Vmyszlilem they godziny mowicz z mazem powaznem constitui ad hanc horam cum uno quodam gravissimo colloqui

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, page 178:


rozmowny

Polish: rozmowny

From rozmowa + -ny. First attested in 1451.

Rosmownich pyercz disertorum causidicorum

1874-1891 [1451], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 41:


pewny

Polish: pewny

Silesian: pewny, pewiyn

Inherited from Proto-Slavic *pъvьnъ. By surface analysis, pwa + -ny. First attested in 1425.

Tedy rzekla stara pany, gey mathka: Panye gosczv, nye szmaczy szye, y vczynyla mv pewne szlubyenye

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 57, 2:

A gdyby ten czlek, czo dobyl tego gymyenya, byl goscz albo taky myesczanyn nasz, y[s]chby nye byl pewny, tako ysz gdyby on czlek zaszyą do domu przyszedl, iszby nye wyedzyal, gdzye onego naydz, czo yego gymyenya dobyl

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 121:

Esszye wemy..., essze J[an] *wssel w Potra... trzy grzywny y ossmsset pewnich *panyadzy

1915 [1425], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Lublin, page 538:

Qui cum in forma dei esset yenze Xpus Ihus w pewney gistnosczi bil boga oczcza (Phil 2, 6)

1968 [End of the fifteenth century], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 51:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) certain (particular and definite, but unspecified or unnamed)

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

Otho ya, czlovyek tvoy, przystapvya do syna tvego yako nyemoczny do lekarza pewnego

1880-1894 [End of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 151:

To yest bylo pevne vkazanye (hoc enim est verum experimentum) smarthvychvstanya

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 296:

Yako kto wzyal pevne lyekarstwo (sicut quis accepta efficaci medicina), badzye vzdrowyon

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 189:

Thi tho stroni chczancz kv konczv zgodi... przycz, w nas dobrowolnye a s pewnego wyedzenya (ex certa scientia) o czlonki nyzey polozone... spvsczyli... iako w iadnacza..., abychom mogli... na thi czlonki virzecz, vfalycz a skazacz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 3:

O krzyzv szwyethy... thy yesz pewna nadzyeya nasza!

1882 [End of the fifteenth century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 290:

Pewna sana

1968 [End of the fifteenth century], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 92:

(attested in Masovia, Lesser Poland) certain (established, unchanging)

Securum, pewne, accessum habes, o homo, ad deum patrem

1956 [Middle of the fifteenth centeury], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 29r:

(attested in Silesia) safe, not in danger

Przydze tho, czo gest pewne, wyproznyono będze, czo gest nyepewne cum autem venerit, quod perfectum est, euacuabitur, quod ex parte est (I Cor 13, 10)

1880-1894 [Middle of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 71:

(attested in Southern Borderlands) perfect, ideal

V mego oblvbyencza zawzdy yest pewne pyenye y vyeszyelye (semper est in atrio sponsi mei plenum tripudium et gaudium)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 25:


mniejszy

Polish: mniejszy

Silesian: myńszy

/mɲɛ(ː)ʃʲɨː/

From Proto-Slavic *mьňьjь + -szy. First attested in the 14th century.


zawodowy

Polish: zawodowy

From zawód + -owy. First attested in 1456.

Jekom ya cztirzech kop pyenyandzi zavodovich Stanislao Lythwynowy nye wzanl gwaltem

1950 [1456], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1045, Warsaw:

(relational, attested in Masovia) pledge


blady

Polish: blady

Inherited from Proto-Slavic *blědъ. First attested in the 15th century.

Chvda, blada, szolthe lycze, lsczy szya yako myethnycza

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 29:

Pallidus bladi

End of the 15th century, Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 7:

(of a color or light, attested in Masovia) pale


bezsenny

Polish: bezsenny

From bez- + sen + -ny. First attested in c. 1500.

Tunc rospacy szromotne, bessenne, de quocumque acti pessimo peccato

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 369:

(attested in) sleepless (causing insomnia or sleeplessness)


znany

Polish: znany

Silesian: znany

From znać + -ny. First attested in the end of the 14th century.

Daleco vczinil ies znane moie (notos meos) ote mne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 87, 8:

(attested in Lesser Poland) familiar, understood


przeciwny

Polish: przeciwny

Silesian: przeciwny

connecting opposite sentences or parts of a sentence


iny

⇒ Polish: inny

⇒ Silesian: inkszy, inszy, inakszy

Inherited from Proto-Slavic *jь̀nъ. First attested in 1391.

different, another, other (not the same)

another (one more/further, in addition to a former number)


radny

Polish: radny

Silesian: radny

From rada + -ny. First attested in 1448.

Dobre y radne (bonum et consultum) szą wydzy, aby sądza y pothsądek na malich rokoch, kedy mogą, szedzely, yako w Wyelkey Polszcze gest obyklo

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 78:


czczy

desctree

Polish: czczy, tszczy (Chełmno-Dobrzyń)
→ Belarusian: тшчы (tščy)

/t͡ʃʲt͡ʃʲɨː/

Sylni plomieyn ziui szia iako tscza skorupa, przedlubana skorupa vivax flamma viget ceu caua testula

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 305:

Spowyadaycze sze gospodnu, myloszerdza yego, a dzywy yego synom lyudzkym. Bo nasyczyl duszę czczø (quia satiavit animam inanem) y duszę lacznø naszyczyl dobra

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 106, 9:

(attested in Greater Poland) worthless, vain


urępny

Vrøpny wiobraszenym nad sini ludzske (speciosus forma prae filiis hominum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 44, 3:

(of a king, attested in Lesser Poland) handsome, beautiful


będący

/bæ̃dɑ̃t͡sɨː/

/bæ̃dɑ̃t͡sɨ/

Inherited from Proto-Slavic *bǫdǫťь. By surface analysis, być (future tense będę) + -ący. First attested in the 14th century.

surf

Na bødøce dobro ne glødaiø

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 16:

Zbaw naas... panye od wszech zlosczy minølych, *nynøssych y poteem bąndąnczych

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 63:

(attested in Lesser Poland) future (that what will happen)


dzisiejszy

Polish: dzisiejszy

Silesian: dzisiejszy

/d͡ʑiɕɛjʃʲɨ/

/d͡ʑiɕɛjʃʲɨ/

From dziś + -ejszy. First attested in the 15th century.

do dzisiejszego dnia

do dzisiejszego czasu

do dzisiejszej godziny

od dzisiejszego dnia

od dzisiejszego czasu

Oczecz swøthy... tenczy tho nasz dzysza naucza, abichom szø dzyszegszego dna vøcze veszelyly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14a:

Bil gesm w goszczynye aze do dzyszeyszego dnya (fui usque in praesentem diem)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 4:

Thy mnye chovasch y zywysch az do thego czaszv dzyszyeyschego

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 87:

Stolecz ten to bødze szwyadek myedzy *mno a myedzy tobø od dzyszeyszego dnya (tumulus iste erit testis inter me et te hodie)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 48:

Acz kthori czlowyek dzyedzyną swą w pyenyandzach drvgemu... zastawyl, ot czassu dzysyeyschego (a tempore constitutionis hodiernae) tha zastawa... bandzye trwala

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 86:

(relational, attested in Lesser Poland, Masovia) today, today's (of or relating to the current day)


lichy

zlw-opl-adj

lichy (superlative naliszszy, derived adverb licho)

Polish: lichy

Silesian: lichy

Inherited from Proto-Slavic *lȋxъ (“remaining; unnecessary, superfluous; bad”). First attested in the 14th cenetury.

inh+

Od møsza lichego witargnesz me

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 52:

Slowo liche postawili sø przeciwo mne: azaliwem, ien spi, ne prziloszi, abi wstal?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 40, 9:

Verbum lichy

1401, Rękopiśmienne luźne ekscerpty z ksiąg sądowych grodzkich i ziemskich, volume III, Krakow, Biecz, and Czchów, pages 279, 7:

Sawrseli yø v salarzy *katowy liszi

c. 1420, Legenda o św. Dorocie, page 170:

Gynako morza szle mnychy, kthorzy mayv zakon lychy

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 440:

(attested in Lesser Poland, Masovia) unjust, wicked, bad

O yenem, y tho o lychem

1876-1929 [1460], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XVI, page 605:

Stoycz sza malo papyesz y nalysszy szebrak takyesz

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 403:

Thysz my vyelmy szwyathy, a ya przeczyw thobye lycha

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 124:

(attested in Masovia) miserable, wretched, poor


chędogi

Polish: chędogi

Prudens homo suum preciosum thesaurum... non recondit in vile vas, sed in mundum scrinium seu cistam. Sic Christus... suum preciosum thesaurum, id est graciam Spiritus Sancti, nulli dabit, nisi quem invenerit in scrinio cordis sui mundum, chadogyego, et castum

1968 [End of the 15th century], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 61:


babin

Middle Polish: babin

Silesian: babin

Inherited from Proto-Slavic *babinъ. By surface analysis, baba + -in. First attested in 1417.

Yako tho szwyadczø, ysz ye wydzers[l]al dwanaczcze lath w mirze w [p]ocoyw babyn posaag

1974 [1417], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 559, Kalisz:

(relational, attested in Greater Poland) grandmother's (belonging to a parent's mother)


wiotchy

Polish: wiotki

Bødzecze gescz vzitki stare esz do dzewyøtego lata, asz syø y narodzi novego, bødzecze gescz wyotche (donec nova nascantur, edetis vetera)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 22:


pierwy

zlw-opl-adj

pierwy (comparative pierwszy, superlative napirwszy)

pierwszy (comparative)
napirwszy (superlative)

desctree

with addition of the comparative ending <i class="Latn mention" lang="pl">-szy</i>

⇒ Polish: (with addition of the comparative ending -szy) pierwszy, pierwy, pirwszy, najpierwszy, najpirwszy, napierwszy, napirwszy, pierszy, najpierszy, najpirszy, napierszy, napir (Middle Polish), piersy (Near Masovian), pirszy (Middle Polish, Przemyśl)
→ Belarusian: пе́ршы (pjéršy)
→ Ukrainian: пе́рший (péršyj)

Silesian: piyrszy

Inherited from Proto-Slavic *pь̀rvъ. First attested in the 15th century.


cztwarty

desc

Polish: czwarty, cztwarty (Middle Polish)

Silesian: sztwŏrty

Inherited from Proto-Slavic *četvьrtъ. First attested in the 14th century.

Cztwarty psa[lm]

1901 [1391], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, Brest, page 327:

Climek ne mal w Tomczine czøsczi polowice, yedno czwartø czøscz

1888 [1394], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 70:

Latha narodzenya bozego tysącz cztirseth trzydzesczy y czthwartego

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 74:

(attested in Northern Borderlands, Greater Poland, Masovia) fourth

attested in Northern Borderlands; Greater Poland; attested in Northern Borderlands; Greater Poland


tszczy

/t͡sʃʲt͡ʃʲɨː/

/t͡sʃʲt͡ʃʲɨ/


śmierny

Yde tobe crol smerny na to, izbi ty ne buial, izbi onego buynego crola dyabla ne nasladoual

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 38:

Sliszcze, smerni (audiant mansueti), y weselcze se!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 33, 2:

Kto yako gospodzyn bog nasz, gen... smerne (humilia) wydzy na newe y na szeme

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 112, 5:

(attested in Lesser Poland) humble, meek, patient (characterized by gentleness and humility)

Smyernemv parco (somnus sanitatis in homine parco Ecclus 31, 24)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 170:

(attested in Greater Poland) moderate in eating and drinking

attested in Lesser Poland; attested in Greater Poland; attested in Greater Poland

Czyebye proscha... przez szmyerna dobrotha dvcha szwyanthego, genze prze thwoya dobrota szmyerna oczysczyl czye y oszwyanczyl

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, pages 72-73:

humble, meek, patient (characteristic of humility and gentleness)

Item fuerunt pacifici smerni (Mat 5, 9)

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 157a:


wszemogący

/fʃʲɛmɔɡɑ̃t͡sɨː/

/fʃʲɛmɔɡɑ̃t͡sɨ/

From wsze- + mogący. Calque of Latin omnipotēns.

Ta to sloua tec to ocec suøti Sy[meon powiada na i]mø bogu ochchu usemogøcemu

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 7:

Gospodzyn yako møsz boyvyøczy, wszemogøczy (omnipotens Ex 15, 3) ymø gego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Moys 4:

(Christianity, of God, attested in Lesser Poland) almighty, omnipotent


wieli

Prawda twoia iaco gory, bosze, sødowe twogi gløbokosczi wele (abyssus multa)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 35, 6:

(attested in Lesser Poland) great, large, big (of large physical size)

Ysze brzemyą... myedzi wyelymy roszdzelyonee (inter plures divisum) lekczey bywa nieszono

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 23:

(attested in Masovia) large, big (many in number)

Dostalasz tham vyelyey chwaly myedzy yego apostoly

1880-1894 [XV p. post.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 147:

Yacosm byl nemoczen Welą Nedzela prawą nemoczą hy spowadalem za

1959 [1426], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1222, Poznań:

(attested in Greater Poland) big (of great importance; grave)

Archiepiscopus ergo puerum... suscipiens ac confirmacionem sacri crismatis ei tribuens Adalbertum vlg. wyelly Voyczech... apellauit

1885-2024 [XV med.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 59:

(attested in Lesser Poland) Possibly a corruption of wielki.


drobny

Polish: drobny

Silesian: drobny

Inherited from Proto-Slavic *drobьnъ. By surface analysis, drób + -ny.

A za yutra manna przyszla, yako rossa w *okoly gich. A gdisz bila przykryla wyrzch szemye, z[ya]wyla sze gest na puszczy *drobnø rzecz (apparuit in solitudine minutum), yako kosmate, ku podobyenstwu szrzonowy na szemy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 14:

Gorącza rzecz yesth, gdy kogo wchwacza, a on kogo byye..., albo gdy naydą kradzyesz albo roszboy w yego domu..., nyszlyby thakye male rzeczy albo drobne byly, ysz gye mozono oknem wrzuczycz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 49:

Persecades sunt ille parve gutte pluviales vlg. drobny desdz"

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 99r:

(attested in Greater Poland) fine (consisting of especially minute particulates; made up of particularly small pieces)


źrzały

Polish: źrzały (obsolete)

Silesian: zdrzały

Bil czasz, gdis zrzale iagodi (praecoquae uvae) godzili syø zobacz

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 13, 21:

mature, ripe (ready for reaping or gathering)


wiekui

⇒ Polish: wiekuisty

Ten ps[alm] powyada, yze Xpus placz zborny wstaw z martwych w wyeszelye wyekuge obroczil

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 29 ar:

Ysz Xps yest studnya zywota y szwyatloszcz wyekuya

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 35 arg:

(attested in Greater Poland) eternal (timeless, lasting endlessly)

Podzwignicze se, wrota wekuia (elevamini, portae aeternales), a wnidze crol slawy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 23, 7:

Iaco to swadczimi, iaco droga s Raczslawcouicz do Gorki to droga vekuya y nassi starsi gesdzili

1960 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 95, Pyzdry:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) eternal (existing since time immemorial, very old)

Yakosmy bili dzelczamy myedzy Jacusszem a Ba[r]tlomyeyem y rosdzelilismy ge wy[e]cugim dzalem

1960 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 695, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) permanent, indefinite, unlimited in time, in force forever


wnętrzny

Polish: wnętrzny

Silesian: wnōntrzny, wnyntrzny

Inherited from Proto-Slavic *vъnǫtrьnъ. By surface analysis, wnętrze + -ny. First attested in the 15th century.

Vzrzisz tego dnya, gdisz wnydzesz do pokoia wnøtrzney komori (cubiculum intra cubiculum)

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 25:

Ktorzy by opvchly od zley vylgotnosczy vnątrzney (hydropico qui fuerant tumentes ex humore)..., wschyczy... nathychmyast vzdrovyeny

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 217:

inner, internal (being on the inside of something)

Vrzvczyesch y v czyemnycza vnątrzną (in tenebras exteriores Mat 22, 13)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 413:

mistranslation of Latin exterior or a miscopy of Old Polish zewnętrzny

Aby, myly Yesukriste..., moya duscha vczyeschyl wnąthrznym veszelym

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 106:

internal (relating to the psychological experience of a person)

Tuk... y syatkø wnøtrznø (reticulum iecoris) a dwye lyødzwyczy... zakadzy na oltarzu

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 16:

possible misstranslation of Old Czech jatrný (“hepatic”)


więtszy

/vjæ̃t͡sʃʲɨː/

/vjæ̃t͡sʃʲɨ/

Alternative form of więcszy; comparative degree of duży

Alternative form of więcszy; comparative degree of wielki


więcszy

Polish: większy, więtszy (Middle Polish)

Silesian: wiynkszy

/vjæ̃t͡sʃʲɨː/

/vjæ̃t͡sʃʲɨ/

Inherited from Proto-Slavic *vęťьjь. First attested in the 14th century.


wyszy

Polish: wyższy

Silesian: wyższy


wyszszy

Alternative form of wysszy; comparative degree of wysoki


cielesny

Polish: cielesny

/t͡ɕɛlʲɛstnɨː/

Inherited from Proto-Slavic *tělesьnъ. First attested in the 15th century.

Smisl y smislyenye czyelestnich sercz (humani cordis) pochilila szø gest ku zlemu

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 21:

Nye czyn grzechu czelesznego procz vrzadv malszenszkyego

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume VI, number 1:

Raczi dacz zdrowie czieleszne y wierny pokoy serdeczny

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 33a:

Panna szyna porodzyla, przesse wssey stradzy czelestney

1874-1891 [1442], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 76:

Bylo lyekarstwo dvschne y tez czelesthne (ad tutamentum mentis et corporis)

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 146:

(relational, attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) bodily, corporal; carnal (of or pertaining to the body; sometimes to sexual appetites)

Pilat tego nie rozumiał, aby miły Cristus mowił o krolewstwie duchownem, ale rozumiał o krolewstwie cielestnym

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 783:

Czelne a. czelestnye fetas (duas vaccas fetas, quibus non est impositum iugum I Reg 6, 7)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 36:


łaczny

Chwalcze... gospodna..., gensze... dage karmø lacznym (esurientibus)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 145, 5:


konieczny

Polish: konieczny

Silesian: kōnieczny

/kɔɲɛt͡ʃʲnɨ/

/kɔɲɛt͡ʃʲnɨ/

Inherited from Proto-Slavic *konьčьnъ. By surface analysis, koniec + -ny. First attested in the 14th century.

W konyeczne godziny uel czaszy in extremis

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 279:

Extremus der eusserst konyeczny

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 49r:

(attested in Greater Poland) end; final (being at the end in space or time)

Konyeczna *rzyecz, skazanye prawa diffinitiva sentencia

1885-2024 [1488–1489], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 39:

(attested in Lesser Poland) irrevocable, final

Franczek, gdysz mv syą tako dlugo zaplata nye sstala konyeczna, chczal targ wzrzvczycz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 26:

(attested in Lesser Poland) entire, whole, complete, total

[…] koneczna moc vszmerzil gesc

1922 [End of the 14th century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 232:

highest (happening at the highest degree)

Dzewky po smyerczy oczcza... obykly są striyowye... gymyenyem opyekanya chowacz na then konyecz, tho gest konyeczny wmysl (in hunc finem), yszby ge ktho tymykole wymowamy... sz dzedzyn *vipchnyly

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 76:

(relational, attested in Masovia) end; aim, goal (of or relating to to an aim or goal)


barani

Polish: barani

Silesian: barani

From baran + -i. First attested in the fifteenth century.

Kocz abo torlop barany przepadnye

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 51:

(relational, attested in Lesser Poland) ram (male sheep)


nożny

Polish: nożny

Inherited from Proto-Slavic *nožьnъ. By surface analysis, noga + -ny.

A to szye stalo prze to, by szye pyssmo napelnylo, ktore pyssano o onem dostoynem Yopye, yze od *pyąthney nozney az do vyrzchv glovy nye bylo v nym zdrovya

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 822:

Nozny pedalis (venit finis tuus, pedalis praecisionis tuae Jer 51, 13)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 101:

foot away (being a foot near or a foot distant)


umowny

Polish: umowny

From umowa + -ny. First attested in 1471.

Vmowny (war. lub.: vymovni) disertus (ac primum de Isaia sciendum, quod in sermone suo disertus sit Is prol.)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 179:

Iązyk yego (sc. Jesukrystusowy) vmovny a vyelebne movy (lingua fuit eloquens, dulcis et facunda)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 151:

eloquent (fluently persuasive and articulate)

Thy yesz sam nasvyątschy, thy yesz sam vmovny (tu solus es affabilis)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 37:


praski

Polish: praski

Jacom ne wynowath panu Maczkowy Trzcelskemu szeschczynacze grzywen grosschy praschkich

1959 [1425], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1205, Poznań:

(relational, attested in Greater Poland) Prague (of, from or pertaining to Prague in the Czech Republic)


rolny

Polish: rolny

From rola + -ny. First attested in c. 1455. Compare Old Czech rolný.

Brona rolna dentena

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 493:

(relational, attested in Lesser Poland, Greater Poland) field (of or relating to an arable field)


bartny

Polish: bartny

From barć + -ny. First attested in 1446.

Per diluvium nove piscine, quam fecisti in Huewnouicze, quinquaginta arbores quercuos fructuosos et mellificos barthne subundasti pothopillesz

1868 [1446], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 197:

(beekeeping) having a beehive tree hollow

Et ultra... subiudex cum successoribus in borris suis et silvis in eadem parte tam domino... Iohanni subiudici et suis filiis debent habere wchody al. barthni voluntaliter al. wolnye prout habuerunt ex antiquo per graniciem sipatam

1868 [1487], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 569:

(relational) of or relating to a beehive tree hollow


przykładny

Polish: przykładny

From przykład + -ny. First attested in the middle of the fifteenth century.

etydate

[Prz]icladnemv [n]asladovanyv ad... exemplarem imitacionem

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 322v:

Sed pro informacione nostra loquendo et in sensum al[e]goricum, przicladny, notare possumus

1956 [Middle of the fifteenth century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 99v:

Allegoricum, tropoloycum, anagogicum scilicet duchowni, przicladni, swirzchowani

1890 [End of the fifteenth century], Bolesław Erzepki, editor, Szczątki dawnej polszczyzny, Mogilno, page 178:

(attested in Silesia, Greater Poland) exemplary, illustrative, allegorical

attested in Silesia; Greater Poland; attested in Silesia; Greater Poland


cny

Polish: cny

Inherited from Proto-Slavic *čьstьnъ. By surface analysis, cześć + -ny. First attested in the 14th century.

Bødz tobye poszegnanye, sinu moy myly, bo gesz dobrego druga a czsnego møza sin (boni et optimi viri filius es)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 7:

Tey czney Magdcze

1937 [c. 1400], Paul von Diels, editor, Der älteste polnische Cisiojanus, Płock:

Intellectus scripture... tropoloicus czsny albo obyczayny

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 154:

Toc uem uelike u[bostwo krola] taco csnego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 35:

(attested in Lesser Poland) honorable, worthy of honor

Vstawcze dzen czstny (constituite diem solemnem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 117, 26:

Szwyadeczstwo gynych dobrych cznych nyewyasth

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 374:

Yan polyeczyl opyekanye szwego gymyenya wszythkego po szwey szmyerczy czney Doroczye, szwey zenye

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 82:

(attested in Graeter Poland) Used in greetings.


szady

desc

Polish: szady, sady (Near Masovian), sady (“dark”) (Kielce)

Silesian: szady

Przecziwko szadim glowam powstany

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 32:

Y czo klądzyesch nadzyeyą v starem, yen szade yloszy kraszy, aby szye yydzyal mlod

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 104:

Interdum autem s non mollitur, nec etiam in sua propria voce ponitur, sed interdum aspiratur, ut cum ponitur cum ch sequente, ut: schadi, schipee, Schimun

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 410:

(attested in Lesser Poland) grey, grey-haired

Domina habet construere thabernam pro se et pro suis legittimis successoribus circa rubum canum, qui dicitur in wlgari sadi kerz

1895 [1397], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 71:

Recognouerunt inter willas fecisse granicies seu signa... a signo thoporziscko ad signum sady kierz

1874 [XIV ex.], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume X, page 380:

Clemens... debet habere granicies incipiendo a scopulo al. od naroznycze domini Pakossy et debet recte ire et transire ad schadi kyerz, nondum adyeniente schady kyerz locavimusque ibi tres lapides in signum istarum granicierum... Ab istis autem lapidibus debent ire ad schady kyerz, a schady kierz usque ad vallem..., ubi solebat ius sedere

1962-1975 [1419], Stanisław Kuraś, Irena Sułkowska-Kuraś, editors, Zbiór dokumentów małopolskich [A collection of documents from Lesser Poland], volume I, Lesser Poland, pages 426-427:

Szada yablon

1905 [1375], Friedrich Lorentz, editor, O pomierielskom (driewnie-kaszubskom) jazykie do połowiny XV stoletija, Pomerania, pages 3, 82:

(in plant names, attested in Lesser Poland, Pomerania) spiky

attested in Lesser Poland; Pomerania; attested in Lesser Poland; Pomerania

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Alye kyedy byl v mąstvye, nyeczo byl szot od gorączosczy sloneczney

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 148:


bawoli

Polish: bawoli

From bawół + -i. First attested in 1416.

In clenodio seu clipeo bawola glowa a colce v nostrz et zauolane Venawa

1895 [1416], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 139:


niewielki

Polish: niewielki

Silesian: niywielki

From nie- + wielki. First attested in the 15th century.

Bethleem, myastho nyewyelgye, myalo gosczye thedy mnogye

End of the 15th century, Ladislas of Gielniów, De nativitate Domini - Pieśń o narodzeniu Pańskim, Gielniów, line 5:

(attested in Lesser Poland) not big; small, little

Rzekącz k temv, yzby yego czlovyeka vyna [yego] byla nyevyelyka

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 743:

not big; unimportant, nonsignificant, insubstantial


wilgi

(attested in Masovia) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Est eciam beatissima virgo Maria ministra humoris, wylga, id est gracie

1968 [c. 1484], Michał Muszyński, editor, Glosy, zapiski i niektóre teksty polskie w starych drukach i rękopisach Biblioteki Kórnickiej do roku 1550, cz. II, volume II, Błonie, page 214:


człowieczy

Polish: człowieczy

/t͡ʃʲɫɔvjɛt͡ʃʲɨː/

/t͡ʃʲɫɔvjɛt͡ʃʲɨ/

Inherited from Proto-Slavic *čьlověčьjь. By surface analysis, człowiek + -y. First attested in the 14th century.

Mislene czlowecze spowadacz se bødze tobe (cogitatio hominis confitebitur tibi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 75, 10:

Day nam pomocz z zamøtka, bo proszne zbawene czlowecze (quia vana salus hominis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 59, 12:

Bog rzekl: Syn czloweczi przy[szedł niemocne] oszdrowicz

1922 [14th century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 233:

Bąndzeli plynyenye rzeki oth wlostnego byegv przes oprawyenye czlowyeczee odwroczono (si fluxus fluminis a proprio meatu per reparationem hominis retrahatur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 21:

Wszpomyonąl pan bog wszechmogaczy na rodzay czlowyeczy

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 84b:

Potem Adam poznal czyelestnye Gewø, swø zonø, gdisz to poczøla y urodzyla Kayma a rzekøcz: Mam od boga plod czlowyeczy (possedi hominem per deum)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 1,4:

Potem szø znydø w czyeleszenstwye syn[owie] boszy s szyostramy czlowyeczymy (postquam enim ingressi sunt filii dei ad filias hominum)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 6:

Ten ps[alm] powyada, yze Xpus bog przed wyekyem od czlowyeczego vczedlnyka przeradnego przedan yest

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 54 arg:

(relational, attested in Lesser Poland, Masovia, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) human

Bog gest... swirchowany czlowek, od dvsze rozvmne y czloweczego czala sącz (deus est... perfectus homo, ex anima rationali et humana carne subsistens)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 30:

(attested in Lesser Poland) humane; fit for a person; honest; decent


gomoły

Polish: (obsolete) gomoły

First attested in 1473. Cognate with Russian комо́лый (komólyj).

Yako Andrzey, oczecz nassch, nye wzyąl... gymyenya russayączego, zytha y bidla rogathego y gomolego

1950 [1473], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1401, Warsaw:

(attested in Masovia) hornless (without horns)


bezprawny

Polish: bezprawny

Silesian: bezprawny

From bez- + prawo + -ny. First attested in c. 1408.

Beszprawny, szlowye czo prawa nye ma, a thaczy szą roszmagyczy

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 111:

Czyaszkye rany albo czokoly takyego beszprawnege

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 384:

Mozely wyoth besz gayonego sandv rok odbozycz do zayvtrzą, gdy szye stanye beszprawna rzecz przed polnoczą?

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 387:


mowny

Polish: mowny

Inherited from Proto-Slavic *mъlvьnъ. By surface analysis, mowa + -ny. First attested in the fifteenth century.

Mowny loquax XV p. post,

1882 [Fifteenth century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 275:

eloquent; talkative (able to speak much and easily)

Si cupias pacem, lingwam, mowny gezyky, compesce loquacem

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 289:

(attested in Silesia) talkative (talking a lot in general)

Wyobraza mowna rzecz depingitur verbositas

1876-1929 [Fifteenth century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, page 485:


wymowny

Polish: wymowny

From wymowa + -ny. First attested in 1447–1462.

Nusch, moy namyleyschy, nade wszythky gyne w navkach nauczon[y]e, [w] przyrodzenyv czvdne, *mocznye, *mądrze y thesch *wymownye nawybornyeyschy, bo thy szwą [nauk]a Aristhothelyscha... przewyszasch

1915 [1447-1462], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 544:

Concinnus sgodny, wymowny, przymowny, llaszkawy

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 492:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) kind, nice; friendly


szkolny

From szkoła + -ny. First attested in the first half of the 15th century.

etydate

Gerit (sc. vicarius in Dwyekozy) curam animarum omnium scholarium ecclesiae Sandomiriensis... et propterea vulgato nomine appellatur plebanus scholae al. skolny pleban

1864 [15th century], Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis nunc primum e codice autographo, volume I, Krakow, page 379:

(relational, attested in Lesser Poland) school


zupełny

zlw-opl-adj

zupełny (derived adverb zupełna or zupełnie)

Polish: zupełny

From z- + *upełny (attested in Old Polish upełnie and Middle Polish upełny), in turn from u- + pełny. First attested in the fifteenth century.

Wylczek (sc. koń) kopynyczy... na nym zupelna sbroya kopynycza

1894 [1471], Konstanty Górski, editor, Historia jazdy polskiej, page 270:

Intus sive foris est plenaria vita, szvpelny zywoth nasz, timoris

End of the 15th century, Glosy z rkpsu Biblioteki Uniwersytetu Wrocławskiego o sygn. Q I V 126, pom inięte przez wydawcę w PF III 281-292, page 289:

Day nam, Jezu, ... przesz przyczyną Anni szwyathey, byszmy czyebye szerczem zupelnem mylowaly, a pothem sz thobą wyecznye krolowaly

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 95a:

Sed in die iudici iungetur anima... cum suo proprio corpore et illa erit beatitudo totalis, zvpelne, in corpore et anima

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, Trzemeszno, page 4:

Actus penitencie... incipit in homines ex multis actibus, que precedunt penitenciam. Primus actus... est fides zvpelna

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, page 45:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) complete (not lacking anything)

O quam plenum, zupelnym, gaudio fuit cor meum!

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, Trzemeszno, page 58:

(attested in Greater Poland) abundant (having much of something)


powszedni

desctree

Polish: powszedni, powszedny (obsolete)
→ Kashubian: pòwszedny

Silesian: powszedni

Univerbation of po + wsze + dni. First attested in the end of the 14th century. Compare Old Czech všední as well as Latin cōtīdiānus. Displaced by Polish codzienny in the literal sense.

Swar dobri powszedni iest (rixatio bona cotidiana est)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page I Prol 7:

(attested in Lesser Poland) everyday, ordinary

Powszednia obiata iuge sacrificium (Dan 8, 13)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 109:

Mowczye za mną spovyecz powszednya

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 5:


szyroki

Polish: szeroki, szyrok, szyroki (Middle Polish)
→ Old Ruthenian: шеро́кїй (šerókij)

Silesian: szyroki

Inherited from Proto-Slavic *širokъ. First attested in the 15th century.

Mvszyl vstampycz myly Iesus v yedno okno, ktore bylo barzo schyrokye y vyelykye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 836:

wide, broad (having a large physical extent from side to side)

Thysz tą stvorzyl vyelykye y barzo schyrokye morze

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 5:

wide (large in physical scope, i.e. like the sea)

Cur nobis de hoc partu specialem bibliam et librum spaciosum, schyrokych, non fecisti?

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 258:

Dzalo vyelyke gest a sziroke (opus grande est et latum)

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 19:

Pax est hoc donum, que regit omnem bonum. Hoc est mandatum psalmista iudice latum, gl. id est testamento Dauid manifestum szyrokye

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 19:

(attested in Sieradz-Łęczyca) announced, made known


włosny

Inherited from Proto-Slavic *volstьnъ. Displaced by własny, a borrowed doublet. First attested in the 15th century.


isty

Polish: isty

Silesian: isty

Inherited from Proto-Slavic *jistъ. First attested in the 14th century.

Mogą k temv przyszwolycz gyny przyszasznyczy..., gdy to nye gest naprzeczyw *gysthym przyszandze

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 361:

Wyerzø temv, ysze przeto bog wasze prziscye ku mnye zgednal, abi y tako ma dzewka bila przigednana ku swey rodzinye... a przeto na tem nye wøtpyø, ale gyst bødz), yzecz iø tobye dam

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 14:

Nynye przysyøszta mi na pana boga... y dayta my giste znamyø

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 12:

isty dług

iste pieniądze

isty' dłużnik

XXX marcas ueri debiti vlg. pravich gistich pini[ę]dzi

1420, Rękopiśmienne luźne ekscerpty z ksiąg sądowych grodzkich i ziemskich, volume I, Krakow, Biecz, and Czchów, pages 224, 7:

XXX marcas ueri debiti vlg. prawych jistych pini[ę]dzyt

Paratam pecuniam al. gyste[t] pyenyadze

1856-1870 [1467], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume IX, number 601:

Quos florenos... Chodorowsky tanquam principalis debitor al. yako gysty dlusznyk... solvere est obligatus

1868 [1465], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 40:

(attested in Lesser Poland) principle; main, basic


bednarski

Polish: bednarski

Silesian: bednarski

From bednarz + -ski. First attested in 1439.

Eodem iudicio adveniens Martin bednar persoluit robora domino preposito, vti apud ipsum emerat robora bednarsky, et persoluit sibi vltimam pecuniam pro eadem robora

1936 [1439], Jan Smołka, Zofia Tymińska, editors, Księga ławnicza 1402-1445. Librorum scabinalium, t. I, volume I, number 2901, Przemyśl:

(relational, attested in Lesser Poland) coopery, cooper, cooperage


niewymowny

Polish: niewymowny

/ɲɛvɨmɔvnɨː/

From nie- + wymowny. First attested in the 15th century.

Prossza..., aby myą nye raczyl szandzycz vedlug czyanszkosczy grzechow mogych, ale vedlug szwego szwyanthego a nyevymovnego myloszyerdzą


rzewniwy

Czemv nye padnyeczye na sve oblycze, ... kyedy slyschyczye, yze yednem glossem rzevnyvą tlusczą... przeze wschey brony pobyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 629:

Tibicenum rzewniwymy glossi (cum venisset Iesus in domum principis et vidisset tibicines et turbam tumultuantem, dicebat Mat 9, 23)

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 272:


darski

Polish: dziarski

Inherited from Proto-Slavic *dьrzъkъ. First attested in the end of the 15th century.

etydate

Darszky igneus

1890 [End of the 15th century], Bolesław Erzepki, editor, Szczątki dawnej polszczyzny, Mogilno, page 178:

(attested in Greater Poland) perky, dashing, rakish; bold, fiery


prózny

Polish: próżny

Silesian: prōzny

Bo ne w gich vsczech prawdy, sercze gich proszne iest (vanum est)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 10:

Nemo vos seducat inanibus verbis nyechacz nye szwodzy waasz nykt proznymy albo marnymy szlowy (Eph 5, 6)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 76:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) miserable, worthless; unrighteous

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands

W[y]schedschy o trzeczyey godzynye vzral yne na targv stoyącz prosne (stantes in foro otiosos Mat 20, 3)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 392:

Pyrworodzencza synow twich wiplaczysz any szyø vkaszesz w opatrzenyu meem prozen (nec apparebis in conspectu meo vacuus)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 20:

Gdyz myly Cristus yvze prosn stal..., tedy odstąpyvschy od slupa..., poklyąknąl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 826:

Gdisz møsz poymye zonø novo, nye poydze kv boyv..., ale prozen bødze przes pokvti w domu swem (sed vacabit absque culpa domi suae)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 5:

Spy-ly maszczyszna... sz dzyewką, czo proszna gest albo szobye wolna

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 30, 1:

Tedy bandze proszno tego dlugv

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 83, 2:

free from obligations, accusations, or guilt

Thy przywyleye ylko k themv yako szmyerthnee a bląndnee prooznee czynymy, kazymy, wsrzvcami y odszywami (cassamus, irritamus et revocamus)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 28:

(i.e. of a document, attested in Masovia) invalid

i.e. of a document; attested in Masovia; i.e. of a document; attested in Masovia

Meretricem mulierem prozna, nyepoczeslywa (abiit, sc. Samson, quoque in Gazam et vidit ibi mulierem meretricem ingressusque est ad eam Jud 16, 1)

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 361:

unchaste, impure, immodest, immoral, lewd

Oltarz ten nye byl czali, alye wnøøtrz proszni (cavum) s desk a nøtrz dzurawi

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 38, 7:

Prozny gracialis (war. lub. rp.: czyenka gracilis; quoniam spes impii... tanquam spuma gracilis, quae a procella dispergitur Sap 5, 15)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 75:


bezecny

Silesian: bezecny

From beze- + cześć + -ny, under influence of cny. First attested in c. 1495.

Alye bezeczna baba wielka *skaga

1984 [c. 1495], Wiesław Wydra, editor, Chrestomatia staropolska. Teksty do roku 1543, Pępowo, page 292:

(attested in Greater Poland) wicked; bad, evil


płoski

Polish: płaski

Ad verticem montis dicti ploszky dzal, de quo fluuius Otnoga fluit in Wischoka

1874 [1373], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume X, page 269:


płony

Polish: płonny

In communi pascatione vlg. na ploney pastwe

1928 [c. 1475], “Kmieć wielkopolski w zapiskach sądowych średniowiecznych”, in Kazimierz Tymieniecki, Zygmunt Lisowski, editors, Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, volume III, Greater Poland, page 43:

(of land, attested in Greater Poland) barren, uncultivated

Plonnych figow sicomoras (sycomoros succinderunt, sed cedros immutabimus Is 9, 10)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 89:

Plonna yablka malmatica

1900 [c. 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4001:


żydki

Począly bycz pągamy ostrych ządl napelnyonymy y myotlamy barzo zythkymy tako trudno, az zbrozdzyly yego czyalo vschytko

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 821:


puchlny

Polish: (metathesised) pulchny

Cum ferro et pede movere terram circa vitem et facere ipsam mollem, id est puchlna zema

1973 [Middle of the 15th century], Maria Kowalczyk, Elżbieta Belcarzowa, Felicja Wysocka, editors, Glosy polskie Jakuba z Piotrkowa i innych autorów w rękopisach Biblioteki Jagiellońskiej [Polish glosses of Jakub from Piotrków and other authors in the manuscripts of the Jagiellonian Library], page 95:


leny

Leny tardus

1874-1891 [1447], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 41:

(attested in Sieradz-Łęczyca) lazy, slothful


rydzy

Polish: (dialectal or obsolete) rydzy

Rydzy faluius

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 488:

(attested in Greater Poland, Masovia) copper, fulvous, red-yellow

Iohannes... intercessit nobilem Nicolaum... pro equo coloris rydzy

1868 [1465], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 468:

(of the color of a horse's fur) chestnut


gołęby

→ Old Prussian: golimban

Inherited from Proto-Slavic *gȍlǫbъ. First attested in 1480.

Yakom ya thamo konya byalego et kobyla golanba wschyal

1950 [1480], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1511, Warsaw:

(of horses, attested in Masovia) ashen, ashy


wieszczy

/vjɛʃʲt͡ʃʲɨː/

/vjɛʃʲt͡ʃʲɨ/

Wignal bil Saul z zemye wszitki wyesczce a guszlnyki, a pobyl ty wszitki, gysz myely w brzusze wyescze czari (Saul abstulit magos et hariolos de terra, war.: abstulit... et interfecit eos, qui pythones habebant in ventre)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 3:

prophetic, oracular (able to see the future)


bracki

Polish: (obsolete) bracki

Inherited from Proto-Slavic *bràtьskъ, from Proto-Balto-Slavic *brā́ˀtiškas. By surface analysis, brat + -ski.

O ctori liszth braczszky zalowal Olexi na Daczboga, tego mu on ne røczil

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1730, Zakroczym:

(relational, attested in Masovia) brother's, fraternal (of or pertaining to a brother, male sibling)

W brathczkych rzeczhach nye korzyszcy

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 4:

(relational) brother's, fraternal (of or pertaining to a brother, fellow human)

Mynystrovye... vyny y nyedostathki braczszkye (fratrum... culpas)... mayą navyedzaczovy... povyedaczy

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 723:

(relational, religion, attested in Lesser Poland) brother's, fraternal (of or pertaining to a brother, member of a men's religious order)

Pecunias eclesialium fraternalny al. braczky

[1480], Adam Wolff, editor, Rękopiśmienne ekscerpty Adama Wolffa pochodzące z mazowieckich ksiąg sądowych, Grójec, pages 3, 351:

(relational, attested in Masovia) fraternal (of or pertaining to a fraternity)

Szluthowane a miloszcz braczszką ymagøcz medzi szobø compacientes, fraternitatis amatores (I Petr 3, 8)

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 79:


barzy

Polish: barzy

Inherited from Proto-Slavic *bъ̑rzъ. First attested in the middle of the 15th century.

Postavylesz szyedm planet na nyebyeszyech y przykazalesz ym, by dzyerzely barzy byeg vcz[w]yrdzenya nyebyoss

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 5:


truchły

Rzekl ku nym: Truchla yest we mnye ma dusza (tristis est anima mea Mat 26, 38) asze do szmerczy, jakoby rzekl: Truchl ge[śm], dokød mø szmerczø ne wykupyø grzesznych

1853 [1451], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, Błonie, Płock, page 104:

Truchleyszy contabescens (mansit itaque Thamar contabescens in domo Absalom II Reg 13, 20)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 73:

(attested in Greater Poland) weakened, without strength

Krolevno dostoyna, ... nye bacz truchla przeczyv Yanovy, bocz przykazal yemv tvoy szyn, aby nykomv nye povyedzyal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 554:

+obj

grudgeful [with przeciw (+ dative) ‘against whom’]


piaseczny

Polish: piaseczny

Inherited from Proto-Slavic *pě̄sъ̀čьnъ. By surface analysis, piasek + ny.

Dominus archiepiscopus eisdem fratribus... de quodam angulo prefati lacus a vado dicto paseczni brod directe ad partem hereditatum eorum protenso cessit bona fide

1877-1999 [1371], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume III, Greater Poland, page 360:

Ktorzis to roswodnyenye morskye iako mleko saacz bødø y skarby skrite pyaseczne (thesauros absconditos arenarum)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 33, 19:


aksamitny

Polish: aksamitny

Silesian: aksamitny

From jaksamit + -ny. First attested in 1493.

Item czepyecz axamythny zyelony

1885-2024 [1493], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 664:


składny

Polish: składny

From skład + -ny. First attested before 1500.

Composito skladanim (war. kal.: skladanym posczim) aut zamislonim (ambulabant, sc. filiae Sion, pedibus suis et compositio gradu incedebant Is 3, 16)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 88:


alabastrowy

Polish: alabastrowy

From alabastyr + -owy. First attested in 1471.

Slogyek alabastrovy alabastrum (venit mulier habens alabastrum unguenti Mar 14, 3)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 121:

(relational) alabaster (made of alabaster)


apostolski

Polish: apostolski

Silesian: apostolski

From apostoł + -ski. First attested in 1420.

Przyszedł... Jesus... ku świętemu Piotru, nie poślad ale naprzod, bo jest on głowa apostolska

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 536:

Pospolu sz... wschithkym wlyczayøczym szø w vyarø krzesczygenskø wyerne y tesch krzesczyenszkey y apostolszkey vyary czczøczym (cum... catholicae et apostolicae fidei cultoribus)

1426, Kanon mszy św., Canon missae., volume IV, page 314:

Podlug rady pobozne apostola Pyotra *svyątheko, xyązączya apostolzskyego (iuxta beati Petri, apostolorum principis salubre consilium)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 710:

Była uzdrowiona na prośbę apostolską (ad petitionem discipulorum)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 288:

Szwyatha Maria, szkarbye apostolsky

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 35:

O apostolskey zgodzye

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 132 arg:

(relational, Christianity, attested in Lesser Poland, Greater Poland) apostolic (pertaining to apostles or their practice of teaching; pertaining to the apostles of early Christianity or their teachings)


arcybiskupi

Polish: arcybiskupi

From arcybiskup + -i. First attested in 1387.

Prope molendinum nostrum (sc. archiepiscopi Bodzanthae), dictum vlg. arczibiskupi mlyn

1877-1999 [1387], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume VI, Greater Poland, page 346:

(relational, Christianity, attested in Greater Poland) archbishop's


atłasowy

Polish: atłasowy

Silesian: hatłasowy

From atłas + -owy. First attested in 1466.

Ornatus... cum cruce athlaszowy

1878-1889 [Middle of the 15th century], Archiwum Komisji Historycznej, volume V, Przemyśl, page 428:

(relational, attested in Lesser Poland) satin


bałwański

Polish: bałwański

From bałwan + -ski. First attested in c. 1500.

Ci istni... przyjęli Mojżeszowy księgi..., wszakoż modł bałwańskich nie przestali (nec tamen cessabant ab ydolatria)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 245:

(relational, religion) idol, graven image


jegojski

From jego (“his”) + -ski. First attested in 1466.

Sed quia ori eius non congruebat gustus iste, nye gegoyszky tho kąnsz byl, ideo oportebat eum evomere

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 139:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) agreeing, fit, appropriate, suitable, consistent, congruous


bezmierny

Polish: bezmierny

From bez- + mierny. First attested in the 15th century.

Alternative form: bezmiarny

Zgromadziły søø ge na besmyarne kupy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 14:


bezmierny

From bez- + mirny. First attested in c. 1455–1460.

Gyny szą beszprawny, szlowye beszmyerny, acz... myrv nye mayą

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VII, page 562:


pozdny

zlw-opl-adj

pozdny (derived adverb poźno or poździe)

Polish: późny

Alye yze byla nocz czyemna a pozdna godzyna, przetho nye vyedzyala, gdzye schukacz svego syna mylego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 591:

A pszenycza a byel nye gest z[a]byta, bo søø bila pozdna (quia serotina erant)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 32:

late (associated with the end of a period)

O saleni a pozdny sercem (taredi corde Luc 24, 25) k werze[niu]!

1950 [c. 1425], Jan Janów, editor, Najstarsze szczątki ewangeliarza polskiego, Krakow, page 42:

(attested in Lesser Poland) delayed, tardy, overdue