woda

Polish: woda

Silesian: woda

Etymology tree
Proto-Indo-European *wed-
Proto-Indo-European *-r̥
Proto-Indo-European *wódr̥
Proto-Balto-Slavic *wandō
Proto-Slavic *voda
Old Polish woda
Inherited from Proto-Slavic *voda. First attested in the 14th century.

W okrødze iego stan iego: woda czemna (tenebrosa aqua) w obloczech powetrznich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 13:

Iacosz szøda ielen ku studnam wod (ad fontes aquarum), taco szøda dusza moia k tobe, bosze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 41, 1:

Iaco woda wilil iesm se (sicut aqua effusus sum) y rozproszoni sø wszitki cosci moie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 14:

(poetic, figuratively, attested in Lesser Poland) water (that or who which flows)

Prestocz Xpc na (pro ne) chczal gest byl cloueka stvorzycz... s vod[z]y, isbicz on ne bil necisthy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 174a:

(alchemy, philosophy, attested in Lesser Poland) water (one of the classical four elements)

Iaco Wawrzinecz trzimal woda Missynø trzi lata s pocogem

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 467, Poznań:

(attested in Poznań) water (body or collection of water, e.g. a creek, river, or a lake or pond)

Wloczni[ą] slepy wlodika bok otworzyl gego, krew s wodą poplynąla sbawena nassego

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 229:

water (bodily fluid or liquid discharge of human tissue)

Wychod wod (exitus aquarum) wywedle gesta oczy moge, ysze ne strzegle zakona twego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 136:

(in the plural, attested in Lesser Poland) tears (liquid given from the eyes)


od

Polish: od

Silesian: ôd

Inherited from Proto-Slavic *otъ. The final d is due to analogy with other prepositions such as nad and pod. First attested in the first half of the 14th century.

etydate

indicates the beginning of an action has lasted; since, from, for

indicates source or cause; from, because of

indicates physical origin, sometimes used in names; from

indicates relation, intended purpose or use, material, or age; from


dom

Polish: dom

Silesian: dōm

Inherited from Proto-Slavic *domъ. First attested in the 14th century.

Orandowal *iszm do gich domv, by penødze brali, a ony gich nechczeli wzącz

1887, 1889 [1395], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1773, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Wrobl nalazl sobe dom a gardliczya gnazdo, gdze poloszi *kurzota swoia (passer invenit sibi domum et turtur nidum sibi, ubi ponat pullos suos)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 83, 3:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) house (building for living)

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

Pomyslony dom architipica

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 350:

Gospodne, milowal iesm crasø domu twego (dilexi decorem domus tuae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 25, 8:

Abich przebiwal w domu boszem na dluge dny (ut inhabitem in domo domini in longitudinem dierum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 22, 9:

Ieruszalem!... Prze dom gospodna, boga naszego (propter domum domini dei nostri), szvkal gesm dobra tobe

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 121, 9:

Prosicze gospodna w domu swøtem iego (in atrio sancto eius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 28, 2:

Ymø panowo ch[w]alcze slughy panowy, gysz stoycze w domw panowem w *stremech domv boga naszego (qui statis in domo domini, in atriis domus dei nostri)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 134, 2:

Szrzebro y zloto, ... kaplani, gisz dobrowolnye offyerowaly domv boga swego (domui dei sui), gesz gest w Ierusalem, swyebodnye wezmy

1930 [c. 1455], “I Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 16:

Yakom ya przed czya szmyala wnydz w thwoy dom modlythwy

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 82:

(religion, usually in collocation with another word, attested in Lesser poland) temple

(Ezechiasz) vkazal gym dom drogych mascy y zloto, y srzebro, y lektwarze rozmayte, a mascy, a ssødi, y wszitko, czso mogl myecz w swich skarbyech (ostendit eis domum aromatum et aurum, et argentum, et pigmenta varia, unguenta quoque, et domum vasorum suorum, et omnia, quae habere poterat in thesauris suis)

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 13:

Nye czynczye domv oycza mego domv kupyeczskyego (nolite facere domum patris mei domum negotiationis Jo 2, 16)!

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 449:

Iozeph poyal osyelka... y vyodl y w yeden dom pospolny (diversorium), yenze tedy byl prozny

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 63:

Do nyeczystego domu ad lupanar

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 359:

Nayemny dom conducibilis domus

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 13:

(with some adjectives, attested in Greater Poland) house; home (place where specialized activities are carried out)

Wzpomonøl iest miloserdzu swemu y prawdze swoiey domowi Israhel (domui Israel)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 97, 4:

(attested in Lesser Poland) house, household; family


grunt

Polish: grunt
→ Kashubian: gruńt, grëńt

Silesian: grōnt

Borrowed from Middle High German grunt. First attested in 1402.

Iohannes... conuallem scilicet vlg. grunt dictam... resignauit

1874 [1402], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVII, page 81:

Dixit Paulus Petro: Pax tecum, fundamentum, grunt, ecclesiarum et pastor ovium

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 56v:

(attested in Silesia) core (basis of a given thing, foundation)


stale

Polish: stale

Silesian: stale

From stały + -e. First attested in 1484.

Chcze, aby ony tho yego synovye, thą tho vyarą zsthalye vyznavaly a mocznye trzymaly

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 705:

(attested in Lesser Poland) always, persistently


-ie

Polish: -ie

niewymowny + -ie → niewymownie


bark

Polish: bark

Są związali tako trudno i twardo jego święte ręce i za barki ji ciągnęli

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 817:

Lacertus est superior pars brachii vel musculus bark

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 72r:

(attested in Greater Poland) shoulder (part of the body between the base of the neck and forearm socket)

Currus non habuit hakow any barkow

1868 [1455], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 439:

(agriculture) swingletree, whiffletree, whippletree


-y

Polish: -y

Inherited from Proto-Slavic *-ъjь, the definite form of hard-stem adjectives. See *jь.


ale

Inherited from Proto-Slavic *ale. By surface analysis, univerbation of a + le. First attested in 1398.

surf

Wyeza dokonana a myesszek wyproznyony czyny czleka acz nyerichlo ale barzo mąndrego (faciunt valde sed tarde hominem prudentem)

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLV:

Ne *ne[śladujmy towarzy]stua luda y crola buynego, ale bøchmy s touaristua crola s[miernego]

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 42:

Y przala Sara rzekøcz: Nye szmyalasm syø... Y rzekl gest pan bog: Nye tak, alesz syø smyala (non est, inquit, ita, sed risisti)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 15:

Ne taco nemilosciwi, ne taco, ale (sed) iaco proch

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 1, 5:

Iste testis yusch szan bil viroczil, ale palczow nye poloszil, nisch gy on wsperl

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 289, Warsaw:

Kosprawyli (narraverunt) my mne *zloscny bazny, ale ne yako zakon twogy (sed non ut lex tua)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 85:

Micolay yest plischy po ssestrze oczcza swego, po *strzynye, ale ne *rodzonye, po *ssczithnye, ku trzecze czasczy wssy Yawydzu

1915 [1427], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Lublin, page 538:

Sit autem omnis homo velox ad audiendum, tardus autem ad loquendum nyerychly alye w *momyenyw (Jac 1, 19)

1874-1891 [1438], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 353:

Jaco w Iedliczi bilo nemeczke prawo, ale sginaul przywiley

1861 [1398], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 23:

Møsza krwawego y zglobliwego szadacz se bødze gospodzin, ale ia (ego autem) w mnoszstwe miloserdza twego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 7:

Było na wysszem piętrze piekła jedno miasto..., w ktoremże były dostojne dusze albo namienione ku krolestwu niebieskiemu, ale do stąpienia Jesucrista (in quo erant animae predestinatorum usque ad Christi descensum ad inferos)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 395:

A nye chczelisce wnidz, ale nye wyerziliscze k rzeczi pana boga naszego. Szemraliscze w stanyech... y rzekliste (et noluistis ascendere, sed increduli... murmurastis)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 26:

Pamyøcz czczącz... dzewicze Mariey... y... Ihu Crista, ale y blogoslawyonych apostolow

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 53:

Ale gesce et adhuc

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 73:

Tenczy ma mecz varø kresczyganskø, a ne telko skutkem, alle tesze y szerczem

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:

Nye masz myecz any chwalycz balwana zadnego, alye thylko tego boga w throyczy gyedynego

c. 1478, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 13:

Pomocz gych zwyotszeye w pyeklye od slawy gich. Ale wezda (verumtamen) bog odkupy *dusze moyę od ręky pyekla

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 48, 16:

Przeto baly syø cy iscy lyvdze boga, ale wszakosz (sed nihilominus) takesz y swim modlam syø klanyaly

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 41:

Nye bødze wynyen gensze bi gi uraszyl, alye wszdy abi (ita tamen ut) gego roboti a gego nakladi na lekarze ma gemu wroczycz

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 19:

Owa merne poloszil ies dni moie; ... Ale zaprawdø (verumtamen) wszelika prosznoscz prokni (omnis) czlowek sziwøczi. Ale zaprawdø (verumtamen) w obraze przeszedl czlowek

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 38, 8–9:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) Introduces a contrastive clause; but

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

A tesze sziin boszy gestcy on nam byl dzan. Alle kakecz tho dzeczøthko gest bilo?

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3a:

Potem sinowye Helen...: Supha a Iemma... a Hamai... Sinowye Ether: Iephone a Phaspha a Ara. Ale (autem) sinowye Ola: Aree a Anihel

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 39:

(attested in Lesser Poland) Adds to the previous context; but, however

Acz nesmerne gesm rozumal, ale pow[y]szal gesm (sed exaltavi) dusza moyø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 130, 3:

(attested in Lesser Poland) Connects non-equivalent sentences; but

Zadni pocorni nye gest przes nądze, acz niczs ale smyech ss nyego walayą any go... dbayą

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 245:


ale

Polish: ale

Silesian: ale

Po wszech drogach byegala..., abi ale z daleka gy gydøcz, moglolybi to bicz, op[r]atrzila (ut procul videret eum, si fieri posset, venientem)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 7:

Novo ale (nusper tamen) pod latym Boszego Narodzena MCCCCXXII osmego dyna ckxaszycza lutego... w mescze ploczskem rzeczony Jan chodzyl

1915 [1474], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Sieradz, page 540:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:


ulica

Polish: ulica

Silesian: ulica

Inherited from Proto-Slavic *ulica. First attested in 1258.

Adiungimus eciam sibi domum in civitate penes plateam, que vocatur Thkaczka ulicza

1877-1999, Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume I, Greater Poland, page 308:

Iaco bloto vlicz (platearum) sgladzø ie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 46:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) street (road between houses in a village)

Vliczie vicos (dimitte illos, ut euntes in proximas villas et vicos emant sibi cibos Marc 6, 36)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 267:

mistranslation of the ambiguous Latin vīcus as 'street' instead of 'village'


ani

Inherited from Proto-Slavic *ani. First attested in 1386.

Palatinus nigdi ne bil tey nyue w dzerzenu, o yansz zalowal, any gospodarzem

1915 [1396], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Krakow, page 537:

Falislaw s Wiszni ne wsząl gymena v Maczea za gedennacze grziwen... ani mney, ani wanczey

1895 [1420], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 152:

Ne szabyay bratha svadą, rąką, caszną any slą radą

15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 3:

Ne szabyay bratha swadą any røkø, kasnø, any radø

1399, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 1:

Non occides nicogo røkø ani szlim przicladem, ani rzeczø slowa slego, ani k[a]sznø, ani kthorą szlą radą

1440, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume V, number 4:

Nechaycze molwicz... lichoty. Bo ani ode wzchoda, ani od zachoda, ani od pustich gor (neque ab oriente, neque ab occidente, neque a desertis montibus, Puł: ny... ny... ny), bo bog sødzø iest

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 74, 6:

Raczcze any zadny czlowyek ma szadzycz przyszasznyka... przesz gego vyny

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 364:

Ani czy dedziczi, ani Borek byli gospodarzmi dzedziny[e]

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8277:

Any lylya byalosczya, czyrvona roza krassznosczya, any nardus szva vonyosczya, zamorszky kvyat szva drogosczya Maryey szya rowna

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 212:

Czterdzesczy grzywen possasnich, a ne skodnich any platowych, Vochna... wnosla do Lubanyey

1895 [1427], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 167:

Braczya wszythczy... mayą myeczi odzyenye schare pospolyczye any barzo byale, any barzo czarne (in... colore non prorsus albo vel nigro)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 708:

Dzerszek yest krwø bliszszi... ku Szacovu nisz Ramsz ani gego strig

1902 [1406], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 306:

(attested in Lesser Poland) connects negated elements; not, and not

Pecz ne vcradl duos equos... ani tego wzitka jma

Szpowadami szø..., yszeszmi... podrosznika na nocz ne polozili any yemw drogy ne wkazali

End of the 14th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 1:

Jacobus... za poczestnego, czsnego od zadnego w szadnem zawodze podesrzany ani yest nalesøn y prze dobri luth... za *tagego myan, dzirsan y chowan

1915 [1474], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Sieradz, page 540:

Ani przebiwacz bødze przi tobe zglobliwi, any przebywacz bødø neprawy (neque habitabit iuxta te malignus, neque permanebunt iniusti)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 5:

Ianow oczecz any szam ne prossyl kmeczy pana Yanowich do Zagorzicz..., any naymowal

1895 [1426], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 166:

W xanzeyi pusczyey... any stampycz na swyerz nye stawyam, anym xanzego swyaza ny[e] pokrathl

1921 [1471], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 197:

Abiscze vy tose ne kradly any slodzegmy byly, any ktorego cloueka szabyly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 175a:

Ne gest powyszono sercze moge any wznesle gesta se oczy moge, any chodzyl gesm w welykych, any w dzywech nad mø (non est exaltatum... neque elati sunt..., neque ambulavi..., neque in mirabilibus super me)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 130, 1–2:

Sczepan Brilewsky Thomy dwayczy ne *szodzal w klodą y dwayczy ne wyszadzal any mu mecza gwaltem wsąl

1861 [1435–1437], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 24:

Oczecz od nikogo iest vczynyon any stworzon, any porodzon (pater a nullo est factus nec creatus nec genitus Ath 20)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 111a:

Strzegl iesm drog boszich any iesm zle nosil od boga (custodivi vias domini nec impie gessi a deo)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 24:

Then czlowyek sbyegl any nye vczynyw dosszycz podle prawa, nye oszadzywsszy podla szemszkyego wkładu

1925 [1432-1437], Roczniki Historyczne, volume XV, Pyzdry, page 68:

(reduplicated, attesed in, Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) neither … nor

Lesser Poland; Greater Poland; Lesser Poland; Greater Poland


ani

Polish: ani

Silesian: ani

Gonicz bødø neprzyacele moie y polapø ie; any se obroczø alisz zginø (persequar inimicos meos et comprehendam illos et non convertar donec deficiant)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 41:


rok

Polish: rok

Silesian: rok

Inherited from Proto-Slavic *rokъ. First attested in the 14th century.

(law) date of a court case; or the court case itself


albo

Polish: albo

Silesian: albo

Inherited from Proto-Slavic *alibo. First attested in 1424.

Za wykupyene albo za zbawenye duszch swych (pro redemptione animarum suarum)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 52:

Obyatuyemy thobye za czyrkew swantø albo za zgromadzenye wyernego krzesczyanstthwa (offerimus pro ecclesia tua sancta catholica)

1426, Kanon mszy św., Canon missae., volume IV, page 313:

Puste albo ploche sweszrą indomita fera

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 358:

Nie było im łacno albo podobno kogo ukrzyżować

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 774:

Czyebe tego dlya albo przeto namiloscziwszy oczcze... prosymi (te igitur clementissime pater... rogamus)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 50:

Abychø zyawily albo zwyestowaly (ut annuntient)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 101, 22:

Acz tesz... vmowa nye vczyaszi albo nye barso vraszi, szlowye nye vdraczy

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VII, page 573:

W pamøcz wroczy se lychota elbo zglowa, albo neprawedlnost oczcz[o]w yego (iniquitas patrum eius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 108, 13:

Gospodzyn... wezrzal gest..., bi rozwøzal syny zagubonych albo zabitich, albo zginolich (pro zginølich) (ut solveret filios interemptorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 101, 20–21:

(attested in Lesser Poland) or, that is, i.e.

Jako ya thakan ymal vmowan s Falkem, kedybych yemu szytho spasl albo lankan, tedi myal bracz othe *mye szytho za szitho a trawan za trawan

1950 [1427], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 275, Warsaw:

Jako mne vinouath Stanislaw dwadzescye groszy za yastrab albo dobri crogulecz

1950 [1427], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 223, Warsaw:

Gdy mąszczyszną... szwey zenye wyanvge... stho grzywyen albo mnyey lubo [w]wyączey

Thy albo ga moszesz dzysza albo iutrze s tego svatha szycz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14b:

Lepey syą modlicz, nysze cziscz albo syą vczicz

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 242:

Elzbyetha... jezdzila do Sczepana w dom, aby yey spelnil pyenandze podlug zapysu... albo wwązane dal

1895 [1423], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 162:

Kyedy komv s prawa przyszagą szkazą albo o dlug, albo o layanye, albo o czokoly bandz..., a then, czo by myal nosycz przyszagą, nye bylby..., czo gest o to prawo?

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 212:

W onich takye ma vzrzecz albo thu, albo onam vczyechą

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 238:

(attested in Masovia, Lesser Poland) either, or

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

Davam szya vynyen bogv *wszechmogocemv..., czom szgrzessyl... dotknyenym albo *szmyecham

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 3:

*Podrossznye albo blakąyączye et egenos vagosque induc in domum tuam

1880-1894 [XV p. pr.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 300:

Gospodne, takoly szywø albo w takych szywot dvcha mego (si sic vivitur et in talibus vita spiritus mei)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ez 10:

Moui to slouo albo sedøcim, albo spøcim, albo lezøcim, albo uma[rłym]... a tim usem tecto bog mylosciuy moui

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 11:

Vszrzal bog, isto zemya gest szø skaszyla, albo bilo wszitko stworzenye (omnis quippe caro), isto szø skazylo

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 12:

Panye,... przecz yesz myø poslal? Albo støøt, yakoszesm szedl ku ffaraonowy..., znødzyl lyud twoy (quare misisti me? Ex eo enim, quo ingressus sum ad pharaonem..., afflixit populum meum)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 23:


stan

zlw-opl-noun

stan m inan (diminutive stanek, augmentative stanowisko or stanowiszcze, related adjective stanowy)

stanek (diminutive)
stanowisko (augmentative)
stanowiszcze (augmentative)
stanowy (adjective)

Polish: stan

Silesian: stōn

Inherited from Proto-Slavic *stanъ. First attested in the 12th century.

Quod neque przewoz, neque stan ducale et exercitus... ab eisdem hominibuis dux terre... expetet

1863 [1239], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, Masovia, page 12:

Ab eisdem serviciis, videlicet portacione pabulorum al. pycza, a coquina, ac tentoriis et habitaculorum al. stany laboribus absoluimus et liberamus

1863 [1447], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, Masovia, page 213:

(attested in Masovia) duty to support a ruler and his court, officials or team during a trip around the country, imposed on the rural population, converted over time into a tribute in kind or a pecuniary fee

Quia nobilis Martinus... liberum misit nobilem Bernardum... a iuramento pro eo, quia ipsum reconvenit, quia ipse misit familiam suam in viam in stationibus al. w stanyech et qui vulneraverunt ipsum Martinum

1856-1870 [1497], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, number 70:

Wstawyami, aby ryczerz... pod pewną podnyeszoną chorangwyą na yey stanye (cum sua statione) staal

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 21:

(attested in Masovia) place of stopping or halting

W okrødze iego stan (tabernaculum) iego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 13:

Nyzinø stanow (convallem tabernaculorum) rozmerzø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 59, 6:

Jaco Janusz ne beszal gwaltem na Stanislaw[ow] stan ani mu ran dal

1974 [1410], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 315, Kalisz:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) natural or artificial dwelling; temporary shelter, especially a tent

A ktore gest weszlo samyecz a samycza wszelkyego stworzenya, to gest kaszde w gego stan wwyodl, yakosz mu (sc. Noemu) to bil bog przikazal

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 16:

Rozgnyewaly... Moyszesza w stanyech (in castris)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 105, 17:

(in the plural, sometimes military, attested in Lesser Poland) encampment, (area of the camp)

Jako Rawa... w xanzeyi pusczyey podle swogych stanow w szwem sznamyenyv syeczy any stampycz na swyerz nye *stawyam

1921 [1471], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 197:

Qui Albertus et Iacobus non venerunt, neque ipsam solutionem... fecerunt et domini iudicio praesidentes.. decreverunt ipsi nobili Ioni Boyanszki et iudicio domini palatini pignus de ipsius reposito al. sztanu et dederunt ac decreverunt sibi ministerialem ad expignorandum

1856-1870 [1497], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, number 6:

Et ita fuit descriptum, quot homines erant in civitatibus, quot ciuitates in regione, w kalsdem gbycze, stanye, et quot regiones in orbe stanow bylo na szwyecze

1880-1894 [Middle of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 253:

Inter quos (sc. angelos)... principem milicie, stanu, constituerat, sc. Luciferum

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 69:

(attested in Pomerania, Greater Poland) armed host of angel

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland

Mutatur a presentis statu, [od] sta[nu] nineszego, dileccionis ad carenciam diuine uisionis [ku p]ostradanyv [wi]dzena bozego

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 91v:

state (set of circumstances applying at any given time)


ptak

Polish: ptak

Silesian: ptŏk

Szvyerzatha y wszythky ptaky ya poszyeka nyeboraky

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 388:

Wzglødny czlowyecze na szwyat..., asz do nyebyeskich ptakow, is to pod nyebem latayø (ad volucres caeli)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 7:


szpital

szpital m animacy unattested (related adjective szpitalny)

szpital m animacy unattested (canonical)
szpitalny (adjective)

desctree

Polish: szpital
→ Belarusian: шпіта́ль (špitálʹ)
→ Kashubian: szpëtôl (through Middle Polish)
→ Ukrainian: шпиталь (špytalʹ)

Silesian: szpitŏl

Borrowed from Middle High German spitāl.

Jakom ya nye wszyal cztherech korczi pszenycze... Yana... we spythalv Szwyathego Ducha

1950 [1498], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1800, Warsaw:

Hospitale est domus pauperum eyn spital spythal

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 61v:

(attested in Masovia, Greater Poland) hospital (medical facility for sick people)

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland


nóż

Polish: nóż

Inherited from Proto-Slavic *nožь. First attested in 1396

Czso Przespraw vczinil Maczegewi, to vczinil za gego poczøtkem, isz nan przod nosza dobil

1960 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 18, Pyzdry:


droga

Polish: droga

Silesian: (through dróga) drōga

Inherited from Proto-Slavic *dorga. First attested in the 14th century.

Slepy... sedese... podle drogy

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 22:

Drogy vczynyl yes w morzu konyom twoym w blocze wod wyelya (viam fecisti in mari equis tuis in luto aquarum multarum Hab 3, 15)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page Hab 23:

Droga, stopa vestigium (beatus, qui in istis versatur bonis: ... Si enim haec fecerit, ad omnia valebit, quia lux dei vestigium eius est Ecclus 50, 31)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 87:

Pervenimus in viam slodzeyska droga

1868 [1492], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 540:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) road, way; path (way used for travelling between places)

Fftorecz mamy chouacz thy to dary, chosz szø nam darmo dany vkaszugøcz nam gednø drogø, gøsz mamy do krolefstwa nebeskego przicz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:

(attested in Lesser Poland) way (manner of doing things)

Szpowadami szø..., yszeszmi... podrosznika na nocz ne polozili any yemw drogy ne wkazali

End of the 14th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 1:

Drogø vczinil sczdze gnewu swemu (viam fecit semitae irae suae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 55:

Przeczywko kvpyąnczemv dzedzyną blyszszy do trzech lyaath... czynycz maya, bo potheem dawnoscz gym drogą zastąnpy (alias praescriptio eis obviabit)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 19:

(attested in Lesser Poland, Masovia) passage, via

Drogøø trzech dny mami gidz na puszczyøø (viam trium dierum pergemus in solitudinem), a tu offyerowacz bødzemy panu bogu naszemu

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 27:

Vodz drogi bil ies w obezrzeniu iey (dux itineris fuisti in conspectu eius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 79,10:

(attested in Lesser Poland) journey, trip, travel

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Droga vestigium (et ecce has sequebantur aliae septem boves..., quae devoratis et consumptis prioribus, nullum saturitatis dedere vestigium, sed simili macie et squalore torpebant Gen 41, 21)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 13:

Drogą arcus (et quasi sol refulgens, sic ille effulsit in templo dei, quasi arcus refulgens inter nebulas gloriae et quasi flos rosarum in diebus vernis Ecclus 50, 8)

Zrownasz pilnye drogø zemye, a na trzi drogy (pro części) rownye wszitkø kragina twø rosdzelisz (sternens diligenter viam et in tres aequaliter partes totam terrae tuae provinciam divides, Biblia ołomuniecka: zrownasz pilnye cziestu zemy, a na trzy cziesty rownye... rozdyelisz)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 3:


ali

Univerbation of a + li. First attested in the 15th century.

Rudda nye othworzila szye na roly... woytha, aly othworzila szye na roly claszthorney

1880-1894 [1436], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume III, Krakow, page 332:

(attested in Lesser Poland) Introduces a contradicting clause; but

Kristus... rzekł ku swem zwolenikom: Kiedym was słał przez moszny, przez toboły..., azali wam czego niedostawało? A oni rzekli: Wszegośmy dosyć mieli. Ali już kto ma mosznę, weźmi i tobołę (sed nunc qui habet sacculum, tollat... peram Luc 22, 36)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 638:

Iakom ya ne mal dzewcze mey vosza ani con[a dacz], ali na mego concza smerczy

1920 [1424], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 237, Zakroczym:


ali

Polish: ali

Jakossny my vyethnaly y rosdzyelyli Anna s B[b]arbara..., rolamy..., lassy, borrmy aly do waczyerzina syvotha

1950 [1499], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1831, Warsaw:

(attested in Masovia) until, as long as, up to


abo

Inherited from Proto-Slavic *abo. First attested in the 14th century.

Werzø w... szwøtych v *polszpostwo abo opczowane (credo in... sanctorum communionem)

Vbaczywszy abo vznawszy (considerantes I Petr 2, 12)

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 165:

Laska pokriwa wy[e]loscz abo wyelycoscz abo przeszlysnoscz grzechow (multitudinem peccatorum I Petr 4, 8)

Azaly placzesch... nądze abo szmyerczy an forte ploras... miseriam, an forte mortem?

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 260:

Zemsczy pyszarze... bracz mayą... za kaszde wpyszanye asz do koncza rzeczy geden grosz abo na począthkv rzeczy pol grosza (unum grossum aut in principio medium... grossum)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 79:

Moge na prawo abo na lewo

1879 [1424], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 298:

Tako mi pomozi bog..., ezem ymal s panø potkomorzinø smowø, eze ymala wzøcz penøcze za Ziroslawicze abo veczne docupicz

1888 [1400], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 77:

(attested in Masovia, Greater Poland) (whether...) or

*Jakøm ya nye wyrambyl drew abo drzewą w lessye

1950 [1470], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2992, Warsaw:

Spowadaycze se gospodnw myloserdza yego... Zbo starl yest wrota moszøndzowa (confiteantur domino misericordiae..., quia contrivit portas aereas)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 106, 16:

Duch moy nye bødze w czlowyecze na wyeky przebi[wa]wacz, abo gest czyalo (quia caro est)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 3:


abo

Polish: abo

Silesian: abo

Zaprawdę abo są poznali nasze książęta, iże to jest Krystus (numquid vere cognoverunt principes, quia hic est Christus Jo 7, 26)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 457:


atrament

atrament m animacy unattested (canonical)

Polish: atrament

Silesian: atramynt

Learned borrowing from Latin ātrāmentum. First attested in 1472.

Atramenth atramentum

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 50:


mzda

Wszakosz mzdę (pretium) moyę myszlyly sø odpędzycz

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 61, 4:

(attested in Greater Poland) payment, pay

[G]dysz z lychwy pochodzy nyerządne lakomstwo, a to dla nyevstawienya podobnego platv mzdy (extorsioni pecuniarum terminum non imponentes)... A gdyby syą kto Szydowy lystem zobowyązal na pyenyadze lychwą placzycz, a gdyby Szyd... zadzerszal do dw lath a nye przypozywal gysczcza o mzdą (pro usura accrescente et pro principali debito) przed sąd, tedy lychwa od dw lath ma straczycz a daley telko mzdą (de principali sprte) a znow lychwą początą ma myecz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 38:

(attested in Lesser Poland) capital itself without any interest charged on it


okno

Polish: okno

Silesian: ôkno

Inherited from Proto-Slavic *okъnò. First attested in the 14th century.

Jaco mnye Jan nye dal oken wyrabycz, any drzvi czynycz, alyszbi ischba bila gothowa

1879 [1429], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page LXXXI:

Subscella slvp v okną

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 132r:

(attested in Masovia, Greater Poland) window (opening, usually covered by one or more panes of clear glass, to allow light and air from outside to enter a building)

Budko non debet retinere homines transeuntes per viam ad silwas et ad okno salis

1868 [1457], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 251:

well opening (top opening of the well through which the brine was drawn to the ground surface, specially enclosed and secured)

Gløbocoscz gløbocoscz wziwa w glosse oken (cataractarum) twogich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 41, 9:

(biblical, attested in Lesser Poland) gates and locks that stop the heavenly waters from falling to the ground


-ka

ambroże + -ka → ambrożka


-ka

inflection of -ko:
nominative/vocative plural


para

Polish: para (“steam”)

Silesian: para (“steam”)

Inherited from Proto-Slavic *pàra. By surface analysis, deverbal from parzyć. First attested in 1420.

surf

Kogokole para szaleczala oth thego szwyathego czala, ktoryle chorobą myal, nathemyescz szdrow ostal

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 215:

Faucibus, gl. ore, exuberat, gl. exit, grauis anhelitus dvch, para

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 270:

Spiraculum id est anhelitus vel foramen per quod spiratur proprie der atem. Spiramen idem pąrą vel dech

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 129r:


para

Polish: para (“pair”)
→ Kashubian: pôra

Silesian: pŏra (“pair”)

Borrowed from Middle High German pâr. First attested in 1447.

Ego Petrus obligo me sibi (sc. Andree) solucionem facere..., videlicet vnum tharling pannorum coltryskych, in quo fieri debent XL-ta media stamina et quodlibet paria uel stamen integrum debet percipere a me per XII florenos Vngaricales vlg. par *puolstuczkow... Ego Petrus... promitto... Andree... secundum tharling staminorum vlg. *puolstuczkow coltryskych dare... sine omni dilatione..., videlicet quod par *puolstuczkuow per XII florenos Vngaricales

1912-1930 [1447], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume III, page 156:

pair (two of the same or similar things)


pod

Polish: pod

Silesian: pod

Inherited from Proto-Slavic *podъ. First attested in the 14th century.

denotes location; under, underneath [with instrumental]

denotes near location; near; under, at [with instrumental]

denotes comitative location; with [with instrumental]

denotes time when something took place; during [with instrumental]

denotes sequence in time; after [with instrumental]

used with documents, contracts, etc. on the basis of; as a result of [with instrumental]

denotes form or shape under; in the form of [with instrumental]

denotes subordination under [with instrumental]

denotes period of someone's rule during [with instrumental]

denotes protection, guidance, or watching under [with instrumental or accusative]

denotes consequences of unfulfilled obligation under, on pain of [with instrumental or accusative]

denotes movement; to under, to underneath [with accusative]

denotes movement; to; toward [with accusative]

denotes preceding time just before [with accusative]

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

denotes following time just after [with accusative]

denotes source of a given right or authority under [with accusative]

Ibant apostoli gaudentes a conspectu, pod oblicze (pro od oblicza?), concilli (Act 5, 41)

1956 [Fifteenth century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 112r:


jeden

Etymology tree
Proto-Balto-Slavic *edīˀnas
Proto-Slavic *edinъ
Old Polish jeden
Inherited from Proto-Slavic *edinъ. First attested in the 14th century.


jeden

Polish: jeden

Silesian: jedyn

some man, some guy (undefined male person)


za

Inherited from Proto-Slavic *za. First attested in the 14th century.

Geszthly... vethknye sza nadrą kapyczą

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 448:

(attested in Masovia) denotes location where an action is directed toward [with accusative]

denotes location where an action is directed toward

Vzyąly (pro zvyązaly) yemu rącze opak albo za szye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 820:

denotes movement to a location behind something behind [with accusative]

denotes movement to a location behind something behind

Yze spadl stolcza vznak za drzvy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 630:

denotes general location by, at [with accusative]

Naywodl cyen pan po tich rzøtkoch, gymysz ivsz bil sstøpyl na orloiv Achasowu zasyø za dzesyøcz slopyenyow (retrorsum decem gradibus)

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 20,11:

denotes distance behind [with accusative]

Yaco Yan... rwal gi sza wlosi

1974 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 131, Kalisz:

(attested in Greater Poland) denotes location of grabbing or contact by [with accusative]

denotes location of grabbing or contact by

Taco tih crolew [syn boży żądnie tam] o chacal, ize za trinadesce dny ot narodena gih […]

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 41:

(attested in Lesser Poland) denotes how long an action occurs for [with accusative]

Jaco Potrasz Iandrzeya ne wranczil do pana santoczskego w pancz grziwen, ale za dve nedzeli na postauene

1967 [1408], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 376, Kościan:

(attested in Greater Poland) denotes length after which an action will begin in [with accusative or instrumental]

denotes length after which an action will begin in

Ale ya thesch mlodzyenyecz we szyrzoda wthora za Popyelecz przed obyadem pyszma dokonal

1877-1881 [1464], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 783:

denotes position in time relative to a certain moment before

Aby... pyenyądzi szwych poszyczayącz, nye wyączey za kaszdy thydzen (pro qualibet septimana) wszącz myely, nyszly tylko geną qwartą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 47:

(attested in Masovia) denotes frequency of payment for; per [with accusative]

Acz... w lesye drwa kv swemv poszythkv rąbal, ten, czyg lyas gest, za pyrwe ma wzącz syekyrą, za wtore syekyrą, plascz y suknya, za trzecze woly abo konye ma wzącz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 58:

(attested in Lesser Poland) with an ordinal number; denotes which time in a sequence; for the _ time [with accusative]

used in verb government [with accusative or instrumental]

O swyathy Voczyesze..., prosz sza nasz gospodna

1937 [Second half of the 15th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number C, Warsaw:

1937 [End of the 15th century–beginning of the 16th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number E, Cieszyn:

(attested in Masovia, Silesia) denotes benefactive action for [with accusative or instrumental]

attested in Masovia; Silesia; attested in Masovia; Silesia

Tako isczy Rymane szøcz gy ony sza boga bily mely

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5a:

Od tego tako omdlal, yze owscheya za marthwe (quasi mortuus) lyezal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 109:

(attested in Lesser Poland) denotes function or similarity as; for

Jaco ten scot, czso gy ranczil Prandotha Maczeyewy, ten stal za szecz grziwen

1959 [1387], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 22, Poznań:

(attested in Greater Poland) denotes cost for [with accusative]

Za to (pro eo), by mø mylowaly, wwloczyly sø mne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 108:

(attested in Lesser Poland) denotes replacement with, for [with accusative]

S taynego sircha [strumienie gor]skich slez za grehi uilige

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 17:

(attested in Lesser Poland) denotes cause because of [with accusative or instrumental]

Abi nygeden... zemyenyn... kostek nye gygral na pozyczki..., yano tylko za pyenyądze gothowe (pecunia pro parata)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 46:

(attested in Masovia) denotes manner [with accusative or instrumental]

Genze cyrpal gest za zbawyenye nasze (pro salute nostra)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 36:

(attested in Lesser Poland) denotes aim or goal for [with accusative]

Yaco Jarochna... rosipala copcze s prawem vsute a za timi kopczi vczinila dwadzeszcza grziwen scodi Zacharzewi, poszegwszi domi y dzena

1981 [1403], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V, A. Roty gnieźnieńskie, s. 76-274, number 125, Gniezno:

(attested in Greater Poland) denotes position behind something behind [with instrumental]

denotes position behind something behind

Tedi poslali comornika hy vosnego... prossącz gych prze bok, aby gim othpuscili przissangą hy kgnew pirwey, nisli posli hy ius copczi począti snamonowacz za nimi

1861 [1398], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 34:

denotes the leader or causer of an action

Przistala iest dusza moia za tobø (adhaesit... post te)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 62,8:

(attested in Lesser Poland) denotes connection with someone with [with instrumental]

Iacom Maczeya ne szyndowal swym pomocznykem za dnem any za noczø korzystnø rzeczø

1888 [1404], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 118:

(attested in Greater Poland) denotes when something occurs at, during [with instrumental or genitive]

denotes when something occurs at, during

Eze Groth yma trzi grziwni y osm groszi na Cusszowey czøsczi y za nim szedzi i plat yemu ma placzicz

1888 [1402], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 101:

(attested in Greater Poland) based on [with instrumental]

Iaco kedy *nyeprzyeczele byezeli w zemya a [a] sskodzyly zemyą a kyedy pan Barthoss byezal za pogonem..., tedy nye slal do domv pana Gila, aby byezal za nyeprzyaczelmy

1967 [1424], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1064, Kościan:

(attested in Greater Poland) denotes actions occurring alongside other actions [with instrumental]

denotes actions occurring alongside other actions

Napelneny pyrzwey, za chlebmy sø se posadzely (pro panibus se locaverunt I Reg 2, 5)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ann 7:

(attested in Lesser Poland) denotes object of payment for work [with instrumental]

Kedi[by] mi ne dal tego lista, tedibi mi swog mal na sø dacz sza swø peczanczø

1974 [1402], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 52, Kalisz:

(attested in Greater Poland) denotes an accompanying object


za

Yssze Marczin ne odmouil Yana szoltisa od rok za swego pana za Wolwrama

1959 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 381, Poznań:


za

Polish: za

Silesian: za

Wstan, mystrzv, othpovyecz, gyesthly vmyesz. Za po polskv nye *roszvnyesz?

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line w. 82:

(attested in Masovia) interrogative particle: introduces a yes-no question

Czo za prawo myedzy thema dwema?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 26:

(attested in Greater Poland) combines with interrogatigives to mean what kind (of)


le

Middle Polish: le

*Nyą raczy mą zapomneczi, le mą raczy szobe przypyszaczy

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 60:

Bo yako gymyenya wyeloscz a czczi tego swyata nabiczye cziny ludzi nadąte a pischne, tako potąpyenye a vbostwo, le skromne, czini vbogye duchem

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 235:

Gorze temv, lye duschy y czyalv ktorego..., yen nye zdradzyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 546:

Iesus... dluzey począl szye modlycz, lye przeto dluzey szye modly, yze blyzey ku smyerczy ydzye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 599:


tam

Polish: tam

Silesian: tam

Inherited from Proto-Slavic *tamo. First attested in the 14th century.


jak

Inherited from Proto-Slavic *jako (“how, in which way”). First attested in the 15th century.

inh+

adverbial interrogative; how (in what way)

adverbial relational; as, like (in a similar way)

A thak albo jak (war. lub.: tak a wsak) igitur (igitur perfecti sunt caeli et terra Gen 2, 1)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 7:


jak

Polish: jak

Silesian: jak


-ko

Polish: -ko

Silesian: -ko

diminutive suffix for neuter nouns; may cause various vowel shifts


oko

Polish: oko

Silesian: ôko

Inherited from Proto-Slavic *oko. First attested in the 14th century.

Videle ocy moy zbauene tuoie

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 13:

Y odvyazaly gy od slupa, a obroczyvschy gy grzebyetem ku slupv y vzyąly yemv rącze opak albo za szye, y czyagnąly tako sylnye aze oblapyl slup vschythek, yako pyrvey oczyma byl przyvyązan

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 820:

(in the dual) front of a person; frontside

Darmo podnossy swe oko na wydzenye boga, gen gescze sam syebye poznacz a wydzecz nye umyege

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 244:

(figuratively) cognition (ability to reason)

Sex rethe de suberibus bonis valencia dorcas venare, que ad longitudinem XXX passuum vlg. szø[ż]yene ne nayedrzonech debent habere, et XIIII oculos vlg. na *dztyrnacze ok

1879 [1416], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 76:


dochód

Polish: dochód

Inherited from Proto-Slavic *doxodъ. By surface analysis, deverbal from dochodzić. First attested in 1428.

surf

Powynyen gest kaszdy slachczycz podlvg dostathecznosczy swego gymyenya a dochodow kv pospolythemv dobremv pewnymy bronnymy lvdzimy slvzycz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 56:

Proventus pozythek albo dochod

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 109r:

(attested in Masovia, Greater Poland) revenue, income, profit


-in

Polish: -iny, -in


beryl

Polish: beryl

Borrowed from Middle French béryl. First attested in 1472.

*Berzyl erilla

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1856:

(mineralogy) beryl (mineral of pegmatite deposits)


znowu

Polish: znowu

Silesian: znowu

Inherited from Proto-Slavic *jьzъ nova. First attested in the 15th century.

Tako wyelky gest dzyw rzeczy skazon[y]e naprawycz, jaco ge znow stworzycz

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page gl. 67:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) for the first time; from the beginning

Vczin znowv lyczbø ricerstwa (instaura numerum militum) w myasto onich, gisz sø zbycy

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 25:

Numquid potest in ventrem matris sue iterato introire et renasci a snow są narodic?

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 75:


cena

Polish: cena

Silesian: cena

Inherited from Proto-Slavic *cěna. The shift from cana to cena was a generalization of forms such as w cenie, cenić, etc. First attested in the 15th century.

Sine omni taxa czany

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 64:

(attested in Greater Poland) price, value


prosty

zlw-opl-adj

prosty (derived adverb prosto or proście)

Inherited from Proto-Slavic *prȍstъ. First attested in the 14th century.

Ząby myala svyatle, proste (recti)..., zawzdy rowne, gladke

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 21:

Dirrectus vlg. prosti

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 90r:

Fftorecz on gest v odzenu *vbodzy byl (sc. Kryst), a pres tocz gest on prostim szuknem obynon byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5b:

Prosti chleb purum panem (panem verum, gl. purum panem, verbo carnem efficit)

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 307:

Tegodla bralem rozmaythych xyąg czvda, spysalem yakole prostem pysanyem v yedny xyągy (stilo rudissimo redegi)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 43:

(attested in Lesser Poland) simple (plain, ordinary, unsophisticated)

Kyedy smartvychvstaną, vzrycze tego, ktoregosz vy mnymaczye prostego czlovyeka, szyedzącz na pravyczy... moczy bozey (Luc 22, 69)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 742:

Panna prosztha

1874-1891 [1447], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Lublin, page 55:

Wstawyami, aby ryczerz kazdi alybo prosty panooszaa (quilibet miles aut simplex) pod pewną podnyeszoną chorangwyą na gey stanye staal

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 21:

(attested in Masovia) simple (humble or non-distinct)

Tocz gesth skonane podluk prostego pyszma te tho... svøthe ewangelie

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 176b:

Collumbinus vlg. [s] proszti

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 78r:

(attested in Lesser Poland) simple (not complicated)

Thy slova swyathy Grzegorz vyklada... rzekacz: Laszka... czirplyva yest, bo zadan[y]e slosczy rowną, prosta, dobra dusza noszy

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 148:

Prawy gest, gospodne, y prosty sød (rectum iudicium) twoy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 137:

(attested in Lesser Poland) righteous, just, noble; right, proper

Prosta, pokorna spowyedz ma bycz, czysta y wyerna

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 476:

Impermixta consvetudine, prostą czyrzpietlyvosczy[ą], moderetur

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 10:

(attested in Greater Poland, Masovia, Sieradz-Łęczyca) direct (honest, open, non-evasive)

Beata virgo... plena fuit omni virtute et... de eius superexcellenti gloria super omnes puras, proste, creaturas

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 277:

Item si non solveret pecuniam mutuatam..., tunc... est obligatus solvere mille marcas ad simplicem *loquelem al. na prosztha pomowa

1868 [1446], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 206:

Woyth moze na kasdy dzen szandzycz o pyenadze albo o gynne proste rzeczy (pro... aliis causis simplicibus) przesz przyszasznykow

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 52, 3:

Czso woyth ma albo moze a kako szandzycz o pyenadze albo o gyne proste rzeczy przesz przyszasznykow, w prosthey zalobye?

Vstawyamy, aby pirwy rok przes prosthą nyemocz (per simplicem infirmitatem), ale wthory przes prawą nyemocz... byli othkladany

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 73:

Vstawyamy..., abi... za prostą reną (pro simplici vulnere) pyecznaczcze grziwyen zaplaczicz powynyen byl

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 41:

Nobilis Iohannes... ex parte Elizabeth postposuit prosty rok ad duas septimanas

1868 [1452], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 382:

(law, in set phrases, attested in Masovia) simple (not important or meaning little)


prosty

Polish: prosty

Silesian: prosty

Vstawyami, abi, kedi kthori sąndzaa... alybo gyni kthorikolye za wyni sandowe... naszego zemyanyna bogathego alybo vbogego, slyachczycza alybo prostego (nobilem vel simplicem) począdza

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 22:

(nominalized, attested in Masovia) ignoble person, common person (person not belonging to the noble class)


-o

barzy + -o → barzo


pica

Polish: (obsolete) pica (“fodder”)

Alimentum piczą vel pocarm

1890 [End of the 15th century], Bolesław Erzepki, editor, Szczątki dawnej polszczyzny, Mogilno, page 182:

(attested in Greater Poland) fodder, food, nourishment

Nye będze pycze w yaszlyech (non erit armentum in praesaepibus Hab 3, 17)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page Hab 29:

(attested in Greater Poland) Confusion of Latin armentum (“draft animal”) for Latin alimentum (“food, nourishment”) or Latin frūmentum (“grain”).

Ab eisdem serviciis, videlicet portacione pabulorum al. pycza, a coquina... absoluimus et liberamus

1863 [1447], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, Masovia, page 213:

(attested in Masovia) Type of tribute; free food supply donated to an army.


pica

Polish: pica (“cunt”)

Pi[s]cza

1874-1891 [1447], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Lublin, page 55:


drab

⇒ Polish: drabka (regional)

Inherited from Proto-Slavic *drabь. First attested in the fifteenth century.

Y wydzal gest we znye drab stoyøcz na zemyø (viditque in somnis scalam stantem super terram), koncem nyeba dosyøgayøcz, a angyoli boze s nyey wstøpuyøcz y støpuyøcz po nyey

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 12:

And he saw in his sleep a ladder standing on the earth, with its end reaching Heaven and heavenly angels climbing and descending on it.

(attested in Lesser Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Plaustrum al. drab

1865 [1499], Szczęsny Morawski, editor, Sądecczyzna za Jagiellonów z miasty spiskiemi i księstwem oświęcimskiem, volume II, Stary Sącz, page 342:


oczywiście

Polish: oczywiście

Silesian: ôczywiście

/ɔt͡ʃʲɨviɕt͡ɕɛ/

/ɔt͡ʃʲɨviɕt͡ɕɛ/

From oczwisty + -ie. First attested in 1432.

Jacom vpomionąl pana Pyotra Obrzyczkyego sam oczwyscze, aby *miyą viprawyl od Zydowky

1959 [1432], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1536, Poznań:

(attested in Greater Poland) personally, oneself, in the flesh

Przyaczyelem szobye nye lycz, ktory czye oczywysczye chwaly (amicum non reputes, qui te praesentem laudat)

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLIII:

Oczwysczie ad [v]isa (quasi qui apprehendit umbram et persequitur ventum, sic et qui attendit ad visa mendacia Ecclus 34, 2)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 8:


słońce

Polish: słońce

Silesian: słōńce

desc

→ Old Ruthenian: слонце (slonce), слунцо (slunco)

Inherited from Proto-Slavic *sъ̏lnьce. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Spadl iest ogen y ne widzeli sø sluncza (solem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 57, 8:

Zavyeszywschy sząd na promyenyv slonecznym y czągnąl za sobą sloncze (solem) yako povroz s tym vyądrem

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 128:

Nasch rozum..., dogela slunczem nyebyeskim nye gest oswyeczon, niczss duschnego nye wydzi

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 243:

Gidøczi slvzicz czvdzim bogom..., tocz iest slvnczv (solem) y myeszøczv

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 3:

Potym ona drzewa rzymska, ktoresch szye szvany sloncze y myeszyądz (arbores solis atque lunae), davaly odpovyedanye lyvdv pospolnemv vtenczass

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 74:

(attested in Lesser Poland) Sun (Earth's star)

W slunczi (in sole) poloszil przebytek swoy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 18, 5:

(attested in Lesser Poland) sun (sunny place, place receiving sunshine)

Od gorøczosczy sloncza pragnyecze pycz

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 362:


robota

Polish: robota

Silesian: robota

Inherited from Proto-Slavic *orbota. By surface analysis, robić + -ota. First attested in the 14th century.

Gakocz vibiragø mødrzy ludze dobre rzemeslniky ku robocze sicut eligi solent artifices ad operandum

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 154b:

(attested in Lesser Poland) work; physical labor (act of working)

Suknya myal chytrey roboty, ktorąsch yemv byla dzyevycza Marya vtkala (fuit inconsutilis tunica, subtili arte facta per Mariam opere textili)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 159:

Tribulacio tua trud, robotha

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 158:

Jako ja nye pobral Janovy robothi, slowye chrostv, gwalthem, czsso Nicolaus kmetho rambyl

1950 [1456], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 997, Warsaw:

(attested in Maspvoa) work (result or product of work)

Jakom ya nye kazal ssobye kmeczem gych robycz gwaltem anym gych vmnyeschil w robothach yako pol kopy

1950 [1487], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1615, Warsaw:

Nye szegnalem Sczepana sz robothi gego, gegdy ogrodek grodzyl dla vzithkv sszwoyego

1950 [1472], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2968, Warsaw:

Pomnys, czosz... *slvbovela, gdis se dyabla *odrzekale, zle robothi, zlego *dzela, thos wsythko *przestapovela

1949, “Skarga umierającego. Woronczak Jerzy, Skarga umierającego. Ze studiów nad rękopisem nr 2 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu”, in Bolesław Erzepki, editor, Sobótk, page 58:

Kto szye podeymye czesznego vrzadv, ... ten mvsy myecz robotha y troszką (hic labores et curas habere opportet), aby ten vrzad dobrze y czeszno dzyerzal

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 93, 4:

Jakom ya nye wrzuczyl sza gwaltem... w dzerzawa... anym przyczyskal kmyeczy yego ku robocze

1950 [1498], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1808, Warsaw:

(attested in Masovia) serfdom labor for a feudal lord

Pomnyczye na ten to dzen, w ktoriszczye wyszly s Egipta a z domu roboti (de domo servitutis)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 13, 3:


sto

Inherited from Proto-Slavic *sъto. First attested in the 13th century.


sto

Polish: sto

Silesian: sto


ku

Polish: ku

Silesian: ku

Inherited from Proto-Slavic *kъ(n). First attested in the first half of the 14th century.

used datively, used to indicate the target or recipient of an action; to

Jacom ya byl ku temu yednanyu natenczasz, yakom smowil sz Janem

1950 [1446], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 591, Warsaw:

in terms of accompanying circumstances; at


bagno

Silesian: bagno

Polish: bagno

Inherited from Proto-Slavic *bagno. First attested in 1426.

Wsczyøgny røkøø swø nad rzekamy... y nad bagny (super fluvios... et paludes)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 5:

Limus est terra humida et tenosa proprie leym bągno

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 75v:

Bagno tamariscus

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2813:

Bagno gramen album

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 885:

Eriophorum vaginatum
Eriophorum vaginatum#Translingual

hare's-tail cottongrass (Eriophorum vaginatum)

Bagno vel orosz mirica

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 9:

Mirica bagno vel *orosz

XV p. post., Wokabularz petersburski II, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.XVI.12, page 9:

Calluna vulgaris
Calluna vulgaris#Translingual

Adde herbam dictam in vulgari bagno

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume LIII, Krakow, page 63:


babka

Polish: babka

Silesian: babka

Inherited from Proto-Slavic *babъka. By surface analysis, baba + -ka. First attested in the second half of the 14th century.

Byesdrowsco przipadlo na Lesczinø babkø

1902 [1407], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 323:

(attested in Greater Poland) diminutive of baba (“grandma, parent's mother”)

Ioseph podluk obyczaga neuesczego ku ge porodzenu gestcy on byl due bapcze veszual

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4a:

(attested in Lesser Poland) diminutive of baba (“midwife”)

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 1:

Pliades sunt stelle pluviales vlg. bapky quoddam signum celeste

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 102r:

(attested in Greater Poland, in the plural, astronomy) diminutive of baba (“Pleiades”)

Babka arnoglossa, plantago minor

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2456:

Plantago major
Plantago major#Translingual

Plantago lanceolata
Plantago lanceolata#Translingual

plantain; greater plantain (Plantago major)

Kosmata babka auriculus leporis, plantago media

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5042:

Babka citharia, plantago

1450, rkps Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. KP 224., Uście Solne, Lviv:

(attested in Greater Poland, Southern Borderlands) The meaning of this term is uncertain.

attested in Greater Poland; Southern Borderlands; attested in Greater Poland; Southern Borderlands

Babka arnoglossa, plantago maior

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5040:

Plantago […] est quedam herba multum vtilis Et dicitur a planta eo quod adheret terre vlg. babka

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 188r:

Plantago babka

XV p. post., Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 8:

Citharia est quedam herba que alio nomine dicitur plantago babka

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 40v:

Citaria babka

XV p. post., Wokabularz petersburski IV, esarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.I.401, page 11:


telega

Polish: telega

Borrowed from Old Ruthenian телѣга (telěha) First attested in 1480.

bor+

Quia ipse non dedit magnum currum salis al. telega

1868 [1480], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVIII, page 200:

telega (simple four-wheeled Russian cart without springs)


pud

Polish: pud

Borrowed from Old East Slavic пудъ (pudŭ). First attested in 1390.

Ecclesiae nostrae cathedrali Vilnensi... duodecim talenta cerae, pud dicta..., damus

1932-1939 [1390], Jan Fijałek, Władysław Semkowicz, editors, Codex diplomaticus ecclesiae cathedralis necnon dioeceseos Vilnensis. Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji wileńskiej, volume I, page 31:

pood (unit of mass rounded off to 16 kg)


-i

Polish: -i

forms adjectives from nouns, usually possessive


forma

Polish: forma
→ Kashubian: fòrma

Silesian: forma

Learned borrowing from Latin fōrma. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Pokazal szye byl (sc. szatan) ve czlovyeczym vyobrazenyv... Vyerzycz tesch temv mamy, yze byl przyąl czlovyeka formą na szye (credendus est autem diabolus hominis assumpsisse formam), v ktorey by mogl boga vznacz albo szye s nym vmovycz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 198:

[S]wyrzchowanego boga laska, gensze... koneczna moc vszmerzil gesc, w forme [...] obynyono gesc. Druga rzecz gesc, isze [...] [obi]nyony wszistki rzeczi w formø sluszeb[ną]

1922 [End of the 14th century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 232:

Vstawyami czlonky nyzey popyssane pot thąn formąn, yako sąn nyzey (articulos statuimus... sub hac forma, quae sequitur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 106:

(attested in Masovia) verbal formula (set way of saying something)


glan

Polish: glon

Inherited from Proto-Slavic *glěnь. First attested in the end of the 15th century.

Sed, heu, multi sunt peccatores, qui se abscondunt in squalore, w glanye, immundicie

1968 [End of the 15th century], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 73:


-e

Polish: -e

forms neuter nouns denoting a place, typically from a prepositional phrase

forms adverbs from adjectives, causes softening


agat

Polish: agat

Borrowed from Middle High German agat. First attested in 1399.

Lapidem, videlicet agathem

1877-1999 [1399], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume III, Greater Poland, page 730:

(attested in Greater Poland) (mineralogy) agate


aj

Polish: aj

Silesian: aj

Natural expression. First attested in the 14th century.

onomatopoeic

Natural expression

Noscze richlo ganbø swoiø, giszto molwø mne: ay ey (ferant confestim confusionem suam, qui dicunt mihi: euge, euge)!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 39, 21:

(attested in Lesser Poland) oh!, whoa! (used as a reaction to an unexpected and unpleasant event or sensation)


nad

Polish: nad

Silesian: nad

Inherited from Proto-Slavic *nadъ. First attested in the 14th century.

denotes location; above, over [with instrumental]

denotes location; near, close to [with instrumental]

denotes time; just before [with instrumental]

denotes cause; because of [with instrumental]

denotes position in comparison; over, more than [with instrumental or accusative]

with a reduplicated noun, expresses superlative nature; of [with instrumental]

denotes subject of power; above [with instrumental]

denotes subject of someones thoughts or actions in relation to, vis-a-vis [with instrumental]

denotes motion; to above, to over [with accusative]


kto

kto (nominative singular)
kogo (genitive singular)
komu (dative singular)
kogo (accusative singular)
kim (instrumental singular)
kim (locative singular)

Polish: kto

Silesian: fto

Inherited from Proto-Slavic *kъto. First attested in the 14th century.

Kto (quis) nasz gospodzin iest?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 11, 4:

Zkarbi, a ne we, komu zgromadzi ie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 38, 10:

(interrogative, attested in Lesser Poland) who

Tedi wogewoda rzekl: Ya ne skaszuya, ale mne sza tako uidzi, bi kto mogl goscza sbicz lati, kto ne ma dzedziczstwa v szemi

1959 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 187, Poznań:

Począly ygracz kazdy svoye ygra, ktora szye komv vydzala

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 125:

(indefinite, attested in Greater Poland) someone; anyone

Jako to *swathczo, esze... kmecz ne wczinil gwalthu... ani kogo ranil

1959 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 360, Poznań:

Tedy Pyotr nye mayącz swiatkow rzekl, ysz swiathkowie są zmarly: Nye mam kym doswyatczycz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 22:

(in a negated clause, attested in Greater Poland, Lesser Poland) no one, nobody

Kto (qui) miluie pene psalmowe vstawiczne, ne mosze grzecha strogicz

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page I Prol 13:

Kogo podle szebe ma, tego s rzeczø nagaba

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 66:

Ktocz ge chcze szobe zachowacz, bødø gy wszytky milowacz

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 80:

(relative, somewhat indefinite, attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) who; someone

Konye gych podkomorzemv przerzeczonemv, pod kym bydlą, mayą bicz przidani dla vyni

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 7:

Bo Egipskye, kto (quos) nynye wydzyczye, ondzye wyøczey gich nye uszrzyczye na wyeky

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 13:

(relative, adjectival, Masovia) who, which, what


strata

Polish: strata

Silesian: strata

Deverbal from stracić. First attested in the 14th century.

Genz wyplaczuge ze ztraty (redimit de interitu) ziwot twoy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 102, 4:

(attested in Lesser Poland) doom; destruction


ob-

ob- + ić → obić

prefix added to verbs to mean surrounding, around

ob- + mówić → obmówić

prefix added to verbs with various meanings


czwartek

zlw-opl-noun

czwartek m inan (related adjective czwartkowy)

Polish: czwartek

Silesian: sztwŏrtek

Inherited from Proto-Slavic *četvьrtъkъ. By surface analysis, czwarty + -ek. First attested in the 15th century.

We czwartek o dwu sinu obu syostr panny Mariey (sc. modlitwa)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 53a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) Thursday


piątek

piątek m inan (related adjective piątkowy)

Polish: piątek

Silesian: piōntek

Inherited from Proto-Slavic *pętъkъ. By surface analysis, piąty + -ek. First attested in 1402.

Przez wszytek rok kolzdy pyątek mayą posczyczi (sexta feria totius anni ieiunium celebrent)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 712:


sens

Polish: sens

Silesian: sens, syns

Learned borrowing from Latin sensus. First attested in 1461–1467.

In verbo proposito proponitur fides nostra quoad articulum resurectionis probata per sensum, doswyathczona przesz sens, rata per consensum

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 349r:


asi

Inherited from Proto-Slavic *asi. First attested in the 14th century.

Suøta Katerina... ne meskacy iesc stala, ue zlem ne lezala, asy y ty <...jeż są> v blødnem stadle lezaly, ty iesc suoiø naukø otuodila.

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 39: