dostać

Polish: dostać

Silesian: dostać

From do- + stać (“to stand”). First attested in the fifteenth century.

Ale isze gest sebranye wyelyke lyvda, a czas zimni gest, a nye mozem mi nyedostateczny dostacz (quoniam multitudo magna est et tempus hybernum, et non possumus insubsidiati stare), a ten vzitek nye moze syø skonacz w genem dnyv any we dwu

1930 [c. 1455], “II Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 11:

to keep standing; to remain, to last, to outlast, to withstand


pragnąć

Polish: pragnąć

Silesian: pragnōńć

desc

→ Old Ruthenian: пра́гнути (práhnuti), прꙗ́гнути (prjáhnuti)

Belarusian: пра́гнуць (práhnucʹ), пря́гнуць (prjáhnucʹ)

Ukrainian: пра́гнути (práhnuty)

Inherited from Proto-Slavic *pragnǫti. First attested in the 15th century.

Tesz sya davam vynyen..., yszem... pragnvczego nye napoyl

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 3:

Sitire id est potum desiderare dursten pragnacz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 126v:

Sitibundus […] id est siti plenus durstig pragnący

(attested in Greater Poland) to be thirsty (to suffer from negative effects from not having enough water)

Slonycze tho iest Jesus mily, kthorego oyczowye pragnaly

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 65a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to want, to desire


domowa

Deverbal from domówić. First attested in 1466.

Qualibus eloquis, gl. argumentis domowamy, concluserunt zamkly rzecz

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 25:

(attested in Sieradz-Łęczyca) conclusion to one's statement


-óg

Polish: -óg

pir (“fest, party”) → pirog (“type of pie”)

twarz (“creation”) → twaróg (“quark”)

(no longer productive) denominal, forming attributive nouns

ostry (“sharp”) → ostróg (“spike”)

(no longer productive) deadjectival, forming attributive nouns


nieco

Inherited from Proto-Slavic *něčьso. By surface analysis, nie- + co. First attested in the 15th century.

By mya chczalą trocha slvchacz, chczalbych czya nyeczo pytacz

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 296:

Day nam vczucz nyeczo thwey mąky

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 64a:

A then tho vybiracz, gdy zbyerze nyeczo pyenyądzy (qui pecuniam huiusmodi colligat)..., thy tho pyenyądze ma rozdzyelaczi... myedzy braczyą

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 718:

A dlatego on (sc. Jesus) byl kraszy, bo byl nyeczo rumyon od sloncza (in eo sol rubedinem modicam paravit)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 148:

(attested in Masovia, Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) some, a little [with genitive ‘of what’]

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

Nye w czem nonnihil

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 349:


nieco

Polish: nieco

Silesian: niyco

Chczalbym vam nyeczo povyedzyecz, czo by bylo vam uszytheczno

1853 [Middle of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 35:

Od Nazareth mosze nyeczo dobrego bycz (a Nazareth potest aliquid boni esse Jo 1, 46)?

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 302:

(attested in Masovia) something; anything [with genitive]


wysoko

Polish: wysoko

Silesian: wysoko

From wysoki + -o. First attested in the fifteenth century.
Compare Old Czech vysoko and Old Slovak vysoko.

Pan bog wasz, on gest bog na nyebye viszoko (in caelo sursum), a na zemi nisko

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 11:

Eze Potrek po rosdzelenu potnosl wiszey grobley

1876-1929 [1402], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 205:

high, above (in a high position) [with genitive ‘above what’]

In alta wyszoko (palpebrae eius in alta surrectae Prov 30, 13)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 141:

(attested in Greater Poland) highly, above (arrogantly)

In altum defixi wyszoko (verba sapientium... quasi clavi in altum defixi Eccles 12, 11)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 145:

(attested in Greater Poland) mistranslation of Latin in altum (“deep”)


rozmowny

Polish: rozmowny

From rozmowa + -ny. First attested in 1451.

Rosmownich pyercz disertorum causidicorum

1874-1891 [1451], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 41:


kusić

Polish: kusić

Inherited from Proto-Slavic *kusiti, from Gothic 𐌺𐌰𐌿𐍃𐌾𐌰𐌽 (kausjan), from Proto-Germanic *kauzijaną.

Kusili sø me (tentaverunt me), posmewali se mne posmewanim

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 34, 19:

(attested in Lesser Poland) to put to the test, to prove; to test, to try

Tedy vyedzyon yesth Ihus na pvszczą, aby byl kvszon od dyabla (ut tentaretur a diabolo Mat 4, 1)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 300:

(transitive, attested in Masovia) to tempt

Kuszøcz vkusylem (gustans gustavi)... malyvtko myodu

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 34:

to taste (to sample the flavor of something)

Kvszyczye pysma (scrutamini Scripturas Jo 5, 39), yze v nych nadzyevaczye szye zyvoth myecz a thy pysma szą, ktore o mmye davayą svyadecztwo

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 261:

Non leuabit gens contra gentem gladium, nec exercebuntur vltra ad prelium, any sze kuszycz daley bądą ku boyv (Is 2, 4)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 253:


przerwa

Polish: przerwa

Silesian: przerwa

Deverbal from przerwać. First attested in 1447.

A granitie, quae stat circa fluvium..., transierunt per fluvium et vadunt... usque ad viam, quae vadit superius... fossae al. nad przerwą

1887 [1447], Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 1, 1366-1506, volume II, Lviv, page 177:


skon

>? Polish: skon (archaic)

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Cristus czyelne rozgodzyw scony y czlowyeku naukę dal

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 93 arg:


stawać

Polish: stawać

Silesian: stŏwać

Inherited from Proto-Slavic *stavati. By surface analysis, stać + -wać. First attested in the.

Nyechay Dauid stawa przede mnø (stet David in conspectu meo), bo nalyazl myloscz przed mima oczima

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 22:

Yaco tego wolu Barthlomey sø yøl, thso my w sødze stawal nan

1920 [1411], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1596, Płońsk:

Jako my tho vgyednaly Jacvba... o poswy, kthoremys go byla poswala... y na nyesz rok stala a nye myalasz sthavacz

1950 [1494], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1767a, Warsaw:

(attested in Masovia) to be present at the appointed date and place to participate in a court hearing as a party

Defecisse, gl. destituisse stawacz, uides sub nimio pondere

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 11:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to weaken (to lose strength, power, or value)

A gdy nye stavalo vyno (deficiente vino Jo 2, 3), rzekla mathka Ihuseva

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 303:

Gdy czlowyek szbyezy sz myasztha, kthorykolwyek pyrwey z zalobą... gymyenye zaszthanye, then pyrwey weszmye za szwoy dlug, a pothym drugy..., a pothym trzeczy, a thako koszdy..., poko gymyenya szthawa (tamdiu quantum de bonis profugi superesse poterit)

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 58:

(intransitive or impersonal, attested in Masovia, Greater Poland) to suffice; to be available

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland


łabęć

Polish: łabędź

Silesian: łabōnt

Labancz cignus

1874-1891 [1441], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 268:

Labancz, que olorem seu cignum album in campo rubeo defert

1931 [Second half of the 15th century], Jan Długosz, edited by Marian Friedberg, Klejnoty Długoszowe, Krakow, page 64:


trzydzieści

Polish: trzydzieści

Silesian: trzidzieści

Inherited from Proto-Slavic *tri desęti. By surface analysis, univerbation of trzy + dziesięć. First attested in the 14th century.


dziewięćdziesiąt

Polish: dziewięćdziesiąt

Silesian: dziewiyńćdziesiōnt

/d͡ʑɛvjæ̃d͡ʑd͡ʑɛɕɑ̃t/

/d͡ʑɛvjæ̃d͡ʑd͡ʑɛɕɑ̃t/

Inherited from Proto-Slavic *devętь desęti. By surface analysis, univerbation of dziewięć + dziesiąt. First attested in the 15th century.

surf

Potem Enos bil w dzewyøczydzeszyøt leczyech (vixit vero Enos nonaginta annis) y myal syna

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 9:


pięćdziesiąt

/pjæ̃d͡ʑd͡ʑɛɕɑ̃t/

/pjæ̃d͡ʑd͡ʑɛɕɑ̃t/

Inherited from Proto-Slavic *pętь desęti. By surface analysis, univerbation of pięć + dziesięć. First attested in the 14th century.


pięćdziesiąt

Polish: pięćdziesiąt

Silesian: piyńdziesiōnt

/pjæ̃d͡ʑd͡ʑɛɕɑ̃t/

/pjæ̃d͡ʑd͡ʑɛɕɑ̃t/

(law) judicial pecuniary penalty, originally 15 grzywnas, later with a much lower real value


osiemdziesiąt

Polish: osiemdziesiąt

Silesian: ôziymdziesiōnt

/ɔɕɛ(ː)md͡ʑɛɕɑ̃t/

/ɔɕɛmd͡ʑɛɕɑ̃t/

/ɔɕemd͡ʑɛɕɑ̃t/

Inherited from Proto-Slavic *osmь desęti. By surface analysis, univerbation of osiem + dziesiąt. First attested in the 14th century.


czterdzieści

Polish: czterdzieści

Silesian: sztyrdzieści

/t͡ʃʲtɛrd͡ʑɛɕt͡ɕi/

/t͡ʃʲtɛrd͡ʑɛɕt͡ɕi/

Inherited from Proto-Slavic *čьtyre desęti. By surface analysis, univerbation of cztery + dzieści. First attested in the 14th century.


otrzymać

zlw-opl-verb

otrzymać pf (imperfective otrzymawać or otrzymować)

otrzymawać (imperfective)
otrzymować (imperfective)

desctree

Polish: otrzymać
→ Belarusian: атрыма́ць (atrymácʹ)
→ Ukrainian: отри́мати (otrýmaty)

Silesian: ôtrzimać

From o- + trzymać. First attested in the 14th century.

Pres ti dari milosc sina deuicego moze (sc. człowiek) otrimach

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dr 4:

Syostry, gdyby byly za masz wydany, dzerszawy abo gymyenye otrzymayą (valeant possidere)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 53:

(attested in Lesser Poland) to receive, to obtain; to get


spowiednik

spowiednik m animacy unattested (canonical)

Polish: spowiednik

From spowiedzieć + -nik. First attested in 1454.

O, day tho yemu, vyelky panye, na proszba y zasluga thwego milego spovyednyka Iarnoltha!

1877-1881 [1454], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 323:


pewny

Polish: pewny

Silesian: pewny

Inherited from Proto-Slavic *pъvьnъ. By surface analysis, pwa + -ny. First attested in 1425.

Tedy rzekla stara pany, gey mathka: Panye gosczv, nye szmaczy szye, y vczynyla mv pewne szlubyenye

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 57, 2:

A gdyby ten czlek, czo dobyl tego gymyenya, byl goscz albo taky myesczanyn nasz, y[s]chby nye byl pewny, tako ysz gdyby on czlek zaszyą do domu przyszedl, iszby nye wyedzyal, gdzye onego naydz, czo yego gymyenya dobyl

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 121:

Esszye wemy..., essze J[an] *wssel w Potra... trzy grzywny y ossmsset pewnich *panyadzy

1915 [1425], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Lublin, page 538:

Qui cum in forma dei esset yenze Xpus Ihus w pewney gistnosczi bil boga oczcza (Phil 2, 6)

1968 [End of the fifteenth century], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 51:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) certain (particular and definite, but unspecified or unnamed)

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

Otho ya, czlovyek tvoy, przystapvya do syna tvego yako nyemoczny do lekarza pewnego

1880-1894 [End of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 151:

To yest bylo pevne vkazanye (hoc enim est verum experimentum) smarthvychvstanya

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 296:

Yako kto wzyal pevne lyekarstwo (sicut quis accepta efficaci medicina), badzye vzdrowyon

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 189:

Thi tho stroni chczancz kv konczv zgodi... przycz, w nas dobrowolnye a s pewnego wyedzenya (ex certa scientia) o czlonki nyzey polozone... spvsczyli... iako w iadnacza..., abychom mogli... na thi czlonki virzecz, vfalycz a skazacz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 3:

O krzyzv szwyethy... thy yesz pewna nadzyeya nasza!

1882 [End of the fifteenth century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 290:

Pewna sana

1968 [End of the fifteenth century], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 92:

(attested in Masovia, Lesser Poland) certain (established, unchanging)

Securum, pewne, accessum habes, o homo, ad deum patrem

1956 [Middle of the fifteenth centeury], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 29r:

(attested in Silesia) safe, not in danger

Przydze tho, czo gest pewne, wyproznyono będze, czo gest nyepewne cum autem venerit, quod perfectum est, euacuabitur, quod ex parte est (I Cor 13, 10)

1880-1894 [Middle of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 71:

(attested in Southern Borderlands) perfect, ideal

V mego oblvbyencza zawzdy yest pewne pyenye y vyeszyelye (semper est in atrio sponsi mei plenum tripudium et gaudium)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 25:


choć

Clipping of chocia from frequent use. First attested in the 15th century.

Jakokoly stary obyczay dawnego prawa bandze odmyenyon w lepsy obyczay, tako wszdy ma szye szostacz, czo szandzono starym obyczągem, chocz any woyth ten s tymy obyczaymy ku prawu nye przyszągl

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 360:


choć

Polish: choć

Silesian: choć

Ustawiami..., ys ieslizebi... ziemianyn... smialbi moczą a gwalthem... dom cziykolwie nayachacz..., a chocz thes ieslibi rzeczy gospodarskie... pobral..., uthracza czescz

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 272:


oszczep

Polish: oszczep

Inherited from Proto-Slavic *o(b)ščepъ. First attested in the 15th century.

Y dal Ioyada, kaplan, centurionom osczepi y tarcze krolya Dauidowi

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 9:

javelin (light spear thrown with the hand and used as a weapon)

Oscep canipulus

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 29:


stracić

zlw-opl-verb

stracić pf (imperfective stracać or tracić)

stracać (imperfective)
tracić (imperfective)

Polish: stracić

Silesian: stracić

From s- + tracić. First attested in 1396.

O then kon straczil Janus swoy kon

1967 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 79, Kościan:

Ne pozandag... rzeczy przes prawa yego, bj ne straczyl milosercza mogego

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume V, number 1:

Libera, id est priuata straczona

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 46:

(attested in Greater Poland) to lose (to become deprived of; to lose ownership of; to suffer the loss of)

Naklad czlowyeku bez myary strawnemu straczony gest (perditus est)

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XXXIX:

Yako Nyemyr nye myal nygdi dzeczancza w opyecanyv any mu straczil czterdzesczy grziwen

1960 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 641, Pyzdry:

Vykupicze vy svoga mastha..., prestho iszescze vy szobe krolefstwo nebeske stracily

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 182a:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) to waste, to squander

Takyesz vczinisz... o wselkey rzeczi brata twego, ktora bi syø straczila (quae perierit) a ty yø nalasl

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 3:

Mnye oczekowali grzesznyczi, abi straczili mie (ut perderent me Psal 118, 95)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 35a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to waste (to exterminate, to kill, to deprive of life)

Nam se perdere quodam modo, bo thako sze straczycz nyekako, tanquam non esse et omnino non sentire seipsum et a semetipso alienari, celestis est conuersacionis non humane affectionis

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 279:

(reflexive with się) to lose consciousness

Iaco mne Msciszek straczil swø westczø pøcz *grziwwen

1920 [1403], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 260, Płońsk:

(law, attested in Masovia) to lose a case in court, to lose something as a result of a court judgment


pluć

Polish: pluć

Plvcz spuere

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 67:

Tą swą nocz policzkowan, plwan, nądzon do swatha

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 229:

Począly yemu okropne polyczky davacz... lycze pluyącz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 730:

Przed Yeszuszem klyakaly ryczyrze nyewyerny, s nyego szya nasmyewaly, na oblyczye plwaly

1880-1894 [End of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Gniezno, Warsaw, page 145:

Stanyslaw Mikolaya pirwe ranil, nisz mu rani dal, any go Mikolay skody bral, any wen pywala, any go mąnczil

1876-1929 [1410], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 210:

+obj

na (+ accusative) w (+ accusative) ‘at whom’ along with accusative ‘what’

(attested in Greater Poland, Masovia) to spit (to evacuate saliva, sometimes as a sign of contempt) [with na (+ accusative) or w (+ accusative) ‘at whom’, along with accusative ‘what’]


inaczej

Polish: inaczej

Silesian: inaczyj

Comparative of inako, from Proto-Slavic *jьnako. First attested in the fifteenth century.

(G)dy syą komv smyercz przyda kromye przycziny, tho gest, yszby syą vtlukl abo vtonąl, abo kakole gynaczey (aut alio quovis modo, Sul 41: ktorimkole gynszim obiczayem), tedy chczemy, aby o takyego czlowieka nygedna pomowa any szaloba byla

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 31:

Odpovyedzenye mylego Iesusza svoyey myley mathcze..., yze czlovyeka nye chczyal odkupycz ynaczey svą szmyerczv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 500:

Secus id est proprie iuxta vel aliter andersz gynączey

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 122v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) otherwise, differently; in a different way

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Tego ya wam dobrze dowyerzam, ysz vy nye vczynyczye gynaczey, nyszly yako gyesth prawo

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 65:

(attested in Greater Poland) differently than

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Greater Poland; attested in Greater Poland


wkrótce

Polish: wkrótce

Polish: wkrōtce

Univerbation of w + krótce. First attested in 1448–1450.

Gdysz slodzeystwa... przes slostnyky... skrytha bywayą, thako ysz snaymoscz grzecha wkrothcze (in brevi,) nye moze bycz wsyawyona

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 53:


jeno

Gedz, bylecz szø gedno chczalo

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 73:

Bylo przykazano v starem zakonye, yze myely to yagnya yescz..., stoyącz y dzyerzacz kye v rąkv, yakoby yedno poskoczycz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 533:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) only, merely, just

Zaprzisyøgam cyø, abi my nye mowyl, gedno czso prawdzywego gest (non loquaris..., nisi quod verum est), w gymyø bosze

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 16:

Iaco *Choyensczi ne przecz [ne] sabil Waldowskego, yeno przeto, ysz mu dal brata obesicz

1902 [1404], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 230:

Jaco ginego dnya nye dayal, ieno umowyoni

1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 7373:

A nixecz ginsego thamo ne szøcz ony bily nalesly, gedno pełen grob manny bose

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 181b:

Jaco to swaczimi, is Micolay ginako ne røczil Czaslawoui za Staska, yedno gi pred *preczele przivescz

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 358, Poznań:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) as soon as, unless only


jeno

Polish: jeno

Bocz panami stogy weszele, ... i oth nich wszytkø dobrocz mami, gedno na to szamy dbaymy

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 88:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) but at least

Iaco Yan Oleszski swey szestrze niczs wanczey ne vinowath, yedno to, czso yey obranczil

1902 [1404], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 219:

Iaco Ian ne ranczil za kmecza niczsz daley, yedno do Buku

1902 [1408], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 358:

(attested in Greater Poland) Denotes maximums in comparisons; as

A chocz gest ogon, gedno pamøcz smercy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 137b:

Azalyby nye mogl bycz zbavyon rodzay czlovyeczy, yedno eszby ty czyrpyal (non potest genus hominum aliter salvari, nisi te oporteat ab impiis necari)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 167:

(attested in Lesser Poland) if not; unless

Bog... yethno mv drzewo zakasal, by go ophszeyky nye rvszal, ... rzeknacz yemv: Gyethno ruszych, tedy pewno vmrzecz mvszysz

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 131:

(attested in Masovia) if at least; if ... just

Gedno ysze zakon twoy myslene moge gest, tegdy snadz zghynal bych (nisi quod lex tua meditatio mea est, tunc forte periissem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 92:

Gyedno przyszla zona gyego, a scz[ą]glą rąka do nyego, esz gyey w rąka wpathl lyst

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 233:


mniejszy

Polish: mniejszy

Silesian: myńszy

/mɲɛ(ː)ʃʲɨː/

From Proto-Slavic *mьňьjь + -szy. First attested in the 14th century.


cudo

Polish: cudo

Inherited from Proto-Slavic *čùdo with Mazuration. First attested in the 14th century.

Pismo togo croleuicha... naziua crolem luda zidowskego... w yego ucesnem uelikih chud cyneny

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 25:

Mateus, Marcus, Lucas, Joannes... niektore cuda i dziwy opuścili (obmittentes virtutes et miracula)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 172:

Poloszil... znamona swoia y czuda swoia (posuit... signa sua et prodigia sua) w polu Taneos

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 48:

Jeden s tych krolow [widział] strozą chował w domu..., a gdyż juże... sniosł jajca, tedy wielikie cudo stało sie s tych jajec (monstrum exit ab ovis), bo z jednego wyskoczył lew, a z drugiego baran

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 72:


mowa

Polish: mowa

Silesian: mŏwa

Inherited from Proto-Slavic *mъlva. First attested in the 14th century.

Moua vasa a dary vase sø my gako proch verba uestra venti sunt et promissiones pluuie

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 70b:

(attested in Lesser Poland) speech (that which is said)

Vela mova multiloquium

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 321:

A gdisz przemilczali kxyøzøta woyski, dokonayøcz swø mowø (finem loquendi fecerint), tedi giich kaszdi zastøp swoy kv boyv sposoby

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 9,20:

Slawy[ę]thna mowa rethoricus sermo

1885-2024 [1488–1489], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 39:

speech (formal session of speaking, especially a long oral message given publicly by one person)

In sermone w poschelstwye, w mowye (ecce vir dei venit de Iuda in sermone domini in Bethel III Reg 13, 1)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 44:

Lachowie, Niemczowie, fschiczci iązikowie, wøtpicze-li w mowie..., Wikleph prawdą powie

1449, Gałka Jędrzej z Dobczyna (Dobszyna), Pieśń o Wiklefie, Głogówek, line 3:

Pospolite movy commune proverbium

1876-1929 [Fifteenth century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XII, Murzynowo, page 145:

Slepem wzrok vraczass, nyemym mova (mutis das loquelam)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 226:

Bo yego (sc. Jesusa) tez any po movye poznaly, bo ych sluch y vzrok vzdzyerzal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 632:

Laczynska mową Latinicum

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 46:

(attested in Greater Poland) speech; language (body of words, and set of methods of combining them (called a grammar), understood by a community and used as a form of communication)

Ita quod eius fama, yse one moua y slavøthnoscz, ubique volabat, slynøla gest

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 153b:

Per infamiam et bonam famam przesz nyeslawa, slawnocz mowy, przeszlorzeczonye (leg. przez złorzeczenie? II Cor 6, 8)

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, Radom, page 351:

(attested in Lesser Poland, Masovia) fame


barwinek

barwinek m animacy unattested (canonical)

desctree

Polish: barwinek
→ Middle Russian: барвинка (barvinka)
Russian: барви́нок (barvínok), барвено́к (barvenók)
→ Old Ruthenian: барви́нокъ (barvínok)
Belarusian: барве́нак (barvjénak), барві́нок (barvínok)
Carpathian Rusyn: барві́нок (barvínok)
Ukrainian: барві́нок (barvínok); барвенок (barvenok), барвинок (barvynok), бірві́н (birvín), бараві́нок (baravínok), бервинок (bervynok), бервінок (bervinok) (dialectal)

Silesian: balwinek

Borrowed from Old Czech barvinek. First attested in 1419.

Barvynek semperviua, peruenta

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5199:


otworzyć

zlw-opl-verb

otworzyć pf (imperfective otwierać or otwarzać)

otwierać (imperfective)
otwarzać (imperfective)

Polish: otworzyć

Silesian: ôtworzić

Inherited from Proto-Slavic *otъvoriti. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

A gdisz bilo po [d]trzydzeszczy dny, otworzil Noe ok[o]no (aperiens Noe fenestram), ges to bil w korabyu vczynyl, a wipuszczyl gawrona

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 6:

Chczemy, aby przerzeczone kszągy wyelkego wyecza y dzeye poth zamkem trzech klvczow oththychmyasth chowany, kthorich klvczow sządza geden a drvgy pothsządek... mayą myecz y chowacz, any slvsza genemv przes drvgych przerzeczony zamek othworzicz (clausuram praedictam aperire)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 78:

Grob otworzoni (sepulcrum patens) iest gich gardlo

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 11:

Bødzesz przeklyøti na szemy, istocz gest otworzyla swa vsta (quae aperuit os suum) a przyyøla krew brata twego

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 11:

Y dany są yemv kszyagy Ysayasza proroka. A gdy odphorzyl kszyagy (ut revolvit librum Luc 4, 17), nalyasl myescze, gdzye napysano bylo

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 307:

(attested in Masovia, Lesser Poland) to open (to make something accessible or allow for passage by moving from a shut position)

Naclonø w podobenstwo vcho moie, otworzø w szaltarzu poloszene moie (aperiam in psalterio propositionem meam)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 48, 4:

(attested in Lesser Poland) to open; to reveal; to explain

Otworzili sø na mø vsta swoia (aperuerunt super me os suum) iaco lew chwataiøcy y riczøcy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 13:

Otworzta syø, proszø, oczi twoy (aperiantur... oculi tui) a vszi twoy posluchayta ku modlytwye

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 40:

(attested in Lesser Poland) to open (of body parts, to make open)

Onemal iesm y ne otworzil iesm (obmutui et non aperui) vst mogich, bo ies ti kazal

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 38, 13:

Otworzø szø oczy wasze (aperientur oculi vestri) a bødzeczye iako bogowye wyedzøcz dobre i zle

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 5:

Ait: Effeta, *otworcze są, quod est adaperire. Et statim aperte sunt, otworzili [sie ?] aures eius (Marc 7, 34. 35)

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 74:

(figuratively, attested in Krakow) to open (to give or restore i.e. mouth, eyes, ears functionality)


łuna

Polish: łuna

Stolecz iego... iaco luna (sicut luna, Puł: myeszyøcz) przezpeczna ne weky

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 88, 36:

Slavi splendorem lunae in nocte lucentis luna appellant

1864 [1250], August Bielowski, editor, Monumenta Poloniae Historica. Pomniki Dziejowe Polski, volume II, page 480:

The Slavs call the brightness of the moon shining in the night łuna


banita

Polish: banita

Borrowed from Old French bannit. First attested in c. 1500.

Banita proscriptus

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 355:


zamówienie

Polish: zamówienie

From zamówić + -enie. First attested in 1409.

Ysz Paszcowe zamowenw trzy latha mynaly a *Mycolaw go o tho prawe[m] ne gabal

1981 [1409], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V., B. Roty konińskie, s. 275-533, number 255, Konin:

(attested in Greater Poland) promise to do something


-nica

Polish: -nica

pokładać + -nica → pokładnica


zawodowy

Polish: zawodowy

From zawód + -owy. First attested in 1456.

Jekom ya cztirzech kop pyenyandzi zavodovich Stanislao Lythwynowy nye wzanl gwaltem

1950 [1456], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1045, Warsaw:

(relational, attested in Masovia) pledge


pewnie

Polish: pewnie

Silesian: pewnie

From pewny + -ie. First attested in the 15th century.

Ktocole ma pewnye geną cznotą, ten ma wschitky

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 239:

Kyedy Marya vzrawschy podezryenye lvda, yschby yescze pevnye oczysczona nye byla, przede wschytkymy yasnem glossem rzekla

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 61:

Existimare wenen meynen oder achten id est sperare pewnye vyedzyecz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 48r:

(attested in Greater Poland) surely (without doubt)

Poloszø we zbawenu twoiem, pewne (fiducialiter) bødø czinicz w nem

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 11, 6:

(attested in Lesser Poland) surely (with trust)

Alye yze rzekl, yescze mam oczysczon bycz, yze yvsch byl oczysczon [byl] kr[ry]wya Iesukrystuszova, alye pevnye[j] myal bycz okrzczon svyątem krzstem, yako kto wzyal pevne lyekarstwo, badzye vzdrovyon [bądzye], wsakosz przez dokonanya pevnye ma bycz vzdrovyon (se adhuc mundandum dixit, quia si iam mundatus, et per sanguinem Christi plenius erat mundandus, sicut quis accepta efficaci medicina per causam curatus dicitur, per effectus plenitudinem curandus)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 189:

Pewnye

1876-1929 [End of the 15th century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XII, page 14:


-ś

Polish: -ś

Silesian: -ś

attached to pronouns with an undefinite meaning; some-


pomóc

Polish: pomóc

Silesian: pōmōc

Inherited from Proto-Slavic *pomoťi. By surface analysis, po- + móc. First attested in the 14th century.

Ach panicze Bernacze, wesrzi na me vbostwo a pomoszi!

1915 [End of the 14th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 315:

I pomosze (adiuvabit) gim gospodzin

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 42:

Yozephus, Philipus svoyem pysmem tesch my k temv dzyalv pomogly (ad hoc opus nobis affuerunt)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 43:

Yego odpovyedzenye malo albo nycz byloby yemv pomoglo

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 844:

Wyącz wsz[y]thczy proszyli boga za tho, aby gym bog pomokl na tho, by mv mogly lyst othyącz

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 228:

Tem skvtkyem chcza wschemv svyatv pomocz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 47:

Iaco me Nicolaus slal do Michala, obeczugø gemv pomocz thich glow placzicz

1888 [1398], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 72:

+obj

dative ‘whom’; in addition k (+ dative) na (+ accusative) ‘with what’; with instrumental ‘with (by means of) what’; with infinitive ‘to do what’

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to help (to provide assistance to) [with dative ‘whom’; in addition, with accusative or k (+ dative) or na (+ accusative) ‘with what’; or with instrumental ‘with (by means of) what’; or with infinitive ‘to do what’]

Otocz kaszdy lekarz fasczy, nye pomogv yego masczy

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 302:

(attested in Masovia) to help; to work (to be effective)

Za nym wschytek svyat ydzye a my themv nycz nye pomozemy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 585:


wrócić

zlw-opl-verb

wrócić pf (imperfective wracać or wrócać)

wracać (imperfective)
wrócać (imperfective)

Polish: wrócić

Silesian: wrōcić

Inherited from Proto-Slavic *vortiti. First attested in the 14th century.

Iaco Andrey vroczil se vmislem y dal Dobeslauovi rani

1960 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 260, Pyzdry:

Ego autem, si dominum non rogassem, hoc quod michi cogittatis, in vos subito, id est statim, *retorsiteret vroczyloby sya

End of the 15th century, Józefa Reczka, Elżbieta Belcarzowa, editors, Glosy z rękopisu, number nr 414/11, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, page 181:

Wroczywszy sze wodi zaszyø (reversae sunt) y przykrili wozy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 28:

Taky... do pana, ot ktorego vczyekl, ma syąn wroczicz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 107:

Wrocz syø ku swey panyey (revertere ad dominam tuam)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 9:

Thaky sbyeszcza... ma... vpomyenyon bycz, aby na swą dzedzyną szą wroczyl (ut ad suam hereditatem redeat)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 80:

Wzczyøgny røkøø na morze, acz szyø wroczy woda na Egipskye na wozy (ut revertantur aquae ad Aegyptios super currus)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 26:

Wynydze duch yego y wroczy sø w szemø swø (revertetur in terram suam)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 145, 3:

Redire widergan oder kummen wroczycz szya

ca 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 114r:

+obj

[with na (+ accusative) ‘for whom/what’]

(reflexive with się, attested in Greater Poland, Masovia, Lesser Poland) to return, to go back (to physically return to a place or person) [with do (+ genitive) ‘to what place’], [with ku (+ dative) ‘to whom/what’], [with na (+ accusative) ‘for whom/what’], [with w (+ accusative) ‘into what’]

K temv odpovyeda svyaty *Augustym..., yze svyąthy Yan vypyszal nyektore rzeczy y vroczyl szye k svemv povyedanyv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 703:

(reflexive with się) to return, to go back (to go back in thought, narration, or argument) [with ku (+ dative) ‘to whom/what’]

Vczynysz sobye... godi, gdisz wroczy sze czasz lyetni (redeunte anni tempore), wsziczko sgromadzysz

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 22:

(reflexive with się, of phenomena) to return, to come back (to appear once again)

to return, to come back (to appear once again)

Anyolem strozem mym daleko odpandz wszitko nyepodobyenstwo nyeprzyiacziela, czistem sercem y cyalem ku raiowy wroczi samøø [twoją] mylosczia

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 129a:

Iacom pana woyewodø vpominal, yzbi mi mego kmecza wroczil

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 448, Poznań:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to bring (back), to send (back) (to guide someone to a previous or different place)

Gdy zavarl kszyagy, wroczyl szlvdze (reddidit ministro Luc 4, 20)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 307:

Eze Michal poziczil Sandcowy samostrzala... a thego mv ne wroczil

1888 [1392], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 65:

Wrocy mne wesele (redde mihi laetitiam) zbawena twego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 50, 13:

Tale vero dampnum non prefati Johannis esse sev fore censabitur, sed totaliter in nostrum redundabit alle wszytko ale w nasze wroczycz

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 482:

w (+ accusative possessive pronoun) ‘to whom’

[with w (+ accusative possessive pronoun) ‘to whom’]

(attested in Masovia, Greater Poland, Lesser Poland) to return, to give back (to give something back to its original holder or owner) [with w (+ accusative possessive pronoun) ‘to whom’]

attested in Masovia; Greater Poland; Lesser Poland; attested in Masovia; Greater Poland; Lesser Poland

Dwoie to sliszal iesm, isz mocz bosza iest y tobe, gospodne, miloserdze, bo wrocisz kaszdemu (tu reddes unicuique) podlug dzal iego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 61, 11:

Bo mv zle za dobre vroczono

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 740:

We mne sø, bosze, obetnicze twoie, gimisz wroczø chwalena twoia (quae reddam laudationes tibi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 55,12:

Cum autem aliquis peregrinus... ab aliquo reciperetur in hospicium..., ille nunquam illius beneficii... obliuiscitur, quoniam eandem bonitatem et amiciciam sibi ostenderet, wroczylby, si etiam ad eius hospicium veniret

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 180:

Wroczy gim *lichoto gich (reddet illis iniquitatem ipsorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 93, 23:

(attested in Lesser Poland) to compensate for damage, to repay for good or bad; to fulfill an obligation [with za (+ accusative) ‘for what’ and instrumental ‘with what’]

Począl vydzyecz (sc. ślepy) a vzrok yemv wroczon (restitutus est Marc 8, 25)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 362:

to return, to restore (to bring something back to an original or previous state)

Kazal ym (sc. Jesus skorupam)..., aby kazde slomyenye nathychmyasth aby szye vroczylo (ut ad suae... locum rediret mox fracturae) y *przyloczylo szye svemv staw

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 124:

(reflexive with się) to return, to be restored (to be brought back to an original or previous state)

Nisz wsdy przerzeczone dzewky wroczicz szą mayą k gych dzedzynnym cząsczam (quin... redeant ad earum hereditarias portiones)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 76:

(reflexive with się, attested in Masovia) to get back, to regain (to have once again) [with ku (+ dative) ‘what’]

to get back, to regain (to have once again)


składać

Polish: składać

Silesian: skłŏdać

From s- + kładać. First attested in 1396.

Tedi wszøw Ioyada byskup chowatedlnyczø pyenyøznø y otworzil dzurø z gori..., y skladaly s[y]ø (mittebant) do nyey kaplany... wszitki pyenyødze

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 9,12:

Przeto swich dzewek nye skladaycye (non coniungetis) s gich sini

1930 [c. 1455], “II Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 85,8:

Mnye, boze, dzyszya rosvmyey, kolyana thobye zgybaya kv chwalye thwey y racze thobye szkladaya

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 100:

to connect (to put side by side, to make touch)

Vyrzal... Iakvba... y Iana... w lodzy..., skladayącze szyeczy (reficientes retia Mat 4, 21) svogye

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 303:

(attested in Masovia) to put together; to repair (to join parts of something)

Radosczy vam powyedam, yszecz nową pyeszn scladam o krolevnye nyebyeskey

1885-2024 [Middle of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 592:

Troyą zalobą nan (sc. na Jesukrysta) skladaly, alye Pylat pyrvey *zalobe nye dbal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 775:

Iaco Laurencius ne scladal dwa roki, a na trzeci rok postawil swe[y] rancome y chczal ge wyprawicz

1959 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 763, Poznań:

(attested in Greater Poland) to postpone a court date

Quia fui conpositor inter Nicolaum et Stephanum et conposui vlg. y scladalem gich bratha pusczinø, y sloszilem pro decem sexagenis

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1417, Zakroczym:

(attested in Masovia) to secure repayment of liabilities by way of an arrangement

Kedi mu... scladam moy kon, a uon zaplaczena ne chczal wzøcz

1967 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 82, Kościan:

(attested in Greater Poland) to provide something for payment of liabilities

O nova y nyeslychana smyaro, Krystus... krol nad krolmy... vstal od vyeczerze, odzyenye sk[ł]ada, obrusem szye opaschuye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 532:

Tho capitulum przeczywne gest onemv... w thych wthorych kszągach popysanemv, a thakosz geno drvgą szklada a szkaza, a przetho w pyrwych kszągach nye polozono, alyszby bylo vilozono

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 71:

Composito gressu skladanym posczim aut zamyslonym (ambulabant, sc. filiae Sion, pedibus suis et composito gradu incedebant Is 3, 16)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 88:

Skladacz edare

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 24:

Gdy oblycze nasze oth thich person, sz gych sąd szą sklada (ex quibus constat iudicium), byva vydzano, sądza szą vkazvge kv czynyenyv sprawyedlywosczi tim rąthsny

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 63:

(reflexive with się, attested in Masovia) to be made of, to consist of


złożyć

Polish: złożyć

Silesian: słożyć

From z- + łożyć. First attested in the second half of the 14th century.

Zloszonyma rankama collatis manibus

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 487:

Collatis manibus slozonyma rąkoma

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 29r:

Slozyles z gorączoscz nyebyeską sz nyemy (cum eis siderum calorem temperasti)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 5:

(attested in Greater Poland, Masovia) to put together (to connect by placing one against the other; to make touch)

Bo po ti trsy noci slozmi syø z bogem (deo iungimur), ale po trzecyey noci bødzewa w swem skladanyv

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 4:

(reflexive with się) to be put together (to become connected or touch physically)

Ale gyny vczinci Sellum y sprzysyøszenye gego, kako slozil strosze (per quam tetendit insidias), to wszitko popysano w *ksyogach vczinkow dny krolyow israhelskich

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 15:

(attested in Lesser Poland) to make; to do

Gospodzynye wszechmogączy..., pomoszy my tho dzalo szloszycz

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 3:

(of text, attested in Masovia) to design, to contrive, to arrange, to set

attested in Lesser Poland; attested in Masovia; attested in Masovia

to design, to contrive, to arrange, to set

Tho vstawyenye o pyrwą stvką gest yvsz slozono wyszszey... poth rvbriką o dzelenyv synow sz oczczem

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 67:

(of legal acts, attested in Masovia) to write

Iensze iest sloszil oblaszcze sercza gich (qui finxit sigillatim corda eorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 32, 15:

Jakom ya nye *podyan szan Jachne trzech cop placzicz gothowymi pyenandzmi, ale bidlem, yako by sloszono

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 326, Warsaw:

(attested in Masovia) to agree, to arrange, to determine

Chczemi, aby nasze vkladi y statuta ten to czas w Wysliczi sloszone (constitutiones... editae) wszytczi ziemyanye przyiąli

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 7:

(attested in Lesser Poland) to establish, to constitute, to implement

attested in Masovia; attested in Lesser Poland; attested in Lesser Poland

to establish, to constitute, to implement

Tedy slachcziczy podlug sąmpnyenya gych przerzeczone dzedziny slozą alybo oszaczvyą (hereditates taxabunt)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 72:

Pro 1 1/2 sexagena grossorum vlg. slozon[y]ego

1921 [1437], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 59:

(attested in Masovia) to estimate, to quote (to determine a value or price)

to estimate, to quote (to determine a value or price)

Slozø staroscz gich a (pro z) zamøtkem do pyeklow (deponam senectutem illorum... ad inferos)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 15:

to bring; to lead (to cause to be somewhere by vehicle)

Czom lezal, tom lezal prawą nyemoczą ot pana boga slozoną

1967 [1427], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1298, Kościan:

(of a disease, attested in Greater Poland) to send down

Rozprosz ie (sc. nieprzyjaciele moje) w moczy twoiey y slosz ie (depone eos), zaszcziczicze[lu] moy gospodne!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 58, 12:

(attested in Lesser Poland) to knock down (to cause a fall)

Virgo sanctum Iohannem pastowala, quia erat... pudicissima, sromesliwa, in qua dominus se nidificavit zloszil [się]

1981-2001 [15th century], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, page 79:

(reflexive with się) to settle (to take residence somewhere)

Slozøcz rvcho (deponet vestem)... bødze plakacz otcza

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 13:

Ideo nos omnes Xpiani debemus nos adornare non solum vestibus temporalibus, sed eciam spiritualibus, slosyvsy syebye veteres vestes, sc. pecata mortalia

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, Trzemeszno, page 56:

(attested in Greater Poland) to take off (to devest)

to put off (to place away from)
to take off (to devest)

Modlyączy szye mnye vkazovaly my czescz *podobno, slozywschy ych gnyew przeczyw mnye svego przyrodzenya (deponentes naturalem coram me furorem)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 140:

to put off (to place away from)
to set aside (to get rid of)

Ktorimze srzødem podyøt bødze, takesz i slozon bødze (deponetur)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 17:

to put off (to place away from)
(of a tent) to roll up

to put off (to place away from)
to roll up

Zlozą schą complicabuntur (tabescet omnis militia caelorum et complicabuntur sicut liber caeli Is 34, 4)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 194:

Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists

(reflexive with się, of a tent) to be rolled up

to put off (to place away from)
to be rolled up

Zelazna vycz doma szlozy a drzewyaną na plug wlozy

c. 1483, Satyra na leniwych chłopów, line 9:

Gdyby vrzadnik... byl przekonan prawem, gyny w myastho gego ma bycz vstawyon a on oth swego vrządv na wyeky szlozon (a suo officio... deponatur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 63:

(attested in Masovia) to remove from office or from a position

to remove from office or from a position

Sed iurat quis ad scamnum scabinale sine tempore, hic solus se deponere, slozycz [się], non potest causa victualitatis sue

[c. 1455-1460], Rękopiśmienne ekscerpty, pages 37, 4:

(reflexive with się) to resign from office or from a position

to resign from office or from a position

Slozon bødze lossowi rosdzal (confundatur sortium distributio) a gynich gimyenye k ginim poydze

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 36, 4:

Quia fui conpositor inter Nicolaum et Stephanum et conposui vlg. y scladalem gich bratha pusczinø, y sloszilem pro decem sexagenis

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1417, Zakroczym:

(attested in Masovia) to secure the matter of obligations by way of an arrangement

Sloszycz deponere

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 22:

Conferre zusammensprechen slozycz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 32r:

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.


według

Polish: według

Silesian: według

Inherited from Proto-Slavic *vъ dьlgъ. By surface analysis, univerbation of w + długi. First attested in 1498.

surf

Thedi wedlvg prawa thraczi czescz (perdit... honorem ipso iure et facto) y ymienie gwalthownik thakowy

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 272:

Starosta, ktori nie skarze zlodzieia albo lothra wedlug iego zaslugi (iuxta eius demeritum), zaplaczi glową kxiązączyv

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 274:


trzymać

Polish: trzymać
→ Czech: třímat

Silesian: trzimać

desc

→ Old Ruthenian: тримати (trimati), тримать (trimatʹ), трымати (trymati)

Belarusian: трыма́ць (trymácʹ)

Carpathian Rusyn: три́мати (trýmaty)

Ukrainian: трима́ти (trymáty)

Inherited from Proto-Slavic *trimati. First attested in the 14th century.

Trzimal ies røkø prawiczø moiø (tenuisti manum dexteram meam)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 72, 23:

(attested in Lesser Poland) to hold (having grabbed something, to not let go)

Blogoslawony, gen trzymacz bødze (tenebit) i przyraszy malutke *swoge kv opocze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 136, 12:

(attested in Lesser Poland) to grab, to take

Trzymay s namy mitte sorte[m] (sortem mitte nobiscum Prov 1, 14)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 133:

(attested in Greater Poland) to cooperate with someone, to be someone's accomplice [with z (+ instrumental) ‘with whom’]

Przeto trzimala ie pisznoscz (tenuit eos superbia)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 72, 6:

(figuratively, attested in Lesser Poland) to take hold of; to engulf; to rule over

to take hold of; to engulf; to rule over

Jacosm trzimal... tø czøscz, czso iest w liscze, Malgorzaczinø, trzi lata

1959 [1391], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 251, Poznań:

Jako tø dzedzinø ne trzimami v szastaue, aleszmi yø kupili na weky

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 183, Poznań:

Jacom to, czom trzymal jey oczczysna w nayme, y ne przyalem zytem anym tesz zitem spusczycz mal, anym gey zita s lakami wzal

1959 [1427], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1266, Poznań:

Eze bil poslem do Swantoslaua oth pana Miczka o thi penødze, a czokoli ye trzimal, to ye trzimal *Swanthoslaouø volø

1888 [1386], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 61:

Jisz są Troyan pred nami wisznal, isze Maczkow kon trzimal we trzech *wyerduczecz w szastawye

1960 [1416], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 444, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) to hold (to own, to keep)

Czso gøl czloveka..., to mi gi me prawo podalo y w pøczesm gi trzimal

1960 [1401], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 158, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) to hold prisoner

Tha dwa, czusch Annasch a Cayphasz, na roky trzymaly byskupstwo

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 667:

Aby sedzal se *ksøszøcy a stolecz slawy trzymal (ut... solium gloriae teneat I Reg 2, 8)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ann 12:

(attested in Lesser Poland) to hold, to keep (to have and work in a position)

Jacom przi tem bil, kegdi Potr.., ne chal trzimacz yednanya y dawal Lawrenczowi penandze

1967 [1404], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 228, Kościan:

(attested in Greater Poland) to keep (to not give away; to observe e.g. a rule)

Szą szwyąthego gy trzimano

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 123:

Sdrady w szyerczv nye thrzymacz (dolum in corde non tenere)

1880-1894 [End of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 143:

to keep, to hold (to have something in a particular place)

Genesis testatur hystoria..., quod in principio creavit deus celum et terram, id est continens et contentum, [co] trzyma et scho w nem gest, hoc est celum empireum

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 81v:

(attested in Silesia) to contain (to have within oneself)

Aczby kto o zlodzeystwo... przed sądem byl przemoszon trzykrocz..., tedy ten na wieky swą czescz straczyl any szadney czczy w krolestwie myecz nye mosze, any od nas darow szadnych trzymacz (nulla donaria... consequatur)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 56:

(attested in Lesser Poland) to receive, to gain

Jaco letni low na y[e]szerze Ledniczi przisluchal y trzimal cu Gorze Mikolagewey

1959 [1403], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 559, Poznań:

(attested in Greater Poland) to belong to

Przes... matkąn alysz do lyath rozvmv mayąn bicz trzimani (teneantur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 107:

(attested in Masovia) to maintain, to sustain (to support someone)

to maintain, to sustain (to support someone)

O przyaczyelu thako trzymay (tene), ysz wyąnthszy tho giest przyaczyel, ktory szwe dawa, nyszly ktory szam szye zakazugye

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLIII:

My kako trzymamy (tenemus) z naszymy myesczkym[i] pyszarzmy, ysz szye nam podobaya

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 90, 1:

to agree with [with z (+ instrumental) ‘with whom’]

to maintain (to be of the opinion)
to agree with

Panny, na to szø trzymaycze, male køszy przed szø kraycze

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 70:

(reflexive with się, attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to stick to, to adhere to something [with na (+ accusative) ‘to what’]

Kto czistotø mylvie, ten sie trzyma kv wszelkeey nyeczistoczee iako owcza przeczywko wilkowi

1873, Zygmunt Gloger, editor, Ułamek starożytnego kazania o małżeństwie:

to refer to [with ku (+ dative) ‘to what’]

Tibi tenenda oth czyebye grzesznego maia byczy trzymany

1915 [Middle of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 513:


odpowiadanie

Polish: odpowiadanie

From odpowiadać + -anie. First attested in 1448–1450.

Dissoluciones rospusczienye aut odpovyedanye

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 75:

Potym ona drzewa rzymska, ktoresch szye ('są') szvany sloncze y myeszyądz, davaly odpovyedanye lyvdv pospolnemv (responsum omnibus dederunt tam commune)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 74:

Poklada (sc. to kapitulum) ho odpowyedanyv, a przetho nyzey po wyprawyenyv o pozwyech tho capitulum postawyą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 9:

(law, attested in Masovia) defendant's response to an accusation in court


całowanie

Polish: całowanie

From całować + -anie. First attested in the fifteenth century.

Czlowyecza roskosch... zalezicz na pyczu, na gedzyenv, na tanczech, na czaluwanyv

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 238:

Całowaniaś mi nie dał (osculum mihi non dedisti)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 320:

Yesz czalovanye vsty przyalyszmi, czystą myslą przymymi (quod, sc. caro, ore sumpsimus, domine, pura mente capiamus)

1456, Kanon mszy św., Canon missae., volume VI, Sandomierz, page 264:


zakładanie

Polish: zakładanie

From zakładać + -anie. First attested in c. 1470.

Do zacladanya ad fundamentum (qui interfecti sunt gladio et descenderunt ad fundamenta laci Is 14, 19)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 186:


rozmawianie

Polish: rozmawianie

From rozmawiać + -anie. First attested in the fifteenth century.

Quartum vicium est, quod facit virginem fatuam, ffrequencia virorum czasthe roszmavyanye s mąsczysznamy

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 179:


składanie

Polish: składanie

From składać + -anie. First attested in the first half of the fifteenth century.

etydate

Wsselky... ma wlozicz quarthnyk, s kthoregocz tho thego szkladanya mayą podlug obvyązanya trzeczi pyenyądz do pvski wlozicz

1959 [1491], “Teksty polskie z końca XV w.”, in Rafał Leszczyński, editor, Rozprawy Komisji Językowej, volume VII, page 56:

verbal noun of składać (“gathering, collecting”)

Po ti trsy noci slozmi syø z bogem, ale po trzecyey noci bødzewa w swem skladanyv (in nostro erimus coniugio)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 4,8:

Contubernium skladanye vel kupczy sklad

1895 [1444], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume II, page XIII:

Skladanya (war. lub.: skazanye aut *skladane) carmina (fuerunt carmina eius, sc. Salomonis, quinque et mille III Reg 4, 32)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 42:


łada

Polish: łado (vocative)

desc

→ Latin: Lada (“Lada, Polish pseudogoddess”) (learned)

wife?
→ word used in folk songs (in vocative)


widać

Polish: widać

Silesian: widać

Inherited from Proto-Slavic *vidati. By surface analysis, widzieć + -ać. First attested in the second half of the 14th century.

Napelnyøcz domi twe y slug twich, y wszech Egipskych, gichsze to nye wydaly (non viderunt) waszy oczczowye

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 6:

Boga nykt nye vydal (neque patrem quis novit Mat 11, 27), kyedy yedno yedyny syn yego, ktory yest na pravyczy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 839:


ratusz

zlw-opl-noun

ratusz m animacy unattested (related adjective ratuski)

ratusz m animacy unattested (canonical)
ratuski (adjective)

Polish: ratusz

Silesian: ratuż

→ Kashubian: rôtësz

→ Slovincian: rotësz

Borrowed from Middle High German rāthūs. First attested in 1462.

Rathusz pretorium

1874-1891 [1462], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 269:

Ecce adduco eum foras przeth ratvsz

1876-1929 [c. 1500], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume X, page 205:

Pretorium locus in quo pretor residet eyn rathausz rathvsz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 106:

(attested in Greater Poland) town hall, city hall (building that is the seat of city authorities)


pomocnik

pomocnik m pers (female equivalent pomocnica)

Polish: pomocnik

From pomoc + -nik. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Bąndz my pomocznikiem w moych *potrebach esto mihi socius in negotio!

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, page 180:


blady

Polish: blady

Inherited from Proto-Slavic *blědъ. First attested in the 15th century.

Chvda, blada, szolthe lycze, lsczy szya yako myethnycza

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 29:

Pallidus bladi

End of the 15th century, Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 7:

(of a color or light, attested in Masovia) pale


awo

Middle Polish: awo

Univerbation of a + wo. First attested in the 15th century.

On otpowyedzal: awo gesm (adsum)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 11:


-by

Polish: -by

Conditional mood
conditional mood#English


dawno

Polish: dawno

Silesian: dŏwno

From dawny + -o. First attested in 1418. Compare Old Czech dávno, Old Slovak dávno and Old Church Slavonic давьно (davĭno).

To soltistwo staromesczske s szwymi czansthniki dzirszy stara (leg. z stara) korzenya, iako dawno dzirszano, niczsz wysschey ani niszey

1897 [1418], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 314, Brześć Kujawski Voivodeship:

O cthorø zastawø Macyey na Pyotra szalowal, na thø gemv yvsz dawno list gimal dacz

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2844, Warsaw:

(attested in Kuyavia, Masovia) a long time ago

Dawnocz pan bog zle ludzy karze: nyeczysthe, pyszne y kostarze

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 138:


rzucić

Polish: rzucić

Silesian: rzucić

Inherited from Proto-Slavic *řutiti. First attested in the 14th century.

Mel autem quadruplicem habet naturam, sc. incisiuam, vnde laxativum, incensitiuam, vnde est calefactiuum, mundificatiuam, vnde valet in causis oculorum, curatiuam, vnde valet in causis wlnerum roszdzela, myakczi, rzvczi, zapye[kla], zagrzewa, ocziscza, vsdrawya

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 400r:

(attested in Greater Poland) to throw (to release (an object) with some force from one's hands, an apparatus, etc. so that it moves rapidly through the air)

to move (to cause something to begin to change place)

Rzuczi na gospodna peczø twoiø o on cze odkarmy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 25:

(figuratively, attested in Lesser Poland) to entrust a concern to someone [with na (+ accusative) ‘to whom’]

attested in Greater Poland; attested in Lesser Poland; attested in Lesser Poland

Rzączą precipitabo

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 90:

Otstøpywszi ot cyebye, rzucyly twim zakonem za swe zadki

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 26:

to destroy; to ruin; to thwart [with instrumental]

Yako Scarbimir *Wyrzchoslawo sepal, targal y przesz trzy zagony rzuczyl

1960 [1417], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 501, Pyzdry:

On nądzny Zyd rozgnyeval szye..., rzuczywschy szye v Yesuszow stavek y skazyl y

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 131:

(reflexive with się) to leave or jump away suddenly

Elzbyeta vydząc dzyevyczą Marya..., rzvczywschy szye k nyey, oblapywschy ya y zavolala vyelkym glossem

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 53:

(reflexive with się) to hug, to embrace [with ku (+ dative) ‘whom/what’]

Rzuczili sø se na mø moczni

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 58, 3:

Inuadere anlauffen oder angan rzvczycz szyą cum impetu, vnde solemus dicere: invasit in me vlg. rzvczyl szya ną myą id est super me

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 69r:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland, Greater Poland) to attack [with na (+ accusative) ‘whom’]

Y rzvczi syø nan dvch bozi, *prziyow przislowye y rzecze

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 2:

(figuratively, attested in) to take, to possess [with na (+ accusative) ‘whom’]

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in; attested in

Ona vyschedschy rzekomo przynyescz y rzvczyla szye z dachv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 106:

Tedi pochicyw Saul myecz, nastawyw przecyw sobye rzucyl syø nan

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 4:

(reflexive with się) to fall on something with a flourish

Czo szye podknąl... to szye z yego svyąthych ran krew rzuczyla przez oną pavloką

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 834:


bazylika

Polish: bazylika (“basil”)

Learned borrowing from Late Latin basilicum. First attested in 1472.

lbor

Basilika baselicon

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5918:

Ocimum basilicum
Ocimum basilicum#Translingual

Bazilika basilicon

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 743:

Clinopodium acinos
Wikispecies:Clinopodium acinos

Basilica garioffilata

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 6097:


trzeba

Polish: trzeba

Silesian: trzeba

Inherited from Proto-Slavic *terba. First attested in the 14th century.

Iaco Jarpanowi Marczin s Troyanem ranczili sø dzeuøcz grziuen: kediby mu trzeba gych, tediby mu ge bili meli dacz

1887, 1889 [1398], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1122, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Nye szaday, gdze czø nye trzeba

1901 [Fifteenth century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 312:

(attested in Greater Poland) it is needed

Tho iest bil obiczay, comu bi trzeba bilo drogø iachacz, ysz y (leg. ji, sc. płot) mogl wzlomycz a zazyø zagrodzycz

1960 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 559, Pyzdry:

Przebodø gy ia kopygym ku zemy genø a wtore nye bødze trzeba (secundo opus non erit)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 8:

(attested in Greater Poland) one ought to


bezsenny

Polish: bezsenny

From bez- + sen + -ny. First attested in c. 1500.

Tunc rospacy szromotne, bessenne, de quocumque acti pessimo peccato

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 369:

(attested in) sleepless (causing insomnia or sleeplessness)


spośród

z + pośród. First attested in the middle of the 15th century. Compare Polish spośród, probably a reinnovation.

etydate

Palcem ym vkazoval dwanasczye kamyenow, ktorez byly vzyaly dvanasczye vodzow [israelskich] zposrod Yordana, aby ta kvpa byla kamyenya na svyądecztwo, yze szvchymy nogamy przez Yordan [przeszli]

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 178:


jeniec

Polish: jeniec

From jąć + -ec. First attested in the 14th century.

Bogathka... wibil jøczcza i Yancowy ranø dal

1888 [1392], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 65:

Twe iadcze tuos captivos

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 307:

Gdzie ianczcze chovayą in domum laci (ingressus est Jeremias in domum laci et in ergastulum Jer 37, 15)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 100:

(attested in Greater Poland) prisoner (detained person or person without liberty)

Preda, gl. spolium, yączecz, viri predo murum mustela precatur

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 15:

Captivus duo significat: primo id est yaczec

1895 [1444], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume II, page XIV:

Iensze wiwodzi iøtcze (qui educit vinctos)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 67, 7:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Lesser Poland) prisoner of war

attested in Greater Poland; Lesser Poland; Lesser Poland


skład

Polish: skład

Silesian: skłŏd

Deverbal from składać. First attested in 1387.

Tunc nolunt homines cum deo habere contractum scladu

1874-1891 [Beginning of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 68:

(attested in Pomerania, Greater Poland) agreement; covenant

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland

Contubernium skladanye vel kupczy sklad

1895 [1444], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume II, page XIII:

Extunc... Strasch... zuppario increpare, ammonere et ipsum in sklath pignorare, ubi sal ipsius arestauerit..., debebit

1856-1870 [1433], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2492:

Prawa, dobra zensczynaa, ta iest sklaad wszego dobrego

1873, Zygmunt Gloger, editor, Ułamek starożytnego kazania o małżeństwie:

storage, warehouse, deposit (place of storage)

Consules Leopolienses attemptaverunt terminum super... Iaczko, opidanum de Zudaczow, pro depositorio Leopoliense al. o sclad, qui non paruit, consules ipsum condempnaverunt racione pertransgressionis depositorii Leopoliensis al. o sclad

1868 [1486], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 239:

law by which visiting merchants were obliged to put their goods up for sale in whole or for a certain period of time

Quod domina subcamerarii debet soluere Sandoni et sue uxori decem marcas..., medietatem in paratis pecuniis et medietatem na sclad

1897 [1387], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 395, Łęczyca Land:

Quare vobis informacionem transmittimus sic, quod dicti Gamni solvere debent dictis kmethonibus valio (pro vadio) vel scladem 40 marcas grossorum

1887, 1889 [1394], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1665, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Gdikole... gymyenya dzydziczna przes ktorekoli zyemyani ot syostr... okupyoni mayąn bicz... zaplaczona nynye, przestawyąncz albo oddalyayancz sklad (cessante compositione) kony... albo gynschich rzeczi

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 107:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Masovia) payment of inheritance or fulfillment of an obligation, usually in the form of cattle, horses; arrangement securing repayment

Esze Dzerszek szylø moczø... pozøl sclad zytha y tensze pooral

1876-1929 [1411], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 212:

measure or piece of land, probably equal to two plots

Si quis alterius semina iumentis... depascat..., is, cuius fuerint iumenta, solvere teneatur na czygem scladze zayatho

1895 [c. 1472], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume IV, page 128:


pozwolić

Polish: pozwolić

Silesian: pozwolić

From po- + zwolić. First attested in the fifteenth century. Compare Old Slovak povoliť.

Y poslal posli ku krolyowy edomskemu, rzekøcz: Przepuscz myø, acz przedø przes twø zemyø. Gen nye chcyal pozwolycz ku gego proszbam (qui noluit acquiescere precibus eius)

1930 [c. 1455], “Jud”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 17:

to allow; to agree, to assent [with ku (+ dative) ‘(to) what’]


zabrać

Polish: zabrać

Silesian: zabrać

Inherited from Proto-Slavic *zabьrati. By surface analysis, za- + brać. First attested in the end of the 14th century.

Ysze czso [Woj]tha zabral Janowi cone, to zabral, nisz [kr]ol przyøl crolewstwo

1981 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V, A. Roty gnieźnieńskie, s. 76-274, number 39, Gniezno:

Jakom ya nye wrzuczyl szyą... gwalthewnye we wloki w Wągrodnye, na kthore... pleban... prawo ma, anym zabral czynschu sz kmyeczy thych

1879 [1480], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page LXXXVII:

(attested in Greater Poland, Masovia) to steal, to seize, to rob (to take someone else's thing)

Drudzy synowye Iacobowy byezawszy y pobyly wszitko myasto... a dzatky y zoni gich *zwyozawszy zabraly (duxerunt captivas)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 29:

Patrzi, a czsokoly swego naydzesz v nasz, to zabyerz (aufer)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 32:

to take back (to grab with one's hands again; to acquire again)

Gdi zagine, ne zaberze wszego (non sumet omnia)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 48, 18:

(attested in Lesser Poland) to take (to ensure that one has something with them when they depart)

Nam quem pluuialibus vndis intumuit, gl. id est invndauit wszydze, zabrala, torrens, fluit acrior amne perhenni, gl. fluuio perpetuo

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 12:

(of a stream, attested in Sieradz-Łęczyca) to swell, to rise

Ad instar anchore, que firmo cursu ratem in portu retinet, ne procellis quassata, zalewayączymy velmy zabrana,... illidatur... ad rupes contiguas

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 11:

(of waves, water, etc., attested in Sieradz-Łęczyca) to take away, to lift (to carry someone or something)


zostawić

Polish: zostawić

Silesian: zostawić

From z- + ostawić. First attested in the 14th century.

Bo ne odpødzy gospodzin luda swego a dzedzini swey ne zostawy (hereditatem suam non derelinquet)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 93, 14:

(attested in Lesser Poland) to leave (to desert someone)

O ktore bydlo rszancza na Troyana woyewodzin zalowal, tho on wroczil, othkond wiszlo, a nicz sobie ne zostawil

1885-2024 [1440], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume VIII, Chęciny, page 17:

Jakom ya nye wnyosl syą w then dom shamoczwarth..., gdzye yą yey mąsch szosthawyl... po smyerczy swey na stholczv wdovyem

1950 [1491], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1716, Warsaw:

Gdyby czlowyek myal na kogo szwyedzecz[ny] lysth o dlug... a then czlowyek rzeklyby: Jam... ten dlug zaplaczyl, a ten lysth wyerzącz[y] [jemu] przy nyem zostawyl (quod litteras sibi confidisset)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 73, 3:

Myly panowye, proszymy wasz, abyscze naszego thowarzyszą y nasz zostawyly podle prawą (quatenus... nos circa iustitiam dimittatis)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 39, 4–40, 1:

Tobe iest zostawon (derelictus est) vbogy, sirocze ti bødzesz pomocznik

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 37:

+obj

na (+ locative) przy (+ locative) ‘with what’

(attested in Lesser Poland, Masovia) to leave (to not take something away from someone; to let someone have) [with na (+ locative) or przy (+ locative) ‘with what’]

Ne zostawil czlowyeka zawadzycz gym

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 14:

Gyedzyely ktho na kvpya w dzudze szyemye a zosthawy po szobye gymyenye (hereditates in civitate dimittendo)

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 8:

(attested in Lesser Poland) to leave (to not take with oneself; to not remove)

zostawić po sobie

Yeden poczeszny czlowyek... vmarl a zosthawyl po szobye szwą prawą dzyewka y bratha rodzonego

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 31:

Zostawylly ten vmarly po szobye (dimisit) stoyącze albo nyestoyacze gymyenye

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 49, 1:

Pospolu szalyony y nyemødry zagynyeta i zostawyø (relinquent) opczym bogacztwa swoya

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 48, 10:

Powoda nye moga przy[ci]sznacz ku przyszandze, nyszly tako, gdyby zalowal o dlug po vmarley rancze, czo gemv zostawyl albo odmarl (si... debitorius manserit) [j]ego oczecz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 77, 1:

Prawyąly na dzyeczyączyv dlug, czo yego oczyecz po szobye, szlowye po szmyerczy, zosztawyl albo wynowath (quae pater mansit debitorius)

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 112:

Slową yego pamyąthaymy, kthore na krzyzu yest mowil, nam ye na przyclad zostawil

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 88:

(attested in Greater Poland) to leave (to relinquish upon death, sometimes of debts)

Y[a]co tho... swathcimi, eze O[n]drzey Derszkowi w gymene swø dzelniczø zostawil

1876-1929 [1410], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 209:

Ysze byl sobye zostawyl wolne panstwo swego gymyenya (quod... sibi excepit dominium et potestatem), poko on zyw

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 97, 1:

(law) to leave out, to stipulate something, to exclude from a contract

Wszythky szdraczcze y lyphnyky zosztavya ye nyebosczyky

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 193:

(attested in Masovia) to leave (to cause someone to be in a certain state, position or situation)

Wszako gnyewaiøcz syø na nye, chczesz nasz zatraczicz, abi nye ostal korzen any gymyø nasze. Panye boze israhelski, prawdziui gesz ti, bo zostawyon gest korzen nasz (derelicta est... radix) az do dzisyego dnya

1930 [c. 1455], “II Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 90:

V ktorem lyeczye byl myly Iesus, kyedy byl zostavyon. Kyedy Iesus byl ve dw lat po svem vrodzenyv, tako yest ostavyon ode szanya, yze daley nye pozyval pyerszy matky svey

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 99:

to wean (to cease giving breast milk to an offspring)

Zostavilą prebuit

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 153:

Nye *zuastawymy non destituimur (aporiamur, sed non destituimur II Cor 4, 8)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 284:

(attested in Greater Poland) mistranslation of Old Czech zóstávati