waga

desctree

Polish: waga
→ Kashubian: wôga
→ Russian: ва́га (vága)
→ Slovincian: wogha
→ Ukrainian: ва́га (váha)
→ Belarusian: ва́гі (váhi)

Silesian: wŏga

Borrowed from Middle High German wāge. First attested in the 14th century.

Scrutinia, id est lingua libre yązyk v vagy

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 116:

Noszącz wagą (stateram) w rąkv, rownym stepyenyem... wazywszy, sprawyedlywye skazanye kasdemv mayą vczynycz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 54:

Aequilibris est trutina et dicitur ab equum id est rectum et libro (...) quia ibi fit recta libratio et ponderatio rerum ponderabilium uel mensurabilium proprie waga

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 89r:

Equilibris est trvtina waga Et dicitur ab equum id est rectum et libro, as quia ibi fit recta libracio et ponderacio rerum ponderabilium uel mensurabilium

End of the 15th century, Rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 1630, page 65r:

Libra eyn wag vel est collectio solidorum sc. talentum vagą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 75r:

Scrutinia id est lingua libre eyner wage zunge yązyk v vagy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 122r:

Statera est pondus habens dragmas quatuor que sunt scrupuli XII vel dicitur trutina vel libra eyn wage vagą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 129v:

Georgius Frederici... proposuit al. zalowal pro debito civili mercimoniali deponderato et emensurato al. vagą vyvaszonego y vymyerzonego super... Elizabeth

1868 [1467], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 72:

(attested in Greater Poland, Masovia) scale (device to measure mass or weight)

Nos Wladislaus... confirmamus... predicto oppido nostro libram al. vaga

1863 [1441], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, Masovia, page 203:

(attested in Masovia) municipal scale; the right to own such a scale and the income derived from it

attested in Greater Poland; attested in Masovia; attested in Masovia

Bandzely... nyewyasta obwynyoną o ktorą taką rzecz, szlowye o myarą gedzyenyą albo pyczą, albo o vagą (pro causa, quae... libram... pertineret), albo o lokyecz, tho mayą raczcze szandzycz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 71, 4:

weight (force an object exerts on the object it is on due to gravitation; standardized block of metal used in a balance to measure the mass of another object)

Dobrø vyarø nathyszacz slothich czystego slotha y spravedlivey vagy volalby... straczycz

1915 [1474], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Sieradz, page 540:

(attested in Sieradz-Łęczyca) weight (object used to make something heavier)

O raną na oblyczv vkrwawyonym... dzyewyadz funtow albo dzyewyadz wag poszpolythych pyenyadzy, czo yesth w szumye pulpyąthy grzywny, onemu *rannomu... ma bycz dano za pokvp

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 144:

(attested in Greater Poland) pound (unit of weight)

Jakom ya *szyanna... nye pobral gwaltem w vadze yako dwye kopye gr[oszy]

1950 [1483], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1575, Warsaw:

(attested in Masovia) measure of quantity; Further details are uncertain.

Dicit pater: Dabo tibi aurum. Dicit hostis: Maioris estimacionis, vadze, est filius tuus

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, Trzemeszno, page 59:

(attested in Greater Poland) value (that how much something is worth materially)

Qui... Nicolaus... recepit sibi de eodem curru... vagy przednye okovane z lyną

1856-1870 [1497], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, number 46:


wola

Polish: wola

Silesian: wōlŏ

Inherited from Proto-Slavic *voľà. First attested in the 14th century.

Bo gnew v rozgnewanu iego a sziwot w woli iego (vita in voluntate eius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 29:

(attested in Lesser Poland) will (act of choosing to do something; a person’s conscious intent or volition)

Tho ne gest f[s] twe voly, abicz thobe Xpc dal dludze stroue

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14b:

(attested in Lesser Poland) will (one's independent faculty of choice)

Ktory clouek czyni volø othcza mego, tenczy przydze do krolefstwa nebeskego

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:

(attested in Lesser Poland) will, desire, intention

W zacone boszem wola iego (voluntas eius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 1, 2:

Davam szya vynyen bogv *wszechmogocemv..., czom szgrzessyl... slą volą

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 3:

Jako była wola Januszowa..., kiegdy odbiła jego braci pani Burneta

1974 [1413], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 423, Kalisz:

(attested in Greater Poland) agreement, acceptance, allowance

Jaco Mikosz ne dal Woczechoui wole

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 221, Poznań:

(property law, attested in Greater Poland) property owner's exemption from duties for a certain time


kamel

Polish: kamel

Learned borrowing from Latin camēlus. First attested in 1471.

Rozmnozenye camelow inundacio camelorum (inundatio camelorum operiet te Is 60, 6)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 96:


żona

Polish: żona

Silesian: żōna

Inherited from Proto-Slavic *žena. First attested in the 14th century.

Tedy vøcz f ten tho czasz gedna dobra szona i tesze naboszna gestcy ona byla vmarla

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 183a:

Rzekl pan bog ku wøszowy:... Vstawyø nyeprzyyazn myedzi tobø a myedzi zonø (inter te et mulierem)... a onacz... setrze glowø twoyø

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 15:

(attested in Lesser Poland) woman (adult female human)

Isze Przibislaf podal scodi placzicz Szidom sa Falkana a sa [ge] gego szonan przeczif Potrkoui

1967 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 59, Kościan:

Consors id est sodalis ein mitgeselle vel coniunx zoną

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 33r:

(attested in Greater Poland) wife (female married partner)

Middle of the 15th century

1880-1894 [15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 260:

Pauperis lignifabri vxor cieśle oddana żona

Zona Nachorowa (concubina... illius), Roma, porodzyla Chabee a Gom

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 24:


pisać

Polish: pisać

Silesian: pisać

Inherited from Proto-Slavic *pisati. First attested in the 14th century.

Pyssali szedzøcz o dzczbane pywa, grzanky gedzøcz

1895 [1433–1438], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume II, page XXXII:

Isci szø o nem tako pysze, yszecz on nemoczne ludze gest bil vsdraual

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 181b:

Pysszano datum

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, page 484:

Jaco Wiszotha caszal listh pysacz panu Paskowi, czo ten list mowy

1960 [1416], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 458, Pyzdry:

O thym, yzesz mi pysal (quod tu scripsisti), abych k tobye przyschedl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 228:

Pythalysczye nasz y pyszalyszmy wam, ysz czlowek moze dacz szwe gymyenye..., gdzye albo *kvmu chcze

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 76:

Isci szø nam o them tako pisze

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3a:

A takesz Elyachym... pysal (scripsit) ku wszem..., abi osyedly gori

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 5:

Daley pytalyszcze nasz a pyszalyscze geden ortel do nasz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 49, 2:

Przy mye tesz krothoszynszczy panowye pyszaly po prawo do Lwowa thymy szlowy

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 142:

O gemze pise suøti Lucas

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 20:

+obj

ku (+ dative) do (+ genitive) ‘to whom’; in addition po (+ accusative) ‘about/for what’;

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to write [with ku (+ dative) or do (+ genitive) ‘to whom’; in addition, with o (+ accusative) or po (+ accusative) ‘about/for what’; or with o (+ locative) ‘about what’]

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Jaco mnye Paszek trzi kopi za ramkogemstwo Chrczonowo zaplacil a gine dlugi nan pisane na swe potrzebi bral

1950 [1436], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 474, Warsaw:

Na pissane perzynye damy sobye do wole pywa y medu

1934-1935 [Fifteenth century], Mikołaj z Koźla, edited by Roman Jakobson, Slezsko-polská cantilena inhonesta ze začátku XV století, Koźle, Wrocław:

(attested in Silesia) to draw; to paint; to decorate

Yez [obyatowane] thy, boze, ve wszyczkyem, [proszymy], przyezegnane, pyssane, *wuczwyerdzone, przygemne [y tesz vczinicz] raczylby (quam oblationem tu deus in omnibus, quaesumus, benedictam, adscriptam, ratam, rationabilem acceptabilemque facere digneris)

End of the 15th century, Kanon mszy św., Canon missae., volume VII, page 55:

Kv ktoremze szye stalo slovo boze, a pyssano nye moze bycz poruszono (non potest solvi Scriptura Jo 10, 35)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 429:


styczeń

styczeń m animacy unattested (canonical)

Polish: styczeń

Silesian: styczeń

Alternation of sieczeń with contamination from tyka.

Mnye pirvey sticzen *dzeye, w then czy ludzye barso pyya

1927 [c. 1455], Kazimierz Dobrowolski, editor, Przyczynki do dziejów średniowiecznej kultury polskiej z rękopisu szczyrzyckiego, Szczyrzyc, page 324:

Sticen Februarius

1877-1881 [XV ex century], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 562:


wrzesień

desctree

Polish: wrzesień
→ Kashubian: wrzeséń (obsolete)
→ Old Ruthenian: вресень (vresenʹ), врешень (vrešenʹ)
Belarusian: вресень (vrjesjenʹ) (obsolete)

Silesian: wrzesiyń

From wrzos (“heather”) + -eń, literally “time when heather blooms”. First attested in the 15th century.

af

Wrzessen september

1968 [XV p. post.], Michał Muszyński, editor, Glosy, zapiski i niektóre teksty polskie w starych drukach i rękopisach Biblioteki Kórnickiej do roku 1550, cz. II, volume II, page 189:

Mnye dzeya vrzeszyen, iusz naszyenye szvoye kaszdi szey

Wrzesyen nouember

1877-1881 [XV ex.], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, page 562:


obszar

desctree

Polish: obszar
→ Belarusian: абшар (abšar)
→ Ukrainian: о́бшар (óbšar)

Silesian: ôbszar

Borrowed from Middle High German oberschar. First attested in 1253.

bor+

Remanencias seu residuitates agrorum vltra mensuram laneorum vlg. obschari de nostro speciali regio fauore graciose elargimur

1874 [1358], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume X, page 118:

extra land of a farm that lies outside a premeasured field

aberszar, abszar, habszar, oberszar, obyrszar


luty

Polish: luty

Silesian: luty

Luty februarius

1874-1891 [End of the 14th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 271:

Luthy... ianuarius

1864 [End of the 15th century], August Bielowski, editor, Monumenta Poloniae Historica. Pomniki Dziejowe Polski, volume V, page 445:


Absalon

Polish: Absalon

Learned borrowing from Latin Absalōn. First attested in c. 1500.

Absalon pax patris interpretatur proprium nomen viri Absalon

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 2r:

(attested in Greater Poland, biblical) Absalom


posiadać

Polish: posiadać

Silesian: posiadać

From po- + siadać. First attested in the end of the 15th century. Compare Old Czech posědati.

etydate

Vsurpat vlg. possyada

1968 [End of the 15th century], Michał Muszyński, editor, Glosy, zapiski i niektóre teksty polskie w starych drukach i rękopisach Biblioteki Kórnickiej do roku 1550, cz. II, volume II, page 203:


często

zlw-opl-adv

często (comparative częście or częściej)

częście (comparative)
częściej (comparative)

Polish: często

Silesian: czynsto

/ˈt͡ʃʲæ̃stɔ/

/ˈt͡ʃʲæ̃stɔ/

From częsty + -o. First attested in the beginning of the 15th century.

etydate

Tho vy szamy czøsto vydzicze, iscy oczecz y macz vøczecz ony mlodsze dzecø milugø nysly starsze

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 180a:

(attested in Lesser Poland) often, frequently


ryba

zlw-opl-noun

ryba f (diminutive rybka, related adjective rybi or rybny)

rybka (diminutive)
rybi (adjective)
rybny (adjective)

Polish: ryba

Silesian: ryba

Inherited from Proto-Slavic *rỳba. First attested in the 14th century.

Obroczyl wody gych w krew y pobyl ryby (pisces) gich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 28:

Exquamare significat squamas piscium deponere semouere vlg. oczoszacz ryby

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 81v:

Hamare id est cum hamo capere oder angeln vadzycz ryby

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 59v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) fish (cold-blooded vertebrate animal that lives in water, moving with the help of fins and breathing with gills)


zawsze

Polish: zawsze

Silesian: zawsze

Univerbation of za + wsze + (czasy), literally, “for all of the time”. First attested in the 15th century.

Moy namyleyschi, racz wyedzeczy, ysch myloscz tho w szobye mą, ysze rzathko albo nygdy wyeszelu (leg. w wiesielu) bywą, telko szawsze... w theszknosczy... przemyeszkawa

1915 [1447–1462], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 544:

Tegodla myal schyą podnyeszoną […], bo zawsche glova, oblycze [a] oczy k nyebv cząstokrocz podnoszyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 153:

always; constantly, continually, without interruption


balas

Polish: balas (“baluster”)

Silesian: balas

Borrowed from Old Spanish bala (plural balas). First attested in 1461–1467.

Ustawal ballaszami malovanimy, toczonimy sculpsit variis celaturis et torno (parietes templi... sculpsit variis caelaturis et torno III Reg 6, 29, 1471 MPKJ V 43: drangy torno)

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 415v:


przykład

desctree

Polish: przykład
→ Belarusian: пры́клад (prýklad)
→ Kashubian: przëkłôd
→ Ukrainian: при́клад (prýklad)

Silesian: przikłŏd

Deverbal from przykładać. First attested in the beginning of the 15th century.

A *drudzycz tesze przyclad mamy o sfwøthem Maczegu i tesze o *sfwothem Paule

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14b:

Yzbychom thwemv yednaczkowy posluzyla, mogym blyznym w dobry przyklad byla

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 57:

(attested in Lesser Poland) exemplar (that which one should imitate)

Myly Iesus... vstąpywschy v lodzya... szyedzyal na morzv przepovyedayącz a navczayącz v rozmaytych przykladzyech (in parabolis Mat 13, 3)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 335:

parable; analogy, comparison; similarity

Ffigura albo przyklad onego vąza myedzyanego v starem zakonye, ktoregoz Moyzesch povyeszyl na pusczy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 603:

Herod vzyawschy ynych vyelye przykladow (acceptis quoque aliis pluribus argumentis)..., zvyedzyaw, yze Antypater o yego szmyerczy myslyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 107:

A thak mya *vyelle szkoduye, gdzye myą vyedze kv vyelkyemv memv przykladv y kv vyelkyemv nakladv, y wyelkyey szkodzye

1937 [Fifteenth century], Středověké listy ze Slovenska. Sbírka listů a listin, psaných jazykem národném., volume I, Lesser Poland, page 23:

(law, attested in Lesser Poland) legal fee; court fee; tax

Nicolaus... astitit secundum iudicium super... Francek... pro isto, quod debet ad eundem loqui, y o przyc[ha]lady al. o pokupy, pro isto nichil dicit, quid recepit

1856-1870 [1449], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume IX, number 470:

damages (monetary payment as compensation for a criminal act committed or as compensation for damage caused, also a court penalty imposed on a litigant)


mimo

Polish: mimo

Silesian: mimo

Inherited from Proto-Slavic *mìmo. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Okropisz miø, pane, yzopem y ocziscion bødø, zmigesz miø y nad, gl. mymo, sneeg vbielon, gl. byaly, bødø (super nivem dealbabor Psal 50, 9)

1401–1425, Karta Świdzińskiego, przekład psalmu 50, Krakow:

Przecz tako mymo wszitki gyne (prae omnibus), gisz bidlyø na wschod sluncza, cy wzgardzily mnø?

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 4:

Vyathschey mylosczy mymo tey nykt nye moze myecz (maiorem hac dilectionem nemo habet Jo 15, 13), aby kto duschą svą dal prze przyaczyelye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 568:

(attested in Lesser Poland) used in comparitives; more than

Jaco to swatczø, iaco Boguszka lankø trz[y]mala s *pogogem mimo trzi lata

1959 [1402], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 528, Poznań:

(attested in Greater Poland) denotes limit of time; longer than, more than, over

Wawrzinecz ne mal nouego dzalu s Yanem mymo stare granicze

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 343, Poznań:

(attested in Greater Poland) denotes location beyond reach; outside, beyond

To drzeuo... bylo posvyączono sczyem Iesvcristvsovem mymo ye (ex Jesu Christi transitu... sanctificatur)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 90:

denotes proximal location; next to, alongside

Yako nye mam wyanczey listow mymo trzy

1960 [1432], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 717, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) denotes people or things not taking part in an action; except, outside

Micolay prosil prze bok ('bog'), by mu othpustil *przisigą hy pirwe, hy druge esz do czwartego mimo prawo, a wosni gi hupominal

1861 [1398], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 34:

Bar wycupil membranø ot Bolika, an mimo to berze s nego przeprawne penandze

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 441, Poznań:

Contra mutuum pactum mymo pospolythy slvb

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 33v:

(attested in Greater Poland) despite, in spite of

Dzeczanczu wiszla latha mymo szemske vloszene

1888 [1407], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 88:

(attested in Greater Poland) used for naming additional, typically unforeseen events; beyond


suma

Polish: suma

Silesian: suma

Learned borrowing from Latin summa. First attested in the 15th century.

Czy vbodzy slyachczycy... o pewney svmmye pyenyądzi (de certa summa pecuniae) szą gednayą z nymy

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 27:

Jakom ya nye ranczyl Jsakowi gyenyey kopy geno s they szumy, czo w xøgach m[y]a

1950 [1437], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 493, Warsaw:

(attested in Masovia) sum (quantity of money)


gdzie

Inherited from Proto-Slavic *kъde. First attested in the 14th century.


gdzie

Polish: gdzie

Silesian: gdzie


się

siebie (genitive)
się (genitive)
sobie (dative)
siebie (accusative)
się (accusative)
sobą (instrumental)
sobie (locative)

Polish: się

Silesian: sie

Inherited from Proto-Slavic *sę, from Proto-Balto-Slavic *sen, from Proto-Indo-European *swé. First attested in the 14th century.


czy

Polish: czy

Silesian: czy, czi

Inherited from Proto-Slavic *či. First attested in the 14th century.

Mogaly ya w them domv szyedzecz... do tego czasv, *yagoszem gy nayal, czy czo gest prawo?

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, pages 42, 1:


widzenie

Polish: widzenie

Silesian: widzynie

From widzieć + -enie. First attested in the.

Poslal myą... kazacz gyathym odpusczenye a szlyepym vydzenye (caecis visum Luc 4, 18)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 307:

(attested in Masovia) sight (ability to see)

Gdisz Pyotr othpowyedzal, ysz thakich swyathkow s wydzenya (tales testes de visu), tho gest czo by wydzely, nykake by myecz nye mogl

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 34:

(attested in Masovia) verbal noun of widzieć (“to see”)

Nocet enim regulus (sc. serpentum) morsu, visu, vidzenim, et alitu, et ipsi (sc. reguli Philistiim) morsu, gl. id est tactu, lacerant per seuiciam targaya vcruczens[twem]

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 249r:

Czeszarsz... gestcy on bil f Rzyme mathky bosze obrasz naprzecif slunczu vydzal, a s tegocz to vydzena gestcy on bil barszo veszol

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2b:

Gyne rzeczi o krolyv Ezechiaszu... popysani sø w wydzenyu (in visione) Yzayasza proroka

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 32:

Weszmy syna swego..., gydzisz do zemye wydzenya (in terram visionis) a tamo gy obyetuy za obyetø na gedney gorze

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 2:

Przyszedl bog w wydzenyu (per somnium nocte) [do] Abimelech krola

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 3:

(attested in Lesser Poland) sight, vision (that which is seen)

Yaco chleboyethcza panye Phyebronye ne pocradl ymyenya Crzczonowa... any sz yey kasnya, any sz yey wydzenym

1974 [1422], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 830, Kalisz:

Jaco Boguchna prziorala Micolayowa rola, o yansz bylo vidzenye

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8801:

court on-site inspection (eye inspection usually performed by a court usher)


drzwi

zlw-opl-noun

drzwi nvir pl (related adjective drzwiany)

Polish: drzwi

Silesian: drzwi

Inherited from Proto-Slavic *dvьrь through metathesis. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Ez Jan za nocznø rzeczø ne yal na Thomislaowø wesz sylø, moczø y troych drzwy ne wibil

1888 [1400], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 99:

(attested in Greater Poland) door (portal)


mąż

zlw-opl-noun

mąż m animacy unattested (related adjective męski or mężny or mężowy)

mąż m animacy unattested (canonical)
męski (adjective)
mężny (adjective)
mężowy (adjective)

Polish: mąż

Silesian: mōnż

Inherited from Proto-Slavic *mǫ̑žь. First attested in the first half of the 14th century.

etydate

Oua gi piruey uidal Habraham pod obrazem tri møzy

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 15:

(attested in Lesser Poland) man (human; person; male person)

Sicut Streczka strauila s tim dzedzødzem, czso bilo po møszu ostalo

1897 [1393], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 4543, Łęczyca Land:


imię

Polish: imię

Silesian: imiã

Inherited from Proto-Slavic *jьmę. First attested in the beginning of the 14th century.

A sø ta ista sloua zmouona ochcem suøtim, iemuz bese ymø Symeon

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 4:

(attested in Lesser Poland) name (designation of a person)

Y poznaiø, ysz ymø tobe bog (nomen tibi dominus)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 82, 17:

(attested in Lesser Poland) name (title of an object)

Gdi ssle domnimane sza[ćm]i gymyø dobre cum opiniones bonum nomen obtenebrant

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 91v:

Jaco iest Wawrzinecz nas brath, jenego snamena i jenego imena

1879 [1408], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 338:

Przed wamy... y kxadzem... Jacubem... szadzø... rzecznik y imenem rzecznikowym mødrego møsza Jacobi Johannis... naprzeczywko negtoremu Johannem... y naprzeczywko gy[n]szemv cloveku zany vel yego gymeynem waszem sødze spravedlive zastøpayøczego dicit

1915 [1474], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Sieradz, page 540:

(attested in Sieradz-Łęczyca) title, legal nature


chwila

desctree

Polish: chwila
→ Belarusian: хві́ля (xvílja)
→ Kashubian: chwila
→ Ukrainian: хви́ля (xvýlja)

Silesian: chwila

Borrowed from Middle High German wīle, from Old High German wīla, from Proto-Germanic *hwīlō. First attested in the beginning of the 15th century.

Thø to chwylø ne czasz gest tego tho vyslouicz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:

(attested in Lesser Poland) moment (brief, unspecified amount of time)


przyjaciel

zlw-opl-noun

przyjaciel m pers (female equivalent przyjaciółka, related adjective przyjacielski)

przyjaciółka (feminine)
przyjacielski (adjective)

Polish: przyjaciel

Silesian: przijŏciyl

Inherited from Proto-Slavic *prijateľь. First attested in 1399.

Ny mam vernych przyaczol *ne them svecze

1949, “Skarga umierającego. Woronczak Jerzy, Skarga umierającego. Ze studiów nad rękopisem nr 2 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu”, in Bolesław Erzepki, editor, Sobótk, page 62:

Zdrow bądz, Yoachymye, przyaczyelyv bozy (o amice dei)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 3:

Myly przyyaczyele (amici), pytalysczye nasz o prawo takymy szlowy

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 26, 2:

friend (person, typically someone other than a family member, spouse or lover, whose company one enjoys and towards whom one feels affection)

Vstawyamy..., aby... bracza abo przyaczele (amici), przyrodzeny abo daleczy... w them dzale abo rosdzelenyv staly przes trzy lyatha

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 53:

Ale szą-ly blyszy przyyaczele (si vero successores propinquiores fuerint), tedy nye moze stoyącze gymyenye przedacz przesz woley thych tho dzyeczy

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 27, 1:

Takyemv nye moze pomagacz przysząncz oczecz any przyrodzony brath albo kthorykolye przyrodzony przyyączel (pater, frater et conventi)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 42, 4:

Thych dzyeczy blyschy przyrodzony przyyaczel (proximior amicus) maszczyszna moze[ly] szye thych dzyeczy y gych gymyenyą podyącz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 75, 4:

(attested in Masovia) relative (person related by blood)

(in the plural) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Szesz opuscyla swe przyiacyele (quod reliqueris parentes tuos) y zemyø

1930 [c. 1455], “Ruth”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 11:

parents (those who give birth to someone)

Iaco Micol[aj] s Wawrzincem ne vmawal nigednei vmo[wy], bi meli pusczicz na przyaczele

1887, 1889 [1399], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1376, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

(attested in Greater Poland) arbitrator (person to whom the authority to settle or judge a dispute is delegated)


przy

Polish: przy

Silesian: przi

Inherited from Proto-Slavic *pri. First attested in the 14th century.


rodzina

Polish: rodzina

Silesian: rodzina

Inherited from Proto-Slavic *rodina. By surface analysis, ród + -ina. First attested in the 14th century.

Wrocz szø do zemye swich oczczow a k swey rodzynye (ad generationem tuam)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 3:

Cognatio magschafft rod vel rodzyną

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 29v:

Parentela rodzyną

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 95v:

(attested in Greater Poland) family (people of the same ancestor)

Aczby kto dzewką... kromye woley rodzyny (sine voluntate parentum) zgwalczyl

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 55:

(attested in Lesser Poland) parents (mother and father collectively)

Ale to dostoyenstvo pyrva nascha rodzyna (primi... parentes) svym przestąpyenym straczyly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 34:

Gdyby kthory myal vkazacz szwoge rodzyną (suam nationem seu legitimitatem) albo malzenszkye stadlo, temv moze kaszdy przyrodzony gego przyyaczel... pomocz przygacz

Dzewko, przymy thakye omyszly gospodzyna..., thym szya thwa rodzyna nyczgey nye poszkodzy

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 210:


przepraszać

zlw-opl-verb

przepraszać pf (imperfective przeprosić)

Polish: przepraszać

Silesian: przeprŏszać

From przeprosić + -ać. First attested in 1400.

Eze Sulek przepraszal Groth trzemi grziwnami przes posla, ne bilo roku y na they dzedzine yma Groth polpanty grziwny

1888 [1400], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 99:

(attested in Greater Poland) to propitiate, to appease; to bribe


miecz

Borrowed from Old Czech mieč. Doublet of mięcz, an inherited form.

Myeczem pila (war. lub.: pilam; dominus... quasi pilam mittet te in terram latam et spatiosam Is 22, 18)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 91:

(sports) ball (solid or hollow spherical or egg-shaped object that is kicked, thrown, or hit in a game)


dziękować

Polish: dziękować
→ Kashubian: dzãkòwac

Silesian: dziynkować

desctree

→ Old Ruthenian: дѧ́ковати (djákovati)
Belarusian: дзя́каваць (dzjákavacʹ)
Carpathian Rusyn: дя́ковати (djákovaty)
Ukrainian: дя́кувати (djákuvaty), дя́чувати (djáčuvaty); дє́кувати (djékuvaty) (dialectal)
→ Russian: дя́кувать (djákuvatʹ), дя́кать (djákatʹ) (dialectal)

/d͡ʑæ̃kɔvat͡ɕ/

/d͡ʑæ̃kɔvat͡ɕ/

From dzięka + -ować. First attested in 1413. Compare Old Czech děkovati and Old Slovak ďakovať

A gdy do Rzymą przyal, bogv dząkowal, ysch gy do szemye przygnal

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 158:

W boiazny bozey ostal, bogu wzdi dzøkuiøcz ze wszego po wszitki dny ziwota swego (agens gratias deo omnibus diebus vitae suae)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 14:

+obj

to thank (to express gratitude or appreciation toward) [with dative ‘whom’ and z (+ genitive) ‘for what’]

Mila matuchno boza, dzankugø tobe, banczze se mnø!

1876-1929 [1413], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Chruściechów, Sieciechów, page 498:

Dziakowacz bandą tobie we wszprawienyu sercza, w tem, yze nauczilem se szandow sprawiedliwosczi twoiey (confitebor tibi in directione cordis, in eo, quod didici iudicia iustitiae tuae Psal 118, 7)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 4b:

(attested in Masovia, Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to praise [with dative ‘whom’ and w (+ locative) ‘for what’]

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland


dobrze

Polish: dobrze

Silesian: dobrze

From dobry + -e. First attested in the end of the 14th century.

Poycze iemu pene nowe, dobrze spewaycze iemu glossem (bene psallite ei in vociferatione)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 32, 3:

Nyektorzy movyą, ... yze (sc. Judasz) vslyschavschy smarthvychvstanye, ktorego szye nye n[y]adzyal, byezal y obyeszyl szye, ktore nye yest dobrze poczvyrdzono (quod non est authenticum)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 762:

Jako themv gwalthowi rok mynal, o kthorj na mya dobrze vrodzony Pyothr sz Prasmowa, castellan liwsky, zaloval

1950 [1482], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1522, Warsaw:

(attested in Lesser Poland, Masovia) well; correctly, properly

Odpovyedzyal myly Iesus: Nye moze to dobrze bycz, abych ya mogl yedną kropyą vykvpycz czlovyeka

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 501:

Yaco ya to dobrze wem, yaco Ian ne vkrath Sarcze kona

1920 [1405], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 530, Płońsk:

Odpovyedzyal ym myly Iesus: Povyedzyalczyem vam, yzem ya, a iuzesczye slyschely dobrze

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 633:

Pilat... wyszedł do Żydow, bo baczył dobrze, iże im było barzo nielubo, iże s nim (sc. z Krystusem) tako długo mowił

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 786:

Telko thym, ktorzy lepyey vmyeya, dawam y porączam szye poprawyacz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 145:

(attested in Masovia, Greater Poland) fully, completely, perfectly, clearly

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Reczely: A to gest dobrze, tedi bødze pokoy sludze twemu (si dixerit: Bene, pax erit servo tuo)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 7:

Czlowyek moze szwe dzedzyczstwo y gymyenye dobrze dobythe przed prawem oddacz

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 363:

Slowa ust iego lichota y lescz. Ne chczal rozumecz, abi dobrze czinil (ut bene ageret)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 35, 3:

(attested in Lesser Poland) fairly, virtuously

Wolacz bødø ku bogu nawiszszemu, bogu, iensze dobrze vczinil mne (qui benefecit mihi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 56, 3:

A przes tocz by dobrze tho bylo, isbichom my... nasze grzechy szebe (leg. z siebie) sdrucyly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173b:

(attested in Lesser Poland) usefully, advantageously

Sødza tego myasta przikazaal gy w cyemnyczø przes nocz wsa[dz]ycz, a drugego dnya... gemusz slotkimy slowy rzekl: Myey sye dobrze, Blaszeyv (gaude, Blasi), prziyacyelyv naszych bogow. Swyøty Blaszey gemu odp[o]wyedz[iał]...: Myey sye dobrze, dob[r]y sødz[ia] (gaude et optime praeses), alle nye molw, by waszy balwan[o]wye bogowye byly

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 320:

Owa kako dobrze y kako weszelo przebywacz braczø w gedno (ecce quam bonum et quam iucundum habitare fratres in unum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 132, 1:

A przeto, iże mowicie, by przeciw wam czynił niektore nieposłuszeństwo, widzicieli, iżciem ji kazał umorzyć i ubiczować, miejcież na tem dobrze, nie ubijajcie go

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 836:

I rzece Iacob: Sdrowly gest? Tedi ony rzekly: Dobrze syø gyma (sanusne est? inquit. Valet, inquiunt)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 6:

Thobyas rzecze: Gydzta dobrze, a pan bødz was wodz, a angyol gego bødz s wama (bene ambuletis et sit deus in itinere vestro et angelus eius comitetur vobiscum)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 21:

(attested in Lesser Poland) happily, pleasantly

Y szly søø synowye izrahelsczy s Ramessy do Sochod, szeszczsed tyszyøczow dobrze møszow pyeszich, kromye nyewyast a dzyeczy (profectique sunt filii Israel de Ramesse in Socoth, sexcenta fere millia peditum virorum absque parvulis)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 37:

Dobrze lepey iest syø nam wrocici do Egypta (nonne melius est reverti in Aegyptum)?

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 3:

intensifies a comparative; very, a lot, much

Zlą zoną lepyey smyechem nyzly kigem karzy (malam uxorem potius riso, quam baculo castigabis)

1874-1891 [End of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLIII:

Fszythczy ludze na tem tho swecze, tako dobrze svethsczy gako duchofniy, chøcz ony tego

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 11a:


trudny

zlw-opl-adj

trudny (derived adverb trudnie or trudno)

Polish: trudny

Silesian: trudny

Inherited from Proto-Slavic *trudьnъ. By surface analysis, trud + -ny. First attested in the first half of the 14th century.

Prze slowa warg twoych ya yesm strzegl drog trudnych (vias duras)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 16, 5:

(attested in Greater Poland) difficult, hard (requiring effort and overcoming obstacles)

Trudna albo tagemna

1885-2024 [1444], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 590:

difficult, hard (requiring much mental effort)

Tacy dobre sø pres onogo nemochnego paralitica trvdnø nemocø urazonego znamonuiø

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 31:

(attested in Lesser Poland) difficult (annoying, causing pain, burdensome)

Lyvbo my to, aby […] s vamy vyelykonocz v Yerusalem, alyecz bądzye barzo *gorzka a *trudna vam y ye to vyelykonoczne svyato

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 507:

Dabo vobis panem certum et artum, id est trudny (Is 30, 20)

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 175:

Tyś namacna ścieszka błędnych, tyś zdrowie wszech ludzi trudnych

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, Przeworsk, page 42:

(attested in Lesser Poland) sick, ill; suffering


czas

Polish: czas

Silesian: czas

Inherited from Proto-Slavic *časъ. First attested in the 14th century. Displaced wrzemię.

time (passage of moments into the future)

time (particular moment or hour; the appropriate moment or hour for something)


świat

Polish: świat

Silesian: świat

Inherited from Proto-Slavic *světъ. First attested in the 14th century.

Edificabuntur in te deserta seculorum, gl. id est columpne, muri et tecta spirituali edificii, ... tamen wlt dicere, quod in te conservabitur virtualis structura, quam mali angeli et mali homines ab inicio seculi relinquerunt bądą vstawyony swyathowye albo wyekowye (Is 58, 12)

1880-1894 [XV p. pr.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 311:

(attested in Lesser Poland) world (the Earth)

world (the Earth)
world (symbol of spiritual life)

Matko mylosczyva Iesucristvszova, ... baczy, yzecz Ivdasch sdraycza, yen iusz przedal svyat dusche tvey

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 518:

(figuratively) world (that which is most important to someone)

Sch szwyatha, oblicznosczy de superficie terre (peccavit domus Jeroboam et eversa est, et deleta de superficiae terrae III Reg 13, 34)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 83:

top or peak of the world (highest point)

Drzewey nisz sø gori byly albo stworzona zema y swat (terra et orbis), od weka yasz do weka ti ies bog

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 89, 2:

Isczy szø... nasz sbauiczel gest bil narodzyl..., choscy on ten tho svath othkupicz ma

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1a:

(attested in Lesser Poland) world (humanity collectively)

Vstavyamy..., aby zadny po svem wstąpyenyv w tho braczthwo nye smyal... ku svyathu (ad saeculum) sye [wracać]

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 708:

world (humanity collectively)
life in the world, among people

Tą swą ('całą') nocz policzkowan, plwan, nądzon do swatha

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 229:

Bo przez tego ma bycz zkazona nascha vyara... a novy svyat eypskyemv lyvda ma przydz (nova vita cunctis Aegyptiis futura)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 94:


tylko

Polish: tylko

Silesian: tylko

Inherited from Proto-Slavic *toliko. First attested in the 14th century.

only (without others or anything further; exclusively)


że

Polish: że

Silesian: że

Reduced form of iże, eże, inherited from Proto-Slavic *je že (neuter acc. sg. of *jь že), from *je n sg (“it; that”, accusative) + *že (emphatic particle). Compare English that, Old Norse at, German dass, Ancient Greek ὅτι (hóti). First attested in 1396.

subordinate clause
subordinate clause#English

Przistøpyøøcz kaplani synowye Levi, ktoresz to gest zwolil pan bog twoy, aby slvzili y blogoslavili ymyenyv gego, ze wszitka rzecz gich slovi syø kona a wszelkø rzecz cistø albo nyecistø sødzicz mayø (quos elegerit..., ut ministrent ei... et ad verbum eorum omne negotium... iudicetur)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 21,5:


wszelki

Polish: wszelki

Silesian: wszelki

From a phonetic reduction of wszelaki from frequent use, as well as from a general reduction of -Vli- > Vl- (compare Old Polish wielki, albo), from Proto-Slavic *vьšelijakъ. First attested in the 14th century.

Tako vøcz gescy on to bil prikasal, abycz fszeliky clouek... do Bethlehem przysetl bil (Luc 2, 3)

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3a:

Taky starostha, rzanczcza albo wschelky vrzandnyk (quisquis officialis) wschitka gymyenya yego ma dacz na rankoyemstwo

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 111:

Y ne *panvye mne wszelka krzywda (omnis iniustitia)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 133:

(attested in Masovia, Lesser Poland) any, whichever; (in negated sentences) no, none

Kako dziwne iest ymø twoie we wszelikey zemy (in universa terra)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 8, 1:

(attested in Lesser Poland) entire, whole


teraz

Polish: teraz

Silesian: terŏz

Univerbation of ten + raz. First attested in the 15th century.

Teraz wszyscy *śpiewayym a panu Chrystusowi dziękuymy

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 76:

Oto teraz sen spuścił żonie twoje

1911 [15th century], Ludwik Bernacki, editor, Karta z "Rozmyślania o życiu Pana Jezusa", page 475:


chcieć

Polish: chcieć

Silesian: chcieć

Inherited from Proto-Slavic *xъtěti. First attested in the 14th century.

+obj

acc/dat/gen<something> + inf<to do something>

genitive ‘something’ along with infinitive ‘to do something’

to want; to desire [with accusative or dative or genitive ‘something’, along with infinitive ‘to do something’]

A chczely czoln schiekacz a. zrambacz et passi sunt eam excidere (tunc absciderunt milites funes scaphae et passi sunt eam excidere Act 27, 32)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 136:

(of objects) to be close to done, to have nearly finished doing an action

(reflexive with się, impersonal) to want (to have a desire for something, or to do something)

(reflexive with się, impersonal) used to indicate when someone is experiencing a specific condition of their body that is associated with an action indicated by the subordinate verb


dziewięć

Polish: dziewięć

Silesian: dziewiyńć

/d͡ʑɛvjæ̃t͡ɕ/

/d͡ʑɛvjæ̃t͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *devętь. First attested in the 14th century.


dziesięć

Polish: dziesięć

Silesian: dziesiyńć

/d͡ʑɛɕæ̃t͡ɕ/

/d͡ʑɛɕæ̃t͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *desętь. First attested in the 14th century.


nadzieja

Polish: nadzieja

Silesian: nadzieja

Inherited from Proto-Slavic *naděja. First attested in the 14th century.

Bo ty, gospodne, osobne w nadzegi (in spe) postawil ies me

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 4, 10:

Chczemy, abi na dzedzinye, o ktorą szą skarga dzye alybo rvszona bicz w nadzegi gest (pro qua quaestio agitatur vel ventilari speratur), przes slvzebnyka... rok poszwanya... yawnye byl wszyawyon

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 38:

(attested in Lesser Poland, Masovia) hope (feeling of trust, confidence, belief or expectation that something wished for can or will happen)

Iaco helm zaszczicza, nadzeia (spes) zbawena iest

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page I Prol 9:

(attested in Lesser Poland) hope (person or thing that is a source of hope)

Iakom do was posla ne slal ani w nadzeyø oracz kazal

1888 [1394], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 70:

(attested in Greater Poland) unknown right or obligation

(attested in Silesia) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Decimo dico, quod in inferno est desperacio *naczeya

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 62v:


cztery

Polish: cztery

Silesian: sztyry

Inherited from Proto-Slavic *četyre. First attested in the 14th century.


prawo

Polish: prawo

Silesian: prawo

From prawy + -o. First attested in the 14th century.

law (group or system of legally binding norms)

law determining course action between a peasant and a lord

right (legal, just or moral entitlement)

jurisdiction (material, personal or territorial scope of the court)

duty or obligation resulting from a legal decision


pięć

Polish: pięć

Silesian: piyńć

Inherited from Proto-Slavic *pętь. First attested in the 14th century.


słuchać

Polish: słuchać

Silesian: suchać

Inherited from Proto-Slavic *slùxati. By surface analysis, słuch + -ać. First attested in the 14th century.

Przetos movil gest Moyzesz, ano slucha sbor wszistek synow israelskich (audiente universo coetu Israel) slowa pyesni tey to

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 30:

Ktho ya (sc. pieśń) badzye szpyevaczy albo pylno szluchaczy, panye boze, raczy mu tho wszythko dacz

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, Nowa Słupia, page 54:

Przydzicze, sinowe, sluchaycze mne (audite me)!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 33, 11:

Sluchacz będę, czo będze molwycz we mnye gospodzyn bog

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 84, 8:

Auscultare id est obedire vel audire slvchacz

ca. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 16v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to listen; to hear (to pay attention to a sound or speech) [with genitive or (sometimes) accusative]

S kakym myloszyerdzyem vmyalem s vamy bydlycz, tayemnycze moye povyedayącz vam, czokolym sluchal od oycza mego kv vaszemv vysnanyv przyvodzącz tegodlya, abych vass pevny vczynyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 545:

Sluchal-ly ktho take dzywy, by trze krolowe przyely?

1874-1891 [1442], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 77:

Jacom byl wtenczasz, kyegdym myal panycza sluchacz, tegdym byl prawa nyemocza nyemoczen

1959 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1277, Poznań:

Yze Cayphasch z tego domv Annaschovego, v ktorem szye zesly byly sluchacz mylego Iesucrista, prze nyektorą potrzebyzna schedl byl na vyąthnyczą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 704:

(law, attested in Greater Poland) to listen, to hear (to receive a complaint, oath, or testimony in a court trial)

Iaco Stanislaw yal samoszost... w Kothowo gwaltem moczø y zapowedzal mlinarzewi paney dacz mari y kmeczem zapowedzal sluchacz

1959 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 764, Poznań:

(attested in Greater Poland) to listen, to obey (to accept someone's commands)

Ysze czso Parzisz y Micolay vczynily rok o pomoszene prawa kmothouiczu s Komornyk, tegosz ya dopomogl a tąm kmothouicz stąl, a prawa ne chczal sluchacz

1959 [1423], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1130, Poznań:

Glos moy sluchay (audi) podlug myloszerdza twego, boze!

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 118, 149:

O thych trzech cząsczach tako mowyą, czo mogym paszyrbom szluchayą (de tertia parte, quam privigni mei pertinent)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 42, 2:

Yako tho sedlyszko slucha k they czasczy, *thsso ye Pyotr przedal Andree

1974 [1425], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 922, Kalisz:

Yszye Maczey ne [po]pobral gymena Marczynowa, cszosz na Marczyna szluchalo po rodzenem *szynowczø

1974 [1423], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 836, Kalisz:

ku (+ dative) na (+ accusative) ‘to whom/what’

(attested in Greater Poland) to belong (to be within someone's ownership) [with ku (+ dative) or na (+ accusative) ‘to whom/what’]

Gdze komv dadzą winą, tv ma slvchacz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 32:

Ysz starosthy zem naszych... rzeczy ktorekole, gesz k nym tesz nye slvchayą any vsnany szą przisluchacz (quae minime ad eosdem dinoscuntur pertinere), sządzą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 79:

Szolthystwa y woythowstwa, czo szą panszka (pro pansztwa) lyenska y lesza w marborszkyem prawye, thy tho leszą y szluchayą w lyensky[e] prawo (spectant ad ius feodale)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 59, 2:

(attested in Lesser Poland, Masovia) to be subject (i.e. to court) [with ku (+ dative) ‘to whom/what’; or with w (+ accusative) ‘to what’]

Yakom ja nye rzekl w Syradzu wiprzicz listow panu Maczkowy przes røkogemstwa, czso bi sluchali na Pleszewo

1974 [1427], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 718, Kalisz:

Yako thy ploszy sluchayą cu przysadnym *listow, czo bily ocza mego

1960 [1429], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 997, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) to concern (to be about)

Nasz myesczanym mowy, ysz wye gescze gednego w gynych stronach dalszych, czo szluchą k temv gymyenyv

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 77, 4:

to have the right of ownership; to have the right to take part in something

Czokolvye by ten czlovyek przeczyv bogv albo przeczyv lyvdu zaczynyl, slucha yego nye rvszacz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 584:

(impersonal) it is fitting, it is right, it is proper, it is acceptable


móc

Polish: móc

Silesian: mōc

Inherited from Proto-Slavic *moťi. First attested in c. 1301–1350.

W czemże ty, człowiecze, możesz bujać

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 4:

Polapily sø me lichoti moie a ne mogl iesm, bich widzal (non potui, ut viderem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 39, 16:

Ony ne moglycz szø mecz nigedne gospody thamo byly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3b:

Raczysz thego vszyczyczy a swą laszką nam daczy, przesz ktora bychmy mogly nabycz ducha swathe[go]

15th century, Hymn Salve Regina (Zdrowa krolewno miłosierdzia), number 14:

(attested in Lesser Poland) can, may, to be able to (to have the requirements in order to do something either from internal or external reasons)

Thy albo ga moszesz dzysza albo iutrze s tego svatha szycz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14b:

Neuescza thvarsz ne moszecz bicz ona tako vboga

Aleczby nektory clouek medzy na[m]y mogl tako rzecz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172a:

Smyerdzyalo nyevyernemv zydovstw z ych vst nyeczysthych, az szye sercze mylego Iesucrista od przeczyvnosczy onego smrodu moglo roszyescz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 731:

(attested in Lesser Poland) can, may; might (to have the potential to; be possible)

Kiedy u wojewody byli, tedy go się pytali: Możeli gościa dawnością sbyć? Tedy wojewoda rzekł: Ja nie skazuję, ale mnie się tako widzi, by kto mogł gościa sbyć laty, kto nie ma dziedzicstwa w ziemi

1959 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 187, Poznań:

Ach, myly bosse, kthoz v cyebye bycz mosse?

1876-1929 [1413–1414], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Chruściechów, Sieciechów, page 502:

Pylath potym szukal, yakoby mogl Jezukrysta wypuszczycz

1911 [Fifteenth century], Ludwik Bernacki, editor, Karta z "Rozmyślania o życiu Pana Jezusa", page 472:

Nye mozemi (non possumus) gey (sc. siostry) dacz nyeobrzezanemu

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 34,14:

(attested in Greater Poland, Masovia, Lesser Poland) can, may, to be able to (to have permission)

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

Wstan ku mnye, moszesz my vyerzacz, nye chczacz sya dzyszya sznyevyerzacz

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 109:

Nye moglesz (non potuisti Marc 14, 37) se mną czvcz yedney godzyny?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 600:

(attested in Masovia) can, may to give a soft command or suggestion


nazywać

Polish: nazywać

Silesian: nazywać

From nazwać + -ać. First attested in the 14th century.

Nye mogly pycz wod z Marath, przeto ysz bily welmy gorzkye. Przetoosz podobne gymyø myastu zdzyaly, nazywayøcz ge Mara (vocans illum Mara), to gest gorzkoszczy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 23:

Tocz sø dnyowye pana, gesz to naziwacz bødzecze swyøti (quas vocabitis sanctas)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 2:

Pismo togo croleuicha deuicø porochonego v troiakem mesce pisma naziua crolem luda zidowskego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 24:

(attested in Lesser Poland) to call, to name (to give a name or term of address) [with instrumental or nominative ‘what name’]


poznać

Polish: poznać

Silesian: poznać

From po- + znać. First attested in the 14th century.

Posnay kasdy a poczwy stateczne do ssebe

1915 [End of the 14th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 520:

to learn, to find out, to get to know (to begin knowing; to gain knowledge of something)

Gebal gestcy tho ona bila posznala, yszecz dzeuicza gest bila porodzila

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4a:

(attested in Lesser Poland) to realize, to come to understand

Thucz szem porąmbal drzewye do yednye dolyny, aby nykth nye posnal

1864 [15th century], Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis nunc primum e codice autographo, volume III, Krakow, page 354:

(attested in Lesser Poland) to see, to spot

Darmo podnossy swe oko na wydzenye boga, gen gescze sam syebye poznacz a wydzecz nye umyege

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 244:

Zapravdą z ovoczv drzeuo bądzye posnano (ex fructu arbor agnoscitur Mat 12, 33)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 329:

Gdisz gy pozna (cum cognovisser eum), padl na swø twarz

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 7:

Nye pozna (non cognoscet) wyøcze myesta swego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 102, 15:

(attested in Lesser Poland) to recognize (to remember someone or something familiar, to distinguish among others as already known)

Tria signa, per que boni operarii distingwntur, posznany bywayą, a malis

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, Radom, page 352:

(attested in Lesser Poland) to tell apart, to distinguish

V wody szø poczina czescz, drzewey nisz gdi szødø gestcz, tedyø na røcze dayø, tu szø wøcz starsy posznayø, przy tem szø k stolu szadzayø

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 59:

Yakom czya, moy namyleyschy, posznala

1915 [1447-1462], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 545:

Poznal iesm (cognovi) wszistky ptaki nebesske

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 12:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Lesser Poland) to get to know, to meet (to become acquainted with someone; to see and remember someone's appearance)

Greater Poland; Lesser Poland; Greater Poland; Lesser Poland

Szoni, gesz møsze poznali (quae cognoverunt viros), zbycye

1930 [c. 1455], “Jud”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 11:

Gdze sø czy møzowye...? Wiwyedz ge sam, acz ge poznami (ut cognoscamus eos)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 5:

Poznaiø (confitebuntur) nebossa dzywy twoie, gospodne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 88, 6:

(attested in Lesser Poland) to confess, to reveal

Ktory mye bądzye svyaczschycz albo poznavacz przed lyvdzmy, ya ychze poznam przed bogyem oyczem moym (qui confitebitur me coram hominibus, confitebor et ego eum coram patre meo Mat 10, 32)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 312:

to testify about someone [with przed (+ instrumental) ‘in front of/before whom’]

Czsosmi poznali, tosmi poznali prawø prawda y tosmi zyednali

1959 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 775, Poznań:

Jacom przi tem bil, kedi Jaszek Crayewsky posnal Jandrzeieui dzeszancz grziwen

1967 [1409], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 395, Kościan:

(attested in Greater Poland) to admit to someone [with dative ‘to whom’]

Posznaly szye (fatebitur) tych szlow, tedy szromoczyl wasz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 53, 4:

Czczyenye o tem, yako Zydovye nye chczyely boga ssądzycz etc. Odpovyedzyely yemv Zydovye..., yakoby rzekly: K tobyecz przysluscha poznacz takye rzeczy, bocz yest vynyen smyerczy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 773:

(law, attested in Greater Poland) to adjudicate (to consider in court)

Falco poznal, ysze myecz y tobola wząl byl..., ale o pyenyądze zaprzal. Ale my poznawszy (attendentes), ysz nykt kromye czygey woley nysządney rzeczy nye ma wzącz, alyszby gego vproszyl, przetosmy w tey schtucze Gydzikowy sskazaly przyssyądz na swą schkodą

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 35:

take into consideration
take into consideration

(attested in Lesser Poland) to take into consideration

(attested in Lesser Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Xc gesthcy on [p]osnan bil svathlosczø, presto isczy on nebo y szemø osfecza

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1b:

Bo owa nyeprzyaczele twogy poznaly (sonuerunt)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 82, 2:

(attested in Greater Poland) corruption of powznieć


trzy

Polish: trzy

Silesian: trzi

Inherited from Proto-Slavic *trьje. First attested in the 14th century.


przez

Polish: przez

Silesian: przez

Inherited from Proto-Slavic *perz. First attested in 1388.

Gensze przewodl lvd swoy przes pusczø (per desertum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 135, 16:

Przes gynszą drogą (per aliam viam Mat 2, 12) vroczyly szyą sa do krolyestwa svego

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 294:

Abi mu dwoye coni przeprawil przes przewosz

1959 [1411], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 678, Poznań:

O ctore kopanye y oranye przesz graniczą Jan... y Raczybor... na mya zalowali, thom ya nye oral v[o] gich, ale w swym

1885-2024 [1462], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume VIII, Chęciny, page 19:

(attested in Lesser Poland, Masovia, Greater Poland) denotes movement from one side to the other, either on the surface or through the middle; physically or metaphorically across, through; along

Kthory s tobą zywye y kroluye... bog przesz wszythky wyeczne wyeky (per omnia saecula saeculorum)

1413–1414, Kanon mszy św., Canon missae., volume I, Iłża, page 263:

(attested in Lesser Poland) denotes lengths of time for

Navczczye nasz, gestly then powod doszycz vkazal... takym *thysz tramow y szkleppem (leg. z sklepem) gego w mvrze [j] oszyądzenym (leg. osadzenim) daleko przesz rok y dzyen (die et anno et multo diutius) przesze wszey odmowy

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, pages 126-127:

(attested in Greater Poland) denotes a period occurring after something else after

*Jakom ia mam Micolayewy zastawą w dwdzestv (leg. w dwudziestu) cop przes thi na oui Godi

1950 [1429], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 353, Warsaw:

Svyathy Ieronym nalasl v zydovskych kxyągach pyecznasczye znamyon pyeczynasczye dnyow przed sadnym dnyem, alye yedenly po drugym ma przydz, czyly przestąpvyącz czasch albo przeze dny, albo dalyey (sed utrum continui futuri sint dies illi, an interpolatim), tego nye vymynyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 478:

A paklibi wol bodøczy bilbi od wczyorayszego dnya asz przes trzeczy dzen (ab heri et nudiustertius)..., wol kamyenym obrzuczon bødzye

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 21,29:

Gdy szyą od zbythkow czyelesthnych przesz czysthotą, per continenciam, powczyągamy

1882 [Post fifteenth century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 273:

denotes intended recipient or goal aimed at; for

Adam mye w yeplcze vkuszyl, przetho przesz mya vmrzecz mvszyl

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 142:

Quia przes zapowecz pomloczyl pszenycza w gumne

1950 [1427], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 203, Warsaw:

Pres ti dary milosc sina deuicego moze otrimach

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dr 3:

(attested in Lesser Poland) denotes an agent thanks to, due to

Ktoricz clouek thy to dary gest straczil, szukagsze gych mylosczyue..., a tako vøcz ge thy nadzesz presz svøthø spouecz a tesze pres dostognø pokuthø

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172a:

(attested in Lesser Poland) denotes manner or adverbial use of a noun

Ty to sø kszyøszøta domow przesz czelyadz swø (per familias suas)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 14:

Ustawysz ludu granycze przez *okrøøk (per circuitum)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 12:

Na tem *drogu bily czasky cztyrzy... y krøszky przez wsziczky (per singulos)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 37, 20:

Nas... wybranich twych przykaszy *szawszky w czrzeedze vdarowacz presz Yesu Crista (per Christum dominum nostrum)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 55:

Eze Sulek przepraszal Groth trzemi grziwnami przes posla

1888 [1400], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 99:

(attested in Greater Poland) denotes instrumentality through, by means of

Bo tu molwy o myloszyerdzyu, yez yest z wnętrza, a przes to sze rozumye wyelyka myloszcz

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 118 arg. 7:

Jakom ya Philippowi kmecziewi... rol v ozimynie przesz Philippą podoranych nye zaoral gwalthem

1921 [1471], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 53:

(attested in Masovia) used in passive constructions by

Szeczdzesyøci (sc. lat) a przes to samyecz (sexagenarius et ultra masculus) da pyøcznaczcze rvblow, a zona dzesyøøcz

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 27, 7:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Pothem przyszedl ten, czso... swego dlusznyką gymyenye zapowyedzal,... przesz gayony szand (in iudicium banitum, OrtMac 106: przed gaynym sządem) a rzekl

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 78, 2:

denotes a time Earlier than something before


przez

Polish: przez

From przez, due to confusion with the rhyming preposition bez. The two words were and are used interchangeably in various dialects, and in Old Polish przez nearly replaced bez around the 14th-15th century. However, in the written language the earlier distinction ultimately prevailed. First attested in 1388.

Dzedzina odvmarta uel pvsczina przez dzedzicza

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 5:

Iz iesc.... taco smerne narodene sina bozego, ienze prez pocøthka s bogem occem jesc croleual

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 36:

(attested in Lesser Poland) used adverbially

Ize przes czazu wyszla, a ya gey nicz ne *wsyal

1958 [1395], “Nieznane czternastowieczne roty polskie z ksiąg sądowych ziemskich krakowskich [Unknown fourteenth-century Polish oaths from court records of Krakow landowners]”, in Zbigniew Perzanowski, Mieczysław Karaś, editors, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego [Scientific Journals of the Jagiellonian University], volume I, Krakow, page 242:

denotes a time earlier than something before

By bog ne podpomogl me, przes mala (paulo minus) przebiwalabi bila w pekle dusza moia

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 93, 17:

(attested in Lesser Poland) nearly, almost

Gdiscy svøthy Gan gestcy on bil stho lath pres gednego latha star

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 181a:

Jaco Wanczenecz wszal Marczinoui scztirzi clody sledzi przes praua

1959 [1388], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 42, Poznań:

(attested in Greater Poland) denotes action against something against

Sbygesz wszistko w nyem, czosz bødze plodv samczowego, myeczem, przesz zon y przes mlodzenczow (absque mulieribus et infantibus)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 14:

denotes exclusion besides, excluding, but


słowo

zlw-opl-noun

słowo n (diminutive słówko, augmentative słówce or słówsko)

słówko (diminutive)
słówce (augmentative)
słówsko (augmentative)

Polish: słowo

Silesian: słowo

Inherited from Proto-Slavic *slovo. First attested in the 14th century.

Zmouil sin bozi sloua uelmy znamenita, gimis casdø dusø zbosnø pobuda

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 4:

(attested in Lesser Poland) word (unit of speech)

Na poczathku slova mego prosza szobye na pomocz boga uszyechmocznyego..., by my raczyl szeszlacz dzysz dar ducha swathego

1853 [1450], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 120:

Jacom ne gonil To[to]mislawa anys[m] gy slymi slowi gabal

1967 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 40, Kościan:

Czszo Moroslaw vczinil, to vczinil Maczeyowim poczant[e]kem y besla (pro besal) na yego dom y vsdawal mu zla slowa

1959 [1401], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 709, Poznań:

(in some collocations, attested in Greater Poland) insult; slander

V tem yest slovo prawdzyve (verbum verum Jo 4, 37), yze yny yest, ktory zyvye (pro szyeye), a yny, ktory znye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 249:

Przez to slovo rozvmy szyą ya szam s moym oyczem, bo el po zydowsku myeny szye bog

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 129:

Slowo ethimoloia (Dan prol.)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 108:

etymology (study of the origin of terms)


dwa

Polish: dwa

Silesian: dwa

Inherited from Proto-Slavic *dъva. First attested in the 14th century.


piękny

Polish: piękny

Silesian: piykny

Inherited from Proto-Slavic *pěknъ. The secondary nasalization of piekny > piękny results from the suffix -ny. First attested in the beginning of the 15th century.

etydate

F temcy tho *okrodze gest bila dzeuicza barszo pøkna szedzala a dzeczøthko pøkne gestcy ona na sfv *roku bila noszyla

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5a:

(attested in Lesser Poland) beautiful (possessing beauty)


natychmiast

desctree

Polish: natychmiast
→ Kashubian: natëchmiast

Silesian: natychmiast

Univerbation of na + tych + miastach, with clipping. Compare modern Polish miast, zamiast, dotychmiast. First attested in the 14th century.

Salomee... chczala szø gest ona sviima røkama dothknøcz tego to mastha byla, tedy vøcz natichmasth ge røcze szø ge byle usch[ch]le

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4a:

(attested in Lesser Poland) right away, immediately


morze

Polish: morze

Silesian: morze

Inherited from Proto-Slavic *moře. First attested in the 14th century.

Postaui prauø nogø na mory

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 17:

Bily szø sesly do padola lesznego, ges to gest morze solne (mare salis)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 3:

(attested in Lesser Poland) sea; lake (large body of water)


prosić

Polish: prosić

Silesian: prosić

Inherited from Proto-Slavic *prositi. First attested in the 14th century.

Wisluszay, bosze, modlitwø moiø, gdi proszø (cum deprecor)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 63,1:

Procumbere proszycz uel modlycz szyą

1885-2024 [End of the fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 20:

Gdysz ge ku smyercy wywyedzono..., naczøly boga prosycz a gemu sye poleczacz

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 322:

Bo wszitczy, gisz proszø cze (qui sustinent te, Puł: gysz czyrpyø czie), ne bødø osromoczeni

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 24, 2:

Przisedl dobri do slego a prosil v nego lepszego niszli krolewstwa nebeszkego a dal mu

1885-2024 [1406], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 35:

Wisluszay gospodne, glos moyey prosby, gdi proszø ku tobe (dum oro ad te)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 27, 2:

Oycze svyąthy, ya czyebye proschą za nye, nye proschą za then svyath (ego pro eis rogo, non pro mundo rogo Jo 17, 9)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 576:

Proszi za nami, miloscziwa panno Maria, abiszmi dostoyni bili obiati bozey

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 42b:

Gdi wlodika zabyye slyachczycza, ... ma prosycz (petere) prze bog, abi yemu obrazenye otpusczono

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 93:

Przesz dzy[ę]ky noczlegv prosza

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 108:

Otpowyedzely synowye Iacobowy Sichem a gego otczu: ... Nye mozemi... vczynycz, czso wi proszyczye (petitis)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 14:

Wszal szobye raczcze..., kthorych byl proszyl k themv, aby sz nym poszly k loszv

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, page 48:

Kuszyly boga w szyerczoch swych, aby prosszyly pokarm duszam swoym (ut peterent escas animabus suis)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 77, 21:

Za to prosicz cze bødze (pro hac orabit ad te) wszeliki swøti w czas potrzebyzni

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 31, 7:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Masovia, Greater Poland) to ask for, to request

A tedi bødø prosycz za zlosczi swe (orabunt pro impietatibus suis)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 41:

Proszą tego przyszasznyką wstacz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 32, 3:

O tem, yako Barabasza zboyczą pusczycz proszyly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 809:

Jaco Piotrasz proszil Sczepana, bi mu te pienadze schoval, czo mu ye bil dal

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 333, Poznań:

Mily gospodne moy. Slota, grzeszny sluga twoy, prosy za to twey milosczy, vdzel nam wszem swey radosczy

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 113:

(attested in Greater Poland) to apologize to, to say sorry

[Ha]nka ne proszila na ten sød preczif […]

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 165, Poznań:

Proschąncz na pomocz

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 34:

O tho wasz proszymy (petimus informari), kthory myedzy thymy ortelmy moze szye ostacz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 42, 3:

Proscheny (war. lub. rp.: prosiw) imprecans (tunc offerat hircum..., confiteatur omnes iniquitates filiorum Israel... atque peccata eorum, quae imprecans capiti eius emittet illum... in desertum Lev 16, 21)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 23:

Pan bog... wspomyonøl na Abrama, yze proszyl gest (liberavit, Stary Testament Cardy: zprostil gest) Lota z przepadnyenya myasta

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 29:

misunderstanding of Old Czech zprostiti or Latin līberō/dēprecor


jechać

zlw-opl-verb

jechać impf (determinate, indeterminate jeździć)

Polish: jechać

Silesian: jechać

Inherited from Proto-Slavic *jě̀xati. First attested in the 14th century.

Jacom swemv sinowy ne kazal jechacz ani s mim wedzenim ne brano Wancowich kmeczi

1888 [1386], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 60:

Isesm poslem bil ot Pyotra do Jacusza a do Thomi, isby geli do Kosczana na fsdane

1887, 1889 [1391], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 988, Poznań:

Mamly gechacz (ire debemus) do Ramot Galaat boiowacz?

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 15:

to go; to ride; to take; to drive (to commute by vehicle) [with infinitive ‘to do what’]

Czo ranyl Jacusz Martinum, to vczynil, ysz yachal na gego dobro y bral moczø gego bidlo

1887, 1889 [1389], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 517, Poznań:

Jako Passzek gyal na mø dzedzinø szamoczwart gwaltem

1887, 1889 [1393], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 1556, Poznań:


rozumieć

rozumieć impf (perfective porozumieć or zrozumieć or urozumieć)

porozumieć (perfective)
zrozumieć (perfective)
urozumieć (perfective)

Inherited from Proto-Slavic *orzuměti. By surface analysis, roz- + umieć. First attested in 1395.

Rzecli gednacze pana Hinczkoui: Mi ne roszumemi po nemeczszku

1959 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 187, Poznań:

A iusz, crolowe, rozumeyce (intelligite), nauczce se, czso sødzice zemø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 2, 10:

Rozumeycze temu (intelligite haec), gisz zapominacze boga

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 23:

Blogoslawoni, iensze rozume na potrzebuiøczego y vbogego (qui intelligit super egenum et pauperem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 40, 1:

Alisz wnidø w swøtoscz boszø y rozumecz bødø w posladco[ch] gich (donec... intelligam in novissimis eorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 72, 17:

Rosvmal gesm (intellexi), esze kazanya twoya mysl moya gest

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 99:

Napirsuecz tho vy macze rosumecz, yse ktoricz gest poczøtek gego svøtego miloserdza bil

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 179a:

Othosz, mystrzv, barszo glupy, nye rosvmyesz o they kupy

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 257:

+obj

(attested in Greater Poland, Lesser Poland, Masovia) to understand (to grasp a concept fully in one's mind) [with dative; or with na (+ accusative); or with w (+ locative)]

Ne wzgardzay prosbø moiø, rozumey mene y wisluszay me (intende mihi et exaudi me)!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 1:

(attested in Lesser Poland) to notice, to not overlook or neglect

Ktosz chcze przeto zbawon bycz, tako o troyczy rozvmey (ita de trinitate sentiat)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 26:

(attested in Lesser Poland) to consider, to see as, to be of the opinion, to think, to judge

Przes to sze rozumye (intelligitur) wyelyka myloszcz

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 118 arg. 7:

(reflexive with się) to be had in mind, to be interpreted

Alye to pyczye nye rozvmye szye o iego svyąte krvy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 530:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to concern, to be about [with o (+ accusative)]

Magus... dicitur sapiens, et maxime, qui astrorum cursus sciens a nawyączey then, ysz sze na gwyasdach rosumye

1880-1894 [Middle of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 265:

know one's way around
know one's way around

(reflexive with się) to know one's way around something, to know something very well [with na (+ locative)]


rozumieć

Polish: rozumieć

Silesian: rozumieć

Iako ktho swyeczą przy zwadze w noczi zagassi, a za thym kogo vranyą, ma rannemv o rani bicz skazan, tho rozwmyecz, gdi nye wyedzą tego, yest gen go ranyl

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 15: