założenie

Polish: założenie

Silesian: założynie

/zaɫɔʒʲɛɲɛː/

From założyć + -enie. First attested in the 14th century.

Zaloszena gor (fundamenta montium) zamøczona sø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 9:

Firmamentum vczwirdzenye aut zalozenye (erit firmamentum in terra in summis montium Psal 71, 16)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 130:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) base (bottom of some a hill or mountain)

Pamøtay, *panv, syny Edom..., gysz to mowa: Zgynaczycze, zgynaczycze asz do zaloszena w ney (sc. Jeruzalem, exinanite, exinanite usque ad fundamentum in ea)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 136, 10:

(attested in Lesser Poland) foundation (bottom of a building)

Zalozenye rodv fundamenta (fundamenta generationis et generationis suscitabis Is 58,12)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 203:

(attested in Greater Poland) base (foundation of the human race)

Ktore naszyenye padlo na kamyenye, tocz yest ten, ktory slucha slowa bozego... a ny ma w sobye maczycze, toczvsch dobrego fundamentv albo zalozenya (non habet autem in se radicem Mat 13, 21), ale yest do czaszv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 338:

Humilitas est fundamentum, zalozene, omnium virtutum

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 333:

Sic deus dilexit mundum, ubi thema saloszenye

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 43r:

Tema zalozenye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 135v:

Thema est materia dictantis vel prologus zalozenye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 137r:

(attested in Silesia, Greater Poland) subject (main topic of some work)

Bone indolis dobrey vrody aut zaloszenyą (videns Salomon adulescentem bonae indolis et industrium, constituerat eum praefectum III Reg 11, 28)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 82:

(attested in Greater Poland) nature (that with which one is born)

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Tegale zalozenye glownye vel ognyą

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 129:

Tegale (pro tedale) zalozenye glownye vel ognyą

(attested in Greater Poland) shield, cover; fire grate on which wood is placed

Aczbi kto s umyszla zabil blysznego swego a przez zaloszenya (per insidias), od oltarza mego widrzesz gy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 14:


zbik

Polish: żbik

Zdbyk

1915 [XV med.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 516:

Felis silvestris
Felis silvestris#Translingual


podobnie

Polish: podobnie

Silesian: podobnie

From podobny + -ie. First attested in the 15th century. Compare Old Czech podobně and Old Slovak podobne.

Azaly ty pyenadze nye podobnyey przydą gey dzeczem nyszly gey mazowy?

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 65, 2:

Lyepyey czy a podobney (expedit enim tibi Mat 5, 30), aby yeden s tvoych czlonkow zgynąl, nyzby wschytko czyalo v ogyen bylo vrzvczono

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 268:

Facilius latwyey y podobnyey (facilius est camelum per foramen acus transire, quam divitem intrare in regnum caelorum Mat 19, 24)

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 360:

Podobnye comodose

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 70:

Comodose podobnye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 30r:

(attested in Greater Poland) conveniently; comfortable

Przykladnye allegorice, szwyrzchownye anagogice, duchownye mistice, czyelestnye historiace, podobnye metaphorice

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 198:

(biblical, on the interpretation of biblical texts, attested in Lesser Poland, Greater Poland) in a way that reveals the figurative, hidden meaning of a text

on the interpretation of biblical texts; attested in Lesser Poland; Greater Poland; on the interpretation of biblical texts; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Wnatrznie mistice, zwirzchnye anagoice, przicladnye tropoloice, duchownye allegorice, podobnye historiace

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 304:

(biblical, on the interpretation of biblical texts) in a way that shows the literal meaning of a text

on the interpretation of biblical texts; attested in Lesser Poland; Greater Poland; on the interpretation of biblical texts; on the interpretation of biblical texts


podobnie

Podobnyey (expedit Jo 18, 14) yednemv czlovyeku vmrzecz za vschytek lud

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 670:


-ły

forms adjectives from intransitive verbs


usiłować

Polish: usiłować

From u- + siła + -ować. First attested in the 14th century.

Nyczs gynego gedzine w modlytwach vsylowacz bødzesz s nyø

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 18:

to strive for something, to try for something, to attempt to gain

Vsilowal iesm w moiem placzu

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 6, 6:

(attested in Lesser Poland) to exert oneself, to toil, to work hard

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Ideo Petrus Rawenensis insultando, vszyluyacz, huic diviti dicit

1968 [XV p. post.], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 70:

(attested in Lesser Poland) to mock, to make fun of

*Animabit vschilugye, zgothugye

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 152:


ws-

Polish: ws-

alternative form of wz-, used before voiceless consonants


jeszczerzyca

/jɛʃʲt͡ʃʲɛr̝it͡sa/

/jɛʃʲt͡ʃʲɛr̝it͡sa/

Inherited from Proto-Slavic *aščerica. First attested in c. 1455.

De reptilibus: yesczerzycza lacerta

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 490:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) lizard (reptile)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


wiewierzyca

Eodem iudicio Steczko... reposuit res Petri..., videlicet palium sericeum subductum asporgyollis al. weverzy[n]czami

1936 [1440], Jan Smołka, Zofia Tymińska, editors, Księga ławnicza 1402-1445. Librorum scabinalium, t. I, volume I, number 3238, Przemyśl:

(attested in Lesser Poland) squirrel pelt

Notum facimus..., quod... damus... sibi (sc. Geruardo)... ius Theutunicum in villa ipsius..., absolventes eam... a melle et veueritz

1877-1999 [1293], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume VI, Greater Poland, page 56:

(attested in Greater Poland) tribute paid with squirrel pelts


-ać

Polish: -ać

zaślepić + -ać → zaślepiać

forms imperfective verbs from perfective ones


rzewniwy

Czemv nye padnyeczye na sve oblycze, ... kyedy slyschyczye, yze yednem glossem rzevnyvą tlusczą... przeze wschey brony pobyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 629:

Tibicenum rzewniwymy glossi (cum venisset Iesus in domum principis et vidisset tibicines et turbam tumultuantem, dicebat Mat 9, 23)

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 272:


darski

Polish: dziarski

Inherited from Proto-Slavic *dьrzъkъ. First attested in the end of the 15th century.

etydate

Darszky igneus

1890 [End of the 15th century], Bolesław Erzepki, editor, Szczątki dawnej polszczyzny, Mogilno, page 178:

(attested in Greater Poland) perky, dashing, rakish; bold, fiery


ninie

Polish: ninie

Prze nødzø ne ymaiøcich y prze lkane vbogich nyne (nunc) wstanø, molwi gospodzin

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 11, 5:

Czerkew nynye ku Yezukristowy, nynye ku wyerzøczym, nynye ku nyewyerzøczym molwy

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 118 arg. 1:

V[ie]szelmy szya dzysza nyne, bo przesz yego narodzene mamy sbavyene

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 78:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) currently, now, nowadays


krócić

Polish: krócić (obsolete)

Moderatur labia sua, *krroczy

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 576:

to curb, to tame, to restrain, to temper

Cruczili, zathlaczyly cohibebant (vocem suam cohibebant duces Job 29, 10)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 61:


prózny

Polish: próżny

Silesian: prōzny

Bo ne w gich vsczech prawdy, sercze gich proszne iest (vanum est)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 10:

Nemo vos seducat inanibus verbis nyechacz nye szwodzy waasz nykt proznymy albo marnymy szlowy (Eph 5, 6)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 76:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) miserable, worthless; unrighteous

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands

W[y]schedschy o trzeczyey godzynye vzral yne na targv stoyącz prosne (stantes in foro otiosos Mat 20, 3)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 392:

Pyrworodzencza synow twich wiplaczysz any szyø vkaszesz w opatrzenyu meem prozen (nec apparebis in conspectu meo vacuus)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 20:

Gdyz myly Cristus yvze prosn stal..., tedy odstąpyvschy od slupa..., poklyąknąl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 826:

Gdisz møsz poymye zonø novo, nye poydze kv boyv..., ale prozen bødze przes pokvti w domu swem (sed vacabit absque culpa domi suae)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 5:

Spy-ly maszczyszna... sz dzyewką, czo proszna gest albo szobye wolna

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 30, 1:

Tedy bandze proszno tego dlugv

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 83, 2:

free from obligations, accusations, or guilt

Thy przywyleye ylko k themv yako szmyerthnee a bląndnee prooznee czynymy, kazymy, wsrzvcami y odszywami (cassamus, irritamus et revocamus)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 28:

(i.e. of a document, attested in Masovia) invalid

i.e. of a document; attested in Masovia; i.e. of a document; attested in Masovia

Meretricem mulierem prozna, nyepoczeslywa (abiit, sc. Samson, quoque in Gazam et vidit ibi mulierem meretricem ingressusque est ad eam Jud 16, 1)

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 361:

unchaste, impure, immodest, immoral, lewd

Oltarz ten nye byl czali, alye wnøøtrz proszni (cavum) s desk a nøtrz dzurawi

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 38, 7:

Prozny gracialis (war. lub. rp.: czyenka gracilis; quoniam spes impii... tanquam spuma gracilis, quae a procella dispergitur Sap 5, 15)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 75:


bezecny

Silesian: bezecny

From beze- + cześć + -ny, under influence of cny. First attested in c. 1495.

Alye bezeczna baba wielka *skaga

1984 [c. 1495], Wiesław Wydra, editor, Chrestomatia staropolska. Teksty do roku 1543, Pępowo, page 292:

(attested in Greater Poland) wicked; bad, evil


szczuka

Jako ja nye wszethl... do sthawv sz oscza anym vlovil sczvk za pol kopy

1950 [1479], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1504, Warsaw:

(attested in Masovia) northern pike (Esox lucius)


zarówno

Polish: zarówno

Silesian: zarōwno

Univerbation of za + równo. First attested in c. 1480. Compare Old Czech zarovno.

On dzyedzynny woyth chczyalby czyrpyecz sz myasthem... na szoszye y na gynszym myeszkym placzye zarowno z gynnymy myesczany [stacz] (aequaliter ceteris civibus)

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 73:

(attested in Greater Poland) the same, identically; with no difference


umówienie

Polish: umówienie

/umɔːvjɛɲɛː/

From umówić + -enie. First attested in the fifteenth century.

O tem, yako dzyevycza blogoslavyona v poslyednym vmovyenyv myala svym (leg. z swym) synem […]

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 523:

conversation (verbal exchange of thoughts)

Vmovyenye promocio

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 337:


obaczyć

Polish: obaczyć

Silesian: ôbŏczyć

desctree

→ Old Ruthenian: оба́чити (obáčiti), оба́чыти (obáčyti)

desc

Belarusian: аба́чыць (abáčycʹ), оба́чыць (obáčycʹ) (dialectal)

Carpathian Rusyn: оба́чити (obáčyty)

Ukrainian: оба́чити (obáčyty)

→ Middle Russian: оба́чить (obáčitʹ)

Russian: оба́чить (obáčitʹ) (dialectal)

→? Old Slovak: *obačiť

Pannonian Rusyn: обачиц (obačic)

Slovak: obačiť (dialectal)

/ɔbaːt͡ʃʲɨt͡ɕ/

/ɔbɒt͡ʃʲɨt͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *obačiti. First attested in the 15th century.

Gdy szyą wraczaly, zostalo dzyeczye Ihus w Ierusale[m], a nye obaczyly rodzyczovye yego

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 296:

O szynv straczony, czemv czyaskosczy tvego grzecha nye obaczysch a skaranym polyepsenya nye przyymyesch?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 550:

Obaczywschi rosnoscz... praw i czlonkow..., ktorisz przes nasche sandzye... rosno sandzoni s[y]ąn, zandayąncz, abi... sandzye w gich virzekanyu skazawanya ve sprawyedlywosczy (in eorum pronuntiationibus et iudicio) bili yednego himnu i sgodny..., vstawyami

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 106:

(attested in Masovia) to notice, to perceive, to become aware of; to find out

Ne obaczancz non diiudicans

1885-2024 [1434], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 32:


mołwić

(transitive, intransitive) Alternative form of mówić


gatać

Rosmawyales[e]m a. gadal, a. gatal (war. kal.: *gutalem, gadalem) contuli (ascendi Jerosolymam... et contuli cum illis Evangelium, quod praedico in gentibus Gal 2, 2)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 128:


czosać

Polish: czesać

/t͡ʃʲɔsat͡ɕ/

/t͡ʃʲɔsat͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *česàti. First attested in the 15th century.

Włosy jego głowy były czarne, miękie a nic nie ostre, długie a od długości mało wstoczone, rzadko kiedy je czosał (capilli... raro compti), a nigdy nie strzyżone, a wszakoż nigdy nie były stargane

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 148:

Przykazał onej palmie, aby skłoniła... swoj wirzch jego matce, dziewicy Marje, i czosali są s niego owoc z wielikiem weselim (carpsit fructum Jesus mater cum ipsa colligentes)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 83:

Czessą scalpo

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 89:


bojeć

(reflexive with się) Alternative form of bać


zoła

Zola lixinium

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1103:

lixivium (solution of alkaline salts extracted from wood ashes)


więzać

Polish: wiązać

Silesian: wiōnzać

Bo tedy Zydovye myely taky obyczay, yze kogokolvye yąly..., tego zelazem vyazaly y vlozyly nan moczny rzeczyądz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 750:

Iakom ya nye wyanza konye w Szwanschkowye szicze... Esze Falk nye wyanzal kone w Szwanschkowe szicze

1920 [1437], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume III, number 2968, Zakroczym:

Kyedy yvsz tako począth vyązacz a podan v rącze thym nyevyernym katom, byezavschy yeden y przynyosl thy ystne povrozy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 818:

(attested in Masovia) to tie (to bind someone with rope)

Ipsa, gl. sc. mulier, viri bustum solvit, pro fure cathenat, gl. pro latrone ligat myasto slodzyeya vyąsze, ipsa virum, gl. sc. proprium

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 16:

Poymyczye tego Iesusa... y vyązczyez gy v slupa

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 815:

Wyøzacz bødze ku wynnyczy (ligans ad vineam) oszlyøtko oszlycze swey, a ku korzenyv *wynneemu... oslycza swø

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 49, 11:

Ysz mv thy szkory gwaltownye na szyyą wyazany (quod actor sibi cuttes violenter... superligasset, OrtMac 114: ysz... thy lycza... na yego szyyą wyazano)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 84, 3:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to tie (to attach something to something else by binding with ties or rope) [with u (+ genitive)] [with ku (+ dative)]

Bo stal (sc. Manases) nad zenci, gysz snopi wyøzaly na polyv (super alligantes manipulos in campo)

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 3:

to tie, to bind (to connect or place together into one thing with rope, ties, etc.)

Dla przegygranyą *nykkth nye ma komv gego czo wzancz any wyazacz (nec ipsum ligare)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 74, 2:

to obligate, to bind (to give an obligation)

Ad hoc obligat apostolus, qui comparando, waząncz, coniuges ad virgines

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 284:


okchnąć

From o- + Proto-Slavic *glъxnǫti. Cognate with Old Czech ohlechnúti.

In medio sermonis cecidit (sc. Zacharias) ante altare et obmutuit okchnøl

1965 [Middle of the 15th century], Henryk Kowalewicz, editor, Średniowieczne zabytki języka polskiego w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Polskie glosy i zapiski z rękopisów 1728, 1732, 1752, Zeszyty Naukowe UAM, Greater Poland, page 128:

(attested in Greater Poland) to become mute, to become speechless


szczwać

Polish: szczuć

/ʃʲt͡ʃʲfat͡ɕ/

/ʃʲt͡ʃʲfat͡ɕ/

Jakom ya Jacusowa kmecza ne byl anim go pszy szczwal

1950 [1424], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 104, Warsaw:


umorzyć

Polish: umorzyć

Inherited from Proto-Slavic *umoriti. By surface analysis, u- + morzyć.

Znamona grzeszni prawego y szuka vmorziicz (mortificare) gy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 34:

Vmorz w mych pyączy szmyszlyech, myly gospodnye, wschythko, czo by mye moglo oddalycz od vyekuysthego zywotha

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 112:

(attested in Lesser Poland) to kill, to put to death


sąmnieć

Inherited from Proto-Slavic *sǫmьněti. By surface analysis, są- + mnieć.

Przez szemranyą, nye szamnyvcz sze (hospitales invicem sine murmuratione I Pet 4, 9)

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 165:

(reflexive with się) to have doubts, to resist

Sząmnalyessz szą verebaris

1874-1891 [1448], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Częstochowa, page 353:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland) to be afraid, to fear

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

*Ktheriszczye vszythek ymyeli w thasylsy sz nych, sz ychsze nynye samnycze sza quem ergo factum habuistis tunc in illis, in quibus nunc erubescitis

1878-1889 [XV p. post.], Archiwum Komisji Historycznej, volume VI, page 445:

(reflexive with się) to be ashamed, to regret


umarzać

Polish: umarzać

Gospodzyn vmarsa (mortificat I Reg 2, 6) y oszywa

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ann 9:

Nobilis Maczina... a nobili Nyekyel... sexaginta marcas recepit pro finali debito quod sibi tenebatur, vmarzayacz omnes inscripciones super ipsum habitas

1868 [1470], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 331:

to declare invalid, to annul obligations


pyrzyna

Polish: perzyna

Pyrzina fauilla

1874-1891 [C. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 83:


blochać

Blochayą evomunt

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 24:


płyć

*Pliva fluunt (puteus aquarum viventium, quae fluunt impetu de Libano Cant 4, 15)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 47:

Plylo (pluit) na nye yako proch myęso

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 77, 31:

(attested in Greater Poland) to fall like rain


pyrz

Polish: perz (“couch grass”)

Inherited from Proto-Slavic *py̑rь (“couch grass”).

inh+

Cardo vyelki osset al. pyrz

1900 [c. 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3877:

Pyrzą carduus (carduus Libani misit ad cedrum IV Reg 14, 9)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 46:

couch grass, any grass of the genus Elymus


pyrz

Polish: perz (“smoke”)

Inherited from Proto-Slavic *py̑rь (“remains of fire”).

Revolvendo, quid sit homo, quia lutum, terra et favilla pirz

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 16v:


barkać

Inherited from Proto-Slavic *bъrkàti. First attested in the 15th century.

Iterum de locusta scribit idem poeta Ovidius: Llocusta tempore estivo non laborat, sed a rubo ad rubum saltus facit concinendo barką

1968 [15th century], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 89:

(attested in Lesser Poland) to frolic, to rollick


soczyć

/sɔt͡ʃʲɨt͡ɕ/

/sɔt͡ʃʲɨt͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *sočìti. By surface analysis, sok (“slanderer”) + -yć

surf

Zydowye yego szoczyly, alye Yesus mylczal

1880-1894 [end of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Gniezno, Warsaw, page 145:

(attested in Greater Poland, Masovia) to accuse, to slander


żurzyć

Polish: żurzyć

Tunc Zabulon, gl. dyabolum, sacra gens, gl. turba sanctorum patrum, insultibus obiurgabat et manibus plaudens, flammea probra dabat zvrzylo

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 27:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to chide, to scold, to rebuke


dziedzić

/d͡ʑɛd͡ʑit͡ɕ/

/d͡ʑɛd͡ʑit͡ɕ/

Ktori gest narod nye dzedzil krolewstwa gego (quae gens non hereditavit regnum eius)?

1930 [c. 1455], “I Mach”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 10:


kalić

Polish: kalić

Kalą szą voluptantur

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, Radom, page 353:

(attested in Lesser Poland) to muddle, to soil


przymówić

Polish: przymówić

From przy- + mówić. First attested in 1484.

Kyedy k thobye schedl (sc. poseł), przymowyl szye k thobye takym przymowyenym

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 52:

(sometimes reflexive with się) to speak up, to begin speaking

Quod ipse michi infamavit et diffamavit al. przimowyl mi y szromoczyl mya, coram vobis

1962 [1500], Adam Wolff, editor, Studia nad urzędnikami mazowieckimi 1370-1526, Masovia, page 107:

A gdy then goscz chczyal zasszyą thy peynadze y dowyedzal szye, ysz szgynaly, tedy przymowyl they panyey thako (pro chętko?) y przykro (admonuit dominam dure et seriose)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 56, 3:


śrześć

/ɕr̝ɛ(ː)ɕt͡ɕ/

Gdisz syø wrocy Gepte w Masfa do swego domu, srzatla gy (occurrit ei) gedina dzewka gego z bøbni y s tanci

1930 [c. 1455], chapter 11, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 34:

to encounter, to go forward to meet somebody


wiercieć

⇒ Silesian: wiertać

Vyerczyecz dvrą foraminare

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 120:

(attested in Greater Poland) to bore, to drill, to perforate

Nygdy tego v nyey nye vzryano, aby y tam y szam oczyma vyerczyala (visus... erat... non vagus neque petulans)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, pages 20–21:


kazić

Polish: kazić

Inherited from Proto-Slavic *kazìti. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Naymaly... *rzemyoszlnyki kaszdego dzala, abi oprawyly domv bozego..., abi to, czso syø bylo poczølo kazicz (quod cadere coeperat), polepszilo

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 12:

(of physical things) to ruin, to break, to destroy

Sinowye Amonowy, Iordan przechadzaiøcz, kazili (vastarent) Ivdø y Benyamyna, y Efrayma

1930 [c. 1455], “Jud”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 9:

Nyedobrø rzecz czynysz, szalonø robotøø kaszysz sze (stulto labore consumeris) y ty, y lud ten, ktory gest s tobøø

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 18:

Kazy cassatur (ut emam a te aream et aedificem altare domino, et cesset interfectio, quae grassatur in populo II Reg 24, 21)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 42:

(transitive or reflexive with się, of living beings) to bring harm, to torment

Nye yesth sluszno zadnemv czlovyekovy thego naszego napyssanya, vstavyenya they reguly... zlamaczi, kaziczi (hanc paginam nostri statuti et ordinationis infringere)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 724:

(of mental phenomena, attested in Lesser Poland) to violate, to break, to exceed

Gospodzin... kazy mislena ludzska y kazy rady ksøszøcze (dominus... reprobat... cogitationes populorum et reprobat consilia principum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 32, 10:

(attested in Lesser Poland) to blight, to shatter, to thwart; to reject

Thy przywyleye, ylko k themv yako szmyerthnee a bląndnee, prooznee czynymy, kazymy, wsrzvcami y odszywami (cassamus, irritamus et revocamus, Dział 16: odwolawamy y kaszemy ge za nyczs myecz)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 28:

(law, attested in Masovia) to annul, to invalidate


ględzieć

Polish: (possibly) ględzić

/ɡlʲæ̃d͡ʑɛt͡ɕ/

/ɡlʲæ̃d͡ʑɛt͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *ględěti. First attested in c. 1463.

Tam szam oczy moye glvndzv, tocz yusz trzy szle dvchy vydzv

c. 1463, Dawid z Mirzyńca, Skarga umierającego, Płock, line 73:

(attested in Masovia) to look, to look at


przymawiać

Polish: przymawiać

From przy- + mawiać. First attested in 1447.

Rada osmego radcze, ktory szyenye barzo przymavyal ku smyerczy mylego Iesucrista

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 586:

(reflexive with się) to confirm, to agree

Przymawąyanczym sze alludentibus

1874-1891 [1447], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 41:

(reflexive with się, attested in Sieradz-Łęczyca) The meaning of this term is uncertain.


pomawiać

Polish: pomawiać

From po- + mawiać. First attested in 1424.

Pylat kazal vschytkym pomavyacz mylego Iesucrista

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 805:

Pomavyayącz czye o krolevstvo, aby szye thy stavyl, yzby chczyal krolem bycz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 793:

Herod pysal lysty do czeszarza... v rozmaythych rzeczach szyny pomavyayącz (in multis accusans filios)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 103:

to accuse [with o (+ accusative)], [with w (+ locative) or o (+ locative)]

Yaco pan Wyssak nicz wysse nye dzersi w Koczvgach, yedno to, czsso lyst pomawya, czsso mv Michalow dzath wsdal

1967 [1424], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1078, Kościan:

Jacom nye ranczyl ranką any vsthy za listh Czemye, czo pomawa na czterdzesczy grziwen grossy Wanczenczewy

1967 [1424], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1243, Kościan:

Iohannes... citavit nobilem Drobysch..., quod de honore eius diceret al. pomawyal inpossibilia verba

1868 [1452], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 344:

(attested in Greater Poland) to remark, to utter; to predicate [with na (+ accusative)]


plunąć

Polish: plunąć

Kyedykolvyek ych dzyeszyącz pospolv szyedzyalo, ... v posrodek albo myedzy szyą any na pravą stroną plvn[y]ącz (spuere) nye smyely

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 183:

Zona... zvge boti z gego nog y plvnye w oblicze gego (spuetque in faciem illius)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 9:

+obj

na (+ accusative) w (+ accusative) ‘at whom’

to spit (to evacuate saliva, sometimes as a sign of contempt) [with na (+ accusative) or w (+ accusative) ‘at whom’]


płoski

Polish: płaski

Ad verticem montis dicti ploszky dzal, de quo fluuius Otnoga fluit in Wischoka

1874 [1373], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume X, page 269:


dawić

Polish: dławić

Inherited from Proto-Slavic *dāvìti. First attested in 1424.

Czom vczinil Ofcze, tho sza yey poczøthkem, kedi strya davila sza gardlo

1920 [1424], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 369, Zakroczym:

Davy w gardle suffocat in ore

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 97r:

(attested in Masovia) to choke, to strangle, to strangulate, to suffocate


klwać

Polish: kluć, obsolete

Vngweque crudeli rostroque volatile celi sculpet, bądze klwal, epigramma lugubre pelle tua

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 24:


łuczyć

/ɫut͡ʃʲɨt͡ɕ/

/ɫut͡ʃʲɨt͡ɕ/

A iestli kamyenyem cissne y lvczi kogo (si lapidem iecerit et ictus occubuerit) y od tego razv vmrze, takyesz pomsczono bødze

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 35, 17:


mieśćce

Polish: miejsce

Silesian: miyjsce

Inherited from Proto-Slavic *městьce. By surface analysis, miasto + -e. First attested in the 14th century.

place (physical area; somewhere within an area)

place (responsibility or position in an organization; role which one should fill)


ględać

Middle Polish: ględać

/ɡlʲæ̃dat͡ɕ/

/ɡlʲæ̃dat͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *glę̀dati. First attested in the 14th century.

Rance y ramyona yego oczyma nany glandayancima wschey pelni luboszcy (manus habens et brachia visu delectabilia)

1877-1881 [c. 1418], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 2151:

Glanda contemplatur (aquila... inde contemplatur escam et de longe oculi eius prospiciunt Job 39, 29)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 63:

Nye vczinisz sobye s nimi mirv ani gløday gich dobrego (non facies cum eis pacem nec quaeras eis bona)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 6:

Mouy piruey sedøcim: vstan, ... jz na bødøce dobro ne glødaiø

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 16:

(attested in Lesser Poland) to regard, to be mindful of


żeleć

Szelal stimuleris (mamotrekt mikułowski: by zielel, in sermonibus meis stimuleris Ecclus 12, 12)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 162:

(attested in Greater Poland) to grieve, to regret


płókać

Polish: płukać

Ploczø reficientes (procedens inde vidit, sc. Jesus, alios duos fratres... reficientes retia sua Mat 4, 21)

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 359:


tolić

Polish: (partially) tulić

Ad quas Xps conuersus aliquomodo benigne eas corripiens, tolącz, dixit: ... Filie Ierusalem, ... nolite flere super me (Luc 23, 28)

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, Trzemeszno, page 82:

(attested in Greater Poland) to hug (to embrace with one's arms, to draw in)


galić

Inherited from Proto-Slavic *galiti. First attested in 1470.

Goszdi szobye gali

1877-1881 [1470], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 2620:


rdzieć

Inherited from Proto-Slavic *rъděti. By surface analysis, rdza + -eć.

Et inmotus ens rubigine mox sordescit, gl. confunditur rdzeye

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 280:


wielić

Pamatay, thocz tobe wela, by cz[y]czyl swatha nedzela

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 4:

Welicz gi bødø (magnificabo, Puł: wyelbycz gy będę) w chwale

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 68, 35:

(attested in Lesser Poland) Corruption of wieliczyć or wielbić.


mirzieć

Abhorrere, id est detestari... caret supino, proprie myerszecz

1450, rkps Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. KP 224., Uście Solne, Lviv:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) to disgust

Ale eze niczss na tem swyeczye nye moze przicz przes myrzaczky a przes pracze, a *szewszde dobrzi slym są przeczywny a mysyerny, przeto eze o tich to blogoslawyenstwach mislączim a robyączim przichodzi przecziwnoscz, myrsyączka a przesladowanye od slich

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 245:


snować

Polish: snuć

Nevit snovala abo przendla

1874-1891 [1451], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 41:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to warp yarn, to spin

Texuntur, id est componuntur schnowany schią (psalmi tricesimus sextus et centesimus decimus... quamquam diverso scribantur metro, tamen eiusdem numeri texuntur alphabeto I Reg prol.)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 35:

(transitive, figurative) to combine words into text


lpieć

Middle Polish: lpieć

Aza lpy przy tobie stoliecz zloszczy (numquid adhaeret tibi sedes iniquitatis)?

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 93, 20:

(attested in Greater Poland) to adhere, to cling


głobić

Inherited from Proto-Slavic *globiti. First attested in the 15th century.

Globycz impetrare

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 495:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to ask insistently, to implore

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Ten gisti Iassek zobical sø yest, esz ma za to prawicz hy glovicz szø, gczes *szi mu crziwda stala w gego hymenu

1872 [15th century], Konstanty Małkowski, editor, Przegląd najdawniejszych pomników języka polskiego, page 118:


poczywać

/pɔt͡ʃʲɨvat͡ɕ/

/pɔt͡ʃʲɨvat͡ɕ/

Sine, ut ego etiam molam, hoc est in Polonico: Day, *ut ia pobrusa, a ti poziwai

1949 [c. 1270], Roman Grodecki, transl., Księga Henrykowska, Silesia, page 24r:

(attested in Silesia) to rest, to take a rest


pomówić

Polish: pomówić

From po- + mówić. First attested in 1391.

ref

Bańkowski, Andrzej (2000) “pomówić”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)

A tu spolu pomowywszi (postquam autem locuti sunt) przikazał Raguel skopu zabycz

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 9:

Jan... pomowil gy bycz slodzegya

1915 [1474], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Sieradz, page 540:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to accuse, to allege

Dominus Albertus allocutus est al. pomolwil dampnum tot percepisse racione non solucionis nouem marcarum certi debiti in eadem littera contentarum

1856-1870 [1430], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2308:

to make a verbal accusation made in court


nacząć

Polish: nacząć

/nat͡ʃʲɑ̃t͡ɕ/

/nat͡ʃʲɑ̃t͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *načę̀ti. First attested in c. 1420.

Nacząl s ngø... *mulwiczi

c. 1420, Legenda o św. Dorocie, page 170:


bakać

Polish: bakać (obsolete)

Inherited from Proto-Slavic *bakati. First attested in the 15th century.

Protkem sli, bacali qui preibant, increpabant (caecus... clamavit... Et qui praeibant increpabant eum, ut taceret Luc 18, 39)

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 71:


biedzić

Polish: biedzić

Inherited from Proto-Slavic *bě̄dìti. First attested in 1463–1465.

S tegom szya zyuothem byedzyla, pothem yvszem wszythka mocz straczyla

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 213:

(reflexive with się, attested in Masovia) to struggle, to wrestle


płony

Polish: płonny

In communi pascatione vlg. na ploney pastwe

1928 [c. 1475], “Kmieć wielkopolski w zapiskach sądowych średniowiecznych”, in Kazimierz Tymieniecki, Zygmunt Lisowski, editors, Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, volume III, Greater Poland, page 43:

(of land, attested in Greater Poland) barren, uncultivated

Plonnych figow sicomoras (sycomoros succinderunt, sed cedros immutabimus Is 9, 10)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 89:

Plonna yablka malmatica

1900 [c. 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4001:


inegdy

Polish: inegdy (obsolete)

Inherited from Proto-Slavic *jьnogъda. First attested in 1428.

Jacom ya Wawrzincza nye sandzil ginedi, geno kedi bil mim slugø vrzandzonim

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2779, Warsaw:


żydki

Począly bycz pągamy ostrych ządl napelnyonymy y myotlamy barzo zythkymy tako trudno, az zbrozdzyly yego czyalo vschytko

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 821:


krzydło

Polish: skrzydło

Silesian: krzidło

Ssmyara a pycha byzkvpya przes dwye krzydlye (per duas alas)... wyobrazzony sø y wylozzony

1901 [14th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 432:

Pod pocriczim krzidl twogich (in velamento alarum tuarum) weselicz se bødø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 62, 8:


włodać

Inherited from Proto-Slavic *voldati. Displaced by władać, a borrowed doublet.

Wlodacz bødzesz nad nimy w metle szelazney (reges eos in virga ferrea)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 2, 9:

(attested in Lesser Poland) to reign, to rule

Wlodaly presidebant (in tota Iudaea lugebant Iosiam, et qui praesidebant, cum uxoribus lamentabant eum usque in hunc diem II Esdr 1, 32)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 104:

(attested in Greater Poland) to lead, to spearhead

attested in Lesser Poland; attested in Greater Poland; attested in Greater Poland

Calepha... wyodø w zemyø tø to... a szemyø iego bødze wlodacz yø (semen eius possidebit eam)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 24:

Wlodaly preerant (qui credita habebant utensilia sanctuarii, praeerant similae et vino, et oleo, et turi, et aromatibus I Par 9, 29)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 91:

(attested in Greater Poland) to take care of


inędy

Inherited from Proto-Slavic *jьnǫdu. First attested in the fifteenth century.

Powyecz my to, acz poydø gynødi na prawo albo na lewo (ut vadam ad dexteram sive ad sinistram)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 49:


-ć

Polish: -ć


ależ

From ale + -ż. First attested in the 15th century.

Tha pany przeczyw themu... nycz nye rzekla..., alesz po szmyerczy yego przyszla przed gayny szad

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 83:

(emphatic, attested in Greater Poland) but

Yensze trudy czyrpyal beszmyernye, yeszczecz byl nye przyszpial zawyernye, alesz sząm bog z marthwych wsthąl

1937 [End of the 15th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number D, Częstochowa:

Mieszkajże tam, ależ (donec) cie ja wzowę

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 89:

Alesz gospodzyn strz[e]dz bødze masta (nisi... custodierit), we prosznoscz czynø, gysz strzegø gego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 126, 2:

*W swej sekci[e] albo zakonu nikogo nie przyjęli, jedno ależ rok służył (nisi sub anni probatione)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 182:

Vye alesz Vlian, Pyotr y Maczk, ysz szly luthi

1927 [1471], Jan Fijałek, editor, Cyzjojan kłobucki, Kłobuck, page 443:

(attested in Silesia) The meaning of this term is uncertain.


ależ

Polish: ależ

Silesian: ależ

*Iżebyli wiedzieli, ktorego sie czasu to miało stać, nie leżeliby tamo, aleby ależ na ten czas przyszli (ad certam horam convenirent tantum si sciretur)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 255:

used to introduce a new, conflicting fact, but


barwić

Polish: barwić

From barwa + -ić. First attested in the 15th century.

Korzenye, ktorim sukno barwya

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 97:

(attested in) to dye (to change the color of)

Barwycz cartare

1876-1929 [1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 494:

(attested in Lesser Poland) to pad or stuff or comb cloth


puchlny

Polish: (metathesised) pulchny

Cum ferro et pede movere terram circa vitem et facere ipsam mollem, id est puchlna zema

1973 [Middle of the 15th century], Maria Kowalczyk, Elżbieta Belcarzowa, Felicja Wysocka, editors, Glosy polskie Jakuba z Piotrkowa i innych autorów w rękopisach Biblioteki Jagiellońskiej [Polish glosses of Jakub from Piotrków and other authors in the manuscripts of the Jagiellonian Library], page 95:


leny

Leny tardus

1874-1891 [1447], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 41:

(attested in Sieradz-Łęczyca) lazy, slothful


-yzna

Polish: -yzna


rozmówić

Polish: rozmówić

Silesian: rozmōwić

From roz- + mówić. First attested in 1449.

Esz Wyrszbyanta nye roszmowyl Michalowa paropka any wnoszl do nyego rzeczy za czthirdzeszczy groschy, any go zachowal

1921 [1449], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 45:

(attested in Masovia) to talk out of work (to convince someone to not work somewhere)


drużka

Polish: drużka

Inherited from Proto-Slavic *družьka. By surface analysis, drug + -ka.

Coordinate term: drużba

Druszka pronuba

1885-2024 [1443–5], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 79:

(attested in Lesser Poland) bridesmaid (woman who attends the bride at a wedding ceremony)


jemiełucha

Alternative form of jemiołucha (“mistle thrush”)


wyspowiadać

Polish: wyspowiadać

From wy- + spowiadać. First attested in 1466.

Illi compuncti, pocutovawschy, ... amplius ad culpas non rediere suas. Compunctum, bycz vyspovya[da]nego, pocutuyączego, vero me, cum firmum fore spero, impugnant fragilem me mala

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 19:

(reflexive with się, Christianity, attested in Sieradz-Łęczyca) to confess, to shrive (to disclose sins)


kobiec

Kobyecz vagos

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1334:

Falco subbuteo
Falco subbuteo#Translingual


-ż

Polish: -ż

albo + -ż → alboż


zgrzytać

Polish: zgrzytać

Skrszitali sø na mø *zobi swimi (frenduerunt super me dentibus suis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 34, 19:

(attested in Lesser Poland) to grind, to scrape, to rasp, to grate (to make a sound by rubbing hard objects vigorously)

Aper frendit krzaka, sgrzytha vel skrzeka

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 134:

(of an animal, attested in Greater Poland) to roar; to howl (to make a characteristic soand)

(of a pig, attested in Greater Poland) to grunt

Scrzytaly strident (angues Triptolemi strident et squamea curvis colla levant attrita iugis)

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 344:

Frementis, skrzytayaczego, id est sonantis (vox impetus rotae et equi frementis Nah 3, 2)

1977-1980 [1. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 252:

Przecz scrszitalo (fremuerunt) poganstwo?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 2, 1:

(attested in Lesser Poland) to get upset; to express resentment or anger


wysza

Polish: wyż

Vdzelal y oltarz offyerni... pyøcz lokyeth na czworo a trzy na wiszszøø (in altitudine)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 38, 1:

height (distance between the base and the top of the object)

Ogyen... pozarl Arnon Moabitskich y przebiwacze na *wissze (excelsorum) Arnon

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 28:


węda

Ku potrzebye gego szdzyalal rozmagyte ssøødi s myedzy..., wødi (fuscinulas) y male wødzycze

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 38, 3:

Vncinos wąndy aut haczky (facies et uncinos ex auro Ex 28, 13)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 27:

(attested in Greater Poland) clothes hook

Iaco... ludze z Malewa napawali dobitek y wandø ribi lowili w Sdbinskem yeszerze

1967 [1408], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 386, Kościan:

(attested in Greater Poland) fishing rod

Damus... sibi... in nostro lacu... cum his retibus piscari, videlicet cum *slampncicza, venczers et mala vanda

1877-1999 [1364], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume III, Greater Poland, page 251:

(attested in Greater Poland) rope with hooks or a small net


wędzica

Inherited from Proto-Slavic *ǫ̀dica. By surface analysis, węda + -ica. First attested in c. 1420.

Potom na pyadla rospyechu, wandziczami tarhachu

c. 1420, Legenda o św. Dorocie, page 169:

Yako ye chczemy yącz, kyedy ny mamy any szyeczy, any vedzyce

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 130:


stajać

Polish: stajać

Przetocz stol weliky sweboda, staye na nym pywo y voda, y k temu møszo y chlep

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 9:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to be placed

Poth gimszecz domem skoth y oslowe szøcz ony bily pod n[i]m thamo stagaly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3b:

(attested in Lesser Poland) to be; to be located

Obrzødzenym twogym stayø dnowe (perseverat dies), bo wszytko *slwdzy twoge

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 91:

(attested in Lesser Poland) to last (to exist or continue a certain amount of time)

Skvszenyee naas navczylo, ysz nyeegdi stayączy kv prawv (non contumaces) yakobi nye stayączy alybo theesz po prawdze nye stoyączy nad obyczay tego msczenya vczaązany bywayą o nyestaanyee

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 29:

(attested in Masovia) to appear at a court hearing

Bonum autem facientes non deficiamus, dobrze czynącz nye staymy, tempore enim suo matemus non deficientes (Gal 6, 9)

1880-1894 [med XV century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 113:

(attested in Southern Borderlands) to stop doing something

Czemv szya lekarze stayv, gdy sz thwey moczy nye vybavyagyv?

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 297:

(reflexive with się, attested in Masovia) to become; to show up


stajać

Polish: stajać

Vy yestesczye schvl zyemye, a stayely sol (si sal evanuerit Mat 5, 13), v czemze bądzye solono?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 265:


pogłytać

/pɔɡɫɨtat͡ɕ/

/pɔɡɫɨtat͡ɕ/

Cedzącz komora, vyelbląda poglytayącz (camelum... glutientes Mat 23, 24)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 763:

Idem prophecia mundi est honor secularis, in quo sunt episcopi, canonici, prelati, clerici, et multi alii, qui deworant vlg. poglitayø substanciam pauperum et patrimonium crvcifixi, facientes sermonem magnum et delectabilem, ut diligantur ab hominibus

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 84:


birzwno

Inherited from Proto-Slavic *brьvьnò. First attested in the 14th century.

Co widzisz proszek w oce brata twego, a bierma, ktore w twem oce jest, nie widzisz (trabem in oculo tuo non vides Mat 7, 3)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 282:

Byrwno trabes

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 495:

Byrzmna a. trami trabes (trabes autem posuit in domo per circuitum forinsecus III Reg 6, 6)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 42:

Birzmo trabes

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 354:

Kedim birzwna rambil na tey dzedzine, ne bil Wlodek tedy w dzerzeny

1888 [1391], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 63:

Pro trabe dicto virzwno

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 9385:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) beam, log

O cthori *brziswną Pyotr na mya [zalowal] thich ya jamv nye pobral

1950 [1438], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 867, Warsaw:


rydzy

Polish: (dialectal or obsolete) rydzy

Rydzy faluius

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 488:

(attested in Greater Poland, Masovia) copper, fulvous, red-yellow

Iohannes... intercessit nobilem Nicolaum... pro equo coloris rydzy

1868 [1465], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 468:

(of the color of a horse's fur) chestnut


płast

Boyazn boza... *slotszeyssza nad strzedz y plast (super mel et favum)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 18, 11:


męchyrz

męchyrz m animacy unattested (canonical)

→ Belarusian: міхіе́р (mixijér)

*Mąchyr* vesica

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1569:

Bødøø wrzodowye a møchyrze *nødøte (ulcera et vesicae turgentes) na lyudzech y na dobitku we wszey szemy egipskyey

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 9:

Rozdarl morze y przewodl ie, y postawil wody iaco w møchirzu (statuit aquas quasi in utre)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 16:

(attested in Lesser Poland) leather water bag


wnątrz

Winyeszly z nyego wszitkø nyeczistotø, iøsz wnøtrz (intro) nalezly w odzewnyci domu bozego

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 16:

inside (on the inner part of a physical object)

Wyessyelenye biwa zewnątrz, ale radowanye wnatrz

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 247:

Wszitka slawa iego czori crolowey od wnøtrz (omnis gloria eius filiae regis ab intus)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 44, 15:

(attested in Lesser Poland) inside (within oneself; with regard to one's feelings and thoughts)

Forinsecus, id est intus wnątrz (accepi librum possessionis signatum et stipulationes, et rata, et signa forinsecus Jer 32, 11)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 213:

Misunderstanding of Latin forīnsecus (“on the outside”).


wnątrz

Polish: wnątrz

A zatym Benadab vcyekaiø wszedl w myasto do przebitka, gen bil wnøtrz przebitka (intra cubiculum)

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 30:


stradać

Polish: (obsolete) stradać

Yakom nye poby[ł] Mychalowy ganszy... any gych othe mnye stradze

1960 [1390-1447], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 865, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) to be bereft, to be deprived of something

Bogaczy sø stradaly (divites eguerunt) y laczny byly

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 33, 10:

(attested in Greater Poland) to become poor

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Quid michi misero imputastis, quod coronam glorie per malum tactum me priuastis stradaliscze

1874-1891 [xv p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 183:

to deprive someone of something; to take away


celić

Polish: calić

Inherited from Proto-Slavic *cělìti. By surface analysis, cały + -ić. First attested in 1471.

Instaurantur id est integrantur; instauro id est reparo […] ad similitudinem prioris rei facio czylą (pro celę?) (Rom 13, 9)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 126:


dyjabeł

zlw-opl-noun

dyjabeł m animacy unattested (related adjective dyjabelski or dyjabli or diabłów)

dyjabeł m animacy unattested (canonical)
dyjabelski (adjective)
dyjabli (adjective)
diabłów (adjective)

desctree

Polish: diabeł
→ Kashubian: diôbéł
→ Slovincian: djôùbel

Silesian: diŏboł

Etymology tree
Proto-Indo-European *dwóh₁
Proto-Indo-European *dwísder.
Ancient Greek διά (diá)
Ancient Greek δια- (dia-)
Proto-Hellenic *gʷəlnō-der.
Ancient Greek βᾰ́λλω (bállō)
Ancient Greek διαβάλλω (diabállō)
Ancient Greek διάβολος (diábolos)bor.
Latin diaboluslbor.
Old Czech diábelbor.
Old Polish dyjabeł
Borrowed from Old Czech diábel. First attested in the 14th century.

etymon

Nepriiacele, to sø dyably, urocy cloueca gresnego, gloz sø... scrvsena vslisely

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 8:

Pogany, ize ge, gdze chcze, dyabol poganyą

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 166:

Ktho tho wsdruschy, dyabel bandzye pan gego duschi

1853 [XV p. post.], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, Rogoźno, page 44:

(folklore, religion, theology, attested in Lesser Poland, Greater Poland) devil (evil creature, the objectification of a hostile and destructive force)


zwono

Polish: dzwono

De clenodio rotham sine quarta vlg. przezwona et proclamacio Hossoria

1907 [1414], “Nieznane zapiski heraldyczne z ksiąg wiślickich/Jana Zamoyskiego notaty heraldyczno-sfragistyczne”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 7, number 17, Wiślica:

(attested in Lesser Poland) felloe, wheelrim (part of the wooden circumference in a cart wheel)

Svono chrzypthove spondile

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 137:

(anatomy, attested in Greater Poland) vertebra


zwonica

Polish: dzwonnica

Ksancz oppath thineczsky ne dal drzewa rambicz plebanowi besdzeskemu cv szwonniczy... w lesze

1895 [1425], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 166:

Jakom ne kazal mym *ludzey iachacz na Steppanowø dzedzinø, czinicz gwalt y swønicza et non super crucem

1887, 1889 [1395], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 1963, Poznań:

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.


zwon

zlw-opl-noun

zwon m animacy unattested (diminutive zwonek)

zwon m animacy unattested (canonical)
zwonek (diminutive)

Polish: dzwon

Thv szą wyelky dzyw sstal: szamy szwony szwonyli

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 195:


zwonić

Polish: dzwonić

Silesian: zwōnić

to make a sound; to tinkle, to clink, to jingle

Tedy Pylat... kazal zwonycz y w traby trabycz

1911 [XV p. post.], Ludwik Bernacki, editor, Karta z "Rozmyślania o życiu Pana Jezusa", page 474:


dźwirze

Polish: dźwierze

Silesian: dźwiyrze


plesz

Polish: (obsolete) plesz

Plesz plata

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 9:


sieść

Polish: siąść

Gdisz syødzesz (cumque sederis), okopasz okolo czebye a layna pyersczø przikrigesz

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 13:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to sit down (to assume a sitting position)

Z yutra weszol nikt ne bødze, alysz gdi za stolem szødze, tosz wszego mislena zbødze

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 15:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to sit down at a table to eat

Sadl ies na stolczu (sedisti super thronum), iensze sødzisz prawdø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 4:

Mnogy ydze za stol, szødze za nym yaco wol

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 20:

Szadl (apparuerunt illis dispertitae linguae tamquam ignis sedtique supra singulos eorum Act 2, 3)

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 165:

Ze zlymy nye szyędę (non sedebo)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 25, 5:

(attested in Greater Poland) to sit; to rest; to be located somewhere

Gdisz odszedl y syadl nad potokem Karit (sedit in torrente Carith)..., przinosyly gemu gawrony chleb

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 5:

Jaco Okancze bilo Gotarthowo a syadlo po danyv prawa na Rakowe

1950 [1436], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 464, Warsaw:

(attested in Masovia) to be established, to come into being, to arise

Vstawyami, abi kv myestczv slvchanya rzeczy, na kthorem sząndzee sandzicz sządzą (in quo iudices praesidebunt), ... powod a sąmperzs... wyslvchany... mayą bycz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 25:

to begin to perform the duties of a judge

Zly tho czynek kosthyrze schadl, gdy po uschi do pyekla wpadl

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 137:

to befall, to occur, to happen, to bechance


sędzić

Polish: sądzić

Silesian: sōndzić

/sæ̃d͡ʑit͡ɕ/

/sæ̃d͡ʑit͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *sǫditi. By surface analysis, sąd + -ić. First attested in the 14th century.

Iaco praue zandzilismi i *przesandali to zito wynach dwadzescza cop

1958 [1396], “Nieznane czternastowieczne roty polskie z ksiąg sądowych ziemskich krakowskich [Unknown fourteenth-century Polish oaths from court records of Krakow landowners]”, in Zbigniew Perzanowski, Mieczysław Karaś, editors, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego [Scientific Journals of the Jagiellonian University], volume I, Krakow, page 245:

Sødzony *bodø ludze (iudicentur gentes) przed obliczim twogim

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 19:

Sødzy sirocze (iudicare pupillo)..., iszbi wøcey ne smal wiszicz se czlowek na zemi

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 41:

Eze cso Spitek szødzil Dobkowa cloweka, to gy szødzil podle prawa

1888 [1398], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 74:

Jaco Jan *prziwolt mne szødzicz na Szandziwoyewe kmecze, a gim prawa ne pomogl

1967 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 135, Kościan:

Iacom sandzil Tuleczskø s... Boguszem o zapust

1959 [1403], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 811, Poznań:

Sødzy to bog myedzy mnø a myedzy tobøø (iudicet... inter me et te)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 5:

Czso posual Jacub medzi mnø a medzi Bodzechnø, tho posual po prawe, bosmi tho sandzili

1959 [1388], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 49, Poznań:

Pan moze ge o czynsz swoy sądzicz (pro censu suo iudicare eosdem) y cządzacz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 81:

Ya cziczi thu otpoveczecz podle møch listow papeskych, aczesz mi thi moczon *sandczicz o me prawo pape[s]ke

1872 [1402], Konstanty Małkowski, editor, Przegląd najdawniejszych pomników języka polskiego, page 119:

Czso sprawyedliwego bødze, *sodzicze (quod iustum est, iudicate)!

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 16:

+obj

(law, attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) to judge, to rule (to determine someone's fate in court; to preside over a legal case) [with dative ‘the part on trial’] [with naprzeciwko (+ dative) ‘against what’], [with accusative ‘whom/what’], [with na (+ accusative) ‘whom’], [with case] + [with z (+ instrumental) ‘whom against whom’], [with między (+ instrumental) ‘between whom’], [with accusative ‘subject of conflict’], [with o (+ accusative) ‘over what’]

Wszedlesz yako czudzozemcza, azaly bødzesz sødzycz (numquid ut iudices)?

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 9:

Chczemy, aby gdze grzech szstal szą, onym prawem, kthorego ona wyesz pozywalaby, ma bicz ssądzon (debebit iudicari)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 43:

(law, attested in Masovia) to judge (to administer justice, to exercise judicial power)

Czeszarz wschlyschawschy ych rzecz, dal ym navyelyebnyeysche Rzymyany..., by szyą przed tymy sządzyly (partibus prosequendi copiam dedit)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 113:

Nullam peccatori arbitror, sødzø, misericordiam fieri

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 69:

Michi autem pro minimo est, vt a vobis iudicer, gl. sc. quasi infidelis dispensator mnye zaprawdę za namnyeysche yest, ysze mnye sądzycze yako nyewernego szchafarza (I Cor 4, 3)

1880-1894 [End of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 53:

Qui (sc. Christus) cum in forma dei esset, non rapinam arbitratus est, esse se equalem deo nye podlug prziwlasczanya nyerzødnego sødzil sø (Phil 2, 6)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page gl. 66:

(attested in Pomerania, Greater Poland, Souther, Sieradz Borderlands) to judge, to reckon, to think (to be of the opinion) [with accusative ‘whom’] [with jako (+ accusative) ‘as what’]

attested in Pomerania; Greater Poland; Sieradz Borderlands; attested in Pomerania; Greater Poland; Sieradz Borderlands

Zgrzeszy-ly dussa slyszøcz glos przysyøgayøczego a szwyatkyem bødzye... albo swyadkyem gest, nye bødzyely sødzyl (insi indicaverit), ponyessye grzech gego

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 1:

mistranslation of Latin indicō (“to indicate, to point out”) instead of Latin iūdicō


gołęby

→ Old Prussian: golimban

Inherited from Proto-Slavic *gȍlǫbъ. First attested in 1480.

Yakom ya thamo konya byalego et kobyla golanba wschyal

1950 [1480], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1511, Warsaw:

(of horses, attested in Masovia) ashen, ashy


gace

desctree

Polish: gacie
→ Czech: gatě, gaťe, katě
→ Slovak: gate, gaťe,
→ Ukrainian: ґа́чі (gáči), ґа́ці (gáci)

Inherited from Proto-Slavic *gaťę. First attested in the end of the 15th century.

Gacze braca, femoralia

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 18:

(attested in Greater Poland) pants, trousers

Gacze renale

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 9:


zgibać

Mnye, boze, dzyszya rosvmyey, kolyana thobye zgybaya kv chwalye thwey y racze thobye szkladaya

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 99:


wieszczy

/vjɛʃʲt͡ʃʲɨː/

/vjɛʃʲt͡ʃʲɨ/

Wignal bil Saul z zemye wszitki wyesczce a guszlnyki, a pobyl ty wszitki, gysz myely w brzusze wyescze czari (Saul abstulit magos et hariolos de terra, war.: abstulit... et interfecit eos, qui pythones habebant in ventre)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 3:

prophetic, oracular (able to see the future)


wieszczy

wieszczy m animacy unattested (canonical)

Polish: wieszczy

/vjɛʃʲt͡ʃʲɨː/

/vjɛʃʲt͡ʃʲɨ/

Bo gest lepsze posluszenstwo nysz obyata, ... przecywycz syø gest iako grzech wyesczego (peccatum hariolandi)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 23:


gorze

Inherited from Proto-Slavic *gȍře. First attested in the 14th century.

Gdy sthworzyl bog czlowyeka..., podal yemv ryby sz morza, chczacz go szbavycz wszego gorza, poleczyl mv rayszkye szady, chczacz gy szbavycz wszey byady

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 124:


czołn

zlw-opl-noun

czołn m animacy unattested (diminutive czołnek)

czołn m animacy unattested (canonical)
czołnek (diminutive)

Polish: czółno

/t͡ʃʲɔ(ː)ɫn/

Inherited from Proto-Slavic *čьlnъ. First attested in the 15th century.

Jesus uźrał... Jakuba... i Jana, brata jego, w czełniech (in navi Mat 4, 21)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 213:


źrzebiec

źrzebiec m animacy unattested (canonical)


zrok

desctree

⇒ Polish: wzrok
→ Belarusian: зрок (zrok)

Silesian: zdrok

Tobye zrok on nawrocyl (te... videre fecit lumen caeli)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 3:


źmija

Polish: żmija

Silesian: żmija

Roserdze gim podlug podobenstwa wøszowego, iaco zmye gluchey (aspidis surdae) y zacyskaiøczey vszi swoie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 57, 4:

(attested in Lesser Poland) adder, viper

Nullus immundus est ovis Cristi, sed dyaboli, qui dicitur szmyą

1981-2001 [XV p. post.], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume IV, page 166:

(Christianity, derogatory) viper (Satan)


żędać

Polish: żądać

Szøda y schodzi dusza moia w wesze bosze (concupiscit... in atria domini)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 83, 1:

Owa sødal gesm kazny twogych (concupivi mandata tua)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 40:

Ne chczeycze pwacz w lichoti a lupu ne szødaycze (rapinas nolite concupiscere)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 61, 10:

Swyathle oblycze wydzyely na gorze trzey apostoly..., thego oblycza ządaly proroczy, by ye vydzyely

1979 [c. 1500], Ladislas of Gielniów, “Rzepka Wojciech R. Pieśni Władysława z Gielniowa nowo odnalezione”, in Wiesław Wydra, editor, Studia Polonistyczne, volume 6, numbers 167-201, Gniezno, page 177:

Iacosz szøda ielen ku studnam wod (desiderat... ad fontes aquarum), taco szøda dusza moia k tobe (desiderat... ad te), bosze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 41, 1:

A tey... myecz nye moze, alisz na swyecze nyczss nye ząda, ny czczy cakyey any gimyenya

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 243:

Szødala gest dusza moya sødacz prawot twoych (concupivit... desiderare iustificationes tuas) we wszelkem czassu

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 20:

Znamyonvgemi cako zandayąncz, abi poddani naschi... czestnye zyli (cupientes, ut... honeste vivant)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 5:

Nye bvdzmi prozney chwali zadąyaczy (non efficiamur inanis gloriae cupidi invicem provocantes Gal 5, 26)

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 166:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) to desire, to crave [with genitive] [with accusative] [with infinitive] [with ku (+ dative)]

to desire, to crave [with genitive] [with accusative] [with infinitive]

Myluy bogą thwego... i blysznego szwego, ządayacz gyemv *vzelkyego dobrego

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume VI, number 1:

Alye sz granycz krolewstwa nye povynny slvzzycz nam, ... alyszby przes nasz byli proszeny k themv y sądany (nisi... fuerint petiti et rogati)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 66:

Myloscywy panye,... thwyg sffgethy myloscy zwdam, dagze ngeprzyg[a]celum mym wsnange a... wgerne wypokwtowanye

1965 [XV ex.], Julian Wojtkowski, editor, Glosy i drobne teksty polskie do 1550 roku. Z inkunabułów Kalisza, Kazimierza Biskupiego, Koła, Sieradza i Warty, Kalisz, Kazimierz Biskupi, Koło, Sieradz, Warta, page 70:

Tedy ocz by nasz ządaly (quodcumque... in nos quaereretur), tho chczelybychom gym... podlug prawa odpyszacz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 39, 2:

Prze odpusthy sząm thąm z plączem yal papyezą zandacz, by mu odpusthy raczyl dacz

1853 [XV ex.], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 139:

Zøday ode mnye (postula a me), a dam czy pogany w dzedzycztwo twoye

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 2, 8:

Poslal swego sina Adurama ku krolyowy Duidovy, szødaiøcz od nyego myrv (ut postularet ab eo pacem)

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 10:

Czokoly bądzyesch ządacz od boga (quaecumque poposceris a deo Jo 11, 22), to tobye bog da

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 436:

Roga me, ząday v mnye, per meam passionem

1448, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy i zapiski polskie z dwóch rękopisów, numbers 1490/11, 1945/1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, page 354:

Brath nasch krol kogo bąndze ządal wyelkyego posla, tego ya k nyemv poslyą

1952 [1500], Josip Hamm, editor, Altpolnisches aus kroatischen Archiven, page 174:

Gdi Staszek szandal odpusczena v Warpansza, a on mu dal

1981 [1403], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V, A. Roty gnieźnieńskie, s. 76-274, number 82, Gniezno:

By szø tho szthalo, czosz zødami w milego pana boga

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 79:

Anna szmvthkv szvego czyala thego na bodze zadala, by ya bog plodem navyedzyl

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 211:

A tak gymye zødacz swaczbi (potitus optatis nuptiis)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 30:

Illa pete a deo, que tibi expediantur, czocz sluszno *szyadacz, accipere et illum dare

1981-2001 [XV in.], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Grochów, Kcynia, page 106:

Fratres, non cessamus pro wobis orantes et postulantes, ut ympleamini agnicione voluntatis dei, szadayaczy, aby sza napelnyly vsznana voley boszegy, in omni sapiencia et intellectu spirituali (Col 1, 9)

1981-2001 [1435], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Legnica, page 55:

(transitive, Masovia, Greater Poland, Sieradz-Łęczyca, Pomerania, Silesia) to request (to turn to someone for something) [with genitive] [with o (+ accusative)] [with od (+ genitive)] [with u (+ genitive)] [with accusative] [with na (+ accusative)]

Greater Poland; Pomerania; Silesia; Greater Poland; Pomerania; Silesia

Nulla lingwa carnis eam digne sufficit laudare, quia quicquam de ea dixerimus, minus est, quam eius dignitas requirit et meretur ządą y zaslugvye

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 276:

Maszli nyeprzygiaczyela, ząnday oka twego myecz strozem szobye (quaeras tuum oculum pro tui custodia)

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLI:

Jakosmy chodzyly do burmistrza y do radzecz w Oszeczne ot panyey Margorzathy w possel[s]thwye, ządayącz ludzy yey ot nich na panske szkasząnye

1967 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1350, Kościan:

Synowye po szmyerczi maczerziney nye mayą sządacz od oczcza cząnsczi (non petant... portionem)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 15:

Yako krol Herod z davnego czaszv poządal mylosczyvye vydzyecz personą mylego Iesucrista y ządal od nyego znamyenya vydzyecz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 796:

[Gdy miał przysiąc], tedy zadal od woythą dnya (postulavit... diem), a woyth mv go nye chczal dacz y zadal po nyem przyszagy (exposcebat ipsum ad iustitiam)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 90, 3:

Jaco bich bil na røky dal Janovi rzeczy, by ktho v mne zødal

1960 [1412], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 402, Pyzdry:

Jacom ya chczal dacz sastawą panu Janussewy, yaco xangy omawyayą, a on ge v mnye nye ządal wtenczass, yaco xangy omawyayą

1967 [1426], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1152, Kościan:

Iaco Potrek do kaliszkego slal zøndayø miru, drzewey nisz w zemi zawadzil, an mu go ne *chdzal dacz

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 446, Poznań:

[Ha]nka ne proszila na ten sød preczif [...] *anim go szadala

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 165, Poznań:

Jaco wtenczasz mya pany Gorzewska zaszadzila za zadza n[y]a zawitem rocze na Pawla Jandrzeyewi o trzy rany, ktores yen mu skazal zaplaczicz, a tam wtenczasz Jandrzey zadal racoyemstwo, by mu to Pawel obraczil

1959 [1430], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1353, Poznań:

Pothem drvgy... wiwodzi szą wzgardzonym..., ządayącz thegodla spyszacz tho skazanye y othmyenycz (postulans... debere eandem sententiam retractari)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 38:

Jaco Jan ne chodzil... do burgmistrza ot pana medzirzeczskego y ne szandal, bi mu szø gwalth ne sstal o yanczcza

1967 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 281, Kościan:

(attested in Greater Poland, Masovia) to demand, usually in court, to claim the right to something [with infinitive] [with od (+ genitive)] [with genitive] [with accusative] [with po (+ locative)] [with u (+ genitive)]

Caritas... non est ambiciosa nye zada sye

1968 [XV p. post.], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 46:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland) to exalt oneself, to be proud


żyźń

Inherited from Proto-Slavic *žiznь. By surface analysis, żyć + -źń.

Pola twoia napelnona bødø szyzny (ubertate)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 64, 12:

(attested in Lesser Poland) fecundity, fertility


bracki

Polish: (obsolete) bracki

Inherited from Proto-Slavic *bràtьskъ, from Proto-Balto-Slavic *brā́ˀtiškas. By surface analysis, brat + -ski.

O ctori liszth braczszky zalowal Olexi na Daczboga, tego mu on ne røczil

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1730, Zakroczym:

(relational, attested in Masovia) brother's, fraternal (of or pertaining to a brother, male sibling)

W brathczkych rzeczhach nye korzyszcy

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 4:

(relational) brother's, fraternal (of or pertaining to a brother, fellow human)

Mynystrovye... vyny y nyedostathki braczszkye (fratrum... culpas)... mayą navyedzaczovy... povyedaczy

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 723:

(relational, religion, attested in Lesser Poland) brother's, fraternal (of or pertaining to a brother, member of a men's religious order)

Pecunias eclesialium fraternalny al. braczky

[1480], Adam Wolff, editor, Rękopiśmienne ekscerpty Adama Wolffa pochodzące z mazowieckich ksiąg sądowych, Grójec, pages 3, 351:

(relational, attested in Masovia) fraternal (of or pertaining to a fraternity)

Szluthowane a miloszcz braczszką ymagøcz medzi szobø compacientes, fraternitatis amatores (I Petr 3, 8)

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 79:


barzy

Polish: barzy

Inherited from Proto-Slavic *bъ̑rzъ. First attested in the middle of the 15th century.

etydate

Postavylesz szyedm planet na nyebyeszyech y przykazalesz ym, by dzyerzely barzy byeg vcz[w]yrdzenya nyebyoss

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 5:


wymowność

Polish: wymowność

From wymowny + -ość. First attested in 1447–1462.

Bo thy szwą [nauk]a Aristhothelyscha... przewyszasch..., [T]ullyvscha y thesch Marona wymownoszczya

1915 [1447-1462], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 544:


skrzeczec

skrzeczec m animacy unattested (canonical)

Skrzeczecz cremium

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 489:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) pork rind, pork scratching

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

*Skreczecz canopeus

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1846:

hamster (any of various Old-World rodent species belonging to the subfamily Cricetinae)


szyrz

Polish: (obsolete) szerz

Vdzyalal Beseleel skrzynyø... mayøczøø poltrzeczya lokczya na dluszø a poltora na sszyrz (in latitudine)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 37, 1:

Gdisz... bila wyelka szirz myedzi gymi (cum... esset grande intervallum inter eos)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 13:


zasię

Univerbation of za + się. First attested in 1395.

Cdisz vøcz thy vmrzesz, tedy szø vøcz thy szaszø f szemø obroczisz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 174a:

(attested in Lesser Poland) again (another time)

Is Potras ne vigal s Tomislawowe domu, kedi zabil czloweka [na] na Chorinu ani sasø w dom wyal

1967 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 76, Kościan:

Tedy vøcz svøthy Gan gest cy on k nemu (sc. synowi ślachcica) tako rzecl byl: Iusz, dze, thy czas masz, abi szø thy ku swemu domu szaszø nafroczyl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 184a:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) back (to the original place)

Ysz gdi s przythczey kakeykolye przigodzi szą w Krakowye interdicth cirkewni dzirzecz a chowacz, myastho Kazymyrz myedzi rzeką Wyslą themv tho interdicthovi nye ma bycz podano y *takeysz zaszą (non debet subiacere et e converso)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 5:

(attested in Masovia) back (oppositely, conversely)

Czego ządasz od blysznego, by mv zasyą zyczyl tego

1902-2024 [c. 1450], Pamiętnik Literacki, volume IX, page 318:


zasię

Polish: (obsolete) zasię

⇒ Silesian: zaś

Tedi Dauid wstaw s tego myasta y szedl precz, a Ionatas zasyø takesz do miy[a]sta (sed et Ionathas ingressus est civitatem)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 43:

Jako Adam... ne wszøl kona na dobrowolney drodze Nicolao, ale gy wszøl w swem zapuscze y ten mu kmecz zaszą vkradl

1967 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 673, Kościan:

(attested in Greater Poland) however, nevertheless, nonetheless


truchły

Rzekl ku nym: Truchla yest we mnye ma dusza (tristis est anima mea Mat 26, 38) asze do szmerczy, jakoby rzekl: Truchl ge[śm], dokød mø szmerczø ne wykupyø grzesznych

1853 [1451], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, Błonie, Płock, page 104:

Truchleyszy contabescens (mansit itaque Thamar contabescens in domo Absalom II Reg 13, 20)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 73:

(attested in Greater Poland) weakened, without strength

Krolevno dostoyna, ... nye bacz truchla przeczyv Yanovy, bocz przykazal yemv tvoy szyn, aby nykomv nye povyedzyal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 554:

+obj

grudgeful [with przeciw (+ dative) ‘against whom’]


trawta

Polish: tratew, (metathesised) tratwa

Yako ya tho […], *ossmyh kloth soly […] y drugą s trawthamy […] vsskodzylesch

1950 [1473], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1423, Warsaw:

Iohannes... recognouit, quia... Nicolao... quingentos triffthi super primam aquam... in Danczk soluturos [se obligavit]

1912-1930 [1429-1433], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume VI, page 112: