wierzyć

Polish: wierzyć

Silesian: wierzić

Inherited from Proto-Slavic *věriti. By surface analysis, wiara + -yć. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Wierzę w Boga. (beginning of the Apostles' Creed)

Doyąd ne vidzicze dzyvov a sznamon, ne chczecze werzicz nisi signa et prodigia videritis, non creditis (Jo 4, 48)

1973 [15th century], Maria Kowalczyk, Elżbieta Belcarzowa, Felicja Wysocka, editors, Glosy polskie Jakuba z Piotrkowa i innych autorów w rękopisach Biblioteki Jagiellońskiej [Polish glosses of Jakub from Piotrków and other authors in the manuscripts of the Jagiellonian Library], Wysoka, page 93:

Kaznom twogym werszyl gesm (mandatis tuis credidi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 66:

Nye wyerziliscze k rzeczi (increduli in sermonem) pana boga naszeg

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 26:

Wyersz bogą gyednego

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume VI, number 1:

Czerkew ku Kristowy, a oney Xpus prorokuye napomynayø nas, abychom Krista boga i czloweka werzyly

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 107 arg:

O przesczodry zbawyczyelyv, day my zawzdy w szyą wyerzycz!

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 92:

W tym vyerzymy (in hoc credimus Jo 16, 30), yzesz od boga vyschedl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 575:

Werzø widzecz dobra bosza (credo videre bona domini) w zemi sziwøczich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 26, 19:

Ad tam incomprehensibile misterium se credebat (sc. Maria) electam a fszacosz na taka neogarnona tayemnoscz bozø vierzila sza bycz vibrana

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 444r:

Wyerzą ya, yze yest twe wyaczsche... myloszyerdzye nyz me czyaszsche zgrzeschenye

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 93:

+obj

k (+ dative) dative ‘whom/what’; accusative) ‘in whom/what’; with infinitive ‘to do what’

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) to believe (to have religious faith; to believe in a greater truth) [with k (+ dative) or accusative or dative ‘whom/what’; or with w (+ locative or accusative) ‘in whom/what’; or with infinitive ‘to do what’]

Rzeczely vam kto: Ovocz Kristus tv, onocz Kristus ondzye, nye vyrzczye (nolite credere Mat 24, 23)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 482:

Werzisz, pane Barthossu, tey procuracye? A on rzecl: Vyerzą

1967 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 868, Kościan:

A tesz gey tho nye wyerza gego dzyeczy (istud amici puerorum ei non credunt)..., aby ona kthore pyenyadze k nyemv przynyoszla

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 59, 1:

Svyeczkey rzeczy nye vyerzyczye (non creditis), a yakoszbysczye vyerzyly (credetis Jo 3, 12), abych vam czo nyebyeskyego przepovyedzyal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 238:

Tesz sya davam vynyen deo omnipotenti..., aczbych tesz grzesny czlovyek vstąpylem, vyerzącz w czary

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 3:

Gdi ktho wyerzi... y myeny szą ymyecz nyekthore prawo (si aliquis credit... se habere aliquod ius) kv nyekthorey dzedzynye

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 35:

S tego vyerzemy, yze svyąthy Yan tey Vyelyekonoczy yąt

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 212:

accusative ‘whom/what’; with infinitive ‘to do what’

(attested in Greater Poland, Masovia) to believe (to accept as true, particularly without absolute certainty) [with dative or accusative ‘whom/what’; or with w (+ accusative) ‘(in) whom/what’; or with infinitive ‘to do what’]

Nam t[y]akye grzesznym szlugam twoym sz wyelykyego schmylowanya twego wyerzøczym (sperantibus) czøszcz nyekthorø y poszpolythnocz d[y]acz raczy

c. 1431, Kanon mszy św., Canon missae., volume XII, Krakow, page 220:

(attested in Lesser Poland) to believe (to accept that someone is telling the truth.)

Ihus nye vyerzyl sam szyebye gym (Jesus non credebat semetipsum eis Jo 2, 24), dlathego ysze on znal vszystky

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 304:

pour one's heart out
pour one's heart out

(reflexive with siebie, attested in Masovia) to confide in; to confess, to pour one's heart out [with dative ‘in whom’]

Jacom dal wysse XXX grzywen grossy na kvpyą na dzedzyna..., czsso my gich nye werzono

1967 [1424], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1044, Kościan:


liczyć

Polish: liczyć

Silesian: liczyć

/lʲiːt͡ʃʲɨt͡ɕ/

/lʲit͡ʃʲɨt͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *ličiti. First attested in 1399.

Hanek bil przi tem y liczil penødze Ruczlowi iedennaczcze grziwen

1960 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 285, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) to count (to determine the number of)

Inclusiue computando ad acta presencium pyrzwe y posledne liczøcz latho oth wydana tego tho lystha

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 487:

Inclusiue computando a data presencium lato pyrzve y poslednye lyczacz od vydanya thego tho lysthą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 65r:

(attested in Greater Poland, Masovia) to count (to recite numbers in sequence) [with od (+ genitive) ‘from what number’]

Gdy bądzye newyasztha darowana... od szwego maza, tho nye ma bycz lyczono w dzyal any za nyewyeszczkye rzeczy

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 55:

Zastawyamy... w tyssonczu grzywen... lyczoncz w kaszdø grzywnø, computando in quamlibet marcam, czterdzesczy y oszm grossy

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 481:

(attested in Greater Poland, Masovia) to count (to include) [with w (+ accusative) ‘as what’]

Takosch... Krystus byl zyv na svyeczye trzydzyesczy a dvye lyeczye pelnych a o[d] trzechdzyeszyad y ode trzech lat tako vyelye, yako od Bozego Narodzenya do Vyelykey Noczy, czosz lycze ('liczą') za pol roka (quod pro dimidio anno computatur)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 187:

Vbogyego ducha albo dusche gest ten..., gen syą ny zacz nye waszi any lyczi

1874-1891 [middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 235:

A przydzely ktho a lyczy szye temu vmarlemu przyrodzony, thedy ma wymyenycz czlowyek blyszkosczy

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 105:

(attested in Greater Poland) to consider as (to assign some quality to)

Yaco to swaczczą, yaco Micolaya ne zazalowal s procuratornym listem oth Thomy, cszo liczy, ... by rabil

1959 [1419], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 974, Poznań:

(attested in Greater Poland) to justify accusations


właśnie

Polish: właśnie

Silesian: właśnie

From własny + -ie, from Old Czech vlastní. First attested in the fifteenth century. Displaced and doublet of włośnie, a native form.

Tegodla za smvczenye vlasne rzeczon baranek (ideo proprie pro passione agnus dicitur)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 200:

Comendauit autem eum dominus... dupliciter: specialiter, wlosnye, et generaliter

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Zakroczym, page 375:


stopień

stopień m animacy unattested (canonical)

Polish: stopień

Silesian: stopiyń

Inherited from Proto-Slavic *stepenь. The change of ste- -> sto- is from association with stopa. First attested in the middle of the 15th century.

etydate

Czczyenye o tem, yze dzyevycza Marya... vyedzona do Ierusalem a thesch o tem, kako pyatnasczye stopyeyn v tego kosczyola, na ktore bez pomoczy wstąpyla

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 13:

Stopyen gradum (Habacuc... stat super custodiam suam et figit gradum super munitionem Prol)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 7:

Ma-ly począcz od szwey polowycze murv trzy stopy kopacz, czyly ma poczacz od... polowycze mvrv szwego sząszyada kopacz trzy stopyenye (trium passuum)?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 100:

(attested in Greater Poland) foot (unit of measure approximately 33 centimeters long)

Fides huius reguli triplicem gradum, stopyen, habuit, ... scilicet inicium, incrementum, id est medium vlg. posrzodek, et perfeccionem

1874-1891 [1454], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, Radom, page 353:

(attested in Lesser Poland) degree (the amount that an entity possesses a certain property; relative intensity, extent)


macierz

Polish: macierz

Silesian: macierz

Jako Gertruda ne vszøla poszagu v szwego *ocza ani v ge maczersze

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 173, Poznań:

(attested in Greater Poland) mother (female parent)

Gdysz wszego rostyrkv a nyeszgody gest maczerzs pospolythoscz (sit mater communio)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 52:

(attested in Masovia) mother (source or origin of something)


dziwny

zlw-opl-adj

dziwny (derived adverb dziwno or dziwnie)

Polish: dziwny

Silesian: dziwny

Inherited from Proto-Slavic *divьnъ. By surface analysis, dziw + -ny. First attested in the 14th century.

Y wedzce, isz dziwna vczinil gospodzin swøtego swego (mirificavit dominus sanctum suum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 4, 4:

Mirabilis dzywny

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 146r:

(attested in Lesser Poland) wonderful; awesome

Dzywna powiszena morza, dziwny w wisokoscy gospodzin (mirabiles elationes maris, mirabilis in altis dominus)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 92, 6:

(attested in Lesser Poland) odd; unusual; peculiar

Vczinylesz myø dziwnego nade wszitki lyvdzi (fecisti me spectabilem super omnes homines), panye bosze moy!

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 17:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Dziwny] kosch ibicum (numquid nosti tempus partus ibicum in petris vel parturientes cervas observasti? Job 39, 1)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 63:


gość

zlw-opl-noun

gość m pers (female equivalent gościa, related adjective gościnny or gościowy)

gościa (feminine)
gościnny (adjective)
gościowy (adjective)

Polish: gość

Silesian: gość

Inherited from Proto-Slavic *gȍstь. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Y wszedl Ysrahel w Egipt, a Yakub gosczem bil w szemy Kam (Jacob accola fuit in terra Cham)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 22:

(attested in Lesser Poland) newcomer, foreigner, nonpermanent resident, noncitizen

Kedi szø tamo... przigeli do Kzøsza, tedi goscze panu Himcze dauali wini

1887, 1889 [1395], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 2059, Poznań:

(attested in Greater Poland) person living in a town far from a courthouse; person who does not have city rights in a given city

Przymvyą goscza thego, syna boga zywego

1885-2024 [Middle of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 594:

Hospes eyn wirt oder eyn gast gospodarz vel goscz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 61v:

(attested in Greater Poland) guest (one staying in the house of another)

Dientulus goszcz vel powod

[c. 1455-1460], Wokabularz łacińsko-polski, page 528:


sprawa

Polish: sprawa
→ Slovincian: sprawa

Silesian: sprawa

Deverbal from sprawić. First attested in the early 15th century.

Pakli w tey tho opyecze albo sprawye (in ipso regimine) dzyatek swogich... schkodna... nalezyona bi bila (sc. matka)..., ta tho opyeka... od ney ma bicz oddalyona

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 107:

Iustificatio al. sprawa coram magnifico Iohanne, castellano Halicensi

1868 [1439], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 71:

Quod ceci pagani... sciunt dare rationem et aliqualem satisfaccionem spravą

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 320:

Wenczeslao ius dedit ad concordiam vlg. na ssprawa

1910-2024 [1449], Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie, volume III, number 122:

Otho ya... przystapąya do czyala svyatego boga..., kthore szya *poczalu spravą dvcha svyatego

1880-1894 [End of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 151:

Sic et nos... videntes in sacramento disposicionem, sprava, panis, credamus esse carnem non mortuam sed viuam

1901 [1477], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 324:

appearance, look (way something looks; personal presence)

Ad reparacionem, ku sprawye, ruine angelice

XV med., Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy i zapiski polskie z dwóch rękopisów, numbers 1490/11, 1945/1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, page 360:

Smowø twø zachowali, sødy twe, o Iakobye, a *sprawa twa (legem tuam), o Israel!

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 33,10:

Ich swere..., daz ich... meyn gewerbe, sprawy, was mir von den herren befoln wirt, getrewlich vnd recht werben wil

1936 [Fifteenth century], Stanisław Estreicher, editor, Najstarszy zbiór przywilejów i wilkierzy miasta Krakowa, Krakow, page 47:

(attested in Lesser Poland) affair, issue (something which needs to be taken care of or resolved, or area of interest)


arcybiskup

arcybiskup m animacy unattested (canonical)

desctree

Polish: arcybiskup
→ Vilamovian: arcybisku̇p

Silesian: arcybiskup

Then liszt, k[t]horemw kszadz arcibiskwp przyganil... ge[he]st *sprauidliwy

1868 [1443], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 108:

Z radi vczonego w bodze oczcza xandza Iaroslawa, swanthey gneznenskey cirekwye arcibyskvpa (ecclesiae Gnesnensis archiepiscopi)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 6:

Vyną themv tho ksządzv arczibyskvpowy (eidem domino archiepiscopo)... zaplaczicz ma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 64:

Proboscz s kszandzem jarcibiscupem dal cztirdzesczi grziwen

1876-1929 [1402], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 204:

(Roman Catholicism, attested in Masovia) archbishop


czoło

Polish: czoło

Silesian: czoło

Inherited from Proto-Slavic *čelò. First attested in the 15th century.

Czolo mayanczi nazwetlsche, z oblyczym bez wschego ssmarschczenya

1877-1881 [c. 1418], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 2151:

Frons (-tis) eyn styrne czolo

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 54v:

(attested in Greater Poland, anatomy) forehead

Iozve... wzidzi[e] s starszimi na czolo woysky (in fronte exercitus)

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 10:

Y wiszly slugy ksyøszøt wszitkich wloscy w pyrwem czele (egressi sunt autem pueri principum provinciarum in prima fronte)..., y ostatnya woyska szla za nymy

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 17:


jedyny

Polish: jedyny

Silesian: jedyny

Inherited from Proto-Slavic *edìnъ with an unexpected shift of -dzi- -> -dy. Boryś, Sławski, and Bańkowski attribute this to association with jeden. Mańczak attributes this to frequent use, and shows a similar shift of Old Polish niestojcie -> niestety. First attested in 1439.

Weszmy syna swego gedzynego (tolle filium tuum unigenitum)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 2:

Szpowyadam szya... bogw w troyczy gyedynemw

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 6:

Yedzina singularis (sc. virgo)

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 302:

Ya czyebye proschą, aby thy ze mnye, z vbogyey, grzeschney, yedyney, prawdzywye vczynyl czlowyeka

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 118:


dać

Polish: dać

Silesian: dać

Inherited from Proto-Slavic *dati. First attested in 1270.

to give (to transfer one's possession or holding of (something) to (someone)) [with z (+ genitive)]/[with od (+ genitive) ‘from what’]

to give (to move, shift, provide something abstract to someone or something or somewhere)

to lend; to give forever or for a certain period of time (by obligation or against payment)

to give (to provide (something) to (someone), to allow or afford)

to give, to hand, to pass (to place in someone's hand)

to rely on the credibility of sworn persons

(reflexive with się) to give in, to give up


jabłoń

Polish: jabłoń

Silesian: jabłōń

Inherited from Proto-Slavic *ablonь. First attested in c. 1407.

Stant duo pomita vlg. iablonie

1875 [1431], Wojciech Kętrzyński, Stanisław Smolka, editors, Codex diplomaticus Monasterii Tynecensis = Kodeks dyplomatyczny klasztoru tynieckiego. Cz. 1, Obejmująca rzeczy od roku 1105 do roku 1399, Tyniec, page 258:

Clenodium..., quod in wlgari dicitur ray[ska] yablon, vąsz lese po nen et proclamacio vlgari do raya, do raya

1878-1889 [c. 1407], Archiwum Komisji Historycznej, volume VIII, page 476:

Malus domestica
Malus domestica#Translingual

(attested in Krakow) apple tree (any cultivar of the Malus domestica tree)


agrest

Polish: agrest

Silesian: agrys

Learned borrowing from Latin agrestis. First attested in 1472.

Agrest pusca

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1039:

Hrabrest vinum pomorum al. pomaceum

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1033:


też

Inherited from Proto-Slavic *tъže. By surface analysis, te(n) + -że. First attested in the 14th century.

Paklybi kto vderzyl w oko slugø swego albo dzewky swey a blykawe ge uczynylbi, ma ge puszczycz wolno... Zøøb tesz aczbi wybil kto sludze albo dzewcze swey, tesz (similiter) uczyny a puszczy ge wolno

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 21,27:

Aczby kthory przyrodzony przyszedl w rok y w dzen albo y tesz po rokv y dnyv, gdy myal ktorą zawadą, aby mv tego stampyl podlug prawa

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, page 79:

Mocza szlvbv obv stron vkladamy myedzy panem krolem a tesz byskvpem (inter dominum regem et episcopum)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 3:

Gdiszcy szø... angely... bily støpoualy, a tho dagøcz chualø krolu nebeszkemu y tesze naszemv y Xpoui milemv

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1a:

Ktory clouek che (leg. chce) czynicz volø othcza nebeskekego, tenczy ma mecz varø kresczyganskø, a ne telko skutkem alle tesze y szerczem

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:

Ysze ranczyl Andrzeg za Bogla Micolagewy y dwanadcze lokyeth sukna po oszmy scoth a czasnø suknyø tesz po oszmy scoth

1974 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 589, Kalisz:

To tegodla obyatowanye sluszbi naszey ale tesz (sed et) wszystkey czelyadzy twey proszymi, pane, aby... raczyl prziyąncz

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 54:

My, panye, thwoy szludzy y thesch y (sed et) lud thwoy swanty tego Crista... blogoslawyonego vmanczenya y tesch y (nec non et) s pyekla wsztanya... dayemi... obyathø

1426, Kanon mszy św., Canon missae., volume IV, page 315:

Dzewky... brathv *stryeczenemu abo tesz (seu) rodzonemv... skargy rvszycz nye mogą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 57:

Nyekthorzy wboszstwem alybo thesz knąbrnosczą (inopia vel rebellione) przywyedzeny, othchodzą s sąndv skazany za dlug

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 22:

A moze byczi syostram dozvolono podlug pokory gych albo tez (ac) gych stadla

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 709:

Thowarzisze rzemyesla *craweyczkiego, nye possyelyeny any thesz przypendzeny, ... proszily mystrzow swoich..., aby yem mystrzowye racziliby podlug ych ząndze y thesz ych volye od nych ząndane napelnycz

1959 [1491], “Teksty polskie z końca XV w.”, in Rafał Leszczyński, editor, Rozprawy Komisji Językowej, volume VII, page 56:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) also, too, as well

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


też

Polish: też

Silesian: tyż

Cczczi oczcza y maczerz, a nye zabyay *nikoko tesz

1417, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume IV, number 1:

Nye... cziny *svadeczva falszyvego. Tesz nye poszanday szony blisznego twego

c. 1450, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume V, number 2:

Ne gest swøty, yakosz gest gospodzyn any tesz (neque enim I Reg 2, 2) gest gyny krome czebe

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ann 3:

Gebal gestcy... bila posznala, yszecz dzeuicza gest bila porodzila, a po porodzenv gestcy tesze ona dzeuiczø bila szostala

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4a:

Gako tho vy szamy dobrze vecze y tesze vy o them tho czøsto *slychake

Ne dagcze vy chualy ginsemu bogu nisly mne. A tese vy krzyvo ne przyszøgagcze

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 175a:

I kalsdacz tesze neuescza thvarsz ne moszecz bicz ona tako vboga

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3b:

Ony richlo vmiragø albocz tesze ony slø smerczø *dzynø

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 12a:

Thysz nye tylko gnyew krola nyebyeszkyego vblogala, alye thesz z nyeba gy zwabila

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 61a:

Kyedy macz ymrze, dzeczy cząsczy od oczcza szadney nye poszysczą wygyąwszy to, ysz oczecz gynszą szoną chczal poyącz abo tesz (nisi tunc) gdyby marnye gymyenye chczal roztruoszycz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 38:

Prosnoly przidzesch, thesch proszno odydze[s]ch

1902-2024 [1446], Pamiętnik Literacki, volume XXVIII, page 307:

Opyekadlnyk dzeczy dzedzyny gych przedacz alybo granyczicz, alybo thesz (seu etiam) straczycz nye moze

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 56:

Vstawyamy, ysz gdyby kthore sczepi... yvsze przyąthe vykopany, aczby tesz (etiamsi) byly wlosthne tegosz vykopacza, polowiczą tych tho sczepow osthawycz na zemy... kaszdy wynowath bącz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 49:


gdy

Inherited from Proto-Slavic *kъdy. First attested in the 14th century.

Tekdi, gdi stala ossada pane bytgostkey hy Paskowa, tedi poslali comornika hy vosnego do paney hy do Paska

1861 [1398], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 34:

Gospodzin wislucha me, gdi wolacz bødø k nemu (cum clamavero ad eum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 4, 4:

A czemu nam smutek, gdi ta panna wyesele

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 74:

(attested in Lesser Poland) introduces a temporal clause; when

Nasiczon bødø, gdi se pokasze slawa twoia (cum apparuerit gloria tua)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 16, 17:

Gdy przyda namyleyszy k thobye, tedy barszo szeczknyesz szobye

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 61:

A gdy szye to przedanye stalo v Yerusalem, ... potenczass (leg. pod ten czas) lepak slonce pomyrzklo

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 516:

Potem, gdy gescze gey lata nye byly wyszly (dum adhuc esset iunior annis), gest yą dal za mąsz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 26:

(attested in Lesser Poland, Masovia) as soon as

Gdi vpadne, ne zarazy se (cum ceciderit, non collidetur), bo gospodzin podclada swoiø røkø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 25:

Gdzyez vkazvye, yze gdy yest s nymy byl, vschakosch od nych nye mogl poznan bycz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 623:

(attested in Lesser Poland) although, even though

Gdi ies widzal zlodzeia (si videbas furem), beszal ies s nim

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 19:

Gdi wlodika zabye wlodikąn. Gdi wlodika zabye wlodikąn, za wlodikąn zabytego cztirdzyesczy grziwen zaplaczycz bąndze vynen

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 88:

Mow sze mnv, bocz mam dzalo, gdycz szya sze mnv movycz chczalo

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 76.:

Bo gdy sądza vkazuge sprawiedlywoscz, tedy wsporcze odstąpvyą od pothwarzy

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 47:

Gdy kmyecz kmyecza zabige

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 30:

(attested in Lesser Poland, Masovia) introduces a real conditional clause if

Gdy kto nye czczącz sądv naszego przed sądem myeczą abo korda dobylby (ubi aliquis... gladium praesumpserit extrahendum)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 18:

To tesz chczemy, gdy (sii) slvszebnyk przy dzeczkowanyv nyektorego zemyanyna s pacholky sądzey gwaltem we wsy... abo za granyczamy... bylby odbyth, tedi taky zemyanyn nam... przepadnye wyną pyathnadzescza

(attested in Lesser Poland) introduces an unreal conditional clause if

Chcza czyrzpyecz mąką y wsz[y]thky szle phyle ymyecz v mego oczcza na dworze, gdym nye przebil za morze

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 163:

Bo czsso pomoze albo platno tobye gine z sobą gednacz a pocoycz gdi w t[w]ey duschi gest walka grzeschna?

1874-1891 [Middle of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 243:

[I]sze gdy wszelky czlowiek sam swey rzeczy drugdi nye mosze przewiescz (quia cuilibet summa defensio non est neganda, Sul 23: ysze kaszdemv... obronyenyee nye ma bicz *zapraano), przeto chczemi, abi kaszdi czlowiek ktoregokoli stadla bąndz, przed sądem sobie rzecznyka zrządzyl

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 11:

Alye szly dvch Yewa szdradzyl, gdy gyey ovocz ruszycz radzyl

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 134:

(attested in Lesser Poland, Masovia) introduces a causal clause; because

Iacosmi przi tem bili [y] iednaczmi, kdi Heduigis viznala Swanthochne czøscz w Przetoczne

1902 [1400], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 29:

(attested in Greater Poland) introduces a clause relating to the previous; as; how

Y vzrzal, gdy møczyly sø sye (cum tribularentur), y vslyszal modlytwø gych

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 105, 42:

O them (sc. ustawienie), gdi kogo gaba gwalthem

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 86:

(attested in Lesser Poland) introduces a subordinate clause; that

Acz syąn przigodzy, gdi nyektori czlowyek, poswaph drugyego do sandv, bandzye nayn zalowal (item contingit, quod quandocumque aliquis homo evocat alium ad iudicium et de ipso querulatur), kako zytho yego... vipasl, tha zaloba ma bicz sandzona kv vynye po polsku rzeczoney pyanczdzesyanth

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 94:

(attested in Masovia) connects clauses; that


gdy

Polish: gdy

Silesian: gdy

Neprzyaczele mogi molwili sø zla mne: Gdy vmrze y zgine ymø iego (quando morietur et peribit nomen eius)?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 40, 5:

(interrogative, attested in Lesser Poland) when?

Jassek ma mu dacz veczni pocoy hy weczne milczenie o wsithky rzeczi, czos *bø mal k nemu gdi mowicz

1872 [Fifteenth century], Konstanty Małkowski, editor, Przegląd najdawniejszych pomników języka polskiego, page 118:

Bo tegosz czasu, gdi bily w Silo (cum essent in Silo), nygeden tu nye naleszon

1930 [c. 1455], “Jud”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 9:

I przyschedl do Kany, do wszy galyleyskey zyemye, gdy byl vczynyl vyno z vody (venit ergo iterum in Cana Galilaeae, ubi fecit aquam vinum Jo 4, 46)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 253:


zostać

Polish: zostać

Silesian: zostać

From z- + ostać. First attested in the second half of the 14th century.

+obj

u (+ genitive) z (+ instrumental) przy (+ locative) ‘with whom’; with dative ‘at whom (of an inheritance)’

to stay, to remain, to not leave [with u (+ genitive) or z (+ instrumental) or przy (+ locative) ‘with whom’; or with po (+ locative) ‘after whom’; or with dative ‘at whom (of an inheritance)’]

to remain (to not change states) [with instrumental]

to remain (to be the change after a financial transaction)

(reflexive with się, law) to prove one's case in court

(reflexive with się, of bills or laws, etc.) to remain in effect


każdy

Polish: każdy

Silesian: każdy

From Post Proto-Slavic *kažьdъ, from Proto-Slavic *kažьde. First attested in 1301–1350.

Zmouil sin bozi sloua uelmy znamenita, gimis casdø dusø zbosnø pobuda

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 4:

Gospodne..., wrocisz kaszdemu (unicuique) podlug dzal iego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 61, 11:

Geden kaszdi (unusquisque) za swoy grzech vmrze

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 24,16:

Prosznoscy molwili sø kaszdi ku swemu blisznemu (vana locuti sunt unusquisque ad proximum suum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 11, 2:

Kaszdi przychodzen (omnis alienigena) nye bødzye geszcz gego

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 12,43:

[Day mylosczyvy pokoy] w kaszdych *dynow naszych (in diebus nostris)

1413–1414, Kanon mszy św., Canon missae., volume I, Iłża, page 263:

(in negated sentences, attested in Lesser Poland) no, none

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Czemv szye na mye gnyevaczye, yzem kazdego czlovyeka (totum hominem Jo 7, 23) vzdrovyl v sobota

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 433:


okoń

Polish: okoń

Inherited from Proto-Slavic *okunь. First attested in 1389.

Terminum secundum pro piscatura... V capecia ocune

1856-1870 [1389], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 5035:

Okvn spata

1885-2024 [15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 11:

Perca fluviatilis
Perca fluviatilis#Translingual


zabawa

Polish: zabawa

Silesian: zabawa

Inherited from Proto-Slavic *zabava. By surface analysis, deverbal from zabawić. First attested in 1358.

surf

Quod nos Borislaus et Andreas... donamus et assignamus perpetuo suum mansum... liberum pro cultura rectoris ecclesie..., quem exemptum esse volumus ab omnibus nostris iuribus,... similiter unam zabavam, lacum cum humuleto, pratum ad duodecim currus

1962-1975 [1358], Stanisław Kuraś, Irena Sułkowska-Kuraś, editors, Zbiór dokumentów małopolskich [A collection of documents from Lesser Poland], volume I, Lesser Poland, page 113:

(attested in) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Pyssali szedzøc od zabawy pywa, grzanky yedzøcz

1839 [XV p. post.], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Pamiętniki o dziejach, piśmiennictwie i prawodawstwie Słowian, jako dodatek do historii prawodawstw słowiańskich przez siebie napisanej, volume II, Warsaw, page 351:


wojsko

Polish: wojsko

Silesian: wojsko

Inherited from Proto-Slavic *vojьsko. By surface analysis, wojski + -o. First attested in the end of the 14th century.

Nyekthorzi z naszych slyachczyczow... ny pod (ni)czyyą chorąngwyą z naszey woyszki (de nostro exercitu) stanowycz szą obykli

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 21:

Woz faraonow y woyskø (currus... et exercitum Ex 15, 4) gego wrzvczyl gest w morze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Moys 4:

Kto nye prziszedl do woyski boszey (in exercitu domini) se wszego pokolenya israhelskego?

1930 [c. 1455], “Jud”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 5:

(attested in Masovia, Lesser Poland) military (collection of soldiers)

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

Takoz y yąly y *posnaly s nym z vyelykymy voyskamy luda

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 744:


ksiądz

desctree

Polish: ksiądz
→ Belarusian: ксёндз (ksjondz)
→ Latvian: ksendzs
→ Russian: ксёндз (ksjondz)
→ Ukrainian: ксьондз (ksʹondz)

Silesian: ksiōndz

Inherited from Proto-Slavic *kъnędzь. Sense 2 is a semantic loan from Latin dominus, as both princes and priests were given the title of pan (“lord”).First attested in the 14th century.

sl

Mi, Ian, z bozey mylosczy starschi xancz mazowessky (senior dux Mazoviae)..., vstawyami

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 100:

Strawyli wyeliki pyenyącz szwego kządza szukącz

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 130:

Postawil gyey... ksødzem wszego bydla swego (principem omnis possessionis suae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 20:

(attested in Masovia, Lesser Poland) prince (title of the ruler of a state or district)

Xandz Iaroslaw, arcibiskup gneznenski

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 5:

Kszonc proboscz s kszandzem jarcibiscupem dal cztirdzesczi grziwen na Guszinø y tø czsancz (pro czanscz) proboscz tamo dzerzsi

1876-1929 [1401], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 204:

Petrasz wroczil wschitki listi xøndzu biskvpowi

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 171, Poznań:

(attested in Masovia, Greater Poland) priest (religious clergyman who is trained to perform services or sacrifices at a Christian church or Jewish synagogue)

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Carnkowsky... terminum attemptavit erga laboriosum Syenkonem, ksąndz de Syelcze, facialem

1868 [1458], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 434:


towar

Polish: towar

Silesian: tŏwŏr

Inherited from Proto-Slavic *tovarъ. First attested in the 15th century.

Pilnosczom doglendacz chczemy, sze wselky thowar... po latwem, rownem, *sprawietlywem targu przedano, myerzono, wazono

1936 [End of the 15th century], Stanisław Estreicher, editor, Najstarszy zbiór przywilejów i wilkierzy miasta Krakowa, Krakow, page 47:

Obligatus est statuere pecora, pecudes et alia quamplura vlg. thowaru pro viginti marcis

1868 [1440], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 79:

(attested in Lesser Poland) merchandise, commodity, goods

Habebunt conservacionem... cum omni ipsorum thesauro et cum omnibus ipsorum bonis et cum omnibus, quecunque habebunt, et cum servitoribus ipsorum al. s towarem venire in nostram terram, et venire et manere

1874 [1485], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XIV, page 334:

merchandise, commodity, goods
movable property and service


bełt

Polish: bełt

Deverbal from *bełtać (“to stir”) with a semantic shift cause by a similar shape of the object used for stirring. First attested in 1422.

S clenotu a s sawolanya Bolczew, czsso nossą trzy belty na sczycze

1878-1889 [1422], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Greater Poland, page 326:

(attested in Greater Poland) arrow; shot

Be[l]th katapulta

1885-2024 [1425], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 33:


jasny

zlw-opl-adj

jasny (superlative najaśniejszy, derived adverb jasno or jaśnie)

Polish: jasny

Silesian: jasny

Inherited from Proto-Slavic *ě̀snъ. First attested in the 15th century.

Wydzely w yasnem odzenyv veste candida

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 261:

Splendidus […] scheynlich yąszny

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 129r:

(attested in Greater Poland) bright (having much light)

Thobyas... nalyazl mlodzencza iasnego (iuvenem splendidum)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 5:

Raczy na mnye wezrzecz okyem myloszyernym..., yzbych mogl twoye yaszne oblycze oglądacz

1882 [End of the 15th century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 290:

Jesu, kthory szwyath oszwyeczasz a yaszne rosvmy dawasz, raczy my dacz roszvm dobry

1908 [c. 1500], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume -, page 18:

Marya... przede wschytkymy yasnem glossem rzekla: Zyvye bog oycz[o]v naschych..., yzem mąza nye poznala

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 61:

O manzowie naiassnyeyszi w rodzayu a nadoskonalsi w cznotach!

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 55b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) dignified, famous


układ

Polish: układ

Deverbal from układać. First attested in 1412.

Roszmnoszą wasz y poczwyerdzą wasz vklad moy sz wamy (firmabo pactum meum vobiscum Lev 26, 9)

1882 [End of the fifteenth century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 287:

Aby nyezgodny vczychnali a zgodny przespyecznoscz myeli, vkladi y prawa są przez rącze bosze vstawyony (propter hoc conditur constitutio seu statutum)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 1:

Jaco ta cząscz.., ta mv (sc. Biernatowi) za slvsbą nye dana any ge lath wydzerzal podlug zemskyego vkladu

1967 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 861, Kościan:

(attested in Greater Poland) statutory or customary norms of Polish origin, used mainly in the judiciary of the nobility and contrasted with other legal systems in force in former Poland

Jaco szą mne Anną pothwązala zaplaczicz szemskego vcladu za Nedzalka

1950 [1445], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 750, Warsaw:

(attested in Masovia) set of rules defining the relations between a lord and a peasant (primarily in Mazovia); obligations related to these relations

Item nota, quia Johannes de Wyrzbowo tenetur solvere ius terrestre de taberna vlg. vklad karczemny et sepes orti sepire ad festum sancti Adalberti

1921 [1442], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 249:

rules determining relations between a lord and a publican

Jaco Potrassz Goleski ne obssilal rankoym Sandziwogewich mimo szemski vklad

1959 [1412], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 685, Poznań:

(attested in Greater Poland) antiquity periods provided for in property law, resulting in the acquisition or loss of a certain entitlement

Quilibet Christianus debet subici Christo... propter rectitudinem, dla vkladv, naturalis rationis przyrodzonego rosumv, nam hoc naturalis ratio dictat, quod minor subicetur maiori

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 616:

Machinaciones vcladi aut vmysly (locuta ad eum oravit, ut malitiam Aman Agagitae et machinationes eius pessimas, quas excogitaverat contra Iudaeos, iuberat irritas fieri Esth 8, 3)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 114:

(attested in Greater Poland) malicious intent, hostile intent; deceit; ambush


kąt

Polish: kąt

Silesian: kōnt

Inherited from Proto-Slavic *kǫ̃tъ. First attested in the 14th century.

Kamen, gen sø odrzvczyly dzalayøcz, ten vczynon gest we glowø køta (hic factus est in caput anguli)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 117, 21:

Achaz... zdzalal sobye oltarze po wszech køcyech ierusalemskich (fecit sibi altaria in universis angulis Jerusalem)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 24:

Ad pratum, quod dicitur Choualkowy canti

1857 [1309], Codex Diplomaticus Silesiae. Bd. 1, Urkunden des Klosters Czarnowanz, volume I, Silesia, page 21:

Po kaczech per vicos

1874-1891 [1440], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 242:


świeca

Polish: świeca

Chwalcze pana pan[o]w..., gen vczynyl swecze (luminaria) welyke

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 135, 7:

(attested in Lesser Poland) candle (light source made of wax)

Przystapvya do syna tvego..., yako slepy do svyecze bosztva yego

1880-1894 [XV ex.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 151:

Bo ti osweczasz sweczø (lucernam) moiø, gospodne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 31:

(attested in Lesser Poland) artificial light; lantern

W twoiey swatlosci vsrzimi sweczø (lumen)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 35, 10:

Znamonana iest na nas swecza oblicza twego (lumen vultus tui), gospodne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 4, 7:

(attested in Lesser Poland) light; shine


krąg

Polish: krąg

Uczynyl gest dzerszadlo... na krayu oponi gedney, ... a na krayu oponi drugey takyesz... A przeto pyøczdzyeszyøt slal *grøgow zlotich (unde et quinquaginta fudit circulos aureos), ktore bi dzerszaly opon dzerszadla, abi bil geden stan

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 36, 13:

Dwa podstawky pod *ednø czkøø podloszona bødøø s obuu stronv *wogloow, gdze krøøgy na boczech y w køøczyech sze schadzaly (ubi incastraturae laterum in angulis terminantur)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 36, 24:

Pro... cista de caseis et turellis repleta et media sexagena pecuniarum et crongy, pro quatuor ormanicorum micliorum (pro nucleorum?) al. rubly in eadem cista existentibus

1856-1870 [1496], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 4459:

Spira est recuruatio vel reflectio serpentis... krag vazevy, okrag

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 34:

(attested in Greater Poland) weave, coil

Yego nyedobrze czczyą byyącz y v lycze, aze szye yemv vyerczą krągy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 731:

Iohannes, Stanislaus et Petrus... Marcissio... vendiderunt quartam partem ville Nakel... cum agris, gays al. krangy

1868 [1462], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 369:

Za krangi in Lubom 17 grossos

1892 [1496], Adolf Warschauer, editor, Sonder-Veröffentlichungen der historischen Gesellschaft für die Provinz Posen, volume I, Poznań, page 417:

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.


dół

Polish: dół

Silesian: dōł

Inherited from Proto-Slavic *dȍlъ. First attested in the 14th century.

Sz yezyory, moczydlamy, strumyenmy, sz dolmy, pagorky

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 493:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) valley (elongated depression cast between hills or mountains, often garnished with a river flowing through it)

Gospodne, wiwodl ies od pecla duszø moiø, zbawil ies me od *sstøpaioczich w dol (salvasti me a descendentibus in lacum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 29, 3:

(attested in Lesser Poland) chasm; deep valley

Kako krasne stany twe, Iakobye, a przebitki twe iako w dole lesnem Israele

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 6:

Val vel dol vallum eyn blank vel munitio facta circa castellum

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 117:

(attested in Lesser Poland) pit; ditch (dug out long depression)

(attested in Greater Poland) defensive ditch

attested in Lesser Poland; attested in Greater Poland; attested in Greater Poland

pit; ditch (dug out long depression)
defensive ditch

Zawolaw k sobye Raguel slug swich y szly z nym, abi vikopaly dol (ut foderent sepulcrum)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 11:

Fossa grub dol

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 54r:

pit; ditch (dug out long depression)
grave

Iezoro otworzil y wicopal ie, y wpadl w dol, iensze iest vczinil (incidit in foveam, quam fecit)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 7, 16:

Fossa id est fovea inde fossorium instrumentum fodiendi inde eciam fossarius fossator uel fossor Fossale vlg. dol

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 112r:

Vallum eyn blanck vel munitio facta circa castellum et recte dicitur spacium inter duas fossas vel inter fossam et murum vbi fit expugnatio contra hostes val vel dol

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 142v:

Vdzyelal szeszcz desk, a dwye gyne..., ktore spoyoni bily od dolu asz do wyrzchu (quae iunctae erant a deorsum usque sursum)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 36, 29:


barwa

desctree

Polish: barwa
→ Belarusian: ба́рва (bárva)
→ Ukrainian: ба́рва (bárva)

Borrowed from Middle High German varwe. First attested in the 15th century.

Wlosi mayanci yakobi barva lyeznego orzecha

1877-1881 [c. 1418], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 2151:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Dux Boleslaus Mazouie emit hereditatem... pro duodecim *mercis argenti et equo, veste, tunicaque, per medium de bryczel pelles asperioline sub veste et barwa castorina

1919 [1475], Codex Diplomaticus et Commemorationum Masoviae Generalis, number 398, Masovia:

(attested in Masovia) element of an outfit; hat

Non habuit speciem barvy neque decorem krassy

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 156:


powiat

Polish: powiat
→ English: powiat

Inherited from Proto-Slavic *povětъ. First attested in the 14th century.

Ysze pan starosta w tem posnanskem powacze nye bil ot swantego Thomi asz do nedzele Letare

1959 [1419], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1045, Poznań:

Powyath krolewsky bannum regium

1876-1929 [Fifteenth century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XXVII, page 265:

Districtus vlg. powyath

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 91r:

[D]istrictus vlg. powath

[End of the 15th century], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 71rb:

Districtus powat

End of the 15th century, Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 6:

Decapolis est regio decem ciuitatum povyąth districtus

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 37r:

Territorium id est parua terra eyn lendleyn povyąth

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 136v:

(attested in Greater Poland) district; powiat; judicial district

A yesthlyby potrzebno, o thaką rzecz mogą sye do povyąthu svego bysskupa vczyecz (si facultas affuerit episcopi dioecesani consilio in hac parte)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 716:

Ut de subvrbanis villis... ad suam homines ciuitatem capitalem convenirent, vbi territorium, povath, habebant

1901 [End of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 324:


województwo

Polish: województwo

Silesian: wojewōdztwo

From wojewoda + -dztwo. First attested in the 15th century.

Kaszdi wogewoda w swem wogewodstwye (in suo palatinatu) na gednem sandzi maa doszicz myecz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 8:

A nadto y zbosza w mem vogevoczstwye nye dbalem (annonas ducatus mei non quaesivi)

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 18:

(attested in Masovia) voivodeship (administrative division belonging to a voivode)


cały

Polish: cały

Silesian: cały

Inherited from Proto-Slavic *cělъ. First attested in the end of the 14th century.

Iesm wolal czali dzen (tota die)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 31, 3:

Pistor malym qwasem naqvaszi czalø dzeszø

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 62:

Obroczillybi syø k tobye w czalem syerczv swem (in toto corde suo)

1930 [c. 1455], “Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 6,38:

Kthorikole kmecz orze czalim plugem (arat cum integro aratro)... powynyen dacz czthirzi kythi konopi..., a ktori polplugem orze (cum medio aratro arat), dwye kycze dacz wynowath

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 4:

In quibus admisit intromissionem in unum kmethonem... residentem in integra area al. dworzyskv czalym

1868 [1500], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 414:

(attested in Greater Poland, Masovia) whole, entire

Acz prziwyodø przed czø krowø czirwonø czalego wyekv (aetatis integrae)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 19,2:

Alye oltarz ten nye byl czali, alye wnøøtrz proszni s desk a *nøtrz dzurawi (altare non erat solidum, sed cavum ex tabulis et intus vacuum)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 38,7:

Jakom ya Chrczoncze coldran (leg. kołdrę) wraczala czalø, ana gey nye chczala wszan[cz]

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 328, Warsaw:

Spowyedz ma bycz... szromyeslywa, czala, tagemna

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 476:

(attested in Greater Poland, Masovia) whole; entire, complete


arabski

Polish: arabski

From Latin Arabia + -ski. First attested in 1472.

Kly arabski gummi Arabicum

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 18:


daleki

zlw-opl-adj

daleki (comparative dalszy, derived adverb daleko)

Polish: daleki

Silesian: daleki

Inherited from Proto-Slavic *dalekъ. First attested in the 14th century.

A tedy... tho bilo... tako othpouedzano, isczy... mili Xt s dalekichcy stron on prydzecz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2a:

(attested in Lesser Poland) far, distant

Daleka droga hoc spacium

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 61b:

Gdysz zabrzni zwyøk trøbny dalszy (cumque insonuerit vox tubae longior), ...wzvola wszistek lvd

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 5:

(in the comparative, of time) further, longer

Jakom tim kmeczom, za gesch pan Moscicz ranczil, ne dawal dalschego roku nisz ten, na ktori mi pan Mosticz ranczil

1897 [1418], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 400, Brześć Kujawski Voivodeship:

Sząly od szebye rodnye dalyeczi (si autem sunt distantes), nye gynszą, iano trzech lyath dawnosczy bandze mocz odbicz obwynyoni

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 18:

(of relatives, attested in Masovia) distant


wojna

zlw-opl-noun

wojna f (related adjective wojenny or wojeński)

wojenny (adjective)
wojeński (adjective)

Polish: wojna

Silesian: wojna

Inherited from Proto-Slavic *vojьna. First attested in 1255.

Paknyąly thaczy daley w naszey woynye bandą nalezeny (in nostro exercitu fuerint inventi)..., mayą maani (pro naam) bicz podaany

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 21:

(attested in Masovia) army; military (group of soldiers)

Iako Laurencius rzeczy tich ne pokradl..., ale gich oth neprzyaczol na woyne nabyl

1888 [1411], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 90:

(attested in Greater Poland) military excursion

Iaco mø mal Mscignew s woyni wibawicz y o tho str[z]aczi mego gimena sa trzy grziwni

1981 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V, A. Roty gnieźnieńskie, s. 76-274, number 36, Gniezno:

(attested in Greater Poland) military service

Blogoslawony pan bog moy, gensze vczy røcze moge kv byczv albo na woynø (ad proelium)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 143, 1:

(attested in Lesser Poland) war; battle, fight

Essze Yan ne pobral Mikolayowi stha drzewa szamopant voyna szylø

1885-2024 [1423], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume VIII, Chęciny, page 17:

Ab omni liberamus exactione... ac militale..., stan, wojna

1853 [1255], Antoni Muczkowski, Leon Ryszczewski, editors, Codex diplomaticus Poloniae [Diplomatic code of Poland], volume III, page 65:

tribute that peasants were obliged to pay to a lord going to war

Na woynach in novalibus (multi cibi in novalibus patrum Prov 13, 23)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 136:

(attested in Greater Poland) corruption of nowina


bogaty

Polish: bogaty

Silesian: bogaty

Inherited from Proto-Slavic *bogàtъ. First attested in the 14th century.

Krol... szø gest on dzysza vczinil... bogaty

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3a:

Opulentus id est diues vel opibus plenus bogathy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 92v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) rich, wealthy


silny

zlw-opl-adj

silny (comparative silniejszy, derived adverb silnie or silno)

Polish: silny

Silesian: siylny

Inherited from Proto-Slavic *silьnъ. By surface analysis, siła + -ny. First attested in c. 1301–1350.

Ti to sø bili ot poczyøtka swyata sylny a zlawøtny møszowye (isti sunt potentes a saeculo viri famosi)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 4:

Zbawil obogego (pro vbogiego) od silnego (a potente)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 71, 12:

Nec virtute foret, clarisue potencius armis, szylnyeszi nad dzyalo, quam lingwa Lacium

1968 [End of the 15th century], Michał Muszyński, editor, Glosy, zapiski i niektóre teksty polskie w starych drukach i rękopisach Biblioteki Kórnickiej do roku 1550, cz. II, volume II, Sieradz, page 212:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) strong (possessing power, might, or strength, physical or otherwise)

Przykrylo ge morze, potonøly sø yako olow w wodach sylnych (in aquis vehementibus Ex 15, 10)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Moys 11:

Jacoz prorok Dauid uznamonaw o gego silnem vbostue iesc suadecstuo dal

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 24:

(attested in Lesser Poland) powerful; huge

Oghenna molwa twoya sylna (ignitum eloquium tuum vehementer, Puł: ogyenna molwa twoya szylno) a sluga twoy mylowal yø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 140:

(attested in Lesser Poland) strong (having much impact)


wesoły

Polish: wesoły

Inherited from Proto-Slavic *vȅselъ, influenced by Old Czech veselý.

Z yutra weszol nikt nye bødze

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 14:

S tegocz to vydzena gestcy on bil barszo veszol

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2b:

Czy vschysczy vybyegly przeczyv yemv y byly radzy y barzo veszely yego yaczstw

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 665:

Wyeszyol gest bil Getro prze wszitko (laetatus est... super omnibus bonis), czso uczynyl pan Israhelowy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 9:

Duscha ma w tobye wessola, gdym czebye boga vsrzala

1921-2024 [XV p. post.], Slavia Occidentalis, volume XXXIV, Gniezno, Warsaw, page 162:

Wyącz wyeszol byl, ysch gy thim bog nawyedzyl

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 136:

Vesel szyą, bo bądzyesch vyesolych y matka *vdroczonych (erisque solacium et mater afflictorum)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 41:

+obj

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Lesser Poland, Masovia) merry (experiencing joy, in a good mood) [with z (+ genitive); or with dative; or with prze (+ accusative); or with w (+ locative)]

Greater Poland; Lesser Poland; Greater Poland; Lesser Poland

Oczy yey svyąte by[a]le... vezrzyenya lyvbyeznego, slotkyego a vyelmy vyesyolego (aspectu delectabiles, dulces et iucundi)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 20:

Panno Maria, mathko szyna bozego, veyrzy na mya, sluga svego, prossza czya dla poczaczya vessolego

1880-1894 [XV ex.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 151:

Iucundum wyesszolee, slothkye

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Częstochowa, page 350:

(attested in Lesser Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:


goły

Polish: goły

Inherited from Proto-Slavic *golъ. First attested in the 15th century.

Gdy dzyeczyąthko gest plakalo, na goley szyemy leszalo

End of the 15th century, Ladislas of Gielniów, De nativitate Domini - Pieśń o narodzeniu Pańskim, Gielniów, line 26:

(attested in Lesser Poland) bare, naked, nude (not covered)

Iacom ya ne begal na Stascow dom s golim meczem

1920 [1403], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 366a, Płońsk:

Gola glowa, przykra mowa, sze phszech stron skarada postawa

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 39:

(attested in Masovia) bald (without hair)


słaby

Polish: słaby

Silesian: słaby

Inherited from Proto-Slavic *slàbъ. First attested in 1471.

Slaba remissa (manus fortium dominabitur, quae autem remissa est tributis serviet Prov 12, 24)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 68:

Laxus durchgengig slaby

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 73v:

(attested in Greater Poland) lazy (not eager to work)


częsty

Polish: często

Silesian: czynsty

/ˈt͡ʃʲæ̃stɨː/

/ˈt͡ʃʲæ̃stɨ/

Inherited from Proto-Slavic *čęstъ. First attested in the 14th century.

Czanstą roszmową (crebra altercatione) myedzy naszymy poddanymy o granycze w dzedzynach gych, bi bili rosczegnony, wyelk[ie] skargy powstayą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 21:

Confessio debet esse continua czøsztha

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 63:

Cząstą parvam (pro plurimam, Job quoque cum Arabica lingua plurimam habere societatem Dan prol.)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 107:

(attested in Masovia, Greater Poland) frequent

Ia wem szebrak iesm y vbogi, gospodzin czøsti iest mne (sollicitus est mei). Pomocznik moy y zasczitcza moy ti ies

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 39, 23:

(attested in Lesser Poland) The meaning of this term is uncertain.


głęboki

Polish: głęboki

Silesian: głymboki

Inherited from Proto-Slavic *glǫbòkъ. First attested in the end of the 14th century.

Vwøznøl iesm w gline gløbokey (in limo profundi, Puł: w glynye glębokoszczy)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 68, 2:

Profundus […] tyeffe gląboky

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 107v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) deep (extending far down from the top, or surface, to the bottom)

Gospodne, barzo gløboke vczinili se sø misli twoie (nimis profundae factae sunt cogitationes tuae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 91, 5:

(attested in Lesser Poland) deep; profound


gotowy

Polish: gotowy

Silesian: gotowy

Inherited from Proto-Slavic *gotòvъ. First attested in the 14th century.

Iaco Gotard bil gotow wrzesicz Jaroslaua y do nego slal

1888 [1391], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 16:

(attested in Greater Poland) ready (determined, inclined)

Gothow ya ten listh vidzecz, gestly on Micolaya wypuscyl... Tedi panowye kaszaly ten list poloszicz

1897 [1418], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 129, Brześć Kujawski Voivodeship:

(attested in Kuyavia) ready (willing, eager)

attested in Greater Poland; attested in Kuyavia; attested in Kuyavia

ready (determined, inclined)
ready (willing, eager)

Alle bicz mø ony do trzeczego dna tamo czakaly y gothouy byly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 174b:

Ymeycze twardoscz y gednoscz w pokoyv y lasky, aby gotouiscze byly naszwyøthszym tayemnyczam boszym

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 64:

Wsoli sø me, iaco lew gotowi ku lupowi (sicut leo paratus ad praedam)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 16, 13:

Gotow iest stolecz twoy (parata sedes tua), bosze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 92, 3:

Dzyrzsza kosza na reystrze..., szawszdy ya gothawa nosza

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 107:

Kthorikole kmecz orze czalim plugem..., powynyen dacz czthirzi kythi konopi gothovich (canapi parati)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 4:

Iudei Buscenses... libere fideiusserunt pro Iudeo Iozeph, prout est inculpatus pro grossiculis falsis..., tali tamen condicione, quod prefati fideiussores fatum Iudeum Iozeph debent statuere coram... palatino Belzensi... sub vadio sexaginta marcarum, prout ipsius caput pensat ad paratum faciale al. kv gotowemv lyczv predicte false monete grossiculorum

1868 [1500], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 467:

(attested in Lesser Poland, Masovia) ready (in a state ready to be used) [with dative or ku (+ dative) ‘for what’]


dawny

Polish: dawny

Silesian: dŏwny

Inherited from Proto-Slavic *dãvьnъ. First attested in 1449.

Rospamyøtay syø na dawne dny (memento dierum antiquorum)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 7:

distant, ancient, old (existing in the far past)

Jakokoly stary obyczay dawnego prawa bandze odmyenyon w lepsy obyczay, tako wszdy ma szye szostacz, czo szandzono starym obyczągem

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 35:

long, old (having existed since the far past)


równy

Polish: równy

Silesian: rōwny

Inherited from Proto-Slavic *õrvьnъ. First attested in the 14th century.

Bosze, kto iest rowen tobe?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 70, 21:

Ząby myala svyatle, proste a vyelmy czysthe zawzdy, rowne, gladke

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 21:

Oczczowa y synowa, y dvcha swøtego gedno gest bostwo, rowna slawa

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 6:

Simile, gl. id est comparabile *rownye, est regnum celorum homini regi

XV med., Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy i zapiski polskie z dwóch rękopisów, numbers 1490/11, 1945/1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, page 375:

(attested in Lesser Poland) equal (same in all respects) [with dative ‘to whom/what’]

Tedyby mely... wsitko ymene... rownym dzalem roszdzelicz na poly

1967 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 760, Kościan:

Przikazvyø tobye, aby trzy myasta w rowney daly od syebye rosdzelil

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 7:

Pyøczynaszczye loktow rowne bili oponi

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 38, 15:

(attested in Greater Poland) equal (having similar sizes)

Ysze Wawrzyniecz... przybezal na Marczynow dom se dwema sobie rownima

1974 [1429], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 1034, Kalisz:

Nye ssą rovny, ktory vye a ktory nye vye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 484:

(attested in Greater Poland) level; equal (having the same social state) [with dative ‘to whom/what’]

Czo wyszey tego zostanye s thym gymyenym mayą szye dzelycz rowno, gdysz mv szą wszythky rowne dzyeczy

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 45, 4:

Pleczy myal... Iesus... maluczko nachylony a rovny, bo nyyedne kosczy nye bylo znacz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 153:

level; flat, even (having a smooth or flat surface)

Quilibet kmethonum... de quolibet manso debent solvere... per duas mensuras avene mensure, vlg. rowney, ... se solvere obligaverunt

1874 [1428], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 234:

(of grain measures) level; flush (not in heaps; equal to the edges of the vessel)

Bracza... syostram kaszdey po czterdzesczy grzywien mayą dacz, a to acz bądze wielkye gymyenye, ale gdy bądze rowne gymyenye, tedy podlug rosaczowanya cząsczy... pyenyadzmy ma bycz dano

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 53:

Kon pod kopynykyem vrony, rowny, sbroya supelna copynycza

1894 [1471], Konstanty Górski, editor, Historia jazdy polskiej, page 270:

(attested in Lesser Poland) of medium size; largish

Rowna prawda rea veritas

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 493:

Wagø *sprawyedliwyø, rownø bødzecze myecz

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 36:

(attested in Greater Poland, Masovia) equal (reliable, honest)

Laszka... czirplyva yest, bo zadan[y]e slosczy rowną, prosta, dobra dusza noszy

1853 [XV ex.], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 148:


węgiel

Polish: węgiel

Silesian: wōngel

Inherited from Proto-Slavic *ǫ̀glь. First attested in the 15th century.

Tedy on, vz[v]yawszy vegla v lono svey suknye, ponyosl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 124:

Carbo […] eyn kol vel est proprium nomen viri vagl

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 23v:

(attested in Greater Poland) coal; charcoal

Favilla dicitur extincta scintilla Et scintilla proprie dicitur accenssa Et favilla aphos graece id est ignis latine wągyel

[c. 1500], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 86ra:


pamięć

Polish: pamięć

Silesian: pamiyńć

Inherited from Proto-Slavic *pàmę̄tь. First attested in the 14th century.

A chocz gest ogon? Gedno pamøcz smercy!

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173b:

Memoria vlg. pamyącz

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 143v:

Memoria pam[ię]cz

End of the 15th century, Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 7:

(attested in Lesser Poland) memory (record of a thing or an event stored in the brain)

Commentariis w pamyanczach (et inventum est in Ecbatanis... volumen unum talisque scriptus erat in eo commentarius I Esdr 6, 2)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 52:


niski

zlw-opl-adj

niski (comparative niższy, superlative naniższy, derived adverb nisko)

niższy (comparative)
naniższy (superlative)

Polish: niski

Silesian: niski

Inherited from Proto-Slavic *nizъkъ. First attested in the 14th century.

Witargl ies duszø moiø z pyecla niszszego (ex inferno inferiori)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 85, 12:

(attested in Lesser Poland) low, short (situated close to, or even below, the ground or another normal reference plane; not high or lofty)

Tesch byla any barzo vyschoka, any barzo nyska (decens sui corporis fuerat statura nec longa nimis, nec brevis)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 20:

Then to krol, genszecz gest bil barszo viszoky, tenczy szø gest on dzysza vczinil barso niszky

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3a:

(attested in Lesser Poland) short (of comparatively small height)

Thakesz czvgemy o dzewkach szlachczyczow nyszszych vogevodi (de filiabus nobilium inferiorum)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 57:

Zagubyø... mdlego a zarzuczonego y nanyszszego w israhelskem lyvdu (clausum et novissimum in Israel)

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 10:

(attested in Masovia) low (occupying not a high position in a hierarchy; not important; not high in status, esteem or rank, dignity, or quality)

Procliuior pochilony, nissy (qui ad indignandum facilis est, erit ad peccandum proclivior Prov 29, 22)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 70:

Kto chcze... vczczicz bozą matką, przesz ti dny moze nyssze modlitwi mowicz

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 44b:

(in the comparative, of text, attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) below; following


sąd

zlw-opl-noun

sąd m inan (related adjective sądny or sądowny or sądowy)

sądny (adjective)
sądowny (adjective)
sądowy (adjective)

Polish: sąd (“court”)

Silesian: sōnd

Inherited from Proto-Slavic *sǫ̃dъ. First attested in the fourteenth century.

etydate

Jaco Czestk daual Jacuszewi skot [na] ranky, iaco sand skaszal

1959 [1388], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 50, Poznań:

Vt is, qui timet iudicari a filio dei secundum iustitiam, recurreret, vczyeklbi sze, ad matrem ad forum Marie k sządu

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 273:

(law, attested in Greater Poland) court (institution of group of people meant for meting out justice)

*Wyarze... w Ihu Xpa..., genz... vmanczon pod Pylatowim *sundim

[Ha]nka ne proszila na ten sød preczif […] anim go szadala

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 165, Poznań:

(law, attested in Greater Poland) court hearing, court proceeding

Myedzi wrogem y blisznim krewni[m] sød (sanguinis quaestio) by byezal

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 35, 24:

Ve fthore nedzely gescze vy bily slyszely, kakocz on f dzen szødny na szød przydze

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2a:

(religion, attested in Lesser Poland) Final Judgment

Pan za slvgą nye wchodz do sądv

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 48:

Nagotowal iest w sødze (in iudicio) stolecz swoy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 8:

(law, attested in Lesser Poland) court; jurisdiction (the place of exercise of power by the justice system; place where court hearings are held)

Nye zabyay blysznyego thwego procz szandu spravyedlyvego

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume VI, number 1:

Quam terribile erit bellum cum reprobis a kakocz ten to sød ludzom gresn[y]m bødze barso pricry

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 100a:

Yam przyschedl na ten svyath kv ssądovy (in iudicium ego... veni Jo 9, 39), aby czy, ktorzy nye vydzą, vydzely

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 424:

(law, religion, sometimes of God, attested in Lesser Poland) sentence (result of meting out justice)

Czisty schand veram sentenciam (simplici corde meo sermones mei et sententiam puram labia mea loquentur Job 33, 3)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 62:


sąd

Polish: sąd (“vessel”)

Inherited from Proto-Slavic *sъsǫdъ. First attested in the end of the 14th century.

Iaco ssød zdunowi (vas figuli) rozbyiesz ie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 2, 9:

vessel (container of liquid or other substance)

Vczinil iest *ssody smertne (vasa mortis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 7, 14:

Fictile eyn erden vasz oder tuppen [gli]nyany sząd glynyany

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 51v:

(attested in Greater Poland, figuratively) vessel (something for delivery of anything else)

In laminas w sąd (praecipe Eleazaro..., ut tollat turibula... producatque ea in laminas et adfigat altari Num 16, 38)

1901 [-], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 26:


wróg

Inherited from Proto-Slavic *vorgъ (“enemy”).

inh+

By on racil... nas urogow nasih uidomih y neuidomih uhouach

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 5:

Nepriiacele, to sø dyably, urocy cloueca gresnego, gloz sø, praui, scrvsena vslisely (hostes ululatum contritionis audierunt Jer 48, 5)

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 8:

Iestli drzewem kto vrazon søøcz vmarlbi, nad krwyø wrogv (percussoris) pomsczono bødze

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 35, 18:


groch

Polish: groch

Silesian: groch

Inherited from Proto-Slavic *gorxъ. First attested in 1414.

Woycechowi szwine syadli moy groch

1920 [1414], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 2291, Płońsk:

Mam ya manza puchnacza: ya mv davam grochu, a on chcze kolacza

1885-2024 [End of the fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 372:

Pisum sativum
Pisum sativum#Translingual

(attested in Masovia, Lesser Poland) garden pea, Pisum sativum

Gorki groch lupini, marsilium

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 847:

Wilczi groch lupinus

1900 [1464], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4835:

Vloski groch lupini, marsilium

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 848:

lupin, lupine (any plant of the genus Lupinus)

Szayøczy groch *pulmoria

1900 [1460], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3698:

Wrony groch nigellaria

1900 [c. 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4471:

Swyerzepi groch herba hircina, orobus silvestris

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5229:

Vilczi groch baliramus

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1644:


bawół

Polish: bawół
→ Lower Sorbian: bawoł

Silesian: bawōł

Inherited from Proto-Slavic *byvolъ. First attested in 1394.

Feris dictis bawoly

1874 [1394], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 234:


deżdż

Polish: deszcz

Silesian: dyszcz

/dɛ(ː)ʃʲt͡ʃ/

Inherited from Proto-Slavic *dъždžь. First attested in the 14th century.

Wywodzø obloky (educens nubes) od koncza szeme, blyzkawycze w dezdz wczynyl

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 134, 7:

Gestcy on Xpa byl prosyl, abicz thamo descz, vatr i tesze sle pouetrze ne postalo

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 183b:


kupić

Polish: kupić

Inherited from Proto-Slavic *kupiti. First attested in 1389.

Jaco pani szastauila swe dobro i cupila trzeczø czanscz Kuropatnik

1959 [1389], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 63, Poznań:

How much you pay to cover your goods and bought a third part Kuropatnik?

Zboycze... za szwe grzechi pyeklo kupyą

1853 [15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 136:

Murderers... They will get hell for their sins