dca

Borrowed from Old Czech dci. First attested in the 15th century. Doublet of córa, an inherited form.

Gymyø zoni Abramowy bilo *Sanay, a Nachorowi zoni gymyø bilo Melcha, *tzcza Aaronowa (Melcha, filia Aran)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 29:

The name of Abram's wife was Sarai; and the name of Nahor's wife, Milcah, the daughter of Haran.


dłóto

Polish: dłuto

Silesian: dłoto

Inherited from Proto-Slavic *dōltò. First attested in 1437.

Dloto celtes

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 86:

Dextralis est securis sine delabris vlg. ocszą, dloto

1450, rkps Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. KP 224., Uście Solne, Lviv:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) narrow-bladed axe

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands


wyszszy

Alternative form of wysszy; comparative degree of wysoki


więtszy

/vjæ̃t͡sʃʲɨː/

/vjæ̃t͡sʃʲɨ/

Alternative form of więcszy; comparative degree of duży

Alternative form of więcszy; comparative degree of wielki


wyszy

Polish: wyższy

Silesian: wyższy


więcszy

Polish: większy

Silesian: wiynkszy

/vjæ̃t͡sʃʲɨː/

/vjæ̃t͡sʃʲɨ/

Inherited from Proto-Slavic *vęťьjь. First attested in the 14th century.


nogieć

Curando nogecz scribunt nomen Luce sanctae et imponunt in os pecoris

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 342:


bezden

Univerbation of bez + den. First attested in the 14th century. Compare Old Czech bezden and Polish bezdeń.

Bozednow ogarnøly *so ge

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Moys 5:


dziectwo

Si frigescit corporalis infancia, aczczy dzyssza zymno twoye dzeczstwo, w myloszczy sze grzeye twoya duscha szwyatha

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 260:


pasirzyt

pasirzyt m animacy unattested (canonical)

Polish: pasożyt

Passyrzit parasitus

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 88:


kojec

desctree

Polish: kojec
→ Ukrainian: ко́єць (kójecʹ)

2 koycze gallinarum

1898-2024 [1498], Rocznik Krakowski, volume XVI, Krakow, page 67:

W sobotą swoyewala dussa pkelne czoczcze

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 229:


kotew

Polish: kotew

Mittit tunc cotwi in mare

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 67:

(attested in Pomerania, Greater Poland) anchor

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland


sadno

Polish: sedno

Si habet eminens os *costkwø yalowa, sadno

1885-2024 [1434], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 32:


cielesieństwo

/t͡ɕɛlʲɛɕɛɲstfɔ/

/t͡ɕɛlʲɛɕɛɲstfɔ/

From cielesny + -stwo. First attested in the 15th century.

Potem szø znydø w czyeleszenstwye syn[owie] boszy s szyostramy czlowyeczymy, a ti sø porodzyli (ingressi sunt filii dei ad filias hominum, illaeque genuerunt)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 4:


cielesny

Polish: cielesny

/t͡ɕɛlʲɛstnɨː/

Inherited from Proto-Slavic *tělesьnъ. First attested in the 15th century.

Smisl y smislyenye czyelestnich sercz (humani cordis) pochilila szø gest ku zlemu

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 21:

Nye czyn grzechu czelesznego procz vrzadv malszenszkyego

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume VI, number 1:

Raczi dacz zdrowie czieleszne y wierny pokoy serdeczny

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 33a:

Panna szyna porodzyla, przesse wssey stradzy czelestney

1874-1891 [1442], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 76:

Bylo lyekarstwo dvschne y tez czelesthne (ad tutamentum mentis et corporis)

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 146:

(relational, attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) bodily, corporal; carnal (of or pertaining to the body; sometimes to sexual appetites)

Pilat tego nie rozumiał, aby miły Cristus mowił o krolewstwie duchownem, ale rozumiał o krolewstwie cielestnym

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 783:

Czelne a. czelestnye fetas (duas vaccas fetas, quibus non est impositum iugum I Reg 6, 7)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 36:


pachać

Szlyvbu... nye zapomynaycye any czcycye bogow czvdzich... Ale ony nye posluchaly, nyszly podle obiczaia swego drzewyeyszego pachaly (iuxta consuetudinem suam pristinam perpetrabant)

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 40:


śrzebro

Polish: srebro
→ Belarusian: срэ́бра (srébra)
→ Ukrainian: срі́бло (sríblo)

Silesian: strzybło

Dobrze mne zakon vst twogych nad tyszøczy zlota y srzebra (argenti)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 72:

(attested in Lesser Poland) silver (lustrous, white, metallic element)

(attested in Lesser Poland) silver coins

Iozepha szą czczyly yako pyastona tego dzyeczyatka mylego a daly szą yemv dary ode zrebra (ex argento) nadobne

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 77:

Wywyodl ye se szrzebrem (cum argento) y se zlotem

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 36:

(attested in Lesser Poland) object made of silver

Ysze pan Stanislaw... szastawyl schubą, thobolą, ... deką srzebrem oprawonø

1967 [1432], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1424, Kościan:

(attested in Greater Poland) object decorated with silver

attested in Lesser Poland; attested in Greater Poland; attested in Greater Poland

Srzebro (argentum) ognem wiplawono, trzicrocz skuszono, oczisczono sedmcrocz

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 11, 7:


pwa

Blogoslaweni wszistcy, gisz ymaiø w nem pwø (qui confidunt in eo)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 2, 13:

(attested in Lesser Poland) trust, confidence


tegodla

Univerbation of tego + dla, literally “for that”.

univ

Aczkole *wsschączkych rzeczy *siwyeczskych począnthek y dokonanye we scząnsczyw gest, a wszakoz wsstawyenye bidlenya tegodla nye ma bicz oppwsczono (non tamen hoc timore vivendi est regula omittenda)

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XXXIX:

Thy sznasz... sprosznoszczy grzechow naszych, thegodla spowedami są twey *sywęthey milosczy

c. 1480, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 7:

Ia przysengam bogw..., ysz ja... then przyschensnyczy stolecz... bronycz, yako nasprawyedlywye wyem..., a thegodla zadney rzeczy opusczycz nye chczą

1877-1881 [XV ex], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, page 168:

Ale ia [rzekł jeśm] w wistøpenu misli moiey: Odrzuczon iesm od oblicza oczu twoiu. Tegodla wisluszal ies glos prosbi moiey (ideo exaudisti vocem orationis meae), gdi iesm wolal k tobe

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 30, 29:

Wyelye zzakow... ymyenyee oczczysne trzymayącz... powynnee naam... slvzbi woyenne odeymacz obikli. A thegodlya wstawyami (ideoque statuimus), aby czy tho dvchowny zzaaczi... z namy gycz oczwyscze myely na kaszdee woyni

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 23:

Sganbili zemyø... przed synmi israelskimi... I tegodla (igitur)... szemrali przeciw Moyzeszovi a Aaronovi wszitczi synowye israelsci

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 1:

Tedy pyrvey byl Dauid nyzly Kristus. Vschakosz tegodlya Davyd nye byl gogen (pro bogem, nec ergo erat Dominus David))

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 416:

(attested in Lesser Poland, Masovia) therefore

Tegodla myal schyą podnyeszoną (unde collum modicum erigens extendit), bo zawsche glova, oblycze, oczy k nyebv cząstokrocz podnoszyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 153:

Yako Mycolay Werzenyczsky ne sdzyl... Mycolayewy s Gwasdowa [ya] ymena..., ale czso skody ma, to tegodyla, czso sye strwlo, [tego] ysze tego bracz ne chczal

1959 [1423], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1137, Poznań:

Jekom ja thegodla Shczepana zabyl yego dzeczem, hesh na myą poczanthek bycza pirvey vdzelal

1950 [1456], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1053, Warsaw:

Yako szye cupya roskayala Przemilem, a nye panem Janem tegodla ysz gego myesczanyna nye chczal scody prosno pusczicz

1960 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 668, Pyzdry:

Alye yeden sz nych, na ymye Kayphasch, bo yest byl byskupem, tegodlya rzekl ym (cum esset pontifex ann illius, dixit eis Jo 11, 49)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 440:

Alye czo oczyecz myloszyerdzya... nygdy nye przestanye vczyeschacz nądznych..., tegodlya poslal k nyemv anyola

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 3:

A gdyz Pylath [Pylath] nye polybyl ych slov, począly yego tegodla proszycz (dicunt et Iudaei Pilato)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 751:

Potem, yze Annasch nye byl byskupem tego lata..., tegodla poslal (et misit Jo 18, 24) mylego Iesucrista zvyązanego do Cayffascha

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 687:

Jaco ten lyst, czsso my gy Mycolay... poslal, tegom ya nye roscasowal anym przy tem bil, kyedy pyssan, y tegodlam go ne wząl

1967 [1422], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 941, Kościan:

Ze w *rzeczach sandovich otprawyanyu richloscz ma bicz wsczyąngana, tegodlya vstawyami (ideo statuimus)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 99:

Ale myly Yesus nye vyerzyl ym, tegodla yze znal wschytky vnattrz[n]e mysly (eo quod ipse nosset omnes)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 212:

Mogą gemv myloscz vkasacz y vczynycz, a czo sz nyego przypadne, tego krolowy... nycz nye przydze, a tegodla isze (ex eo quod) szyą dal myastu na myloscz, any krolowy, any panu nycz przepadl

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 37, 1:

Volu tegodla szøcz ony szobø vedly byly, isbycz gy ony bily przedaly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3b:

A prestocz szø gest svøthy Gan s dostognich ludzy byl narodzyl, tegodla isbicz on prafdø przepouedal byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 11b:

Gdyby przyszasznyk przeczywko raczczam nycz gynego przestapyl, gedno tho, czo mowyl waszą rzecz, a wy bysczye proszyly to, yszby wasz przy prawye szostawyono, tegodla (eatenus) nye myelyby go wszadzicz w yaczthwo podlug prawa

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 40, 2:

(attested in Greater Poland, Masovia, Lesser Poland) because

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland


miedzy

Polish: między

Silesian: miyndzy

Inherited from Proto-Slavic *meďi, locative singular of *meďa (“border, boundary”) (whence miedza). First attested in the 14th century.

Ktorycz clouek medzy namy che bycz... osveczon, proszysz thy... Xpa

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1b:

+obj

(attested in Lesser Poland) denotes location; between [with instrumental or (rarely) accusative]

Po[szl]ø y[e]dzi ge (mittam in eos) myecz a glod

1930 [c. 1455], “Jer”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 17:

(attested in Lesser Poland) denotes location; to in between [with accusative]

Miedzi wszemy grzesznymy skvtky nyczs nye oslepy richley iako nyeczystota

1873, Zygmunt Gloger, editor, Ułamek starożytnego kazania o małżeństwie:

Alye by thu yescze nyekto pytal, czemv to bog przepusczyl, yze navyatschy myedzy yego zvolyenyky tako vpadl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 692:

Tez podobno krolewstwo nyebyeskye zyarnv gorczycznemv, ... ktore yest mnyeysche myedzy ynym naszyenym (quod minimum quidem est omnibus seminibus Mat 13, 32)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 340:

denotes a unit from a group; among; from [with instrumental or (rarely) accusative]

Czso posual Jacub medzi mnø a medzi Bodzechnø, tho posual po prawe, bosmi tho sandzili

1959 [1388], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 49, Poznań:

Iakosmy pødzeszanth grziwen zacladu zalozili medzi *Kamonke a Potrasim, esz ten dzal mal stacz medzi gimi

1888 [1400], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 79:

Jacosmi wyednali Thomislawø sz Marczinem o pancznacze krziwen y zawath medzi ginny (pro gimy) zalozili

1959 [1408], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 641, Poznań:

(attested in Greater Poland) denotes relations of components of a whole; between [with instrumental]

Mouili a pr[z]eto medzi soba dixerunt ergo ad invicem (Jo 16, 17)

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 73:

Po szmyrczy oczczowey sinowye... oczczową cząscz myedzy sobą roszdzelą (inter se dividant)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 66:

A pyenadzye myedzy szyą roszdzyelą (si bos alienus bovem alterius vulneraverit et ille mortuus fuerit, vendent bovem vivum divident pretium Ex 21, 35)

1882 [End of the 15th century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 284:

(with sobą or siebie, attested in Masovia) denotes mutual conversation; between, amongst [with instrumental or (rarely) accusative]

Czo Micolay sipal copcze medzi Neczayna a medzi Rosworowem, o to go ne gabano

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 176, Poznań:

O chtorø medzø zalowal na mø Bogusz, tom ia ne przeoral medzi grancze

1920 [1403], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 306, Płońsk:

Laurencius... adiudicatum solvit pro prato, qui nominatur vlg. medzi rosochami

1960 [1405], Kazimierz Kaczmarczyk, Karol Rzyski, editors, Księga ziemska poznańska. 1400-1407, number 2171, Poznań:

Jaco tho swatczą, jacosmi graniczily medzy Thomiczami et Lyszouiczami... dzedzinami y wszipalismi dwa copcza

1959 [1419], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1048, Poznań:

(attested in Greater Poland, Masovia) denotes separation; between [with instrumental or accusative]

Aby smyercz myedzy tho weszla vt morte intercedente (ideo novi testamenti mediator est, ut morte intercedente in redemptionem earum praevarcationum, quae erant sub priori testamento, repromissionem accipiant Hebr 9, 15)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 132:

Medzy thym tandem

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 492:

Myedzy thym interim (ego, ut de me loquar interim, nec sancitor sum hoc eunucho, nec studiosior Prol)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 5:

(attested in Greater Poland, Masovia) denotes simultaneous action; during [with instrumental or accusative]


jętry

Inherited from Proto-Slavic *ę̄trò. First attested in 1437.

Yatri yecur

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 89:


zamawiać

Polish: zamawiać

From za- + mawiać. First attested in 1400.

Iaco Czaslaw ne zamawal sø prziechacz Jarkemboltowy do Cosczana na prawo

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 478, Poznań:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to promise that something will be done

Nye zamaway sye tak (noli ita), ale nalazli (leg. nalazłli) gesm myloszcz przed twyma oczyma, weszmy darek moy

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 33:

(reflexive with się) to deny, to say that something will not be done

Ut videmus multos nequam, qui volentes conservare sermones suos zamawayø sø et hastiludunt

1981-2001 [Fifteenth century], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Grochów, Kcynia, page 95:

(reflexive with się, attested in Pomerania, Greater Poland) to agree, to arrange, to set up


goworzyć

Polish: gaworzyć

/ɡɔvɔr̝it͡ɕ/

/ɡɔvɔr̝it͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *govorìti. First attested in 1471.

Gadalisczie, movyli, govorzily tractabatis (interrogabat eos: Quid in via tractabatis? Marc 9, 32)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 121:


dzierżeć

Polish: dzierżyć

/d͡ʑɛrʒʲɛt͡ɕ/

/d͡ʑɛrʒʲɛt͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *dьržati. First attested in 1393.

Dzerszøøcz lyasky w røku (tenentes baculos in manibus)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 11:

Y wzczyøgnøøl Aaron røkøø swø prøøt dzerszøøcz (virgam tenens), y uderzy proch szemsky

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 17:

Vezrzal na gich zastøpi, a czmi ge znødzili. Dzerszala gløbokoscz nogy gich (tenuit pedes eorum abyssus), a wodi ge wszitki pokrili

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 8:

Vtenczass... vzrzy vyelykye svyątlosczy, anyely dzyerzacz dzyeczyątko przed sobą, a ony yey nathychmyast począly slvsycz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 64:

A przeto pyøczdzyeszyøt slal *grøgow zlotich, ktore bi dzerszaly opon dzerszadla, abi bil geden stan (unde et quinquaginta fudit circulos aureos, qui morderent cortinarum ansas, et fieret unum tabernaculum)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 36, 13:

Iozeph... rzekl yey: Szyedzy, dzyerzy klyvszyą (tene te in iumento), a nye mowy proznych slow!

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 62:

Polyeczyl y svem slugam *przykaząyącz, by y tvardo zvyazaly y dzyerzely, a barzo pylnye stregly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 701:

Ktoregoz ya czaluyą, tenczy yest, dzyer[ż]czye y a vyedzczye mądrze (tenete eum et ducite caute Marc 14, 44)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 617:

Acz vczyecze z yąnthswa szebye dzirszanczego, bandze praw (si effugerit a captivitate detentoris, erit liber)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 7:

Iacom ya ne dzirsal Stascowa bidla wiszey godzini

1920 [1403], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 360, Płońsk:

Wedzø y szwatczø, eze Jaroslawa dzirzala Thomka s yego *zone oth dzeszanczi lath w roczech

1888 [1399], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 74:

(attested in Masovia, Greater Poland) to keep prisoner; to force to stay

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Czo dzierzy quid detineat (nisi... revelatus fuerit homo peccati... Et nunc quid detineat, scitis, ut reveletur in suo tempore II Thes 2, 6)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 130:

Dzedzina w Psaroch od XXIIII lath nygdi nye wichodzila z dzerszenya gych otcza y ony po otczowye ssmerczi dzersza

1856-1870 [1400], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 9774:

Ondrzeyka szedzi na Margorzacine oczcza sedliscu y dzirszi gey onczinø

1888 [1393], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 68:

Narodze szly..., takli odplaczasz panv?... Zali on nye iest oczecz twoy, genze gest dzerzal y vczinil, y stworzil czø (qui possedit te et fecit, et creavit te)?

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 6:

Swentoslaw w sastawe dzersi pol Prachnowa, a ne na weki cupil

1887, 1889 [1399], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1333, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Jakom ya nye zaoral czaszczi Abramowey, kthora othe [m]mnye w [sz]dzirzawe dzirzal pothlug zapissv kxang zemszkych

1950 [1469], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2936, Warsaw:

(attested in Greater Poland, Masovia) to hold as property or leasehold

Bødø dzerzecz strozø w stanv zaslvbyonem (habebunt excubias in tabernaculo foederis)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 25:

Iakokoly s starosczi bilo dzirzano (licet antiquitus fuerit observatum), ysz kmyecz drvgego kmyecza zabyyącz, zaplacziw trzy grziwny groszow, od vini mąszoboystwa praw bival

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 41:

Dzaal..., gdi przes trzy lyatha y przes trzy myeszącze tr[w]aal, ma bicz moczen y dzyrzzaan

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 18:

Chemily czynicz volø naszego othcza nebeszkego, tedy vøcz napyrszue mamy dzerszecz varø kresczyganska

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:

Oycze svyathy, ... thyss vczvyrdzyl, gesz sa na *nyebyezysch y przykazalesz ym, bych dzyerzely barzy byeg vczvyrdzenya nyebyoss

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 5:

(attested in Masovia, Lesser Poland) to keep, to observe, to follow rules, etc.

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

to keep, to observe, to follow rules, etc.

A kakokoly z rodu Neptalymova wszech namlodszi bil, wszako syø przeto nyczs dzecynskich rzeczi nye dzerszal (nihil tamen puerile gessit in opere)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 4:

Zemskye prawo dzirszą za prawo

1950 [1426], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 185, Warsaw:

Saducey... yedno pyączyory xyągy Moyzeschovy dzyerzely (solos quinque libros Moysi recipiebant)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 181:

(attested in Masovia) to consider someone something

O tem, kako tez y Iudasch mylego Iesucrista pytal, dzyerzącz v myszye rąka s nym

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 549:

Wschech szvych tovarzyschek czynylą szyą nyschą..., yze yą wschytky szylno a oszobnye mylovaly a tesch yą vyelykey czczy dzyerzaly (et eam in maxima veneratione tenuerunt) mylvyącz myedzy szobą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 18:

Any myasto, any czass, any nyebo, any zyemya moze dzyerzecz boga (non enim locus, neque tempus, nec caelum capit deum)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 164:

Znamyona, dzierzy continebit (locutus est dominus ad Moysen dicens: Loquere ad filios Israel et accipe ab eis virgas singulas per cognationes suas... et una virga cunctas soersum familias continebit Num 17, 3)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 26:

Czyrpyana, dzyrzana toleranda

1874-1891 [1462], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 270:

Orffa czalowawszi swyekrew wrocy syø. Ale Ruth dzerszala syø swyekrwye swey (Ruth adhaesit socrui suae)

1930 [c. 1455], “Ruth”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 14:

Przisporzi pan ran twich... y obroczi na czø wszitki nødze egipske..., y bødø syø czebye dzerzecz (convertet in te omnes afflictiones Aegypti... et adhaerebunt tibi)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 60:

(reflexive with się) to keep in touch, to stick to/with


otewrzeć

/ɔtɛvr̝ɛt͡ɕ/

/ɔtɛvr̝ɛt͡ɕ/


połok

Gulosus pazyra, zarlok, polok

1874-1891 [1434], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 267:


łokać

Lokacz lambere (dixit dominus ad Gedeon: Qui lingua lambuerint aquas, sicut solent canes lambere, separabis eos seorsum, qui autem curvatis genibus biberint in altera parte erunt Jud 7, 5)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 33:


łaczny

Chwalcze... gospodna..., gensze... dage karmø lacznym (esurientibus)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 145, 5:


sukać

Dzyevycza Marya szyedzyala sama [w] svey loznyczy robyączy swą robotą, szvkala sloto na yedvaby (retorquebat aurum circa Sericum) y pavloky a pavloką tkala

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 48:


kąpać

Polish: kąpać

Inherited from Proto-Slavic *kǫpati. First attested in the end of the fifteenth century.

etydate

Oblectare kablacz, kapacz, lekovacz

1874-1891 [End of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 200:

(hapax, attested in Greater Poland) to bathe; to wash


stosować

Polish: stosować

Borrowed from Middle High German stōʒen. First attested in 1471.

Statuimus, quod qui artificium aliquod in eorum fraternitate doctus non fuerit, eundem laborare hominibus non debet, solum sibi ipsi pro sua necessitate... solum gladium aut cultrum possunt reformare fabri vlg. stoffowacz

1868 [1471], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume VI, page 145:


kasać

Polish: (obsolete) kasać

Kaschą schą okolo mnye succinxerunt (in multitudine eorum, sc. dolorum, consumitur vestimentum meum, et quasi capitio tunicae succinxerunt me Job 30, 18)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 62:

to surround, encircle, to squeeze; to roll up

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Jaco Marczin, moy sin, ne kasal na soltistof dom ani go ranil wf gego dome

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 342, Poznań:

to commit to something; to come to terms with something


wielmi

→ Ukrainian: ве́льми (vélʹmy)

Inherited from Proto-Slavic *velьmi. Displaced by barzo.

Przyspyewal vyelmy concinit

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 349:

(attested in Lesser Poland, Masovia, Greater Poland) very, very much (to a high degree or intensity)

Potem szødze welmy nyzey

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 42:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) very many, very much (in a large number or amount)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; Greater Poland; Greater Poland

Tedi Issak *lyoknye syø a gymye syø wyelmy dzywowacz (expavit Isaac stupore vehementi et... admirans ait)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 27, 33:

Strzegla gest dusza moya swadecztw[o] twogych y mylowala ge welmy (vehementer)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 167:

Zmouil sin bozi sloua uelmy znamenita

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 4:

Przynyesly nathychmyast yedno odzyenye... sprostne vyelmy a stare

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 828:

Wszøl czyelyø tluste a wyelmy dobre (optimum)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 7:

Myszthrz przemowyl vyelmy skromnye

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 89:

Rychlo wyelmy szyą szebraly wszythczy szwyączy apostoly

1979 [c. 1500], Ladislas of Gielniów, “Rzepka Wojciech R. Pieśni Władysława z Gielniowa nowo odnalezione”, in Wiesław Wydra, editor, Studia Polonistyczne, volume 6, numbers 167-201, Gniezno, page 175:

Balem syø vyelmy barzo (valde ac nimis)

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 2:

Kaszø tobye wyelmy buyno (vehementissime) roszcz

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 6:

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


pierść

A yako sloncze na nye vderzylo, nathychmyast zgorzalo ono naszyenye, ny myalo nad sobą pyersczy y nye moglo myecz maczyczye a przeto mvszylo vschnącz (et continuo exorta sunt, quia non habebant altitudinem terrae Mat 13, 5)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 335:


zebranie

Polish: zebranie

From zebrać + -anie. First attested in the 14th century.

Ne sborø sebrana gich ze krwy (non congregabo conventicula eorum de sanguinibus)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 15, 4:

(attested in Lesser Poland) gathering (wielka ilość czegoś zgomadzona w jednym miejscu)

Tedy to ysthne svyąthe zebranye (collegium) szyedzyely tamo przez nocz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 84:

Beatitudo... est status omnium bonorum agregacione, wszego dobrego *szebrany, perfectus

1965 [1456], Mikołaj z Pawłowic, edited by Henryk Kowalewicz, Średniowieczne zabytki języka polskiego w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Polskie glosy i zapiski z rękopisów 1728, 1732, 1752, Zeszyty Naukowe UAM, Greater Poland, page 111:

(attested in Greater Poland) gathering (act or result of placing together; unification; combination)

Racemos vindemie obyerky po ssebranyv vina (vae mihi, quia factus sum, sicut qui colligit in autumno recemos vindemiae Mich 7, 1)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 251:

(attested in Greater Poland) gathering (act of collecting fruit in a vineyard)

Yze *pczoly kv zebranyv myodv nye wschelkye zyelye yest vzyteczne, alye yedno kvyeczye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 417:

Sebranye colleccionem (probaverunt enim Macedonia et Achaia collationem aliquam facere in pauperes sanctorum Rom 15, 26)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 280:

(attested in Greater Poland) gathering (act of putting in one place)

Populi tumultum ludzy wyelykoszcz y szebranya

1915 [Middle of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 513:


zebranie

From *zebrany + -ie, from zebrać + -any. First attested in 1477.

Omnem graciam, quam sparsim, *pokopycze, omnes sancti habuerunt, hec habuit cumulatim, szebranye, in se

1901 [1477], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 324:


iż

Reduced form of iże, from Proto-Slavic *je že (neuter acc. sg. of *jь že), from *je n sg (“it; that”, accusative) + *že (emphatic particle). Compare English that, Old Norse at, German dass, Ancient Greek ὅτι (hóti). First attested in the 14th century.

introduces an unreal negated conditional; unless; if not

introduces a real negated conditional; unless; if not


iż

Polish: iż

Silesian: iż

Dzathky mile! Isze gako tho vy szamy dobrze vecze..., gdisczy szø kthoremv krolevy... szin narodzy, tedicz... posly beszø

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1a:

A potem czass maly, ysch mye vzryczye (et videbitis me Jo 16, 19)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 572:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Gwnolth prziszankl y se swethky naprzeciw Sczepanowy, podkomorzemw s prziswolenya po *strugo Poboszenycza, a *strugo, ysz do rzeky Narwye

1912-1930 [1428], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume V, page 137:


rzuć

Sczenyøta lwow rzvyøcz, bychø vlapyly (catuli leonum rugientes, ut rapiant) a szukaly od boga karmye sobye

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 103, 22:

(of animals, attested in Lesser Poland) to howl; to roar (to make a characteristic sound)

Rzwyal yesm (rugiebam) ode lkanya szyercza mego

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 37, 8:

(of people, attested in Greater Poland) to howl, to yell; to moan loudly

Fremuerunt pyrzchaly schą, r[z]waly (quare fremuerunt gentes et populi meditati sunt inania? Psal 2, 1)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 63:


towarzysz

zlw-opl-noun

towarzysz m animacy unattested (female equivalent towarzyszka, related adjective towarzyski)

towarzysz m animacy unattested (canonical)
towarzyszka (feminine)
towarzyski (adjective)

Polish: towarzysz

Silesian: tŏwarzisz

Inherited from Proto-Slavic *tovariščь. First attested in 1391.

Pomazal cze bog... oleiem wesela nad towarzisze twe (prae consortibus tuis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 44, 9:

Complex […] id est in malo consentiens thovąrzysch

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 31r:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) companion, friend, comrade (someone who stays with whom in one place, a. situation, participant in joint work, action or play)

Czy (sc. radźcy) wstąpyly y szebraly szye szwymy (leg. z swymi) towarzyszmy (cum... consodalibus) na wyethnyczą

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 34, 1:

Iakosz tho thowarzisze rzemyesla *craweyczkiego... proszily mystrzow swoich..., aby yem mystrzowye racziliby... dopvsczicz, aby yem ych rzemyesla thowarzissom pvske zyczicz

1959 [1491], “Teksty polskie z końca XV w.”, in Rafał Leszczyński, editor, Rozprawy Komisji Językowej, volume VII, page 56:

Dwa thowarzysza albo zaky vczona (duo scolares) przy dworze darowal yeden drugyego sz dobrey wolyey

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 59:

Jaco to czso cantorovemu thouarzisseui pobrano rzeczi, tich Potrassz *vziteka ne ma

1959 [1391], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 254, Poznań:

(attested in Greater Poland) subordinate; helper; accomplice

Woczyech sz Pyaszkv w kopynyczey szbroy bez barthv. Item thowarzysz yego Myklasch pawesznyk

1893 [1497], Konstanty Górski, editor, Historia piechoty polskiej, page 208:

foot soldier accompanying mounted knights


konieczny

Polish: konieczny

Silesian: kōnieczny

/kɔɲɛt͡ʃʲnɨ/

/kɔɲɛt͡ʃʲnɨ/

Inherited from Proto-Slavic *konьčьnъ. By surface analysis, koniec + -ny. First attested in the 14th century.

W konyeczne godziny uel czaszy in extremis

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 279:

Extremus der eusserst konyeczny

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 49r:

(attested in Greater Poland) end; final (being at the end in space or time)

Konyeczna *rzyecz, skazanye prawa diffinitiva sentencia

1885-2024 [1488–1489], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 39:

(attested in Lesser Poland) irrevocable, final

Franczek, gdysz mv syą tako dlugo zaplata nye sstala konyeczna, chczal targ wzrzvczycz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 26:

(attested in Lesser Poland) entire, whole, complete, total

[…] koneczna moc vszmerzil gesc

1922 [End of the 14th century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 232:

highest (happening at the highest degree)

Dzewky po smyerczy oczcza... obykly są striyowye... gymyenyem opyekanya chowacz na then konyecz, tho gest konyeczny wmysl (in hunc finem), yszby ge ktho tymykole wymowamy... sz dzedzyn *vipchnyly

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 76:

(relational, attested in Masovia) end; aim, goal (of or relating to to an aim or goal)


dobytczę

/dɔbɨtt͡ʃʲæ̃/

/dɔbɨtt͡ʃʲæ̃/

Inherited from Proto-Slavic *dobytъčę. By surface analysis, dobytek + ę. First attested in the 15th century.

I zgladzi bog wszitek wyek zywi, gez to bil na zemy, ot czlowyeka aze do dobitczøczya (et delevit omnem substantiam... ab homine usque ad pecus)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 2:


drożdża

Polish: drożdże

/drɔʒʲd͡ʒʲa/

/drɔʒʲd͡ʒʲa/

Inherited from Proto-Slavic *droždža. First attested in the 14th century.

Czakal iesm gospodna... i wisluszal prosbi moie, y wiwodl me iest z iezora nødze y ze blota droszdszy (de luto faecis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 39, 2:


barani

Polish: barani

Silesian: barani

From baran + -i. First attested in the fifteenth century.

Kocz abo torlop barany przepadnye

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 51:

(relational, attested in Lesser Poland) ram (male sheep)


lubo

Inherited from Proto-Slavic *ľubo. By surface analysis, luby + -o. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Bracza moia mali y welicy, a nine lubo bilo w nich gospodnu (complacuit in eis deo)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page II Prol 4:

Lyubo bandz tobye, swyøntha troycza, sluszba sluszena mego (placeat tibi, sancta trinitas, obsequium servitutis meae)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 67:

Lubo cze klamcze sluchącz, staw syą gynssze mysslycz, gyąkoby thego nye sluchąl (placet tibi verbum iuculatoris: finge te non audire, sed alia cogitare)

1874-1891 [End of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLIII:

(attested in Lesser Poland) nicely, pleasantly [with dative ‘for whom’]

Lubo bødz (complaceat) tobe, gospodne, aby witargl me

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 39, 18:

Pany albo dzevicza pozywayąncza albo pozwana przed sąndzą alybo vrzandnikem rzecznykowy, gemv gey lyvbo (cui placet), rzecz szwą moze poleczicz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 7:

(used impersonally, attested in Lesser Poland, Masovia) wantedly, someone would like something [with dative ‘whom’]


lubo

Inherited from Proto-Slavic *ľubo. First attested in 1448–1450.

Byskvp albo gego namyastnyk slozy zapowyecz lyvbo interdicht prawem polozoni

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 4:

Sąndzee kv sprawyenyv swogych sandoow mayą myeecz pewnee slvzebnyki lyvbo woznee (ministeriales seu officiales)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 28:

Lvbo przes rekoyemske vprzespyeczenye, lubo ktorimkole ginszim obiczayem thaky slub myedzy ye wnydze (sive per fideiussoriam cautionem vel alio quocumque modo tale pactum intervenerit)

Vstawilismy, abi do bliszszego... dworv, lvbo bącz krolewsky lvbo ktoregole szandzey (sive fuerit regalis, sive cuiuscumque iudicis), thi tho swyerzepycze... dopądzenya mocz ymyal

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 39:

Vystawyamy, ysz gdy nasza krolewska wyelmosznoscz w zyemyą kalyską alybo poznanyską wgeszdzy, sządza natemyescze lvbo kalysky, lvbo poznanysky bącz ma przyechacz (iudex statim... sive Calissiensis, sive Posnaniensis intrare tenebitur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 63:

Wstawyamy, aby oththychmyaasth kaszdi, ... o rzecz przyrodzonego alybo czeledzyna lyvbo slvgy swego do sąndv przycz nye szmyaal (quisquam... propter causam consanguinei vel cuiuslibet familiaris aut servitoris ad iudicium venire non preasumat)

Temv, czygy gest zaklad, lubo badze kon abo gynsze szwierzą, ... mayą odloszycz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 9:

(sometimes repeated, attested in Masovia, Lesser Poland) or, and/or

Y chorego y strowego, sbavya szyuotha kaszdego. Lubo stary, lubo mlody, kaszdemv ma kosza szgodzy

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 176:


krzest

desctree

Polish: chrzest
→ Belarusian: хрэст (xrest)
→ Ukrainian: хрест (xrest)

Silesian: krzest

Thocz gest svøthy kresth

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:


stydnąć

Polish: stygnąć

Intelectus obscuratur in cognicione veri et affectus tepescit, sztydnye, in operacione boni

1981-2001 [1448], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume IV, page 74:

to cool, to cool down (to be reduced in temperature)


reptać

Reptal gest (murmuravit) lud przeczyw Moyszeszowy a rzkøcz: Czso bødzyem pycz?

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 24:


barta

Polish: barta

Borrowed from Middle High German barte. First attested in 1472.

Jakom ya sszamowt[o]r przische[d]wschi ssz ostrą bronya, sz myeczyem, ze wlocznya y z barthą na *døm ych, nye dobylem sszą gwaltem anym roszbyl czeledzi s thego domv, anym gych vsch[ko]dzil

1950 [1472], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3068, Warsaw:

(attested in Masovia) axe (tool for felling trees or chopping wood etc. consisting of a heavy head flattened to a blade on one side, and a handle attached to it)


chochoł

zlw-opl-noun

chochoł m animacy unattested (diminutive chochołek)

chochoł m animacy unattested (canonical)
chochołek (diminutive)

Polish: chochoł

Chochol caput

1885-2024 [1463], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 12:


badacz

Polish: badacz

Silesian: badŏcz

From badać + -acz. First attested in the 15th century.

Krystus yest badacz wszego somnyenya

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 7 arg:

(attested in Greater Poland) examiner, inquisitor, investigator

Badaczye ad divinatores

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 342:

Badacz cornupeta (quodsi bos cornupeta fuerit... occideritque virum aut mulierem..., lapidibus obruetur Ex 21, 29)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 17:


składka

Polish: składka

From składać + -ka. First attested in the middle of the fifteenth century.

etydate

Skladky sillabas

1956 [Middle of the fifteenth century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 231v:

(attested in Silesia) syllable; sound (some unit of speech)


przytcza

Gdyby czlowyek byl radzczą..., a gyego przyyaczyelowy by szye nyeyaka rzecz albo przydczą gemv przygodzyla, a then radcza by odstąpyl radzecz y prawa..., a przystapyl sz bronya... ku swemv przyyaczyelowy..., czo ten za to ma czyrpyecz?

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 34, 3:

A thaka vyącz przyssyąga ma byczi..., vyąwszy thy przydcze (in casibus), tho yesth dla pokoyu, dla vyary, dla krzywdy albo dla pothvarzy

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 717:

(attested in Lesser Poland) tale, parable


załoga

Polish: załoga

Silesian: załoga

Inherited from Proto-Slavic *zaloga, an alternative form of *zalogъ. By surface analysis, deverbal from zalec. First attested in the 14th century.

surf

De occultis sub terra vitalem sucum trahit arbor et humane vite latet in precordiis fundamentum, gl. principium, orgio zaloga

1874-1891 [1436], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 278:

loan of money, inventory, grain etc., granted by a lord to a peasant for the purpose of settling

Obstagium dicitur obsidis uel pignoris mora vlg. szaloga

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 180v:

Obstagium vlg. zaloga

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 152v:

Obstagium szaloga

End of the 15th century, Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 7:

Obstagium zaloga

End of the 15th century, Wokabularz petersburski II, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.XVI.12, page 9:

Obstagia zaloga

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 90v:

Obstagium eyn leystung zalogą

(attested in Greater Poland) money or any equivalent used to settle debts

Isz Micolay vtenczasz v szalodze leszal, *keydi Drzeszka (pro Dzerszka) poziwala gego dzeczy

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 134, Poznań:

Yaco Yąn Dzurka w[je]chal w szaloga verną w *Szemotulel, gdze mu Bogusz vkasal

1959 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1070, Poznań:

(attested in Greater Poland) residence in an inn on the debtor's account until said debt is repaid

Iaco mi Czibek ne movil o ten con, aleszem gi vicupil s salogi

1967 [1404], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 220, Kościan:

Szyedzy w zalogach (in insidiis) z bogatymy, w tagemnyczach, aby zabyl nyewynnego

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 9, 30:

(attested in Greater Poland) place of ambush

trick, deceit, fraud; ambush
place of ambush

A gdysz podnyesze (sc. Jozue) scyt..., zaloga (insidiae), ges to syø tagila, powstala natichmyast

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 19:

trick, deceit, fraud; ambush
people waiting in ambush

Iste fugitivus tam viris quam viribus collectis a tergo surrepit ratus, aut incautum insidiis, gl. sc. suis zalogamy, involuere

1977 [Middle of the 15th century], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Polskie glosy w rękopisie Kroniki Wincentego Kadłubka, page 14:

Duo pectoralia al. zalogy margaritis contexta

1879-1920 [1494], Sprawozdania Komisji do Badania Historii Sztuki w Polsce, volume VIII, Masovia, page CLX:

(attested in Masovia) type of ornament for women's clothing, worn on the chest


bezpiecznie

Polish: bezpiecznie

Silesian: bezpiecznie

/bɛspjɛt͡ʃʲɲɛ/

/bɛspjɛt͡ʃʲɲɛ/

From bezpieczny + -ie. First attested in c. 1470.

Bezpyecznye *confidentur

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 212:


-ch

Polish: -ch

Silesian: -ch

Bolesław + -ch → Bolech

Jan + -ch → Jach

Miłosław + -ch → Miłoch

Miłosław + -ch → Mich

Mirosław + -ch → Mich

Paweł + -ch → Pach

Radosław + -ch → Radoch

Wacław + -ch → Wach

attached to truncated stems of masculine given names to form nicknames

attached to truncated stems of common nouns


bargiel

bargiel m animacy unattested (canonical)

Polish: bargiel

Inherited from Proto-Slavic *bьrgъlъ／*bьrgъlězъ. First attested in 1472.

inh+

Bargel bargula

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1818:

Sitta europaea
Sitta europaea#Translingual

Eurasian nuthatch, wood nuthatch (Sitta europaea)


białek

Polish: białek

Inherited from Proto-Slavic *bělъkъ. By surface analysis, biały + ek. First attested in the fifteenth century.

Seszlo byelmo z gego oczu iako myøzdra z byalku iagecznego (et coepit albugo ex oculis eius quasi membrana ovi egredi)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 14:


jaskra

Polish: jaskra

Inherited from Proto-Slavic *ěskra (“spark”). First attested in c. 1500. Doublet of iskra. Displaced by Polish chrabąszcz

Yąskrą poples

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 23:

Melolontha melolontha
Wikispecies:Melolontha melolontha

(attested in Greater Poland) cockchafer, May bug (Melolontha melolontha)


tojeść

Polish: tojeść

Per Brückner, a univerbation of to jest (“that is”) as a euphemism, given the plant's name was taboo due to its use in witchcraft. Compare nietota (“northern firmoss”).

*Togeyscz vincetoxicum

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2838:

Vincetoxicum hirundaria
Wikispecies:Vincetoxicum hirundaria

white swallow-wort (Vincetoxicum hirundaria)


jakby

Polish: jakby

Silesian: jakby

From jak + -by. First attested in the end of the fifteenth century.

Proszyl Ihusa, bi szam oblycznye do nyego stąpyl, yakbi nye dowyerzal, bi pan Ihs mogl vszdrowycz szina gego nye stąpvyącz oblycznye do nyego (ac si non credidisset eum in absentia posse sanare)

1901 [End of the fifteenth century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 320:


wydawać

Polish: wydawać

Silesian: wydŏwać

Inherited from Proto-Slavic *vydavati. By surface analysis, wy- + dawać. First attested in 1415.

Tobie będø wydawacz krolyowye dary (tibi offerent reges munera)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 67, 32:

(attested in Greater Poland) to give (to transfer one's possession or holding of (something) to (someone))

[U]czinilem sød y sprawiedliwoscz, nye widaway mie potwarzaianczim mnie (non tradas me calumniantibus me Psal 118, 121)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 39a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to give out (to give on a special occasion)

Jako Andrzich po vyednanu ne widawal pana Dobrogosta w duchowne prawo sz yego zoną

1967 [1415], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 553, Kościan:

(law, attested in Greater Poland) to bring someone to a different court

[P]rzygadza syą, ysze porodzony s plemyenya slacheczskyego, cząstokrocz swey czczy nye szanvyącz wydawayą syą na lotrowstwo (furta seu latrocinia committentes)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 39:

(intransitive, of reflexive with się, attested in Lesser Poland) to engage in something, to give oneself to [with na (+ accusative) ‘to what’]

Wlt namque deus ab homine, ut de bonis sibi collatis racio assignetur, ... an prudenter dispensabat widawal

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 64r:

(attested in Silesia) to spend (to give money or material goods on)

Bądzczye mądrzy yako wązovye..., alye boyczye szye od lyvdzy, bocz vasz bądą vydavacz w ych radach (tradent enim vos in conciliis Mat 10, 17) y badą byczovacz [w] ych synagogach

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 310:

Plod wydawąyącz germinans (in stillicidiis eius, sc. dei, laetabitur germinans, sc. terra Psal 64, 11)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 129:

(attested in Greater Poland) to birth, to give birth

Item eo modo excogitant et exquirunt (sc. parentes) habitus vidavayv vel vymyslayv kroge

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 368:

Serpens omnia membra sua exponit, vydawa, pro capite

End of the 15th century, Józefa Reczka, Elżbieta Belcarzowa, editors, Glosy z rękopisu, number nr 414/11, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, page 180:

Ego procurator domini abbatis et tocius conuentus do vlg. wydawam iudicium sev sentenciam

1856-1870 [1447], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume IX, number 418:

W pyathek... vyedzon (sc. Chrystus) przeth Pylatha, tamo nąn vydavano szvyadeczstwo nyesbadne

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 208:

Vydavamy prosternimus (prosternimus preces ante faciem tuam Dan 9, 18)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 238:

Ipse enim spiritus reddit, vydawa, testimonium spiritui nostro (ipse enim spiritus testimonium reddit spiritui nostro, quod sumus filii dei Rom 8, 16)

1981-2001 [1435], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Legnica, page 53:

(attested in Silesia) to confirm; to testify

Ian vstawycznye myenyl, eszbi szą Pyotr szam vrenil a tho wydawal szą vrządnye doswyathczicz (quod offerebat se legitime probaturum)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 34.:

(reflexive with się, attested in Masovia) to announce one's readiness for something

In omnibus exhibeamus, vid[y]awaymy, nosmetipsos sicut dei ministros in multa paciencia (II Cor 6, 4)

1981-2001 [1435], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Legnica, page 51:

[Quae] (sc. humus) grau[is est ipso], tacitam se pondere prodit, vydawa *szyv, [q]ueque levis

1977 [End of the 15th century], “Vergili Georgicorum schedae Gnesnenses”, in Bogdanus Bolz, Wanda Żurowska-Górecka, editors, Symbolae Philologorum Posnaniensium, volume 3, page 82:

(attested in Silesia) to issue, to turn out to be; to become

Ictos ipse, gl. miles, suos steriles effudit, gl. exponit vydava, in vsus

1466, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy z rkpsu Biblioteki Jagiellońskiej nr 2195 oraz z rękopisu, numbers 1490/11, 1945/1, Biblioteka Kapitulna w Pradze, page 17:

(of hits) to hit from all sides by waving a weapon


raróg

Polish: raróg

→ Old Ruthenian: рарогъ (raroh) (see there for further descendants)

Inherited from Proto-Slavic *rarogъ. First attested in 1418.

Ne kaszalem wszyancz gemu trzech rarogow w gego gayu gwaltem

1897 [1423], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 3053, Brześć Kujawski Voivodeship:

Falco cherrug
Falco cherrug#Translingual

(attested in Kuyavia) saker (any bird of the species Falco cherrug)


źrebiec

źrebiec m animacy unattested (canonical)

Polish: źrebiec

Inherited from Proto-Slavic *žerbьcь. By surface analysis, źrebię + -ec.

Czso mi ranczil Bogufal za szrzebecz y kobilø, tho stalo za trzi grziwni

1959 [1389], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 54, Poznań:

(sometimes collective, attested in Greater Poland) colt (young horse)


-ować

Polish: -ować


nożny

⇒ Polish: nożenki

Inherited from Proto-Slavic *nožьny. Cognate to Russian ножны (nožny).

Kyedi kto sand sgwalczi alybo go nye czczancz myecz alybo nosz w szandze wymye sz nozen (gladium evaginans)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 10:

(plural only, attested in Masovia) sheath, scabbard


nożny

Polish: nożny

Inherited from Proto-Slavic *nožьnъ. By surface analysis, noga + -ny.

A to szye stalo prze to, by szye pyssmo napelnylo, ktore pyssano o onem dostoynem Yopye, yze od *pyąthney nozney az do vyrzchv glovy nye bylo v nym zdrovya

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 822:

Nozny pedalis (venit finis tuus, pedalis praecisionis tuae Jer 51, 13)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 101:

foot away (being a foot near or a foot distant)


bargieł

bargieł m animacy unattested (canonical)


ledzień

ledzień m animacy unattested (canonical)

Ledzen ianuarius

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 271:


strąpacz

strąpacz m animacy unattested (canonical)

In mense februario vlg. stronpaczya

1874-1891 [XV p. post], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 201:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) February


sieczeń

sieczeń m animacy unattested (canonical)

/ɕɛt͡ʃʲɛ(ː)ɲ/

Yathen sive sechen

1864 [15th century], August Bielowski, editor, Monumenta Poloniae Historica. Pomniki Dziejowe Polski, volume II, page 912:


wynosić

Polish: wynosić

Silesian: wynosić

Inherited from Proto-Slavic *vynositi. By surface analysis, wy- + nosić. First attested in 1395.

Iacom ia ne winoszil Racziborowi trzech cop rszi s gego gumna

1920 [1403], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 350, Płońsk:

Yacom ya ne winoszil Luthkowy lanky brzemenem

1920 [1405], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 615, Płońsk:

Quia proficientes provehit, vinoschy, facta est navis tutele et salutis

1973 [1493], Elżbieta Belcarzowa, Felicja Wysocka, editors, Glosy polskie w zbiorze kazań łacińskich w rękopisie Biblioteki Jagiellońskiej nr 67/54, Lutomiersk, page 125:

(attested in Masovia, Sieradz-Łęczyca) to carry out (to take with oneself carrying something)

Cum Climo... vituperauit Niconem... et alios fratres ipsius..., quod... essent proditores secretorum ciuitatis et ipsam seriem consilii eorum aliis nunciarent et seu reuelarent vlg. vynosily

1897 [1395], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 3781, Łęczyca Land:

to reveal secrets, to spread the word to unauthorized people


umowny

Polish: umowny

From umowa + -ny. First attested in 1471.

Vmowny (war. lub.: vymovni) disertus (ac primum de Isaia sciendum, quod in sermone suo disertus sit Is prol.)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 179:

Iązyk yego (sc. Jesukrystusowy) vmovny a vyelebne movy (lingua fuit eloquens, dulcis et facunda)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 151:

eloquent (fluently persuasive and articulate)

Thy yesz sam nasvyątschy, thy yesz sam vmovny (tu solus es affabilis)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 37:


jemiołucha

Gyemyolucha conturnix

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1083:

Turdus viscivorus
Turdus viscivorus#Translingual


przywara

Polish: przywara

Deverbal from przywrzeć. First attested in 1466.

Cremium, przywara, a cremo

1874-1891 [1471], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 379:

particles of food stuck to the sides of a vessel after cooking; fried piece of bacon

Si mater bibula et libenter Bachum adorat, post modum filia multrale adorabit, bo ta przywara ku czorkam przywyra, que fit apud matres ipsarum

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 136:

(attested in Masovia, Greater Poland) flaw, vice, fault, shortcoming


zamierzać

Polish: zamierzać

Silesian: zamiyrzać

From zamierzyć + -ać. First attested in the middle of the 15th century.

etydate

Zamyerza limitat

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 157:

Arma extendendo al. podnosszacz hy zamyerzayacz sza

1950 [1460], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1013, Warsaw:

(attested in Masovia) to raise a weapon to strike


zależeć

Polish: zależeć

Silesian: zależeć

/zalʲɛʒʲɛt͡ɕ/

/zalʲɛʒʲɛt͡ɕ/

From za- + leżeć. First attested in the. Compare Old Czech zaležěti and Old Slovak záležať.

Po nyem dzalal Marimvth... od wrot Elyazifowich, doiød zalezal dom Elyazifow (donec extenderetur domus Eliasib)

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 3,21:

to adjoin, to be situated near, to reach, to be adjacent

Grandis enim restat, zaleszy, yest, tibi uia (III Reg 19, 7)

1880-1894 [15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 314:

Scito, quod mortalium uita non minus pendet, gl. dependenciam habet, stat, existit zalezy, ab oculorum rectitudine quam a corde

1436, Józef Reczek, Zbigniew Wojas, Felicja Wysocka, Mariusz Leńczuk, Elżbieta Belcarzowa, editors, Glosy i drobne zabytki języka polskiego pominięte przez wydawcę w RXXIII 268-319. Uzupełnienie materiału z trzech rękopisów na podstawie nieopublikowanych odczytań z rękopisów wyrazów polskich wraz z kontekstami, Lviv, page 276:

A przeto nynye vi, bracya, gyszescye kaplany w lyvdu bozem, z was zalezi zbawyenye gych dusz (ex vobis pendet anima illorum)

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 21:

Othosz na tho zalyeszy boyaszn bosza

1915 [15th century], Franciszek Pułaski, editor, Opis 815 rękopisów Biblioteki Ordynacji Krasińskich, page 12:

Wyecz, eze czlowyecza roskosch podluc czyala... zalezicz na pyczu, na gedzyenv

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 237:

Gdysz w rozmislenyv zalyezzy matka cznooth rostropnoscz (in deliberatione consistat... discretio)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 27:

Consistit zalezy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 33r:

Dependet zalezy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 38v:

Dependet zalyezy

+obj

(attested in Southern Borderlands, Greater Poland) to depend (to have a base in; to be contingent on) [with z (+ genitive) ‘on whom’], [with na (+ accusative or locative) ‘on what’], [with w (+ locative) ‘on whom/what’]

attested in Southern Borderlands; Greater Poland; attested in Southern Borderlands; Greater Poland

Ad castellum requiritur, zalezy, firmitas perfecte fidei

Middle of the 15th century, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy i zapiski polskie z dwóch rękopisów, numbers 1490/11, 1945/1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, page 362:

Kv they tho gyeradzye... szlusza... prządzywo, panwye... y xyągy, czo kv bozey szluszbye zalyezą (libri ad divinum cultum spectantes)

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 69:

(attested in Greater Poland) to be necessary [with ku (+ dative) ‘for what’]

Nam expedit, zalezy a potrzeb, ut seruus Xpi sit prudens et fidelis

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 363:

Na dom twoy, panye, zaleszy *swiotoscz (domum tuam decet sanctitudo Psal 92, 5)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 114b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to be fitting, to be appropriate, to be acceptable [with na (+ accusative) ‘for whom/what’]

Quando autem factus sum vir, euacuaui, que erant parwli popusczylem, czo zalezalo na malvthkyego (I Cor 13, 11)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 71:

(attested in Southern Boderlands) to be characteristic of someone [with na (+ accusative) ‘of whom’]

Pakli o summą mnyeyschąn... przisyancz bi myal..., tegdi dosicz, ze yednąn przes voznego albo przes tego, ktoremu zalezy (cuius intererit), themu istemu przissyangayączemu... tha ista forma przisyangy wsnowyona ma bicz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 100:

Ego illum nolo iudicare, quia iudicium non est meum nye zaleszy

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, Trzemeszno, page 73:

(impersonal, attested in Masovia, Greater Poland) to have the right to something [with dative or na (+ accusative) ‘who has the right’]

Rodzyczyelowye... tey dzewicze... albo prziyaczele blischschi ten possag... sprawnye, na ktore zalezy (quorum interest), sobye... zachowayąn

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 90:

(attested in Masovia) to be owed to someone by title or right [with dative or na (+ accusative) ‘to whom’]

Vstawyamy, aby o rzeczach grzesznych procz obvynyączego alybo powoda, na ktorego zaleszy (in absentia accusatoris seu actoris, cuius interest), ... sądzicz nye mamy

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 63:

(attested in Masovia) to concern (to be in effect for someone) [with dative or na (+ accusative) ‘whom’]

Ysze zona... przi... gymyenyv vyprawnem, tho gest czso zalezy w kamyenyv, w pyerlach,... myalaby ostacz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 74:

(attested in Masovia) to fit inside of something [with w (+ locative) ‘in what’]


atoli

Polish: atoli

Silesian: atoli

Univerbation of a + to + li. First attested in the 15th century.

Kako szedl do nyego? Atholi nye przesz szadnego poszla szwego, alye... szam abiit ad eum scilicet personaliter

1901 [End of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 318:


gdyż

From gdy + -ż. First attested in the end of the 14th century. Compare Old Czech když.

A takes czy svøczy szøcz tho ony byly vczinily, gdis szø ony swymy (leg. z swymi) neprzygaczoly bycz mely

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173a:

Vøsz thø to mødroscz ma, ysze gdis gy chø szabicz, tedicz vøcz on svø glovø krige

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172b:

Gdysch gesczie cum adhuc (numquid non sunt verba, quae locutus est dominus..., cum adhuc Jerusalem habitaretur Zach 7, 7)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 116:

(attested in Lesser Poland) introduces a temporal clause; when, as, while

A gdysz poczøl liczbø claszcz (et cum coepisset rationem ponere Mat 18, 24) prziszedl yeszt k nemw yeden

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 82:

Ysze gesz thy s szeme stworzon, a cdisz vøcz thy vmrzesz, tedy szø vøcz thy szaszø f szemø obroczisz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 174:

Exquo seyt einmal gdysz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 48v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) introduces a temporal clause; as soon as; since

Ale ia, gdisz my szalosciwi bili (cum mihi molesti essent), obloczil iesm se w pitel

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 34, 15:

Gdysz (cum) tho mamy z navky boszey, kto syą vkorzy, yvsz gest rozgrzeszon..., tedy chczemy..., aby... sadza swiadeczstwo przyiącz przysądzyl

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 24:

A gdisch picha dyabla wirzuczila sz nyeba..., boymisch syą, bichom pichą krolewstwa nyebyeskyego ny[e] straczily

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 235:

Alle kako my ten tho boszy dar chouamy, gdis szø [s]smerthnego grzecha dopusczamy?

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:

A pres to, gdis szø svich grechof spouedamy, vøcz othsichmasth mamy szø gich varouacz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14b:

(attested in Lesser Poland, Masovia) introduces a causal clause, often with a second conjunction in the second clause; as, since, because

Gdisz my fszythczy chemy do boga przycz, varugmis szø g[rz]echa

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172a:

A gdisch doswyatczi (et cum approbaverit), tegdi on, ktori prziganil, pyancz grziwen onemu, komu prziganil, a pyąncz grziwen xandzu dacz ma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 88:

(attested in Lesser Poland, Masovia) introduces a real conditional; since; if

S tego baczycz, yz dobrovolnye czyrpyal, bo gdyz yest myedzy ymy... byl, nye telko yego posnacz nye mogly, alye alyz on chczyal, alye tez na yego yedno slovo padly vschysczy na zyemye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 624:

[F]ranczek poszyczyl Pyotrowy trzydzessczy klod *przenycze, a gdysz to czastokrocz vpomynal Franczek, aby mv wroczyl, tedy Pyotr nye chczal mv wroczycz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 27:

Stalo szye, gdys on yest wzyavszy krolevstvo y vroczyl szye (et factum est, ut rediret accepto regno Luc 19, 15), y kazal vezvacz slugy svoye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 408:

Kristus... apostoly sebral y kazanye... przed vczynyenym czvda vczynyl, to yest vyna z vody, a to s tego byorą, gdysch to cztą, yze Kristus byl vezvan na svaczbą y zvolyenyky (qui dicunt dominum... discipulos congregasse et sermonem in monte factum, ante vini miraculum, quia legunt dominum et discipulos eius invitatos ad nuptias)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 205:


gdyż

Polish: gdyż

Silesian: gdyż

Quando, gdize, cum splendoribus tuis cetera videantur?

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 279:

Przestøpyl na swem szlyvbye Moab w Israhelu, po tem czassye, gdisz bil ivsz vmarl Achab (praevaricatus est autem Moab in Israel, postquam mortuus est Achab)

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 1:

Potem Adam poznal czyelestnye Gewø, swø zonø, gdisz to poczøla y urodzyla Kayma (quae concepit et peperit Cain)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 1:


położyć

Polish: położyć

/pɔɫɔʒʲɨt͡ɕ/

/pɔɫɔʒʲɨt͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *položiti. By surface analysis, po- + łożyć. First attested in the 14th century.

to give someone a place, especially to sleep

(reflexive with się) to lay (to have sex)


chełpa

First attested in the middle of the 15th century.

Chwaly a chelpy :Template:.. na vkazanye wyelkoszczy szwyatha a moczy rzymskyey propter gloriam et iactanciam uel ad ostendendam orbis magnificenciam et potenciam Romanorum

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 254:


wąsienica

Eruca est modicus vermis frondium... vaschenycza

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 117:

(attested in Greater Poland) caterpillar

Bombes, vermes frondium vlg. wąnszyenycze

1442, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu z r. 1442, page 55v:


wąsionka

Illa quatuor, que secundum Jochelem insaciabiliter vorauerunt, scilicet eruca, gl. sc. ipsa waszyonka[m], verecundie, locusta volantis superbie, brucus... insaciabilis avaricie et ut rubigo ardentis luxurie (Joel 1, 4)

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 279:


składnia

>? Polish: składnia

From składać + -nia. First attested in the fifteenth century.

Componentis sermonem suum scladnya slowa

1915 [Fifteenth century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 519:

assembly, act of putting together; speaking


praski

Polish: praski

Jacom ne wynowath panu Maczkowy Trzcelskemu szeschczynacze grzywen grosschy praschkich

1959 [1425], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1205, Poznań:

(relational, attested in Greater Poland) Prague (of, from or pertaining to Prague in the Czech Republic)


prosień

prosień m animacy unattested (canonical)

Compare Czech prosinec (“December”) and Proto-Slavic *prosinьcь.

Prossen december

1968 [15th century], Michał Muszyński, editor, Glosy, zapiski i niektóre teksty polskie w starych drukach i rękopisach Biblioteki Kórnickiej do roku 1550, cz. II, volume II, page 189:


paździerzeń

paździerzeń m animacy unattested (canonical)

/paʑd͡ʑɛr̝ɛ(ː)ɲ/

/paʑd͡ʑɛr̝ɛɲ/

Passczerszen, lystopad, grvdzyen

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 376:

Paszdzernya september

1884 [1476], Ignacy Polkowski, editor, Katalog rękopisów kapitulnych katedry krakowskiej. Cz. 1, Kodexa rękopiśmienne 1-228, volume III, page 108:


prosiniec

prosiniec m animacy unattested (canonical)

Januarius, gl. altitonans prosinech

1864 [15th century], August Bielowski, editor, Monumenta Poloniae Historica. Pomniki Dziejowe Polski, volume II, page 906:

Y stalo syø gest myesyøcza prosyncza (mense casleu) lyata XX

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 1:


paszczeka

Polish: paszczęka

Pasczeką ore

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 349:

maw (mouth of an animal, especially a predator)


podkład

podkład m animacy unattested (canonical)

Polish: podkład

Deverbal from podkładać. First attested in c. 1420.

Podclad subsella

1962 [c. 1420], Stanisław Urbańczyk, editor, Wokabularz trydencki, number 173:

cushion, soft pad, pillow, particularly one under a saddle


pigla

Mespilia gdule vel pigle

1885-2024 [15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 7:

The meaning of this term is uncertain.
quince (Cydonia oblonga)

Cydonia oblonga
Cydonia oblonga#Translingual


gdula

Gdula, pigua citonia

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2548:

Gdule coctana

1900 [1464], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4786:

Mandragore genus pomi; sunt autem poma eius odorifera pulcra et insipida; gdule mandragore (mandragorae dederunt odorem Cant 7, 13)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 74:

Mandragora officinarum
Mandragora officinarum#Translingual

Gdule vel pigle mespilia

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 7:


pokrzyk

pokrzyk m animacy unattested (canonical)

Pocrzik tenor

1968 [15th century], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 91:

Pocrzyk mandragora

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5193:

Pokrzyk calamus silvestris

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 6000:

Acorus calamus
Acorus calamus#Translingual


bladość

Polish: bladość

Inherited from Proto-Slavic *blědostь. By surface analysis, blady + -ość. First attested in the end of the 14th century.

Posladcowe chrzepta iego w bladosci zlota (posteriora dorsi eius in pallore auri)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 67, 14:


gliwy

Glyvy pustea

15th century, Elżbieta Belcarzowa, Anna Zajchowska, Felicja Wysocka i Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, editors, Glosy, number 1302:

Rhizopogon luteolus
Rhizopogon luteolus#Translingual


byle

Tarnye a glog bødze rodzycz a bile szemskye bødzesz geszcz (spinas et tribulos germinabit tibi et comedes herbam terrae)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 18:

Vepres byle et omnia inutilia (succensa est enim quasi ignis impietas, veprem et spinam vorabit Is 9, 18)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 89:


byle

Polish: byle

Wkraway *czosto a malo, a gedz, bylecz szø gedno chczalo

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 73:

Expresses an optative conditional; if only


jarz

Jakom ya nye saoral roley any zasyal na zymą y na yarz owsem iy zythem

1950 [1495], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1666, Warsaw:

(attested in Masovia) spring, springtime

Iako ya tho wem, esze Boguslaw oth Iacussza o thø krziwdø wstal, esze yemu roley na iarsz y na vgor ne vimerzil

1920 [1424], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 311, Zakroczym:

(agriculture, attested in Masovia) spring sowing


kurzę

Middle Polish: kurzę

Inherited from Proto-Slavic *kurę. By surface analysis, kura + -ę. Cognate with Silesian kurzã.

Bo *zaprawdo wrobl nalazl sobe dom a gardliczya gnazdo, gdze poloszi *kurzota (pullos, Puł: dzeczy) swoia

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 83, 3:

(attested in Lesser Poland) chick (young chicken)


rolny

Polish: rolny

From rola + -ny. First attested in c. 1455. Compare Old Czech rolný.

Brona rolna dentena

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 493:

(relational, attested in Lesser Poland, Greater Poland) field (of or relating to an arable field)


bartodziej

bartodziej m animacy unattested (canonical)

Polish: bartodziej

From barć + -o- + dziać. First attested in the 14th century.

A takesczy swøthy Bartholomeg gest on tho byl vczynil, ysczy on napirsue bogadstwo gest byl oth szebe otszruczyl..., bocz on gest byl barszo bogaty, ysczy on gest *xoszøczego rodu byl, alle vy gy barthodzegem naszyuacze

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173a:

[M]ellifluus est dulcis... inde mellicida et est qui facit vel custodit melliflua vlg. *barthodzye

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 124vb:

(beekeeping, attested in Lesser Poland) beekeeper, apiarist of a beehive tree hollow


bartnik

bartnik m animacy unattested (canonical)

Polish: bartnik

From barć + -nik. First attested in 1417.

Yan bartnika fpusczyl w moyø dzedynø sylø moczø

1879 [1417], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 177:

Apiaster […] est [est] apum magister barthnyk

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 17v:

(beekeeping, attested in Masovia, Greater Poland) beekeeper, apiarist of a beehive tree hollow


bartny

Polish: bartny

From barć + -ny. First attested in 1446.

Per diluvium nove piscine, quam fecisti in Huewnouicze, quinquaginta arbores quercuos fructuosos et mellificos barthne subundasti pothopillesz

1868 [1446], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 197:

(beekeeping) having a beehive tree hollow

Et ultra... subiudex cum successoribus in borris suis et silvis in eadem parte tam domino... Iohanni subiudici et suis filiis debent habere wchody al. barthni voluntaliter al. wolnye prout habuerunt ex antiquo per graniciem sipatam

1868 [1487], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 569:

(relational) of or relating to a beehive tree hollow


przykładnie

Polish: przykładnie

From przykładny + -ie. First attested in 1421.

Celestnye, duchownye, przicladne

1904 [1421], Aleksander Brückner, editor, Literatura religijna w Polsce średniowiecznej, volume III, Krakow, page 168:

Sacra scriptura exponitur: ... allegorice przycladnye

1880-1894 [Middle of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 5:

Moraliter przykladnye

1915 [Middle of the fifteenth century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 517:

Sacra theoloya exponitur quatuor modis: ... tropoloyce vlg. przycladnye

1877-1881 [End of the fifteenth century], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 2036:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) exemplarily (in a manner worthy of being imitated)


przykładny

Polish: przykładny

From przykład + -ny. First attested in the middle of the fifteenth century.

[Prz]icladnemv [n]asladovanyv ad... exemplarem imitacionem

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 322v:

Sed pro informacione nostra loquendo et in sensum al[e]goricum, przicladny, notare possumus

1956 [Middle of the fifteenth century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 99v:

Allegoricum, tropoloycum, anagogicum scilicet duchowni, przicladni, swirzchowani

1890 [End of the fifteenth century], Bolesław Erzepki, editor, Szczątki dawnej polszczyzny, Mogilno, page 178:

(attested in Silesia, Greater Poland) exemplary, illustrative, allegorical

attested in Silesia; Greater Poland; attested in Silesia; Greater Poland