przestać

zlw-opl-verb

przestać pf (imperfective przestajać or przestawać)

przestajać (imperfective)
przestawać (imperfective)

desc

Polish: przestać (“to stop (doing something)”)

Silesian: przestać

From prze- + stać (“to get up”). First attested in the 14th century.

Wipuszczyl goløbya, abi wzwyedzal, yuszli wodi przestali na zemy (si iam cessassent aquae super faciem terrae)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 8:

Gdi przestanąn albo przemyną przerzeczona dzyessyancz *lyad (cessantibus si quidem sive elapsis decem annis)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 110:

(attested in Masovia) to stop, to cease; to pass (to not continue longer)

Tho tesz vstawyenye owszeyky yvsz przestalo, bo yvsz o them wsysthkem gynako wyszszey gest vstawy[o]no

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 68:

(atested in, Masovia) to lose legal power

Tego psalmu spyal na poly a tu y przestal

1853 [1451], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, Błonie, Płock, page 105:

Nye przestal pan od gnyewu (non est aversus dominus ab ira) roznyewanya swego wyelykego

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 26:

Gdisz przestal mowycz ta slowa (ut cessavit loqui verba haec)

1930 [c. 1455], “I Mach”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 23:

Yacom bil w pozelstwe... oth Mycolaya... do Thomislawa..., aby *yegø *pøl plozy, zesczy zagonow, ne orąl, a on ne chcząl przestacz

1959 [1423], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 115, Poznań:

Si enim peccator wlt hodie desistere, przestacz, a peccatis suis

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 270:

Desistere abstan oder vnderstan przestacz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 39r:

+obj

accusative ‘what’; with infinitive ‘doing what’

(attested in Masovia, Greater Poland) to stop, to cease (to not do longer) [with accusative ‘what’; or with od (+ genitive) ‘from what’; or with infinitive ‘doing what’]

Gdisz ivsz søcz vtrudzeny tym wolanym a tim placzem zemdleny przestaly bily (cum... his fletibus lassati siluissent), tedi Ozias... rzekl

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 22:

(intransitive) to lose strength; to become weak


przestać

desc

Polish: przestać (“to stand for some time”)

From prze- + stać (“to stand”). First attested in 1461–1467.

Tria... que competunt prestoy[ą] anime peccatrici

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 90r:


-izna

Polish: -izna


-że

Polish: -że

Silesian: -że


dowiedzieć

Polish: dowiedzieć

Silesian: dowiedzieć

/dɔvjɛd͡ʑɛt͡ɕ/

/dɔvjɛd͡ʑɛt͡ɕ/

From do- + wiedzieć. First attested in c. 1408.

Ach, moy szmathku, ma szalosczy, nye moga sza dovyedzeczy, gdze mam pirvy noczlek myeczy

c. 1463, Dawid z Mirzyńca, Skarga umierającego, Płock, line 2:

Desciscitari erfarn dovyedzyecz szya

(reflexive with się, attested in Masovia, Greater Poland) to find out, to learn, to discover (to gain awareness or knowledge of)

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Strofugyely ktho orthel w sządzye, tho ma woyth... popysacz y poszlacz, y ortela thego szye dowyedzyecz w wyszem prawye podlug prawa

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 66:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to ask around, to do reconnaissance, to suss out


-ość

Polish: -ość

appended to adjectives to form names of abstract concepts, especially feelings; -ness, -hood


-arz

Polish: -arz


znany

Polish: znany

Silesian: znany

From znać + -ny. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Daleco vczinil ies znane moie (notos meos) ote mne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 87, 8:

(attested in Lesser Poland) familiar, understood


prze-

Polish: prze-

Silesian: prze-

Partially inherited from Proto-Slavic *per- and Proto-Slavic *pro-.

prze- + mówić → przemówić

prze- + ić → przejć

added to verbs to mean across, through, trans-, per-

prze- + widzieć → przewidzieć

added to verbs to mean before or at front, fore-, pro-


działacz

działacz m animacy unattested (canonical)

From działać + -acz. Compare uninherited/re-innovated Polish działacz First attested in c. 1420.

Wszowy dzalacze voca operarios (voca operarios et redde illis mercedem Mat 20, 8)

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 83:


nie-

generic negation prefix, used for adjectives, adverbs and participles; un-, dis-, -less, non-


odmowa

Polish: odmowa

Deverbal from odmówić. First attested in 1395.

Vrzandnyk wschitka gymyenya yego ma dacz na rankoyemstwo bes wschey odmowi i odwloky (sine omni dilatione et contradictione)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 111:

(attested in Masovia) denial, refusal; opposition, resistance

Tedi rzegk[ł] pan Hinczka: Dacze mne ti wini wipiszafszy, iszbich na to odmowø dal

1959 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 187, Poznań:

(attested in Greater Poland) reply, answer


wszystek

Polish: wszystek

Silesian: wszystek

→ Kashubian: wszëtek, wszëstek

From wiesz + -ystek. First attested in 1413.


przekład

przekład m animacy unattested (canonical)

Polish: przekład

Deverbal from przekładać. First attested in 1410.

Pro quibus graniciebus ipsum (sc. Andream) citaverat (sc. Elizabeth)..., non advertens diem transposicionis al. przekladą..., qua transposicione in diem alterum et tempus, et terminum dominus succamerarius dederat

1934 [1487], Leon Białkowski, editor, Lubelska księga podkomorska piętnastego wieku. Liber succamerarii terrae Lublinensis saeculi XV, Lublin, page 110:

(attested in Lesser Poland) rescheduling of a court date

Andena, id est ferrum, super quo ponuntur ligna in fornace vlg. przeclad

1450, rkps Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. KP 224., Uście Solne, Lviv:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) iron bars dividing a hearth from an ash pan

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands

(attested in Sieradz-Łęczyca) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Jako przydø Stiborius w moy dom w me ogrodzene porøbyl my quatuor quercus y dwye szosze wszøl y przeklath gwalthem

1897 [1410], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 1891, Łęczyca Land:

Przeklad asillum

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 79:

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.


umówić

Polish: umówić

Silesian: umōwić

From u- + mówić. First attested in 1386.

Jacosm przi tem bil, gdze Sandziwo[j] vmouil s *Yessztem, yse mal vpominacz P[...]kego o ten dlug

1959 [1386], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1, Poznań:

Jaco przi tem bili, gdze Wlost vmouil Swenthoslauem rok

1959 [1387], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 29, Poznań:

Isz Staszeg ne pomogl prawa Januszewi o tø szrecz (leg. rzecz), iaco s nym vmowil

1967 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 20, Kościan:

Jacosm ne wzala v kmyecza V marcas... ani vmowila na czinsz stranczacz

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8585:

Yako sz nym (sc. z opiekadlnikiem) vmowyą woyth s *przyszyasznyky thych dzyeczy o szprawyenye thych dlugow..., thako on to ma myecz y dzyerszecz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 127:

+obj

acc/:o(acc)<for what> + :o(loc)/:z(ins)<with whom> + inf<to do what>

o (+ accusative) ‘for what’ along with o (+ locative) z (+ instrumental) ‘with whom’ along with infinitive ‘to do what’

(attested in Greater Poland) to enter into an agreement [with accusative or o (+ accusative) ‘for what’, along with o (+ locative) or z (+ instrumental) ‘with whom’, along with infinitive ‘to do what’]

Amice, ... nonne ex denario diurno convenisti, vmovyl uel nayal sya, mecum (Mat 20, 13)?

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 366:

Vyerzycz... mamy, yze byl przyąl (sc. szatan) czlovyeka formą na szye, v ktorey by mogl boga vznacz albo szye s nym vmovycz (in qua dominum circumducere et colloqui posset ei)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 198:


umawiać

Polish: umawiać

From u- + mawiać. First attested in 1399.

Iaco Micol[aj] s Wawrzincem ne mawal nigednei vmo[wy], bi mely pusczicz na przyaczele

1981 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V, A. Roty gnieźnieńskie, s. 76-274, number 64, Gniezno:

Jaco pan Santhoczsky vmawal z Oczeslawem, isz *sczo by poprziszongl Oczeslaw, to by mu ten kmecz *mayl zaplaczicz

1967 [1402], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 185, Kościan:

Ysze Jaszek Radlo z Ianem ne vmawali any szlubowali za swa *bracze o woytowstwo

1981 [1403], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V, A. Roty gnieźnieńskie, s. 76-274, number 127, Gniezno:

Iaco Micolay ne przilubil smovi, czso Ian vmaval od Sandziuoya

1960 [1404], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 235, Pyzdry:

acc/:o(acc)<for what> + :z(ins)<with whom>

o (+ accusative) ‘for what’ along with z (+ instrumental) ‘with whom’

(attested in Greater Poland) to enter into an agreement [with accusative or o (+ accusative) ‘for what’, along with z (+ instrumental) ‘with whom’]


przeciwny

Polish: przeciwny

Silesian: przeciwny

connecting opposite sentences or parts of a sentence


folga

Polish: folga

Borrowed from Middle High German volge (“obedience; assent”). First attested in 1462.

bor+

Ibidem domini iurati et scabini fecerunt et faciunt sequelam registro al. folga, quod superius est notatum in suis punctis

1868 [1462], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 483:


przed-

Polish: przed-

przed- + mowa → przedmowa


mówca

Polish: mówca

Silesian: mōwca

From mówić + -ca. First attested in 1444.

ref

Bańkowski, Andrzej (2000) “mówca”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)

Mowczia locutor

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 35:

Prolocutor, procurator mowcza

1876-1929 [15th century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XXVII, page 265:

(law) spokesman, defender, proponent (deputy of a procedural party)


wy-

Polish: wy

wy- + tłuc → wytłuc

indicates movement outwards or away, e.g. from the inside, out, ex-


wykładnik

wykładnik m animacy unattested (canonical)

From wykładać + -nik. First attested in the middle of the 15th century.

etydate

Thym baczy, yze od Yadama aze do tego czaszv... lyczą szye cztyrzy tyszyącz dvyesczye y pyątnasczye lyat podlug szyedmydzyeszyat y dw vykladnykow

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 176:


-owy

Polish: -owy

appended to nouns to form adjectives; -y


bywać

Polish: bywać

Silesian: bywać

Inherited from Proto-Slavic *byvàti. By surface analysis, być + -wać. First attested in the end of the 14th century.

Thacy slostnyczy przes thakee zachoczczow myenyenye wyzwalyaany biwaly (huiusmodi malefactores per eandem nominationem a poena liberabantur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 28:

Przes wschitky, gysch przi they przissyąndze syedzeli albo przistali, milczano bywalo (per omnes assidentes vel astantes iuramento tacebatur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 99:

Vkazana tobe biwa miloszcziwa

1922 [End of the 14th century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 233:

(attested in Masovia) used with the past participle to form the present and past passive tenses of verbs

[Trzecie odzie]nye, to yest yedwa[bne], [b]ywa s chrobakow (tertium vestimentum scilicet sericum, quod sit de vermibus)

1901 [Middle of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 427:

(copulative) copulative in compound predicates

Ti wszitky scyeszki sø my iawni, bom gymy czøsto chodzil, a biwalem v Gabela brata waszego (et mansi apud Gabelum fratrem nostrum)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 8:

Odkupi w pocoiu duszø moiø od tich, gich (pro gisz) se bliszø ku mne, bo medzy welmi bywal se mnø (quoniam inter multos erant mecum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 20:

(attested in Lesser Poland) to linger; to remain

Czanstokrocz bywa (plerumque fit), ysz... nyekthorzy... przes baklywoscz... wycząnstwo obikli odnoszycz

(attested in Masovia) to happen; to occur

Yelye dny do roką bywa, thele lath Szandomyrz odpustow myewa

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 139:

Sz nesktorego szyna slodzeg byua, kostarsz y pyganicza, a s dzefkicz tesze mnogdy sla szona byua

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 12a:

We trzych wylkych sandzech, gdy bywayą gyeden na szwyathego Iana y Pawla dzyen, ... gdy burgrabya szyedzy na sąndze..., gyest wyna osszmdzyeszath szelągow

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 200:


wypowiedzenie

Polish: wypowiedzenie

/vɨpɔvjɛd͡zɛɲɛː/

From wypowiedzieć + -enie. First attested in c. 1428.

Wypouedzene assercio

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 486:

(attested in Greater Poland, Masovia) verbal noun of wypowiedzieć (“expressing verbally”)

Tu mowy, yze Xps naglye odpuszczenye daye grzechow, acz czyste będzye wypowyedzenye grzechow

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 31 arg:

(religion, attested in Greater Poland) confession of sins

Ne wyslosonego wypowy[e]dzena non ficte machinacionis

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 490:

(attested in Greater Poland, Masovia) declaration of hostility


-ący

appended to verbs to form the active adjectival participle; -ing


świekra

Polish: (archaic) świekra

Orffa czalowawszi swyekrew (socrum) wrocy syø, ale Ruth dzerszala syø swyekrwye (socrui) swey

1930 [c. 1455], “Ruth”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 14:


-dło

Polish: -dło

myć + -dło → mydło


księgi

Polish: księga

Silesian: ksiynga

Inherited from Proto-Slavic *kъňiga. First attested in the end of the 14th century.

Yest pyszano w kzangach zakonv starego

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume II, number 1:

Sgladzeni bødzcze s ksøk sziwich (de libro viventium)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 68, 33:

Stasek... ne szamowil ssø v Ondzech wydlicz (pro wyclicz?), yedno yako kxangi mowø w Male Chrzipsku

1959 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 769, Poznań:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) ledger (book for keeping notes; a record book, a register)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


arfa

Polish: harfa

Silesian: arfa

Borrowed from Middle High German harpfe, from Old High German harfa, from Proto-West Germanic *harpā. First attested in 1450.

Figellina est arcus musicalis ludi sc. figella proprie arpha

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 93r:


-ę

Polish: -ę

Silesian: -ã

forms neuter nouns, especially referring to young animals or, more rarely, young people


ać

Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai!

1949 [c. 1270], Roman Grodecki, transl., Księga Henrykowska, Silesia, page 24r:

Acz nye mowy nam pan, abichom snacz nye smarly

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 19:

Othemkny mv koszczol boszy, acz na thim mrosze nye leszy

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 114:

(attested in Silesia) introduces a wish; let, may


ać

Silesian: ać

Przeto gdisz raczysz myloszcz a prawdø panu memu vczynycz, day my to wyedzecz..., powyecz my to, acz poydø gynødi na prawo albo na lewo

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 49:

P[rze]puscy, acy virzvcą sine eiciam

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 74:

introduces a subordinate clause; to, that

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Postoy malvczko podle obyati swey zapaloney, acz odydø

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 3:


w-

w- + rzucić → wrzucić

w- + stać → wstać


przy-

Polish: przy-

Silesian: przi-

Proto-Slavic *pri-, from Proto-Balto-Slavic *prei, from Proto-Indo-European *prey.

przy- + ić → przyć


-ny

Polish: -ny

aksamit + -ny → aksamitny


przeciwnik

przeciwnik m animacy unattested (canonical)

Polish: przeciwnik

Silesian: przeciwnik

Inherited from Proto-Slavic *protivьnikъ. By surface analysis, przeciwny + -ik.

inh+

*Bicz bila syø osslicza nye vchilila s drogy, vstøpiwszi z myescza mnye, przecziwnikv (dans locum resistenti), bilbich czø zabil

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 33:

adversary; opponent (one who is against; who resists)

Zagnalesz ot nas nyeprzyiacyelya, przecywnyka (persequentem) naszego

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 18:

Bo satan myeny szye przeczyvnyk (sathanas enim adversarium sonat)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 364:

enemy (one who is the opposite of a friend to someone)

Gdi ten isti kmyecz na swem przeczywnyku (super suo adversario) zisczee sandownye, tedi pan... swego kmyeczya trzi grziwni vesmye

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 88:

(law, attested in Masovia) opposing side in a court case; opponent


koża

Ale kaplanow bilo malo any mogly dostatcz[y]cz drzecz kozi z dobitka obyetnego (ut pelles holocaustorum detraherent)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 34:


arabik

From Ancient Greek Ἀραβία (Arabía) + -ik. First attested in 1472.

Arabyk arabicus

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1853:


bania

Polish: bania

Silesian: bania

Inherited from Proto-Slavic *baňa. First attested in the 15th century.

Vdzyelal... ssødy kv rozmagytey potrzebye stolowey, ocztowe czbany, banye (phialas), czyesszee y kadzydlnycze z zlota czystego, w ktorich offyerowany mayø bicz plinøczee rzeczy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 37, 16:

Anxilla banyą

XV p. post., Wokabularz petersburski IV, esarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.I.401, page 11:

Lechitus est vas olei vel vas continens alium liquorem banya

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 74r:

(attested in Greater Poland) round necked vessel sometimes in the shape of a skull

Banya cucurbita

1885-2024 [1457], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 14:

Banye cucurbita

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2568:

*[C]ucubirta idem est quod [c]vcvmus banya vel cucumer uel est nomen arboris uel quia fit fructa rotunda et foliis ut cucumer vsualis sc. proprie agrestis cucurbita dicitur Et secundum aliquos dicitur arbor ut supra et est species salicis

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 63ra:

Cucurbita szlothovirzba sed pocius dicatur banyą

Cucumer ein kurbesz, cucurbita idem korbasz vel bąnyą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 36r:

Lagenaria siceraria
Lagenaria siceraria#Translingual

(attested in Greater Poland) calabash (Lagenaria siceraria)


działać

Polish: działać

Silesian: działać

Inherited from Proto-Slavic *dělati. By surface analysis, działo + -ać. First attested in the fifteenth century.

Alysz gospodzyn wczyny dom, po prosznoszcy dzalayø (in vanum laboraverunt), gysz czynø gy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 126, 1:

Obu nauczyl mødroszczy, abi dzyalaly dzalem czyeszelskym (ut faciant opera abietarii)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 35, 35:

Schywoth dzalayączy a schywoth o bodze myslączy wyodla actiuam vitam et contemplatiuam sublimiter exercebat

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 279:

(attested in Lesser Poland) to work, to operate to be active

Pyszny nyesprawiedliwie dzialali zawzdi (superbi inique agebant usquequaque Psal 118, 51)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 25b:

Napirzvey ma slubiczi, yze ma przykazanya boze... chovaczi..., aza przesthąpy, yestlyby kthorymi vystąpyl a gich sye dopusczyl zyvącz y tez dzyelayącz naprzeczyw obyczayovy zakonu thego (quas contra hunc vivendi modum commiserit), dossziczi vczynyczy

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 707:

A wszakoz Byenya them sobye nycz nye popravy, czo pyrvey myąl dzyelacz, o gedną rzecz tho bądzye dzyelyal, o [d]dvye abo o trzy

1937 [15th century], Středověké listy ze Slovenska. Sbírka listů a listin, psaných jazykem národném., volume I, Lesser Poland, page 20:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to act, to behave

Kamen, gen sø odrzvczyly dzalayøcz (lapidem, quem reprobaverunt aed ficantes), ten vczynon gest we glowø køta

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 117, 21:

Sinowye kaplansci mascy [z] wonyaiøcich mascy dzalaly (unguenta ex aromatibus conficiebant)

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 30:

Dzalo vyelykye ia dzalam (opus grande ego facio)

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 3:

To, czso dzelano ma bicz, czynczye (quodcumque operandum est, facite)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 23:

Vbostw (leg. ubostwu) ochloda dzyalacz (pauperes recreare)

1880-1894 [Fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 143:

Gdy nąsch Jesus yusz umyeral, testamenth tam kraszny dzalal

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 89:

A czego by ssam nye rad myal, nykomv tego nye dzyalay

1902-2024 [c. 1450], Pamiętnik Literacki, volume IX, page 318:

Do wroczlawyanow poszlaly... a szkarzancz na zemyany, by gym gwalthy dzalaly

1462-1463, Wiersz o zabiciu Andrzeja Tęczyńskiego, line 13:

Tho, gdze Katharzina y Malgorzatha dzela vydzenye, tho ya dzirszą sza prawem moym w pokoyv

1950 [1471], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2955, Warsaw:

Yakye modlythvy mayą za vmarle dzyelaczi y pelnyczy (de sepultura defunctorum et de oratione pro ipsis facienda)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 719:

Jhus mathcze thą czescz dzyalal, gysze apostoly szebral

1908 [c. 1500], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume V, page 12:

Chczyal naslyadovacz Iesucrista, yszby szye navczyl czvd dzyalacz prze svoy zyssk (ut disceret signa facere ad lucrum)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 289:

(attested in Lesser Poland, Masovia) to do, to perform, to execute, to commit; to make; to build

Bo tegdi bog nye spuszczal dszdza na szemyø, a czlowyek nye bil, gez to bi dzalal szemyø (qui operaretur terram)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 5:

Nye chczyeyczye dzyalacz domv oycza mego domv kvpyecztva (nolite facere domum patris mei domum negotiationis Jo 2, 16)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 304:

(attested in Masovia) to make into, to turn into, to cause to be

O dobry czye vczynek nye kamyenvyemy, ale yze movysch przeczyw bogu, yze ty bądącz czlovyekyem dzyalasz szye bogyem (et quia tu homo cum sis, facis teipsum deum Jo 10, 33)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 429:

(reflexive with się) to act as, to pass as, to pass off as, to impersonate


podać

zlw-opl-verb

podać pf (imperfective podajać or podawać)

podajać (imperfective)
podawać (imperfective)

Polish: podać

Silesian: podać

Inherited from Proto-Slavic *podàti. By surface analysis, po- + dać. First attested in the 14th century.

O to, o czosz ti na mø zalowal, to twoy oczecz trzimal s Staskem s Woyslawowiczem, a Sstassek me ne podal

1885-2024 [1421], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume VIII, Chęciny, page 16:

Podal yemv ryby sz morza, chczacz go szbavycz wszego gorza

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 123:

Podal mv szapharza szwego, then mv czynyl wyele szlego

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 179:

Mathka z Anny szwyathey obral szobye, w przyczynye ych nam nadzyeya podal

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 79b:

Sub eodem iudicio veniens nobilis virgo domina Anna similiter podala, gl. comisit, opyeka domino *Dobeek

1856-1870 [1457], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume IX, number 547:

(attested in Lesser Poland, Masovia, Sieradz-Łęczyca) to give (to transfer one's possession or holding of (something) to (someone))

Podalyszczye myecz (praebuistis ei gladium), abi nas zabyl

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 2:

Affer, poday, manum tuam et mitte in latus meum (Jo 20, 27)

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 28r:

(attested in Silesia) to hand, to pass (to give, pass or transmit with the hand, literally or figuratively)

Vtore prze to, ktore myly Cristus myeny, yze smyernye odpovyedzyal temv, yen y vderzyl a nye podal yemv drugey czelyvsczy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 686:

By moye krolewsthwo bylo s tego svyatha, slugy moye... odyąlyby myą, yzbych nye podan Zydom (ut non traderer Iudaeis Jo 18, 36)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 780:

Jacom prze tho wszadzila thego czloweka w twerdzø, ysz rankom ne mal, a prawo my go bilo podalo

1967 [1415], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 529, Kościan:

(attested in Greater Poland) to give away

Gest prav[d]a zmyara podacz szye vyaczschemv, przed bogyem odplata podacz szye mnyeyschemv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 189:

Myastho Kazymyrz myedzi rzeką Wyslą themv tho interdicthovi nye ma bycz podano (non debet subiacere)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 5:

Nye podal non posuit (porro de filiis Israel non posuit, ut servirent operibus regis II Par 8, 9)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 34:

A mylego Iesucrista byczovacz podano (Mat 27, 26)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 814:

Zaly Ezechias sklamal was, abi was podal smyercy w glodze a w pragnyenyv (ut tradat morti in fame et siti)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 11:

Kyedy yuz vzral Iudasch, yze myly Cristus podan kv smyerczy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 758:

Ach, myloscz, czosz my vczinyla, eszesz me tak oslepila, eszesm sche ye na myloscz podal

1853 [1408], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 43:

Prze ktori to grzech podany søø... w poganbyenye (dati sunt... in confusionem) swim nyeprzyiacyelyom

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 19:

Owa my sza *przyweydly tego czlowyeka prawego..., acz gy podam w gych wolą, ... przeczyw obyczayu rzymskemu... vczynyę

1911 [End of the 15th century], Ludwik Bernacki, editor, Karta z "Rozmyślania o życiu Pana Jezusa", page 473:

to condemn to [with ku (+ dative)]/[with na (+ accusative)]/[with w (+ accusative) ‘to what’]

Iacoszm przi tem bili, kdzesz podal Maczeyewi et yego bratu Micolayewi Micolay Dambrowsky, kdzebi yala szwimi conmi y przislgla

1959 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 411, Poznań:

(attested in Greater Poland) to inform, to let know, to make known; to declare, to say

Iakom przi tim bil isze Przibislaf podal scodi placzicz Szidom sa Falkana

1967 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 59, Kościan:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to commit oneself, to obligate oneself


bajać

Polish: bajać

Silesian: bŏjać

Inherited from Proto-Slavic *bajati. First attested in 1449.

Prawdą popi taiø..., lezz pospolstwu baiø

1449, Gałka Jędrzej z Dobczyna (Dobszyna), Pieśń o Wiklefie, Głogówek, line 65:

(attested in Silesia) to blather, to lie


uczony

From uczyć + -ony. First attested in the 15th century.

Vstauil vczone (Levitas) w domv bozem

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 25:

(relational, religion) Levi (belonging to the tribe of Levi, dedicated to the service of the altar among the Jews)

Vczoni literatus (ubi est litteratus? Is 33, 18)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 194:

(nominalized, attested in Greater Poland) writer, scribe; scholar


uczony

Polish: uczony

Silesian: uczōny

Gdisz wezwal ge Moyszesz a kaszdego møsza uczonego (omnem eruditum virum)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 36, 2:

masculine singular passive adjectival participle of uczyć


-any

Polish: -any

Inherited from Proto-Slavic *-anъ (in some cases Proto-Slavic *-ěnъ).

forms masculine adjectives or adjectival participles


rzec

Polish: rzec

Silesian: rzec

Inherited from Proto-Slavic *reťi (stem *rek-). First attested in 1377.

+obj

do (+ genitive) k (+ dative) dative ‘to whom’;

(transitive, intransitive) to speak, to say, to tell [with do (+ genitive) or k (+ dative) or dative ‘to whom’; or with przeciw (+ dative) ‘against whom’; or with o (+ locative) ‘about what/whom’; or with na (+ accusative) ‘about what topic’; or with za (+ instrumental) ‘for whom’]

dative ‘whom/what’ along with genitive ‘by what name’

to name, to call [with accusative or dative ‘whom/what’, along with genitive ‘by what name’]

to mean, to have a particular significance or meaning


przyjechać

Polish: przyjechać

Silesian: przijechać

From przy- + jechać. First attested in the 14th century.

Po yego ziuocze przyachawszi, Hanka vibila Sechnø gwalthem sz dzedzini

1959 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 376, Poznań:

Tych dny byl v Yerusalem, bo byl przyyąl ku svyątemv dnyv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 796:

Navyeczey szye dzyvovaly kupczy, ktorzy byly na kupye przyąly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 664:

Dzen mu dal, kedy mal pon prziyechacz a on ne prziyal

1967 [1419], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 725, Kościan:

Trzy kroleue... do milego Xa szøcz ony... bily przygachaly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2b:

Jacosmy przy tem bili, kyedy possel przyyal ot pana Golskyego do pana Barthossa

1967 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 868, Kościan:

Yakom ya nye przyechaw na wozye gwalthem z domu swego, nye zabralem zyrdzy robothy Sczepanowey

1950 [1473], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1356, Warsaw:

Ona kroleua... gestcy ona bila k nemv przygachala

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5a:

Tego na czø zaluyø, esesz prziyachal na moyø dzedzinø cum tuo judice y sandzilesz mego czloueca gwaltem

1897 [1420], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 1654, Brześć Kujawski Voivodeship:

Yzeszmy byly poszly ot pana Jana do Olbrachta..., aby prziyal przet pana Jana

1967 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 706, Kościan:

Przyyedzyely krol na prawo w myasto

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 97:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland, Masovia, Kuyavia) to come (to arrive by driving or riding) [with ku (+ dative) ‘to whom/what’], [with na (+ accusative) ‘for what’], [with po (+ accusative) ‘for whom/what’], [with do (+ genitive) ‘to whom’], [with z (+ genitive) ‘from what’], [with przed (+ accusative) ‘before/in front of whom’], [with w (+ accusative) ‘into what’]

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

Jakom ja na ymyeny yego na Vyczolkovye, gwalthem przyyechaw samoczwarth, nye zadalem mv trzech ran

1950 [1471], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1415, Warsaw:

Jakom ya przigechawschi sszamoczwarth do domv Mikolayowego nye sszbilem czeladnyka

1950 [1471], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3045, Warsaw:

Jakom ya nye przyal gwaltownye s Pyelaskowa... do domv Pyotrowa... anym odbyl zamkv yego

1950 [1478], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1209, Warsaw:

Jako Bolesta, przyyachaw samoczwarth na Katharzinino dzirszenye, pobral cury, jaycze gwaltem

1950 [1426], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 180, Warsaw:

Jaco Jasek przijal w mø dzerzewa samotrecz... y sedl *gwlatem moczø do mego mlina

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 339, Poznań:

(attested in Masovia, Greater Poland) to invade, to attack [with do (+ genitive) ‘to what’], [with na (+ accusative) ‘for whom/what’], [with w (+ accusative) ‘into what’]

Yako Pechno prziyal dwoyan granyczø

1967 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 128, Kościan:

(attested in Greater Poland) to transit, to cross


przyjąć

zlw-opl-verb

przyjąć pf (imperfective przyjmować or przyjmać)

przyjmować (imperfective)
przyjmać (imperfective)

Polish: przyjąć

Silesian: przijōńć

From przy- + jąć. First attested in the 14th century. Compare Old Czech přijieti and Old Slovak prijať.

Gdiby rzeczy zastawyone... pozyczcza... yakoby za przerzeczoną svmmą *peynyądzy doszycz czynyącze przyąl (si receperit)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 32:

(attested in Masovia) to get, to receive, to accept

Iz pani Helska Vøczenczovim ludzem czinila zaplaczene podlug vgednana, ani go ne chczeli przyøcz

1959, Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 27, Poznań:

(attested in Greater Poland) to take; to grab

Gdisz vsrzal Amalecha, przyyøw przislowye (assumens parabolam) rzecze

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 20:

Czokoly starzy raczcze wysznawayą, ysz szyą przed nymy stalo, to nowy maya przyąncz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 14, 2:

to accept; to agree; to recognize (to not reject)

Jaco... sdalem mv rok do Bucowcza s tym czlowyekem rathayem o dluk prawa, a on ten rok przyyąl

1967 [1425], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1113, Kościan:

(attested in Greater Poland) to agree to a particular date

Ktocoly czczy szenskø twarz, mathko bosza, gy tim odarz, przymi gy za slugø swego

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 106:

+obj

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to consider; to make (to ascribe certain traits to someone) [with za (+ accusative) ‘(as) whom/what’]

Iako v mne Ian prziyøl ogroth na dan, a vczeckl prawa my ne zaplacziw

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1775, Zakroczym:

(attested in Masovia) to put property or a piece of land to use

to put property or a piece of land to use

Abiszmi bili w towarzistwo wasze prziienczi

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 56a:

Thaczy tho mogą byczi przypusczeny albo przyączi w then tho zakon

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 706:

Isz Potrasz stawal sø na ten rok, iaco mal, ano go ne chczano *prziayncz

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 450, Poznań:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to let in, to give access, to allow the use of certain rights

Yacom ya ne przyøl Olbrzikowa parobka

1920 [1406], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 673, Płońsk:

(attested in Masovia) to accept a peasant at a settlement or farm

Dawam sche *tysche vynna, y[s]chem... pyelgrzyma w dom szwoy nye przyala

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 4:

to host, to take in, to welcome, to give hospitality

Nyewyastho, w parszonye Jana, szyna thwego, przymy w obrona czlowyeka grzesznego

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 101b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to defend; to help

Yze Xps za nas szmyertny sen przyøl y wstal z martvych

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 3 arg:

(attested in Greater Poland) to take responsibility [with za (+ accusative) ‘for what’]

Ale ssą povynny, aby przyąly pokuthą (poenitentiam... recipiat) z pokorą

1892, Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 724:

(attested in Lesser Poland) to surrender to, to submit to

Volalby... smercz ymecz y *podyocz, nisly taka slova sprosna... od przerzeczonego Iana czirpecz et *przyyocz chczecz od nego

1915 [1474], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Sieradz, page 541:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to bear, to take (to suffer or endure something)

Iacom Potra spowadal w ponedzalek y s mu ranku przyal *posze czalo

1902 [1404], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 231:

(Roman Catholicism, attested in Greater Poland) to take communion

Czso [Woj]tha zabral Janowi cone, to zabral, nisz [kr]ol przyøl crolewstwo

1887, 1889 [1398], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1139, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

(attested in Greater Poland) to take up a position or office

Przymicze tho powedane przed waszø czescz, panni, pane

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 109:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to hear out

Ysz gdyby kthore sczepi wsczepyone a yvsze przyąthe vykopany (si... plantationes... radicatae... ex, stirpentur, Dział 41: aczby... sczepye byloby yvsz wsczepyone y wsadzone)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 49:

(sometimes reflexive with się, attested in Masovia) to take root


ośm

Polish: osiem

Silesian: ôziym

Inherited from Proto-Slavic *osmь. First attested in the 14th century.


przedmowa

Polish: przedmowa

Calque of Middle High German vorrede, vorred, from przed- + mowa. First attested in 1471.

cal

Themate przedmową aut ante libros (war. lub. rp.: themate, id est materia *przetdmową aut ante libros; Esth prol.)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 57:


chód

Polish: chód

Silesian: chōd

Inherited from Proto-Slavic *xodъ. First attested in the end of the 14th century.

Vsta prawego mislicz bødø mødroscz... y ne zdradzoni bødø chodowe iego (non supplantabuntur gressus eius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 33:

Owcze gych plodne, opylwyte w chodzech swogych (oves eorum fetosae, abundantes in egressibus suis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 143, 16:

V gospodna chod czloweczi sprawon bødze (gressus hominis dirigentur) a drogø pocoia bødze chczecz

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 24:

(attested in Lesser Poland) behavior (method and way of living and acting)


-kolwiek

Polish: -kolwiek

⇒ Polish: (dialectal) kolwicek

Silesian: (rare) -kolwiek

indefinite pronoun
indefinite pronoun#English

forms indefinite pronouns; -ever, -soever, any-


przypowieść

Polish: przypowieść

Deverbal from przypowiedzieć under influence of powieść. First attested in 1396.

Czo movyl myly Cristus... nyeczo bylo yavno..., a nyeczo bylo tayemno, yze v przykladzyech albo v przypovyesczyach vyele ych slyschacz nye rozvmyely

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 679:

Materia Theofili al. przypowye[ś]cz super mobilia et stancia condam Nicolai Mirowka

1960 [1484], Adam Wolff, Anna Borkiewicz-Celińska, Witold Wołodkiewicz, editors, Księga ławnicza miasta Nowej Warszawy, t. I (1416-1485), volume I, number 983, Warsaw:

(law, attested in Masovia) summons to court for compensation or consideration of a claimant's claims

Essent citati... termino concitato al. przipowescziø

1856-1870 [1396], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 29:

(nominalized, law) judicial date set for remedying a conviction


cóż

From co + -ż. First attested in 1301–1350. Compare Old Czech což and Old Slovak čož.

V cemze ty clouece mozez buiach?

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 4:

Quid verborum circuitu immoramur y czos tho vyele mova myąskamy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 111r:

(emphatic, interrogative, attested in Lesser Poland, Greater Poland) what

Pamąthay tho, czosz ya thobe uelą, by *czil... nedzelą

15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 3:

Ya tuthą gayą sząd y zapowyedam, czosz sprawnye zapowyedacz mam

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 309:

Y vcinili sø synowye israelsci podle czosz przicazal gim pan (iuxta omnia, quae mandaverat dominus)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 34:

Ale czosz gest gedno vislo s twich vst, spelnisz a vczinisz, czoszesz slvbil (quod autem semel egressum est de labiis tuis, observabis et facies sicut promisisti) panv bogv twemv

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 23:

Wydzalo szą naszim slachcziczom w *wyeczom wylgem, czsosz y my vstawyamy wyekvyscze dzyrzecz (visum extitit nostris nobilibus in colloquio generali, quod et nos decernimus perpetuo observandum), abi... vsilnyczi dzewycz... prawem polskim... povynny bili bycz othpovyedzecz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 43:

Nyczs szelonego na drzewynye nye ostalo y na szelynye szemskyey (in herbis terrae) po wszem Egipczye. Przeczsze to wyelmy *szpyesznoszcz (pro szpyesznye, quam ob rem festinus) ffarao zawola Moyszesza

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 16:

(emphatic, relative, attested in Masovia) what, which

Balwan[o]wye... sø dyabl[i], gysz se wszemy s tymy, czsosz sye gy[m] modlyø y w nye wyerzø, wyecznem[u] ognyv przisødzeny bødø

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 320:

Lasschota yesd s naschey krwe poszedl y naschego sczita, zawolanya Grzimaly, czos nosza trzi veze na sczicze

1878-1889 [1430], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Greater Poland, page 339:

Swyanthokussedlnyczi: czosch posfątnymy rzeczamy a na posfątnich myesczach gvslą, arioli

1901 [End of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 140:

Ach krolu wyeliki nasch, czosz czy dzeyą Maschyasz, prziday rosvmv k mey rzeczi

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 2:

Tym, czsoschs my pamyøtamy, wschithkym... myesczcze ochlodzenya, swatlosczy y pokoyv, aby dal, proszymy

1426, Kanon mszy św., Canon missae., volume IV, page 315:

(emphatic, relative, attested in Greater Poland) who, which

Mamy chouacz thy to dary, chosz szø nam darmo dany

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:

Passek rzekl *Micolaemi, czos bil s gego strony

1861 [1398], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 34:

Thy to trzy kroleue, choszcy szø oni na fchod sluncza swa krolefstwa bily mely

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2:

Sbauiczel gest bil narodzyl s krolefniy nebeske..., choscy on ten tho svath othkupicz ma

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1a:

Szara slubila vipravicz Crzczona s tego røkoyemsthwa, czosz gy ye mansz wrøczil

1887, 1889 [1398], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 2180, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Xpc svøtego Gana... gestcy gy on byl svim nauøthsiim skarbem daroual bil, a tho choscy gest gy on byl mal

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 180b:

Poslalcy gest on byl po gednø krolefnø, choszcy gest ge bylo tho *ymo Sybilla dzano

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5a:

Maria... szadnego penødza ne gestcy ona bila mala, chos bicz ona szobe gospodø... szan bila nagøla

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3b:

The dzedzini, czosz u Nawogia wicupil, te dzedzini ne dodal tako wele, iako slusebnik vidzal

1880-1894 [1405], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume III, Krakow, Czchów, page 195:

Pomnyal yest... slowa, yesz rozkazal w tyssøcz pokolenyv, czsozz vlozzil yest kv Abrahamowy (quod disposuit ad Abraham)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 9:

Gesth to Niccolayowo Nyevrzadowo, tsos dzersal gest rola ode czstr lath

1880-1894 [1444], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume III, Krakow, page 333:

(emphatic, relative, of adjectives, attested in Lesser Poland, Greater Poland) which, what

Nawroczy kvpczovi, czosz zbiwa laat (reddet emptori, quod reliquum est annorum)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 52:

A gdysz to twogy bogowye byly, czemusz tego, czso sye gym stalo, nye wyedzely?

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 322:


cóż

Polish: cóż

Silesian: cōż

Expurgans innocenciam suam al. szwoyą nyevynoscz, czosch byla obwyny[o]na o bothy *zyamischowa

1923 [1478], Helena Polaczkówna, editor, Najstarsza księga sądowa wsi Trześniowa 1419-1609, Trześniów, Podkarpackie Voivodeship, page 100:

(emphatic, attested in Lesser Poland) because


tyle

Polish: tyle

Silesian: tela, tyla

Inherited from Proto-Slavic *toli, reshaped under influence of ile. First attested in the 15th century.

used to indicate that an amount or number equals something in the following or previous utterance; this much, this many; as many as; as much as

emphasizes the intensity of an action; so

emphasizes a high amount or number; so many, so much


zatem

Inherited from Proto-Slavic *za tomь. By surface analysis, univerbation of za + tym, influenced by potem. First attested in the 14th century.

surf

Tu przebødzesz kylko czassow s nym, asczy syø zatym vpokogy (donec requiescat) gnyew brata twego

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 27, 44:

Prawa, yesz... krol Kazymyrz... vstavil y... dzirzecz przikazal, zathym rzandnye szą popyszana

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 5:

(attested in Masovia) later; lower in text


zatem

Polish: zatem

Silesian: zatym

Nicholt tenetur sex marcas, veniens ad iudicium... sigillum recepit, satim sø uyednal pro duabus marcis sza poswem

1897 [1398], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 456, Łęczyca Land:

Jaco Michal wysnal szą Swąskowy przed prawem y przeprosil go trzemi grz[y]wnami a szatim mu Swąsek [t]rzich policzcow nye dal

1960 [1415], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 427, Pyzdry:

Jaco Meczslaw rzekl *Boguslaowi: Y ot onegos zdraczcze ot Potra, czso braczø zdradza, y zatim i ranil

1960 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 15, Pyzdry:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) and then, after that

Ktho swyeczą przy zwadze w noczi zagasi, a zathym kogo vranyą, ma rannemv o rani bicz skazan

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 15:

(attested in Masovia) that's why; consequently

[…] A zatym vzrzely wylka a on wyeprza zasyø nyesye

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 320:

Zatym sebrawszi syø (congregantes autem) Fylystinowye... prziszly do Sochot

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 1:

Vdzalal oltarz y nakladl nan drew. A zatym røkøø podnyeszye myecz (extenditque manum et arripuit gladium)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 10:

A zathym przystampyącz byskupovye... począly nan s pelna zalovacz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 797:

Thedi przebiwacze tego *myascza przysząngą, iako wynowaczcza yąncz nye mogli... Zathym (extunc) byskvp... slozy... interdicht prawem polozoni

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 4:

Prziszly a wzdzalaly sobye twyrdze w Sunnam. A zatim takesz sebral Saul (congregavit autem et Saul) wszitek lyvd israhelski

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 4:

A zatim (igitur) Iozve powstaw w noczi... a viszedwszi s Sethim prziszli sø kv Iordanv

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 1:

Nye bądzye, kto by vass bronyl... Tako zathem rzekly zvolenyczy (at illi dixerunt Luc 22, 38): Gospodnye, ymamy thv dva myecza

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 582:

(attested in Masovia) refers a new sentence to the previous context specifying the temporal sequence of a given action; then


przeciwko

Polish: przeciwko

Silesian: przeciwko

Univerbation of przeciw + ku, under influence of -ko. First attested in the beginning of the 15th century.

etydate

Nye szemrzicze przecziwko panv (contra dominum)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 9:

Wspominayø, czso tobye gest vczinil Amalech na drodze potkaw czø, gdizesz viszedl z Egipta: kako gest sedl przecziwko tobye (quomodo occurrerit tibi)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 18:

Lvd sedl przecziwko Iordanovi (contra Iericho)

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 17:

Przecziwko szadim glowam (coram cano capite) powstany a poczczi twarz starego

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 32:

on the other side of
on the other side of

opposite; on the other side of; straight of, in front of

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Iacosm ya s Boguslavem zamenil przecziwco karczme y sadovi nivø w Døbrowe

1960 [1403], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 219, Pyzdry:

Kto czistotø mylvie, ten sie trzyma kv wszelkeey nyeczistoczee iako owcza przeczywko wilkowi

1873, Zygmunt Gloger, editor, Ułamek starożytnego kazania o małżeństwie:

Nicolaus... gest odbil røcoym tich..., czsosz bili nan zalowali przeciwko Niczwoytowi de Wyasdu

1960 [1411], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 323, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) for, on behalf of, in favor of

Pakilibi zaprawdą wlodica pospolythi byl, polowycząn przeczywko slyachczyczewi (medietatem respectu nobilis) za... rani... vesmye

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 104:


wóz

zlw-opl-noun

wóz m inan (related adjective wozowy or woźny)

Polish: wóz

Silesian: wōz

Inherited from Proto-Slavic *vȍzъ. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Czo mi pobral cone a wosz Nalek..., ti bili tako dobre iaco stirzi grziwni

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 354, Poznań:

(attested in Greater Poland) wagon, cart (four-wheeled vehicle typically drawn by a horse)

Wosch ferculum (ferculum fecit sibi rex Salomon de lignis Libani Cant 3, 9)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 146:

Czy na wozoch (in curribus) a czi na conoch

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 19, 8:

(attested in Lesser Poland) combat vehicle

Jaco... wiramby[bi]li yey ludze pyandzessanth woz chrosta

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8728:

cart, wagon; wagonful, cartful, wagonload, cartload (amount carried by a wagon)

*Woszch vectigal (Philisthaei Iosaphat munera deferebant et vectigal argenti II Par 17, 11)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 97:

(attested in Greater Poland) mistranslation of Latin vectīgal (“tribute”)

Polus arcticus, voz, est versus septentrionalem

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 306:

(attested in Sieradz-Łęczyca) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Qui pliades, baby, iungens arcturi voza, dirigis axem

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 22:


okazać

Polish: okazać

Silesian: ôkŏzać

From o- + kazać. First attested in 1441. Compare Old Czech okázati and Old Slovak okázať.

Na onem ymienyv, kądi byl ranyon, przed panem i przed woythem... ma rani swoye okazacz (domino... publicet), abi bila prawda doswiathczona

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 273:

to display (to show publicly, to present)

Procop przepuszcil mi przewescz forą pywa proschowską y okazal mi gospodą, a w tem mi wsąl dwa achtela pywa

1856-1870 [1441], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2978:


kuś

Probably from kur with unattested meaning “penis” (compare Kashubian kùrc, Serbo-Croatian ку̏рац／kȕrac) + -ś. Orignally “(little) penis” (attested since Middle Polish) > “young boy” (compare dialectal Polish kusiu (“little boy”)). Compare Belarusian ку́сік (kúsik, “penis”, childish).

cog

ку̏рац//kȕrac

Ciniflos kvs, kvchczyk, quasi in cinerem flans

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 36:

(attested in Greater Poland) apprentice baker


ów

Polish: ów

Inherited from Proto-Slavic *ovъ. First attested in the 15th century.

Ludzye dny wyessyole y ludzi wyelbyą a blogoslawyą, a on (sc. Jezus) zalostne a placzącze, a owi zassyą przeclina

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 236:

Tedi *szi zaloba stala ot pana sandczego na owo yste pirwe menone w to slowo, eszbichø nan prziechali gwaltem

1872 [1402], Konstanty Małkowski, editor, Przegląd najdawniejszych pomników języka polskiego, page 118:

A ow, ktory by byl blyzszy kv dzedzynye..., mylczy a rzeczy nye pocznye, tedy vstawiamy

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 24:

(attested in Lesser Poland) remote object terminer; that


ustawa

Polish: ustawa

Silesian: ustawa

Inherited from Proto-Slavic *ustava. By surface analysis, deverbal from ustawić. First attested in the 15th century.

surf

Kto syą vkorzy, yvsz gest rozgrzeszon, ale to podlug boga, ale nye vstawy czyrekwie swiątey

(law, attested in Lesser Poland) ordinance, legal provision, legal principle, statute


pojęcie

Polish: pojęcie

Silesian: pojyńcie

From pojąć + -ęcie. First attested in 1448–1450.

Vstawyamy, aby oczecz... asz do smyerczy swey w gymyenyv swem... ma panowacz... dawszy ... synom... cząscz maczerzystą, yasz po maczerzy gych dla poyącza (ratione nuptiarum) podzwygnąl y wsząl

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 76:

(attested in Masovia) verbal noun of pojąć (“to take as a wife”)


kółko

Polish: kółko

Silesian: kōłko

From koło + -ko. First attested in the 15th century.

Kolko circulus

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 68:

Lista […] sine r est res sperica vlg. kolko eciam dicitur porcio panis

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 136v:

(attested in Pomerania, Greater Poland) diminutive of koło (“circle; round object”)

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland

Pro kolka ad taczek decem grossos

1892 [1493], Adolf Warschauer, editor, Sonder-Veröffentlichungen der historischen Gesellschaft für die Provinz Posen, volume I, Poznań, page 351:

(attested in Greater Poland) diminutive of koło (“wheel”)


drużyna

Polish: drużyna

Silesian: drużyna

Inherited from Proto-Slavic *družina. By surface analysis, drug + -yna. First attested in the 15th century.

O Jeruzalem! Jeruzalem! I s Brzesczym, by tho vyedzalo, they by dobrey druzyny plakalo y sylnye zalovalo

1860 [1454], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume II, Biblioteka Warszawska, page 559:

(collective) fellowship (group of companions)

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

S drusynąmy cum sodalibus

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 33:


iny

⇒ Polish: inny

⇒ Silesian: inkszy

Inherited from Proto-Slavic *jь̀nъ. First attested in 1391.

different, another, other (not the same)

another (one more/further, in addition to a former number)


beczułka

Polish: beczułka

Silesian: beczkōłka

From beczka + -ułka. First attested in 1494.

Item machinarum pulveres in duobus vasis al. w *byrzuyevyczach per medium noviter recepti et unum vas plenum al. beczulka

1902 [1494], Konstanty Górski, editor, Historia artylerii polskiej, page 218:


radny

Polish: radny

Silesian: radny

From rada + -ny. First attested in 1448.

Dobre y radne (bonum et consultum) szą wydzy, aby sądza y pothsądek na malich rokoch, kedy mogą, szedzely, yako w Wyelkey Polszcze gest obyklo

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 78:


istota

desctree

Polish: istota
→ Old Ruthenian: истота (istota)

Silesian: istota

Inherited from Proto-Slavic *jьstota. By surface analysis, isty + -ota. First attested in c. 1450.

Gystoti experimentum

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 570:

(law) confirmation (certifying, stating, strengthening a legal act, submitting a declaration, certifying activity)

Pecunie sibi debuntur, ostendat aliquod jus al. *gistota[thy], quam super eandem domum habet

1856-1870 [1466], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3839:


czczy

Polish: czczy
→ Belarusian: тшчы (tščy)

/t͡ʃʲt͡ʃʲɨː/

Sylni plomieyn ziui szia iako tscza skorupa, przedlubana skorupa vivax flamma viget ceu caua testula

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 305:

Spowyadaycze sze gospodnu, myloszerdza yego, a dzywy yego synom lyudzkym. Bo nasyczyl duszę czczø (quia satiavit animam inanem) y duszę lacznø naszyczyl dobra

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 106, 9:

(attested in Greater Poland) worthless, vain


obiecadło

Polish: abecadło
→ Kashubian: abecadło
→ Old Ruthenian: а҆беца́дло (a҆becádlo)
Ukrainian: абеца́дло (abecádlo) (dialectal)

Silesian: abecadło

Borrowed from Middle High German abcede, from a b c + -dło. First attested in c. 1440.

Ktho chce pissac doskonale gøzik polski i tesz prave, umey obecado moye

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 412:

Abecedarium ein a b c oder silbe obyecządlo

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 1v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) alphabet


okręt

Polish: okręt

Silesian: ôkrynt

Inherited from Proto-Slavic *o(b)krǫtъ with a semantic shift of weaved object > weaved vessel > vessel > ship. First attested in c. 1500.

Okrąth scapha

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 355:


urępny

Vrøpny wiobraszenym nad sini ludzske (speciosus forma prae filiis hominum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 44, 3:

(of a king, attested in Lesser Poland) handsome, beautiful


baszta

Polish: baszta
→ Kashubian: baszta

Borrowed from Old Czech bašta. First attested in 1448.

Incipiendo a ponte et ad baschty kmethones de Possada XXVI ulnas debent reformare

1868 [1448], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 335:

Presidium id est auxilium vel defensio hillf oder beschirmung bąschtą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 105v:

Propugnaculum eyn ercker vel res cum qua pugnatur baschtą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 108r:

(attested in Greater Poland) wall tower, fortified tower (defensive tower)


przekładać

Polish: przekładać

Silesian: przekłŏdać

From prze- + kładać. First attested in the fifteenth century.

Diem, quem debuerunt habere feria secunda post Conversionem sancti Pauli, eundem... ad predictam feriam quintam proximam post Purificacionem Marie transponimus et transferimus al. przekladamy y pokladamy

1934 [1460], Leon Białkowski, editor, Lubelska księga podkomorska piętnastego wieku. Liber succamerarii terrae Lublinensis saeculi XV, Lublin, page 88:

(attested in Lesser Poland) to postpone, to reschedule for later

Gynschego nycz myloszczy Chrystvszevey nye przeklądącz (praeponere)

1880-1894 [End of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 143:

to put before, to deem more valuable; to prefer, to place above

Iże... mocni szukali duszę moję i nie przekładali Boga przed oczyma swojima (non proposuerunt deum ante conspectum suum Psal 53, 5)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 2b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to behold

Fili, ne adicias, przecladay, peccatum super peccatum

1965 [1456], Mikołaj z Pawłowic, edited by Henryk Kowalewicz, Średniowieczne zabytki języka polskiego w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Polskie glosy i zapiski z rękopisów 1728, 1732, 1752, Zeszyty Naukowe UAM, Greater Poland, page 116:


spowiadać

zlw-opl-verb

spowiadać impf (perfective spowiedzieć or wyspowiadać)

spowiedzieć (perfective)
wyspowiadać (perfective)

Polish: spowiadać

From s- + powiadać. First attested in the end of the 14th century.

Day slawø panv bogv israhelskyemv a spowyaday syø (confitere)

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 19,7:

Spowadacz se bødø (confitebor) gospodnu podlug prawdi iego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 7, 18:

(transitive or reflexive with się, attested in Lesser Poland) to praise; to spread good word about someone; to make famous

Iacoszm panø kaliszkø spowedal i bozim czalem oprawil

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 423, Poznań:

(Christianity, attested in Greater Poland) to shrive (to hear a confession)

Yacosm byl nemoczen Welą (leg. w Wielą) Nedzela prawą nemoczą hy spowadalem za

1959 [1426], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1222, Poznań:

Nechacz szø ten tho lud pred tobø spoueda a thy ge przesegnag

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 174b:

Bichom *szo nauczyly svich grzecof spouedacz a pokuthø sza ne strogicz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14a:

Szpowadami szø bogw naszemw milemw, yszeszmi szgrzeszili

End of the 14th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 1:

+obj

dat/:przed(ins)<to/in whom> + gen/:z(gen)<about what>

przed (+ instrumental) ‘to/in whom’ along with genitive z (+ genitive) ‘about what’

(reflexive with się, Christianity, attested in Greater Poland, Lesser Poland) to confess, to shrive (to disclose sins) [with dative or przed (+ instrumental) ‘to/in whom’, along with genitive or z (+ genitive) ‘about what’]


-ów

Polish: -ów


-stwo

Polish: -stwo

Silesian: -stwo


gospodarstwo

Polish: gospodarstwo

Silesian: gospodarstwo

From gospodarz + -stwo. First attested in the middle of the 15th century. Compare Old Czech hospodárstvo and Old Slovak hospodárstvo.

etydate

Przes gospodarstwo onego xanschtwa (per ducem illus ducatus)... ku placzenyv tich tho vyn ma bicz przipandzon

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 113:

(attested in Masovia) authority, rule, government

Potrzebnosczam swyątych ludzy vczęstuyącz, gospodarstw przygemnoscz neschączy częstho (necessitatibus sanctorum communicantes, hospitalitatem sectantes Rom 12, 13)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume 1, page 58:


rozgrzeszyć

zlw-opl-verb

rozgrzeszyć pf (imperfective rozdrzeszać)

Polish: rozgrzeszyć

Silesian: rozgrzyszyć

/rɔzɡr̝ɛʃʲɨt͡ɕ/

/rɔzɡr̝ɛʃʲɨt͡ɕ/

From roz- + Proto-Slavic *rěšiti. Calque of Latin absolvō. Compare Old Czech rozhřěšiti. The inserted -g- is from influence of grzech due to its religious connotation.

Paklibi tego tho zyemyanyna poswyatczenye istne nye bilobi, tegdi kmyecz od vgabanya... ma bicz rosdrzeschon (absolvatur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 101:

Prossø tworcza wssemoganczego... y czebe, occze duchowni, bi me raczil rosdressic mich wsech grzechow

c. 1415, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 2:

(Christianity, attested in Masovia) to absolve (to pardon sins)

Rozdrzesz (praecipita), gospodne, rozdzel iøziki gich, bo iesm widzal lichotø... w mescze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 9:


będący

/bæ̃dɑ̃t͡sɨː/

/bæ̃dɑ̃t͡sɨ/

Inherited from Proto-Slavic *bǫdǫťь. By surface analysis, być (future tense będę) + -ący. First attested in the 14th century.

surf

Na bødøce dobro ne glødaiø

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 16:

Zbaw naas... panye od wszech zlosczy minølych, *nynøssych y poteem bąndąnczych

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 63:

(attested in Lesser Poland) future (that what will happen)


będący

/bæ̃dɑ̃t͡sɨː/

/bæ̃dɑ̃t͡sɨ/

Powyecz k nim y bødøcim gich

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 3:

Pothim bød[z]øczym posteri

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 495:

(nominalized, in the plural, attested in Greater Poland, Masovia) one's descendants


będący

Polish: będący

Silesian: bydōncy

/bæ̃dɑ̃t͡sɨː/

/bæ̃dɑ̃t͡sɨ/


obora

Polish: obora
→ Low Prussian: Oborre

Silesian: ôbora

Inherited from Proto-Slavic *obòra (“enclosure”).

inh+

Jacom ya nye wiwarl bidla s Barnathowi obori

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2879, Warsaw:

(attested in Masovia) animal enclosure (fenced area (with or without a building) where pets are kept)

Pacosz yanl panoszø mego y sz konem... y kon do kxanszey obory dal

1879 [1416], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 88:

(attested in Masovia) breeding-ground (land estate belonging to a lord, where cattle and horses were bred and seized movable property, cattle, etc. were kept)


ortel

Borrowed from Middle High German urteil. First attested in the 15th century.

Przeczywo themv ortelowy rzekl Andrzey takymy szlowy

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, pages 42, 2:

Chczą prawy nalescz y proszą lawycze, abysz mogl lepszy ortel wyrzecz

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, pages 32, 3:

Per Asswerum regem Christum debemus int[e]lligere, qui sentenciam, ortel,*ossodzene, mortis eterne prolaturus est in die iudicii

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 67v:

(law, attested in Silesia) judgment, sentence, especially a legal admonition


siedm

Polish: siedem

Silesian: siedym

Inherited from Proto-Slavic *sedmь. First attested in the 14th century.


przemówienie

Polish: przemówienie

/pr̝ɛmɔːvjɛɲɛː/

From przemówić + -enie. First attested in c. 1415.

Ja gresni czlowek *kaio se... grzechow, czom se gich dopusczil... przemowenym

Przemowyenye propiciaciones (consurget rex impudens facie et intelligens propositiones Dan 8, 23)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 109:


stanowisko

Polish: stanowisko

From stanowić + -isko. First attested in the fifteenth century.

Thabernaculum vlg. *stamowisko

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 355:


wymawiać

Polish: wymawiać

From wy- + mawiać. First attested in 1403.

Gdy szye maya poyacz, tedy yey... przed dobrymy ludzmy wyano daye, wymawyayacz, czo ona ma myecz po yego szmyerczy

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 115:

(attested in Greater Poland) to express verbally

Kedy pan Poznansky zastawyal Strycowo... panu Januszewy..., tedy ne wymawal, aby ktory kmecz myal wolą, ale ge sastawil ze wsytkim prawem

1967 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 866, Kościan:

Vymavyayacz prąvo gynne salvo iure alieno ca

1908 [-], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 125:

(attested in Greater Poland) to exclude from an agreement

Ktho szye wymawya *vupyczya (qui se ebrium verbis excusat), then szye szam szhoczy (leg. soczy 'obwinia')

1874-1891 [Fifteeneth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLV:

Nye yesthly kthori czlowyek... dokonan, aby byl wyleganyecz, czosz gemv tho wymawyano (vituperat aliquis... ipsius nationem), poko byl zyw

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 30, 1:

Ysz Bodzata ne vimaval[al] na Jaszcu dw (leg. dwu) czasczu Syrnik ot mnichow viprawicz

1981 [1403], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V, A. Roty gnieźnieńskie, s. 76-274, number 103, Gniezno:

(attested in Greater Poland) to give or get a promise


wymówić

Polish: wymówić

Silesian: wymōwić

From wy- + mówić. First attested in 1401.

Thy szlowa, kthorem wymowyl, wzyalem ye szwyathey (leg. z świętej) ewangelyyey

1876-1929 [c. 1500], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume X, page 391:

Iaco kedi Jandrzich przedal Ozepowi dzedzinø a ne wimowil parow, czso ge Ozep oszal w osziminach

1959 [1401], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 516, Poznań:

Acz sobie wymowy (Sul 32: gdi... wymową przilozy) ktorą przyczyną (si condicionem creditor apposuerit) przy zastawie malego abo wielikyego gymyenya

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 20:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) to exclude from an agreement

Myey mye wymowyona v Krystha, szyna thwego, bo szye barso yego gnyew (leg. gniewu) boya

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 176:

Acz przezpravnye szye zazzemy na thego czlovyeka a nye bądzyely nyektora nyepravdzyva nad nym przyczyna, kto nass z tego grzecha vymovy?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 583:

Bo myly Cristus sylno laczno szye mogl vymovycz vschytkym tym pomovam

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 772:

+obj

z (+ genitive) ‘from what’; with dative ‘what’

to justify; to excuse [with z (+ genitive) ‘from what’; or with dative ‘what’]

Ten, czo ge (sc. jimienie) kupyl, mvszylby mv go stapycz (leg. zstępić) za wymowyone pyenadze

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 81, 3:

Exprobrare nalayacz, zeszromoczycz, vymovycz

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 126:

(attested in Greater Poland) to reproach; to upbraid


przypuszczać

zlw-opl-verb

przypuszczać impf (perfective przypuścić)

Polish: przypuszczać

Silesian: przipuszczać

From przy- + puszczać. First attested in 1470.

Martinus Clementem fratrem suum admittit al. przypuscza perpetue tenere medietatem sui molendini

1868 [1470], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 337:


karczma

Iaco Woyass cupil v podsanthka cu soltisstw dwa srzeba i kwartø, i dwa ogrodi, i kaczmø

1888 [1391], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 64:

(attested in Greater Poland) inn, tavern


rodzić

Polish: rodzić

Etymology tree
Proto-Balto-Slavic *rádīˀtei
Proto-Slavic *rodìti
Old Polish rodzić
Inherited from Proto-Slavic *rodìti. First attested in the 14th century.

etymon

Taakesz malzenstwo rodzy dzewycze, a teesz malzenstwo skazy dzewicze

1873, Zygmunt Gloger, editor, Ułamek starożytnego kazania o małżeństwie:

Svøty Gan gestcy szø on bil rodzon[y]m szynem panne Marie vcinil

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 181a:

Gdisz rane owce poczynali kotni bicz, tedi Iacob kladl prøczye w zlobi przed oczy owczam, abi wzglødayøcz na to prøczye poczynali rodzycz plod

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 30, 41:

(attested in Lesser Poland) to give birth, to bear (to produce a child, offspring)

Pozegnanye obdzerszisz, abi sinowye, gysz od was poydø, rodzily syø zdrowy

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 21:

Wszitko, czosz syø rodzi, da wam pokarm

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 7:

(reflexive with się) to be born (of a child, to be brought into the world)

Jsze Wischota... ne vrabyl czterdzeysczy dambow szolacz rodzaczich

1959 [1437], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1484, Poznań:

Bocz vam povyedam, yzecz nye bądą pycz s tego rodzaya maczycznego, czvsch tego vyna, ktore szye rodzy z maczycze

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 530:

Przekløta szemya w twem vczynyenyu, ... tarnye a glog bødze rodzycz

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 18:

Okolo wszytkyey szemye Eyulat, tu gdzesz szø zloto rodzy

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 11:

[G]lans […] fructus est cuiusdam arboris... Inde glandifera dabye czo rodzy

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 95vb:

(attested in Greater Poland) to bring forth; to bear fruit (to cause or be productive)

Geno dobre drugye rodzi, yaco y grzech geden w drugy wwodzi

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 239:

Item Maria dicitur, quia stella maris, quia vita ista superfluit popliva, aby sza rodzyly nasze wczy[n]ky kv sbawyenyw

1902-2024 [XV med.], Pamiętnik Literacki, volume XXVIII, page 308:

Zyw bil Sale trzysta a trzi lata a rodzyl syni y dzewky

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 15:


apostoł

zlw-opl-noun

apostoł m pers (related adjective apostolski or apostołów)

apostolski (adjective)
apostołów (adjective)

Polish: apostoł

Silesian: apostōł

Borrowed from Old Czech apoštol. First attested in the first half of the 15th century.

etydate

Yaco mowy s[więty] P[aweł] apostol

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 234:

Na swyantho swyanthego Iacuba apostola

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 91:

Patrz na Pyotra apostola

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 241:

Tako ta ista dwa apostoły... naleźli wszytko (hi duo discipuli... cuncta reppererunt)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 527:

Xpt mily o dwcz on apostolu movy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 177b:

Svączy appostoli szøcz oni tho byly czynily

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172b:

Pamyøcz czczącz... blogoslawyonych apostolow (memoriam venerantes... beatorum apostolorum)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 53:

Panye..., yenszesz rzekl apostolom twim: Pokoy moy davam vam (domine..., qui dixisti apostolis tuis: Pacem do vobis)

1456, Kanon mszy św., Canon missae., volume VI, Sandomierz, page 263:

Xt mily gest on swe swøthe appostoli... nauczal byl

Blogoslawieny apostolowie, Simunye y Tadeussv

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 51b:

Towariszstwo dacz raczy ss twoymy swątimi apostoli y mączenniky (cum tuis sanctis apostolis et martyribus)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 62:

O apostoloch

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 120 arg:

(Christianity, attested in Masovia, Lesser Poland, Greater Poland) Apostle

attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland; attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland


występować

Polish: występować

Silesian: wystympować

From występić + -ować. First attested in 1425. Compare Old Czech vystupovati and Old Slovak vystupovať.

Ize braczya nye mayą... *vystopovaczi zs tego braczthva, alye w nyem mayą thrvaczi (de non recedendo ab hac fraternitate)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 708:

(attested in Lesser Poland) to break off ties with something, to leave a community


kłoda

Polish: kłoda

Inherited from Proto-Slavic *kòlda. Doublet of kłada, a borrowed form.

Quod in meo est predictus riuulus Vodinka et tenco vlg. po *szosnowo klodø

1879 [1409], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 341:

Ot klodi ante portam Vroniczensem

1892 [1496], Adolf Warschauer, editor, Sonder-Veröffentlichungen der historischen Gesellschaft für die Provinz Posen, volume I, Poznań, page 421:

(attested in Masovia, Greater Poland) log (trunk of a tree cleared of branches)

Dobeslaw ne gimowal samoszost Staszka ani go do clodi powodzil

1887, 1889 [1396], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 498, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Abi gy wsadzil w klodø a w cyemnyczø (ut mittas eum in nervum et in carcerem)

1930 [c. 1455], “Jer”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 26:

(attested in Greater Poland) stocks, fetters (chains with holes for closing a prisoner's legs)

Meysuna... obligavit [se] solvere septem tunnas kloth vlg. de cimento

1920 [1426], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 2015, Zakroczym:

Receptis... octo vasis vlg. clody mellis

1912-1930 [1429], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume VI, page 13:

Yacom ya ne wszanl clody manka

1920 [1405], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 490, Płońsk:

Gwalth[em nie wziął] ossmyh kloth soly (VIII tunnarum salis)

1950 [1473], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1423, Warsaw:

Wanczenecz wszal Marczinoui scztirzi clody sledzi przes praua

1959 [1388], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 42, Poznań:

(attested in Masovia, Greater Poland) hollowed trunk (type of barrel; measure of fluids, grain, salt and fish)

Volumus eciam, quod nullus ipsum abbatem et fratres in venacione, que kloda vlg. dicitur, impedire presumat

1853 [1324], Antoni Muczkowski, Leon Ryszczewski, editors, Codex diplomaticus Poloniae [Diplomatic code of Poland], volume I, page 188:

Volumus eciam, quod nullus ipsum abbatem et fratres in venacione, que kłoda vlg. dicitur, impedire presumat


-acz

Polish: -acz


wzgląd

Polish: wzgląd

Silesian: wzglōnd

Inherited from Proto-Slavic *vъzględъ. By surface analysis, deverbal from względać. First attested in the 15th century.

surf

Sedile sibi constituebat (sc. angelus) ibi, formaque fulgurei terroris, gl. aspectus fulminee horribilitatis wszgląth straszlyvego lyskanya, erat faciei

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 25:

(attested in Sieradz-Łęczyca) appearance, look, form

Cum fame tue titulos deflorando de te perversorum oblatrat detractio, vite tue tibi propone speculum, wszgląd, et mentem tuam interroga

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 11:

(attested in Sieradz-Łęczyca) image, likeness

Nyechay bandzye wzglad moy na czyą, pana mego, yako wyernoscz y pylnoscz szlugy kozdego (Psal 122, 2)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 91b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) regard, view (way of interacting or relating to someone, way of looking)

Myecz wsglad respicere

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 127:

Respicere id est iterum videre ansehen myecz wsglad

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 115v:

(attested in Greater Poland) regard (keeping someone in mind)

Od nepodobnego wszgląda ab illicitis visionibus

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 571:

Collegit (sc. pictor) septem virgines formosas in exemplar na wszglądi

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 139:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) model, example