kromie

Locative singular of krom, from Proto-Slavic *kromъ.

Cso nam pres togo nemochnego na lozcu lezøcego znamona? Zauerne nics ynego crome cloueca gresnego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 34:

Zele zelone wszitkocz dawam kromye tego, abiszczye myøsa (excepto quod carnem) ze krwyø nye gedli

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 4:

(attested in Lesser Poland) except, apart from, but [with genitive]

Iøsz alesz wszelky s pelna... zachowa, krome wøtpena (absque dubio) na w[ie]ky zghyne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 2:

(attested in Lesser Poland) without [with genitive]

Przechna ma swe ossobne dzedziczstwo w Szekirkach, cromye Potrka yest geg prawe dzi[e]dzistwo

1959 [1408], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 642, Poznań:

(attested in Greater Poland) besides, beyond, other than [with genitive]


jęciec

/jæ̃t͡ɕɛt͡s/

/jæ̃t͡ɕɛt͡s/


kłodnik

kłodnik m animacy unattested (canonical)

From kłoda + -nik. Cognate with Russian коло́дник (kolódnik).

Omnes homines, manentes in villis episcopi Vratislaviensis..., erunt inmunes et liberi ab omni povoz et podvoda, sed prevod ducent militare et tantummodo in hiis rebus, ferinis carnibus et piscibus, ... et militem captivum, qui dicitur clodnik

1832 [1261], Gustav Adolf Tzschoppe and Gustav Adolf Stenzel, editors, Urkundensammlung zur Geschichte des Ursprungs der Städte und der Einführung und Verbreitung deutscher Kolonisten und Rechte in Schlesien und der Ober Lausitz [Collection of documents on the history of the origin of cities and the introduction and spread of German colonists and rights in Silesia and Upper Lusatia], Silesia, page 347:

Gresnik u greseh zapecclony jesc iaco klodnik u cemnicy scouany

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page bv 4:


plenić

Borrowed from Old Czech pleniti. First attested in the 15th century.

Odwroczyl yes nas opak po naszych nyeprzyaczyelyech, a czo nyenasrzely nas, plenyly sobye

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 43:

(attested in Greater Poland) to loot, to pillage, to capture, to take prisoner


mudzić

Cur pede sopito, gl. prigo pede lenyvą nogą, lenyvim stąpanym, cursum, gl. byeg, tempusque moraris, gl. tardis mudzysz?

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 14:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to linger, to loiter, to procrastinate, to be late


rozdrzeszyć

/rɔzdr̝ɛːʃʲɨt͡ɕ/


staciwa

Polish: staciwa (obsolete)

Perticam fullonis nawoy al. staczywe tkaczskø

1874-1891 [XV century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Zakroczym, page 375:


obrzym

Polish: olbrzym

Iako obrzymowye (gigantes) domnymani sø bili, aby byli rowni synom Enachovim

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 11:

Adducit in exemplum elephantem, obrzim, qui vnicum puerum tamen habet et hoc in centum annis, quem cum magna astucia parturit

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 62:

(attested in Pomerania, Greater Poland) giant (person, or rarely an animal, of very large proportions)

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland


plęsać

Polish: pląsać

Pląsszącz plaudendo

1874-1891 [1448], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Częstochowa, page 352:

(attested in Silesia) to clap (to tap one's hands together)

Factum est, ut audiuit salutationem Marie, exultauit, pløsalo, infans (Luc 1, 41)

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 60:

(attested in Pomerania, Greater Poland) to bounce

*Plaszancz tripudiare

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 495:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to dance

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


juniec

Inherited from Proto-Slavic *junь̀cь. First attested in the 14th century.

O ctorego iuncza Staszek na mø zalowal, tegom ya ne uszczwal

1920 [1462], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1949, Zakroczym:

Ogarnøli me czeløt wele y iunczowe tlusci osedli me (tauri pingues obsederunt me)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 12:


skiwnąć

Annuerunt stuknąly, skywnąly (annuerunt sociis, qui erant in alia navi, ut venirent Luc 5, 7)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 123:


braciec

braciec m animacy unattested (canonical)

Inherited from Proto-Slavic *bràtьcь. By surface analysis, brat + ec. First attested in the end of the 15th century.

etydate

Nye zabyay braczcza svądv

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 8:


kinąć

Polish: (obsolete) kinąć

Csom vczinil Chrczonowi, tom vczinil za yego poczøtkem, kedi na mø toporem kinøl

1920 [1402], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 234, Płońsk:

(attested in Masovia) to fling, to throw


piaseczny

Polish: piaseczny

Inherited from Proto-Slavic *pě̄sъ̀čьnъ. By surface analysis, piasek + ny.

Dominus archiepiscopus eisdem fratribus... de quodam angulo prefati lacus a vado dicto paseczni brod directe ad partem hereditatum eorum protenso cessit bona fide

1877-1999 [1371], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume III, Greater Poland, page 360:

Ktorzis to roswodnyenye morskye iako mleko saacz bødø y skarby skrite pyaseczne (thesauros absconditos arenarum)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 33, 19:


świrbieć

Polish: świerzbić

Nye bądze szwyrbyalo any bądze dropano tunc gaudes defricacione

1915 [XV med.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 523:


jakże

Polish: jakże

From jak + -że. First attested in c. 1455.

Wrog møzoboystwa vinyen bødze, przirodzoni zabitego natichmyast, jakze by nalasl, zadavi gy

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 35, 21:


aksamitny

Polish: aksamitny

Silesian: aksamitny

From jaksamit + -ny. First attested in 1493.

Item czepyecz axamythny zyelony

1885-2024 [1493], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 664:


składny

Polish: składny

From skład + -ny. First attested before 1500.

Composito skladanim (war. kal.: skladanym posczim) aut zamislonim (ambulabant, sc. filiae Sion, pedibus suis et compositio gradu incedebant Is 3, 16)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 88:


alabastrowy

Polish: alabastrowy

From alabastyr + -owy. First attested in 1471.

Slogyek alabastrovy alabastrum (venit mulier habens alabastrum unguenti Mar 14, 3)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 121:

(relational) alabaster (made of alabaster)


alboż

Polish: alboż

From albo + -ż. First attested in the 14th century.

Aza na weky gnewacz se bødzesz nam? albosz rozczøgnesz gnew twoy (aut extendes iram tuam) od pocolena w pocolene?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 84, 5:

Aza spowadacz se bødze tobe proch, albosz ziawy prawdø twoiø (numquid confitebitur... aut annuntiabit)?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 29, 12:

Czemu Pilat nie doczekał odpowiedzenia..., co by prawda była. Pirwe przeto, bo to pytanie potrzebowało ku naprawieniu dobrego czasu...; alboż tak możem rzec, iże tego dla bog tego nie przepuścił, ... bo nieprzyjaciel prawdy nie był dostojen słyszeć

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 787:

Alboz, podlug svyątego Avgustyna, czemv by szye svadzyly, to yest nam na znamye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 557:

Alboz takoz, yze snadz dom Cayphaszov byl vyelyky, yze mogl krola schovacz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 704:

Albosz dobrze yemv by bylo, by szye byl nye narodzyl, podlug pospolney przemovy: lyepyey by nye bycz, nyzlyby slye bycz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 547:

Zzali martwim bødzesz czinicz dziwi, albosz lekarze wzkrzeszø?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 87, 11:

Albosz yest yedno slovo, ktore yest rzekl svyąthy Llucasz zydowszky deutroprokoran, a ny laczynsky vtore pyrwe secundo primo

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 324:

(emphatic, attested in Lesser Poland) or


łusk

Lusk canderes

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 949:

Llusk arunca

1900 [ca 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4143:


ścierw

Polish: ścierw (obsolete)

Ktos bi syø dotknøl scirzwv (cadaver) czlowyeczego..., nyecist bødze

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 11:

Hoc wlpes nimirum coram querente cibum carnis, gl. cadaveris sczyrwu, tam avide arte picta et wlpiam fraudem subdola se ingessit

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 279:


alkierz

alkierz m animacy unattested (canonical)

Polish: alkier

Silesian: alkiyrz

Borrowed from Old Czech alkeř, arkeř. First attested in 1426.

Item tecturam faciat in modum crinalis, in vulgari crancz, et hoc idem tegat... simul cum propugnaculis et in eisdem propugnaculis erectis in vulgari alkerz

1874 [1426], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 991:

Ganek, halkerz pinnaculum templi (statuit eum super pinnaculum templi Mat 4, 5).

1876-1929 [c. 1500], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume X, Trzemeszno, page 383:

(architecture, attested in Greater Poland) bower, deambulatory


zażec

Ach, myly lvdze, zazyce my ale svecze!

1949, “Skarga umierającego. Woronczak Jerzy, Skarga umierającego. Ze studiów nad rękopisem nr 2 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu”, in Bolesław Erzepki, editor, Sobótk, page 64:

Ach, kind people, at least light me a candle!

Przespey modlytwa moya przed oczyma twogyma yako zaszono (sicut incensum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 140, 2:

(attested in Lesser Poland) to light, to ignite (to cause to burn, e.g. a candle)

Ognyem twego ducha szwyantego zazzy, boze, szercze moye y me wschytko pomyszlyenye

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 97:

(figuratively) to light, to ignite (to evoke passion)

Wsczedl iest dym w gnewe iego a ogen od oblicza iego zaszegl se iest (exarsit)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 10:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland) to catch fire

Zkusi me, gospodne, y pokusy me, zaszszy pocrøtky moie (ure renes meos) y sercze moie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 25, 2:

(attested in Lesser Poland) to heat up, to inflame, to enliven, to excite

Iaco Cracowczini *dzedzi szaszgli Gregorii pirum

1897 [1408], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 1367, Łęczyca Land:

Zaszgli sø ognem (incenderunt igni) swøtoscz twoiø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 73, 8:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Lesser Poland) to set fire to, to start a fire, to burn down (to cause to burn; to destroy by burning)

Wydzøc Zamri, ysze myasto bødze dobito, szedw na syen y zaszegl syø z domem krolyowim (succendit se cum domo regia)

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 18:

Slowa bosza zaszgla gy (inflammavit eum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 19:

(attested in Lesser Poland) to evoke some emotion

Sgrzalo se sercze moie we mne a w mislenu moiem zaszsze se (exardescet) ogen

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 38, 4:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland) to light up, to wake up

Acz przezpravnye szye zazzemy na thego czlovyeka,... kto nass s tego grzecha vymovy?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 583:

(reflexive with się) to get angry at someone [with na (+ accusative) ‘at whom’]

Mox illa, gl. sc. aquila, dileccione sapiencie inflamata, gl. succensa zazegwszi schya, petiuit a sole, vt quid ea, gl. sapiencia, esset, luce diffinicionis ostenderetur

(reflexive with się) to get excited about something

Zazegl sze exarsit

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 359:

(reflexive with się) Further details are uncertain. Possibilities include:


snębić

Abichom nye dawaly dzewek swich lyvdu zemskemv any gich dzewek snøbycz za nasze sini (ut... filias eorum non acciperemus filiis nostris)

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 30:

to marry off (to give away as a husband)


postrzeć

From po- + Proto-Slavic *stérti, from Proto-Indo-European *sterh₃-.

A on vzryavschy y y dal yemv chvalą, y postarl yemv rącznyk, ktor[z]y dzyerzal v rącze, y rzekl yemv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 752:

In regione vmbre mortis hoc totus mundus tuis gen[u]ibus prouolutus, post[r]arty, expectat

1965 [1456], Mikołaj z Pawłowic, edited by Henryk Kowalewicz, Średniowieczne zabytki języka polskiego w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Polskie glosy i zapiski z rękopisów 1728, 1732, 1752, Zeszyty Naukowe UAM, Greater Poland, page 100:

(transitive, attested in Greater Poland) to spread (to stretch out, open out (a material etc.) so that it more fully covers a given area of space)


babina

Polish: babina

Inherited from Proto-Slavic *babina. By surface analysis, baba + -ina. First attested in 1399.

Post ipsius Martini attave, sc. babine mortem

1887, 1889 [1399], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 2337, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

(attested in Greater Poland) grandma (parent's mother)

Nobilis Elisabeth... vendidit suam porcionem in Sarnky tam matris sue et awe al. babyna pro viginti marcis

1868 [1472], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 348:


antyfona

Polish: antyfona

Learned borrowing from Latin antiphōna. First attested in c. 1475.

Antifona: Wizwol, Panie, dusze gich od wszelkiego zawøzu grzechow

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 19v:

Antifona na magnificat: O blogoslawyona... Anna szwyatha... Magnificat: Wyelby dusza moia pana

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 95b:

Tu za vmarle tako se modl. Y takoz po komplecze antifona

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 18a:

(Christianity, attested in Lesser Poland, Greater Poland) antiphon (devotional piece of music or prayer)


apostolski

Polish: apostolski

Silesian: apostolski

From apostoł + -ski. First attested in 1420.

Przyszedł... Jesus... ku świętemu Piotru, nie poślad ale naprzod, bo jest on głowa apostolska

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 536:

Pospolu sz... wschithkym wlyczayøczym szø w vyarø krzesczygenskø wyerne y tesch krzesczyenszkey y apostolszkey vyary czczøczym (cum... catholicae et apostolicae fidei cultoribus)

1426, Kanon mszy św., Canon missae., volume IV, page 314:

Podlug rady pobozne apostola Pyotra *svyątheko, xyązączya apostolzskyego (iuxta beati Petri, apostolorum principis salubre consilium)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 710:

Była uzdrowiona na prośbę apostolską (ad petitionem discipulorum)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 288:

Szwyatha Maria, szkarbye apostolsky

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 35:

O apostolskey zgodzye

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 132 arg:

(relational, Christianity, attested in Lesser Poland, Greater Poland) apostolic (pertaining to apostles or their practice of teaching; pertaining to the apostles of early Christianity or their teachings)


jeś

Polish: -ś, -eś


arcybiskupi

Polish: arcybiskupi

From arcybiskup + -i. First attested in 1387.

Prope molendinum nostrum (sc. archiepiscopi Bodzanthae), dictum vlg. arczibiskupi mlyn

1877-1999 [1387], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume VI, Greater Poland, page 346:

(relational, Christianity, attested in Greater Poland) archbishop's


miązdra

Polish: miazdra

Seszlo byelmo z gego oczu, iako myøzdra z byalku iagecznego (quasi membrana ovi)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 14:


atłasowy

Polish: atłasowy

Silesian: hatłasowy

From atłas + -owy. First attested in 1466.

Ornatus... cum cruce athlaszowy

1878-1889 [Middle of the 15th century], Archiwum Komisji Historycznej, volume V, Przemyśl, page 428:

(relational, attested in Lesser Poland) satin


siedlić

Polish: siedlić (obsolete)

Jacom ya wstal oth Jana o tha krzywda, yze ma na Godi nye szedlyl

1879 [1433], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page LXXXI:

(attested in Masovia) to settle (to move (people) to (a land or territory), so as to colonize it; to cause (people) to take residence in (a place))


zuć

⇒ Polish: zzuć

Przistøpiwszi zona k nyemv przed starsimi zvge (tollet) boti z gego nog y plvnye w oblicze gego, rzekøøcz: Tak syø stanye czlowyekv, ktori nye vdzala domv brata swego, y bødze slynøcz ymyø gego dom zvtego (domus discalceati)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 9.10:

Tedi vozni s opolim mal iest idz strugø i posz[e]dl zuf szø possrod strugi z opolim

1959 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 396, Poznań:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to unshoe oneself


azali

Univerbation of aza + li. First attested in the 14th century.

Azaly chleb mosze dacz, albo gotowacz stol ludu swemu (numquid et panem poterit dare)?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 24:

Aszali thego dla ne podobno thobe szmilowacz szø nathwim szlugą?

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 82:

(attested in Lesser Poland) interrogative particle: introduces a yes-no question


azali

Polish: azali

Pytham na prawye, azaly my nye mamy... thego gymyenya dzyerzecz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 51:

(attested in Greater Poland) if, whether

Panno Maria, prosy syna th[w]ego..., azali wsdrowi nedostatky czala mogego

1881-1890 [15th century], Wojciech Kętrzyński, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Ossolińskich, number 372, Kopyłów:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Azaly donec (factique sunt termini Chanaan venientibus a Sidone Geraram usque Gazam, donec ingrediaris Sodomam et Gomorram Gen 10, 19)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 9:


kocieł

Polish: kocioł

Jaco mi Pyotrasz mial koczel f cz[t]irech nedzelach oprauicz

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 142, Poznań:

Item braseatorium al. browar cum vasis pro braxacione cervisie al. due kadzy, koryto, kossz pywny, kocziel

1895 [1494], “Opyś podiłśkych zamki 1494 r. [Description of the Podilśky Castles in 1494]”, in Mychajło Hruszewśkyj, editor, Zapysky Naukowoho Towarystwa im. Szewczenkat [Zapysky Scientific Society named after Shevchenko], volume 7, numbers 1-18, page 6:

Ku... gyeradzye... szlusza czynyone szlotho y szrebro..., panwye pywne... y gyeden *woszkowy koczyel (eyn waschkessil), ... y drugye thakye rzeczy, czo nyewyasthy pozywaya

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 69:


czarnobyl

czarnobyl m animacy unattested (canonical)

Inherited from Proto-Slavic *čьrnobylь. First attested in 1472.

Bilicza, *czrnobil* artemesia

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 389:

Artemisia vulgaris
Artemisia vulgaris#Translingual


babimór

babimór m animacy unattested (canonical)

Polish: babimór

From baba + -i- + mór. First attested in 1437.

Babimor spica gallica, spica celtica, cauda

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2805:

stag's-horn clubmoss
stag's-horn clubmoss

Lycopodium clavatum
Lycopodium clavatum#Translingual

stag's-horn clubmoss (Lycopodium clavatum)


bachmat

bachmat m animacy unattested (canonical)

Polish: bachmat

Borrowed from Middle Russian бахматъ, бахнатъ (baxmat, baxnat). First attested in 1500.

bor+

бахматъ, бахнатъ

Vasyl... prestitit equum... bachmath czysavy

1868 [1500], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 399:

Ubi canes servabantur bachmathi domini principis

1914 [1500], Adorján Divéky, editor, Zsigmond lengyel herczeg Budai számadásai (1500-1502, 1505), page 40:


przekażać

Alia festa non habetis, czo by vam przekazaly robocye

1880-1894 [End of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 148:

to hinder, to impede, to bother [with dative ‘what’]

Gdy yesm molwyl gym, przekazaly my (impugnabant me) za dar

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 119, 6:

(attested in Greater Poland) to oppose, to resist [with dative ‘whom’]

Dirimit, id est infringit przelamvge, przekasza

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 3:


wychód

Polish: wychód (regional)

Inherited from Proto-Slavic *vyxodъ. By surface analysis, deverbal from wychodzić.

surf

Na wychod spaciatum

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 346:

Vdzalal mur przed myastem... od vichodu broni ribney (ab introitu portae piscium)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 33, 14:

Qui sunt hy quinque porticus vychody vel vlyczky?

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, page 42:

Primo vadit (sc. cibus) ad stomachum et ibi digeritur, et sequestratur purum ab impuro, et quod impurum est, emittitur per secessum, gl. per exitum przez wychod

XV med., Józef Reczek, Zbigniew Wojas, Felicja Wysocka, Mariusz Leńczuk, Elżbieta Belcarzowa, editors, Glosy i drobne zabytki języka polskiego pominięte przez wydawcę w RXXIII 268-319. Uzupełnienie materiału z trzech rękopisów na podstawie nieopublikowanych odczytań z rękopisów wyrazów polskich wraz z kontekstami, Lviv, page 280:

(attested in Southern Borderlands) exit (place where one may leave)

Poloszyl (sc. gospodzin) rzeky w pvsczø a wscie albo a wychod wod (exitus aquarum) w chczene pycza

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 106, 33:

Usque ad fluvium Pilcza, in quo fluvio ad nos pertinente una cum lacubus circa ipsum fluvium iacentibus al. z wichodmi, liberam concedimus piscationem

1962-1975 [1345], Stanisław Kuraś, Irena Sułkowska-Kuraś, editors, Zbiór dokumentów małopolskich [A collection of documents from Lesser Poland], volume IV, Lesser Poland, page 84:

(attested in Lesser Poland) exit (place where something comes to the surface)

Bødzesz myecz vichod przed stani (locum extra castra)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 12:

bathroom; latrine (place where one leaves to relieve themself)

Nobilis Stanislaus... recognovit, quia hominem Cuszma de villa Cornycze... libere dimisit et exitum al. vychod recepit ad generosum Zaklika

1868 [1462], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 394:

(Ancient Rome, law) fee paid to a lord from whose village a peasant leaves by the lord in whose village the peasant settled


nakłaść

Polish: nakłaść

From na- + kłaść. First attested in the fifteenth century.

Tedi Yzay poiøw osla y nakladl nan pelno chleba (tulit itaque Isai asinum plenum panibus)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 20:


pełk

Inherited from Proto-Slavic *pъlkъ. Displaced by Polish połk (> półk > pułk), which is borrowed from Old Ruthenian полкъ (polk).


tesknić

Polish: tęsknić

Modliles się do boga oycza, od smętkvsz tesknyl sobie, as krwawi pot plynąl s cyebie

1921-2024 [c. 1500], Slavia Occidentalis, volume XII, page 161:

(reflexive with sobie) to be sad, to despair


bałwaństwo

Polish: bałwaństwo

From bałwan + -stwo. First attested in the 15th century.

Balwanstwo ydolatria

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 266:

Nye bądzmy balwanstw modlę dawayączy ne efficiamini ydolatre (neque idololatrae efficiamini I Cor 10, 7)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 104:

(religion, collective, attested in Southern Borderlands) idols, graven images


bałwański

Polish: bałwański

From bałwan + -ski. First attested in c. 1500.

Ci istni... przyjęli Mojżeszowy księgi..., wszakoż modł bałwańskich nie przestali (nec tamen cessabant ab ydolatria)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 245:

(relational, religion) idol, graven image


baraniec

zlw-opl-noun

baraniec m animacy unattested (related adjective barańczy)

baraniec m animacy unattested (canonical)
barańczy (adjective)

From baran + -iec. First attested in the 14th century. Compare Polish baraniec.

A ctuarte gy uidal suøti Jan pod obrazem barancha smernego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 18:

(attested in) diminutive of baran (“lamb”) (young sheep)


odewrzeć

Polish: odewrzeć (dialectal)

/ɔdɛvr̝ɛt͡ɕ/

/ɔdɛvr̝ɛt͡ɕ/

Myasta wasza... zawarta sø a nye, kto bi odwarl (non est, qui aperiat)

1930 [c. 1455], “Jer”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 13,19:

to open (to make the inside of something accessible or allow for passage by moving from a shut position)

Odewrzi, panye, oczy twoge (aperi, domine, oculos tuos) a wydz!

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 16:

to open (to spread; to expand into an open or loose position)

Sit... confessio... czysta, oth[w]arta (nuda), rostropna y dobrowolna

1876-1929 [15th century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XV, page 534:


barwica

Polish: barwica

From barwa + -ica. First attested in 1439.

Barwycza gracilla

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1203:

true forget-me-not, Myosotis scorpioides

Mathias... inculparat homines de Bukaczowcze pro furticinio videlicet equo, byszahi, in quibus barwicza et palmares, calige, calcei, cyrotece, frene fuerunt

1868 [1439], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 74:


baryła

Polish: baryła

Borrowed from Middle High German [Term?]. First attested in 1420.

bor+

Jakom ya ne wszyanl barili piwa

1897 [1420], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 187, Brześć Kujawski Voivodeship:

(attested in Kuyavia) tun (large pudgy barrel)


basałyk

basałyk m animacy unattested (canonical)

Polish: basałyk

Borrowed from Ottoman Turkish [script needed] (basalyk, basylyk). First attested in c. 1500.

Baszalyk albo pylathyk cestus

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 2:

Cestus baszalyk albo pylathyk

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 26v:

(attested in Greater Poland) whip with a lead ball on the end


bednarzowa

Polish: bednarzowa

From bednarz + -owa. First attested in 1497.

Quod sibi... Stanislaus... satisfecit pro sorte sua de domo condam Mathie bednars, que sors sibi cessit post mortem sororis eius Dorothee bednarsowe

1963 [1497], Adam Wolff, Maria Arnoldowa, Anna Borkiewicz-Celińska, Józef Płocha, Anna Sucheni-Grabowska, Wanda Maciejewska, Hieronim Weiss, editors, Księga radziecka miasta Starej Warszawy, t. I. (1447-1527), volume I, number 386, Warsaw:


bedłka

Polish: bedłka

Silesian: bedka

From bdła + -ka. First attested in 1481.

Boletus[…] est causa mortis vlg. dicitur grzyb vel bedlką et sunt plura nomina idem signancia sc. asparagus vlg. rydz boletus fungus tuber etc.

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 19v:

(attested in Greater Poland) agaric (any of various fungi, principally of the order Agaricales, having fruiting bodies consisting of umbrella-like caps, on stalks, with numerous gills beneath, especially poisonous mushroms of this order)


bednarka

Polish: bednarka

Silesian: bednŏrka

From bednarz + -ka. First attested in the 15th century.

Niclossowa, bednarka, posuit... solidum

1936 [1451], Jan Smołka, Zofia Tymińska, editors, Księga ławnicza 1402-1445. Librorum scabinalium, t. I, volume II, number 914, Przemyśl:

Apud filias *bednarcze

1864 [15th century], Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis nunc primum e codice autographo, volume I, Krakow, page 421:

(attested in Lesser Poland) cooper's wife


głównik

głównik m animacy unattested (canonical)

Inherited from Proto-Slavic *golvьnikъ. By surface analysis, głowa + -nik.

Bądzely glownyk (occisor) a then, czso zabyth, dwv panv myal, tedy rzeczone trzy grzywni ostateczne myedzy gyma mayą bycz rosdzelony

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 67:


kurzeja

Gallinacius, eyn koppaun, qui vt gallina ducit pullos, kaplvn vel kvrzeya

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 37:

(attested in Greater Poland) a hen that is not laying eggs; non-layer


kuroślep

kuroślep m animacy unattested (canonical)

Polish: kuroślep

Kuroslep primula veris

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5309:

*Corzeslep herba Petri

1900 [1460], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3586:

Kurzoslep herba sancti Petri

1900 [c. 1460], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3302:

Primula veris
Primula veris#Translingual

Kuroslep morsus galline

1900 [c. 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4462:

Curzaslep morsus galline

1900 [1464], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4864:

Curzoslep galletricum

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 6088:

Anagallis arvensis
Anagallis arvensis#Translingual


sromać

Polish: sromać (archaic)

Zaploncze se y sromaycze se (erubescant et revereantur) pospolu, gisz se *weselo zlemu memu!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 34, 29:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland) to be ashamed


jegojski

From jego (“his”) + -ski. First attested in 1466.

Sed quia ori eius non congruebat gustus iste, nye gegoyszky tho kąnsz byl, ideo oportebat eum evomere

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 139:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) agreeing, fit, appropriate, suitable, consistent, congruous


bezmierny

Polish: bezmierny

From bez- + mierny. First attested in the 15th century.

Alternative form: bezmiarny

Zgromadziły søø ge na besmyarne kupy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 14:


bezmierny

From bez- + mirny. First attested in c. 1455–1460.

Gyny szą beszprawny, szlowye beszmyerny, acz... myrv nye mayą

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VII, page 562:


grawda

Quia habet prefatus Thomco... laneum iacentem ad pomorium, dictum grawda

1895 [1397], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 72:


pociask

pociask m animacy unattested (canonical)

Pocask tractura

1962 [c. 1420], Stanisław Urbańczyk, editor, Wokabularz trydencki, number 494:


łakota

Avaricia, *lakorzyrstwem, et gula lakotha

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 199:


sejm

desctree

Polish: sejm
→ English: sejm
→ Lithuanian: seĩmas
→ Romanian: seim
→ Russian: сейм (sejm)
→ Ukrainian: сейм (sejm)

Silesian: syjm

Inherited from Proto-Slavic *sъnьmъ. By surface analysis, deverbal from zjąć. First attested in the 15th century.

Ad convencionem terrestrem proximam al. na schyem

1868 [1494], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVII, page 306:

(politics) sejm (a political assembly or committee in Poland and the surrounding areas)

Sgem convencio

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 86:

Convencio szeym

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 34r:

(attested in Greater Poland) council, assembly


słza

Polish: łza

S taynego sircha [strumienie gor]skih slez za grehi uilige

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 17:

Wiwyedze oko me lzø (lacrimam), bo iøto gest stado *bøsze

1930 [c. 1455], “Jer”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 13, 17:

(attested in Lesser Poland) tear (drop of liquid produced by the eye)


adamaszek

zlw-opl-noun

adamaszek m animacy unattested (related adjective adamaszkowy)

adamaszek m animacy unattested (canonical)
adamaszkowy (adjective)

Polish: adamaszek

Silesian: damaszek

Ultimately from Ancient Greek Δαμασκός (Damaskós), with an uncertain initial a-. Bańkowski hypothesizes it to have been derived from the phrase ἐκ Δαμασκοῦ (ek Damaskoû, “from Damascus”), Brückner ties it to Arabic شقي (“الدِّمَشْقِيّ”). First attested in the 15th century.

der

الدِّمَشْقِيّ

Arabic شقي (“الدِّمَشْقِيّ”)

Jako ya... nye przysedl w dom do Pyotra Loya do Rokithk anym gemv wzyanl w noczy chazyebna rzecza vyanczey nyzly lokyecz adamaskv, anym go wnyosl w dom schwoy do Pyelyaskowa, kthory on narzandzyl dlya kosczyola do Rokithna in valore sicut 1½ sexagena in ½ gr

1950 [1478], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1213, Warsaw:

Vna casula alba [de] adamaschko

1879-1920 [1470], Sprawozdania Komisji do Badania Historii Sztuki w Polsce, volume IV, Krakow, page 75:

(attested in Masovia, Lesser Poland) damask (an ornate silk fabric originating from Damascus)

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland


gardość

Inherited from Proto-Slavic *gъrdostь. First attested in 1471.

Gardzienye a. gardoscz arrogancia (audivimus superbiam Moab, ... superbia eius et arrogantia eius... plus quam fortitudo eius Is 16, 6)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 90:


opóździć

Polish: opóźnić

/ɔpɔːʑd͡ʑit͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *o(b)pozditi (sę). By surface analysis, o- + pozdny + -ić.

inh+

Et sic supra morem solitum (Jezus) tardavit, oposzdzyl syą, vsque ad noctem

1882 [End of the 15th century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 274:

(reflexive with się) to be late, to not make it in time


pozdny

zlw-opl-adj

pozdny (derived adverb poźno or poździe)

Polish: późny

Alye yze byla nocz czyemna a pozdna godzyna, przetho nye vyedzyala, gdzye schukacz svego syna mylego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 591:

A pszenycza a byel nye gest z[a]byta, bo søø bila pozdna (quia serotina erant)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 32:

late (associated with the end of a period)

O saleni a pozdny sercem (taredi corde Luc 24, 25) k werze[niu]!

1950 [c. 1425], Jan Janów, editor, Najstarsze szczątki ewangeliarza polskiego, Krakow, page 42:

(attested in Lesser Poland) delayed, tardy, overdue


rózdny

Polish: różny

Silesian: rōżny

Inherited from Proto-Slavic *õrzьnъ. By surface analysis, roz- + -ny. First attested in the 15th century.

Gdysz poth genym ksząszączem thensze lvth rosmagythego alybo rosdnego prawa pozywacz nye ma (diverso iure frui non debeat)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 56:

(attested in Masovia) manifold, various (having a broad range of different elements)

Apparuerunt illis dispertite, gl. id est diuerse, lingwe tanquam ignis, seditque supra singulos eorum vkazaly sze gym roszny, rozdzelny yęzykowye yako ogyen, szyedzal na kaszdem z nych (Act 2, 3)

1880-1894 [Middle of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 89:

(attested in Southern Borderlands) separate (apart from)

Pakynąly powod a sząpyerzs szą oth szebye daleko roszdny (sin... actor et reus sunt distantes), tedy nye gynsza dawnoscz obrzeczona powoda zalvyączego o slodzeysthwo othpądza, nysz tylko trzechlethna

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 53:

(attested in Masovia) far apart, spread out (physically not close)

Mi, Ian, […] obaczywschi rosnoscz albo nyesgodąn praw i czlonkow[…], ktorisz przes nasche sandzye rosnich czassow rosno sandzoni s[y]ąn (articulorum[…], qui[…] diversis temporibus diversimode iudicabantur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 106:

(attested in Masovia) different (not the same)


zajutrek

zajutrek m animacy unattested (canonical)

Inherited from Proto-Slavic *zautrъkъ. By surface analysis, za- + jutro + -ek.

Nyszadni z was nye wichocz z domu swego asz do zayutrka (usque mane)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 22:


oździć

Inherited from Proto-Slavic *ozditi. By surface analysis, ozd + -ić. Cognate to Slovene ozdíti.

Yako gdi my otpusczil Yandrzey oszdzycz w oszdnyczy, tedi y mim ludzem otpusczil

1960 [1424], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 769, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) to dry malt


skorzec

skorzec m animacy unattested (canonical)

Polish: skorzec (obsolete)

Skorzec sturnus

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 495:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) starling


skoczeń

skoczeń m animacy unattested (canonical)

/skɔt͡ʃʲɛ(ː)ɲ/

From skoczyć + -eń, literally “jumper”, as salmon can jump upstream.

Skoczen salmo

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1439:


ściegna

In vias et sepes na szczegny, na rostany, na przecznycze (exi in vias et saepes Luc 14, 23)

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 578:

Circa viam pastoralem, que vlg. sczegna nuncupatur

1877-1999 [1309], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume II, Greater Poland, page 267:

(attested in Greater Poland) path, trail, especially one for driving cattle to pasture

Si quid superfluitatis habuerit in tempe al. sczegny, debet addi

1856-1870 [1404], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 1057:


żarnów

Polish: żarna

Nye przymyesz myasto zaklada spodnyego y zvirzchnyego zarnowa (non accipies loco pignoris inferiorem et superiorem molam)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 6:

De clenodio et proclamacione Cusszaba, in clipeo deferentes lapidem molarem vlg. zarnow z paprziczø

1878-1889 [1411], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Radom, Warsaw, page 128:

Szemrze wszitko pyrworodne w szemy egipskyey ot pyrworodzonego ffaraonowa... asz do pyrzworodzonego dzewczyna, ktoresz to gest u szarnowa (usque ad primogenitum ancillae, quae est ad molam)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 5:

quern (mill for grinding corn, especially a handmill made of two circular stones)

Szarnow trapeta

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 10:


abojem

Middle Polish: abojem

Aboyem nye byl gemv na zatraczene nam ignis ille non ad interitum... ipsius fuit

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 362:

A thy dzyeczyą prorokyem navysszego bądzyesz vezvan, aboyem *vprzeydzysz przed oblyczym pana gothovacz drogy yego kv danyv navky zbavyenya lyvdv yego na odpuszczenye grzechow

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 290:


abociem

Middle Polish: abociem

Ulyczka ta zamknyona bądze grzechowi, a nye bandze othworzona, abocziem pan bog wszedl przesz oną

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 40:

Tacz darow bozych iesth pelna, abociem byla pobozna

1908 [c. 1500], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume V, page 9:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) because, for


abowiem

Polish: albowiem

Univerbation of a + bowiem. First attested in the 15th century.

Dlathego yest pr[z]ossny, abowym... czyny ideo est ociosus quia... operatur

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 270:

Towarzisz, yesliby chczial precz vendrovacz, thedi ma odpovyedziecz swemu mystrzowy dobrze przeth thym, abowyem kthory nyedlugo robil, then ma thidzien odpowyedziecz przed thym, a yesliby kthori robil pol rokv, thedi ma przed thim mystrzowy opowyedziecz dwye nyedziel1491

1959 [1491], “Teksty polskie z końca XV w.”, in Rafał Leszczyński, editor, Rozprawy Komisji Językowej, volume VII, page 58:

Anno schwyąta y nabozna... dwadzyeschczya schyą lyath szmuczyla, abowyem plodu nye myala

1885-2024 [XV ex.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 103:

(attested in Lesser Poland) because, for

Ja dawno wybrała sobie oblubieńca jednego, abowim nieba i ziemie (ego sponsum unum dudum iam elegi, quia desponsata sum saeculorum regi)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 24:


rocznik

rocznik m animacy unattested (canonical)

>? Polish: rocznik

From rok + -nik. First attested in 1472.

Rocznyk febronia

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1289:


pliska

Polish: pliszka

Plyska cauda tremula

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1312:

Motacilla alba
Motacilla alba#Translingual

white wagtail (small passerine bird in the wagtail family Motacillidae (Motacilla alba)


-yc

Polish: -yc

ksiądz + -yc → księżyc

forms masculine nouns, usually meaning "son of"


kurwatura

Polish: kurwatura

Borrowed from Latin curvātūra. Compare English curvature.

Kurwathura cambuca

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 354:


krzywaśń

Polish: krzywaśnia

From *krzywać + -śń, from Proto-Slavic *krivati (“to bend”). First attested in 1385.
For the verb, compare Kashubian krzywać (“to check if there are fish in the net; to check if chickens have laid eggs”), krzywanie (“divining, spellcasting”).
For the noun, compare dialectal Czech křivazňa (“someone lame”), křivajzňa (“skid, runner of a sled”), Ukrainian криванжа́ (kryvanžá, “someone lame”), Belarusian крываньдзя́ка (kryvanʹdzjáka, “someone lame”).

cog

крываньдзя́ка

Nicolaus nominauit clenodium mediam sagittam et *criuasch, et proclamacio Zauorze

1856-1870 [1385], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, number 445:

Nicolaus clenodium dixit *Criuasz, proclamacio Druszina

1856-1870 [1386], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, number 445:


alabastyr

zlw-opl-noun

alabastyr m animacy unattested (related adjective alabastrowy)

alabastyr m animacy unattested (canonical)
alabastrowy (adjective)

Polish: alabaster

Silesian: alabaster

Learned borrowing from Latin alabaster. First attested in 1419.

Alabastir alabastrum

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5142:


umawianie

Polish: umawianie

From umawiać + -anie. First attested in the middle of the 15th century.

etydate

Marya, matka boża, cząstokrocz..., mylosczyvye synem (leg. z synem) *vmavyanyv *myevalo (tenebat dulce soliloquium) o rozmayte rzeczy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 163:


aboć

Polish: aboć

From abo + -ć. First attested in 1461–1467.

Assument pennas ut aquile, ut (gl.: abocz; pro abycz?) de positis plumis... *renonciantur

1461—1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 90v:


abszlag

abszlag m animacy unattested (canonical)

Middle Polish: abślag

Silesian: abszlag

Borrowed from Middle High German [Term?]. First attested in 1491.

Item quinque mitre cum auro et abslak reformate

1879-1920 [1494], Sprawozdania Komisji do Badania Historii Sztuki w Polsce, volume VIII, Masovia, page CLX:

Ornamentum Armenicale, quod konyecz dicitur, absque deschczka cum margaritis et abschlag ac quatuor anulos aureos

1868 [1491], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 336:

(attested in Masovia) decorative inset or fringe


alić

Polish: alić

Silesian: alić

From ali + -ć. First attested in the beginning of the 15th century.

Vszrza madrzy thego szwyatha, ysz dobra boszką othplathą: chovaly thv zyvoth szwoy czaszno, alycz gych zyrcza nath sloncze yaszno

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 430:

(attested in Masovia) used for presenting something; here

A oni są nie wzwiedzieli, alić na nie potop przyszedł (et non cognoverunt, donec venit diluvium)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 485:


aliżci

Polish: aliści

From aliż + -ci. First attested in the 15th century.

Cuartecz gest on f posczely tako vbodzy bil, iszecz on namnegsze perzinky ne malcy gest ge on byl...: alisczy gego mila matuchna Maria trochø szana gestcy ona byla f gasly poden podloszyla

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5b:

(attested in Lesser Poland) used for presenting something; here

Iscy go lofcy gynako vlouicz ne mogø, aliscy ony do nego cysthø dzeuiczø pryuodø

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 179b:


aliż

Z yutra weszol nikt ne bødze, alysz gdi za stolem szødze, tosz wszego mislena zbødze

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 15:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) but

Any se obroczø, alisz zginø (donec deficiant)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 41:

Mroczek ne m[al] vosza any cona dacz dzewcze svogey, alisze na concz[u] svogey smerczy

1920 [1424], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 237, Zakroczym:

Pani Klichna... byla w dzerszenyv dzedzini v Wanczkowicz, alysz sye latoss Budek w tø dzedzinø mocza ssilø wwansal

1880-1894 [1400], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume III, Krakow, Czchów, page 190:

(attested in Lesser Poland, Masovia) until

Eciam cum puer oziwe, eciam aliszø vecze

1874-1891 [c. 1440], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 241:

(attested in) The meaning of this term is uncertain.

Alysz gospodzyn wczyny dom (nisi... aedificaverit), po prosznoszcy dzalayø, gysz czynø gy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 126, 1:

Taczy od zlosczy nye mogą bycz wzczągnyeny, alysz (nisi) gym powroz wloszą na szschyyą

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 39:

Dzedzinnich rzecz sandzicz nye bandze mocz na dworze, alysch przed oblycznosczą krolową (nisi in praesentia regis)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 8:

(attested in Lesser Poland, Masovia) unless


aliż

Polish: aliż

Bo welyke yest na nebech myloserdze twoye y alysz do oblokow (usque ad nubes) prawda twoya

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 107, 4:

Blogoslawicz bødø gospodnu, iensze my dal rozum, y nadto alisz do nocy nagabali sø me pocrotky (pro pocrøtky) moie (insuperet usque ad noctem increpuerunt me renes mei)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 15, 7:

Sądze malich rokow nye mayą oth rzeczy wyączszich, gesz alysz do trzydzesczy grzywyen (usque ad existimationem triginta marcarum) y nyzey lyczącz sądzycz bądą..., wyączey nysly dwa grossa wszącz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 78:

(attested in Lesser Poland, Masovia) up to


elkierz

elkierz m animacy unattested (canonical)


olkterz

olkterz m animacy unattested (canonical)


halkierz

halkierz m animacy unattested (canonical)


leność

Inherited from Proto-Slavic *lěnostь. By surface analysis, leny + -ość.

Ut ita argueretur, skarana, ipsorum pigricia, lenoszcz

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 266:


krzcić

Polish: chrzcić

Inherited from Proto-Slavic *krьstiti. By surface analysis, krzest + -ić. First attested in the 15th century.

Myeny..., ysz to dzyeczą bylo zywo, asz ge chrzczono albo chrzczyly

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 374:

(transitive, Christianity) to baptize (to perform the sacrament of baptism)

Zona yednego dobrego czlowyeka krzczyla dzyeczyą, szlowye kmothrą zostala

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 114:

(attested in Greater Poland) to hold during baptism

Manu dextra debet bundicere faciem suam et dicet: Sancte Micula, veraciter faciem meam bundico al. swe lycze chrcza et veraciter iuro

1868 [1473], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 162:

to cross (to make the sign of the cross over something or someone as a farewell)

K temu Janowi wychodziła wszytka żydowska ziemia i krzcili sie w Jordanie (et baptizabantur in Jordane)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 177:


krajny

Polish: krajny (obsolete)

Inherited from Proto-Slavic *krajьnъ. By surface analysis, kraj + -ny.

Kv kraynemv ad extremum (egredere in occursum Achaz... ad extremum aquaeductus piscinae superioris Is 7, 3)

1471, Jan Łoś, editor, Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, published 1901:

Ku krajnemu ad extremum (egredere in occursum Achaz... ad extremum aquaeductus piscinae superioris Is 7, 3)


almaryja

Polish: almaria

Silesian: almaryjŏ

Learned borrowing from Latin armārium. First attested in c. 1500.

ref

Ewa Deptuchowa, Mariusz Frodyma, Katarzyna Jasińska, Magdalena Klapper, Dorota Kołodziej, Mariusz Leńczuk, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, Zofia Wanicowa, editors (2023), “(Almaria) Almaryja”, in Rozariusze z polskimi glosami. Internetowa baza danych [Dictionaries of Polish glosses, an Internet database] (in Polish), Kraków: Pracownia Języka Staropolskiego Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk

Ku... gyeradzye... szlusza czynyone szlotho y szrebro..., y lyszky, y almarie, y myednycze

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 69:

[I]ncrepta dicitur cista sursum erecta vlg. almaria almaria

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 104va:

(attested in Greater Poland) ambry (wardrobe or chest)


wachtel

wachtel m animacy unattested (canonical)


hachtel

hachtel m animacy unattested (canonical)


hachtelowe

Polish: achtelowy

From (h)achtel + -owe. First attested in 1458.

Inponet et super cervisiam, que dicitur hachtelowe super Natale Domini, quid ad ipsum dare pertinebit cum hominibus

1868 [1458], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 437:


aczciby

From aczci + -by. First attested in the end of the 15th century.

Aczczybych ya vlyczky zatraczenya przestapyla..., mozesch mye virwacz, myly panye, ze wschego

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 91:


aczby

Aczbi mi tego przal, gotowem to vkaszacz

1887, 1889 [1399], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 2842, Poznań:

Marczin prziszedl... na Micolaya... y pirvey gemu dal dwe rane, aczbi czo Micolayg Marczinovi vczinil, to vczinil sza gego poczøntkem

1888 [1411], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 55:

(attested in Greater Poland) introducing an unreal conditional; if

Bo aczbich chodzil posrzod czena smercy, ne bødø se bacz zla (nam, etsi ambulavero in medio umbrae mortis, non timebo mala), bo ti se mnø ies

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 22, 4:

(attested in Lesser Poland) though, although, even if, yet


aczkakole

Univerbation of acz + kakole. First attested in 1448–1450.

Any bracza..., any synowye bratha... mayą smyecz wsdrvszycz... then tho dzal, aczkakole gych dzelenye any przes nasz, any przes naszego starostą bylo poczwyrdzono (quamvis... fuerit confirmata)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 67:


aczci

Middle Polish: aczci

From acz + -ci. First attested in the 15th century.

Xpt nyszadnemu clouekoui gego grechof ne othpuscy, aczcy on po szpouedzy ma thø misl, isbi szø go on naftorky chal dopuscicz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14b:

Si frigescit corporalis infancia, aczczy dzyssza zymno twoye dzeczstwo, w myloszczy sze grzeye twoya duscha szwyatha

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 260:

Aczczy oko twe prave bądzye czyebye pogarschacz, vyrvy ye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 268:

(attested in Lesser Poland) introduces a real conditional clause; if


altambas

altambas m animacy unattested (canonical)

Polish: altembas

Borrowed from Turkic. Compare Turkish altın (“gold”) and Turkish bez (“cloth”). First attested in 1500.

Nicolao pellifici pro filis sericeis, quibus subducebat szubam rubram de altambasz domino principi

1914 [1500], Adorján Divéky, editor, Zsigmond lengyel herczeg Budai számadásai (1500-1502, 1505), page 41:

kincob (silk fabric interspersed with gold threads)


krszczyć

Polish: krszyć (dialectal)

/krʃʲt͡ʃʲɨt͡ɕ/

/krʃʲt͡ʃʲɨt͡ɕ/

Krol... poslawschy y krssczyl svyątego Yana Krzczyczyelya (rex... misitque et decollavit Joannem in carcere Mat 14, 10)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 347:

to behead, to decapitate (to remove the head of)


pokrów

⇒ Polish: pokrowiec

Pro II tecturis super sellas, dictis pokrowy

1874 [1393], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 160:

Obda pokrow, vyeko

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1555:


hałun

desc

Polish: ałun, ałon (Middle Polish), hałun (obsolete)

Silesian: hałōn

Borrowed from Middle High German Alun. First attested in the 15th century.

Accipe halun

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume LIII, Krakow, page 63:

(attested in Lesser Poland) alum (astringent salt)


bluźnierz

bluźnierz m animacy unattested (canonical)

Middle Polish: bluźnierz

/blʲuʑɲɛːr̝/

From bluźnić + -erz. First attested in c. 1500.

Blvsnyerz blasphemus

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 4:

(religion, attested in Greater Poland) blasphemer


sąpierz

sąpierz m animacy unattested (canonical)

Polish: szampierz (obsolete)

Søperz reus

1962 [c. 1420], Stanisław Urbańczyk, editor, Wokabularz trydencki, number 90:

(law) defendant (litigant defending against the plaintiff's request)

Actores sprawcze vel samperze

1885-2024 [1434], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 31:

(law) plaintiff (litigant filing the lawsuit)

Idem suus adversarius, szøpyerz, Dobeslaus sic locutus est

1879 [1422], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 264:

(law, attested in Masovia) opposing party in a lawsuit

Dominus subkamerarius existens *szypersz domini Bogufal dicti Zagøczek contra Pøczysz

1879 [1409], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 342:

(law, attested in Masovia) attorney, (legal representative)

Habuit certamen valka, et in omnibus vicit, przeviczaszyla, ... omnes suos adversarios szampyerze

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 158:

persecutor; enemy (one who is ill-disposed towards someone)


naczrzeć

/nat͡ʃʲr̝ɛt͡ɕ/

/nat͡ʃʲr̝ɛt͡ɕ/

Tedi trsye cy to... szly sø a naczarly wodi (tres ergo isti... hauserunt aquam) s cysterni bethleemskey

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 18:


czyrślić

⇒ Polish: cyrhla (regional)

/t͡ʃʲɨrɕlʲit͡ɕ/

/t͡ʃʲɨrɕlʲit͡ɕ/

From *czirsło + -ić, from Proto-Slavic *čerti.

Iacom ia ne czirszlil w Boguszowe dzedzine przes gran[i]cze drzewa

1920 [1403], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 305, Płońsk:

(attested in Masovia) to peel a strip of white bark around the trunk so that the tree withers


chrona

>? Polish: charna (dialectal)

Perhaps continuing Proto-Slavic *xornà. By surface analysis, chronić + -a.

Plew a szana gest dosycz v nas, a chroni dosycz ku przebitku (et locus spatiosus ad manendum)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 25:


skronia

desctree

Polish: skroń
→ Old Ruthenian: скронь (skronʹ)
Belarusian: скронь (skronʹ)
Ukrainian: скро́ня (skrónja)

Acz dam... pokoy skronom mogym (temporibus meis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 131, 5:

(anatomy, attested in Lesser Poland) temple


głupość

Inherited from Proto-Slavic *glupostь. By surface analysis, głupi + -ość. First attested in the 14th century.

Sprochnali sø y zkazili se sø blyzny moie od oblicza gluposci moiey (a facie insipientiae meae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 37, 5:

A tego my zal, bom to movyl swey gluposczy y s lekosczy

1925 [1464], Kazimierz Kaczmarczyk, editor, Akta radzieckie poznańskie. Acta consularia Posnaniensia, volume I, Poznań, page 366:

Gluposcz rusticitas (vir nobilis et urbanae elegantiae nec habens quicquam in eloquio rusticitatis admixtum Is prol.)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 87:


piątno

Polish: piętno

Inherited from Proto-Slavic *pętьno. By surface analysis, pięta + -no.

Stigma et est signum cicatricis, caracter, coctura, inustio, que fit calido ferro blyzną vel pyąthno

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 64:

(attested in Greater Poland) mark, stigma

Cauterium, ein breneysen, pyathno vel zegądlo, ffumigale idem

(attested in Greater Poland) branding iron


śmiertność

Inherited from Proto-Slavic *sъmьrtьnostь. By surface analysis, śmiertny + -ość.

inh+

Poloszili sø smertnoscy slugam twogim (posuerunt morticina servorum tuorum) karme ptakom neba

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 78, 2:

(attested in Lesser Poland) cadaver, corpse


rzeciądz

Polish: wrzeciądz

/r̝ɛt͡ɕɑ̃t͡s/

/r̝ɛt͡ɕɑ̃t͡s/

Yako myly Cristus vyązan zelaznymy *vrzączyaczmy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 653:

chain (series of interconnected rings or links)

Nullaque coniugii vincula, nysly malzenstua *rzeczyvdzv, pati (sed mihi dulce magis resoluto vivere collo nullaque coniugii vnicula grata pati)

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 340:


cielestny

/t͡ɕɛlʲɛstnɨː/


wspaniły

Polish: wspaniały

Bolesz[ć] mam w szwogyem szerczv nynye, a tho *pre mogye […] po thobye wyelkye thuszenye y nyewymown[y]e myszlyenye, bocem szluzyla […] *zlycznye y wspanyle lyczka vrodzenye

1915 [1447–1462], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 545:


ambrozyja

Polish: ambrozja

Learned borrowing from Ancient Greek ἀμβροσία (ambrosía). First attested in 1472.

lbor

Ambrosia anatasia (pro atanasia)

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 391:

tansy (any plant of the genus Tanacetum)


krześnica

Krzesznyczą baptisterium

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 35:

(Christianity, attested in Greater Poland) baptismal font


krechki

>? Polish: krewki

Una tenera, mloda, krechka, puella et deliciosa

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 279:

Czyebye proscha, yzesz nalyezyenye zagynaczych, ... droga yesz bladnych, powyschschenye vpadlych, podeprzenye krewkych

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 57:


kaźnić

Inherited from Proto-Slavic *kazniti. By surface analysis, kaźń + -ić. Cognate to Czech káznit, Russian казни́ть (kaznítʹ) and Serbo-Croatian ка̏знити.

Paklybi thymi vynami kasnyon, nye skaraw syąn (et si penitus dictis poenis non correctus), ten isti gwalt w odeymanyu vczynylbi, ... przes sąnd ma bicz potąnpyon

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 97:

Corpus castigare casznycz

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 284:

(attested in Masovia) to punish, to penalize

Iensze kazni pogany (qui corripit gentes), ne bødze *karat?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 93, 10:

(attested in Lesser Poland) to castigate, to chastise, to rebuke, to reprimand

I bil gest Abraham stari kmyecz wele lat... Y rzekl: Kaznyeny bødzczye w domu swego starsego (dixitque ad servum seniorem domus suae)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 2:


uście

Polish: ujście

Inherited from Proto-Slavic *ustьje. By surface analysis, usta + -ie.

Fluvios vero utriusque lacus... una cum usczie scultetus et sui posteri cum omnibus utilitatibus, que in dictis fluviis fieri poterunt obtinebunt

1877-1999 [1266], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume I, Greater Poland, page 367:

(hydrology, attested in Greater Poland) mouth (last section of a river or stream flowing into another river, lake, or sea)

Obstaculum, iaz vlg. dictum, quod obstaculum husczie nuncupatur, in stagno, quod Horchowy dicitur

1877-1999 [1379], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume IV, Greater Poland, page 27:

(attested in Greater Poland) outlet (place of water outflow from a lake or reservoir)

Poloszyl rzeky w pvsczø a wscie, albo a wychod, wod (Puł: a wychod wod) w chczene pycza (exitus aquarum in sitim)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 106, 33:

(attested in Lesser Poland) water outflow, water source


wątpie

Polish: wątpia (dialectal or archaic)

Unknown. Possibly inherited from Proto-Slavic *ǫtъpьje, *ǫtьpьje, suggesting a connection with the hypothetical verb *vъtьpati (“to stuff”). Alternatively borrowed from Middle High German wambe, wampe.

inh+

Abiens laqueo se suspendit et cadens in terram crepuit... et diffusa sunt omnia viscera eius vąthpye szya sz nyego vytoczylo (Act 1, 18, Rozm 762. 769: vyplynąly yego vnatrze s nyego)

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, Trzemeszno, page 79:

(attested in Greater Poland) entrails, innards, viscera


mleziwo

Polish: młodziwo

Mleszyvo colostrum

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 989:


zaślepić

Polish: zaślepić

From za- + ślepy + -ić. First attested in c. 1500.

Boza matko..., roszvyąszy szvyąszane, oszvyecz szaslepyone

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 68:


wytłuc

Polish: wytłuc

From wy- + tłuc. First attested in the 15th century.

Pulverem pedum vestrorum excutite wytluczcze! (Luc 9, 5)

1981-2001 [XV med.], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume III, Dąbrówka Kujawska, Krakow, page 20:

(attested in Kuyavia, Lesser Poland) to pound out, to stamp out, to knock out (to remove from the inside by hitting)

attested in Kuyavia; Lesser Poland; attested in Kuyavia; Lesser Poland


okropić

Polish: okropić

From o- + kropić. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Ocropisz me, gospodne, yzopem (asperges me hyssopo) y oczisczon bødø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 50, 8:

(attested in Lesser Poland) to asperse, to sprinkle about; to besmirch (to cover with drops of liquid)


zaślepiać

Polish: zaślepiać

From zaślepić + -ać. First attested in the 15th century.

Wielika myloscz oczy zaszlyepia a od mylego rany nye bolyą

1885-2024 [XV ex.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 372:

(attested in Lesser Poland) to blind, to beblind, to make blind


zwarzyć

Inherited from Proto-Slavic *sъvariti (“weld together”).

inh+

Ferrum conflatur, szwarzono, candoreque purificatur, sic rubigo rei pellitur igne dei

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 19:

(metallurgy, attested in Sieradz-Łęczyca) to weld together (to join two materials (especially two metals) together by applying heat)

Deinde promisit dare claues regni celorum Petro dominus, sed tunc non dedit, quia adhuc non fuerunt fabricate in crvce et sangwine suo combinate szwarzon[y]e, spusczon[y]e

1901 [1477], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 323:


zwarzyć

Polish: zwarzyć

Inherited from Proto-Slavic *sъvariti (“to boil”). By surface analysis, z- + warzyć.

Warzinecz swarzi

1937 [c. 1400], Paul von Diels, editor, Der älteste polnische Cisiojanus, Płock:

(of plants, attested in Masovia) to blast, to blight, to nip, to shrivel

Sicud quatuor digestionibus, gl. excoccionibus, predisposicionibus svarzenim, cibus percoquitur svaron biva

1874-1891 [1436], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 277:

(cooking) to cook (to prepare food for eating by heating it)


jaszczórka

Polish: jaszczurka

Silesian: lŏszczurka

Inherited from Proto-Slavic *aščerъka, *ěščerъka.

Gesczorka viperula

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 280:


źwierciadło

Polish: zwierciadło

Ono pocazuge serdeczne smazanya yako swyerczyadlo

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 241:

mirror (smooth surface, usually made of glass with reflective material painted on the underside, that reflects light so as to give an image of what is in front of it)

Ty, svyatloscz vyeczna, svyecza y zvyerczyadlo przez zakalv,... sklyanasch szye przede mną

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 536:

(figuratively) mirror (object, person, or event that reflects or gives a picture of another)

Abych nye przymączon tey svyątey dzyevyczy porvszycz, ktora yest zvyerczyadlo [wszej] czystoty (speculum totius castitatis) y przybytek vyernego bosthva

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 35:


żerzawie

Polish: zarzewie

Pobil w gradze winnicze gich y mori gich w szerzawu (occidit... moros eorum in pruina)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 52:

(attested in Lesser Poland) Misunderstanding of Latin pruīna (“rime, hoarfrost”) for Latin prūna (“embers, glowing coals”).


pandrów

pandrów m animacy unattested (canonical)

>? Polish: pędrak

Pąndrow tarma

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 62:

(attested in Greater Poland) grub, larva


przecharsły

Middle Polish: przecharsły

Precharsli attenuatus

1962 [c. 1420], Stanisław Urbańczyk, editor, Wokabularz trydencki, number 168:


aczżeż

From acz + -ż. First attested in the middle of the 15th century.

Gdi vbodzi duchem mayą nyebo, a czischi zyemyą, aczsesch ma ostacz pischnim a gnyewywim wyernye sam pkyel?

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XII, page 237:


aczkoliby

From aczkoli + -by. First attested in the fifteenth century.

A gdyby (quod si) na naszem dworze... kto brony dobądze..., tedy na naszey lascze ma bycz, a gdyby vranyl, tedy... ma bycz skaran... Aczkolyby na naszem dworze... czso vkradl, tedy vcho ma bycz vrsnyono

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 49:

(hapax, attested in Lesser Poland) creates an unreal contrastive conditional; if on the other hand


aczliby

From aczli + -by. First attested in the 15th century.

[A]czby nyekto przed sądem kord... wygiąl y vranyl kogo, tedi ten ma bycz na naszey mylosczy. Aczlyby (si vero) dobywszy brony nykogo nye vranyl, tedy ma pokvpycz viną

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 48:

(attested in Lesser Poland) introduces an unreal constrastive conditional; if on the other hand


aczkolić

From aczkoli + -ć. First attested in c. 1428.

Aczkoliczem ya oth czebye daleko, a wszakosz wszgym ne byla any bandze naht cze gyna myla

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 481:

(attested in Greater Poland, Masovia) permissive adverbial; although


aczkole

⇒ Polish: aczkolek

/at͡ʃʲkɔlʲɛ/

/at͡ʃʲkɔlʲɛ/

From acz. First attested in the 15th century.

Aczkole (et quamvis) gemv myecz y thobolą wroczyl, alye trzech skoczczow gemv nye wroczil

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 44:

Przedaw dzedzyną a wzzaw czanscz pyenyądzi, za ostathek przes trzi lyatha... nye pozwaw, sstraczy, aczkole (licet) gemv przes kvpcza nye bylobi doszycz vczynyono

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 12:

Gdy yą kto wezmye we dnye, wyny sądowy schescz grzywyen... ma dacz; aczkole (si autem) yą wezmye w noczy, wyznawamy bycz zlodzeystwo

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 41:

(attested in Lesser Poland) if on the other hand


aczle

Univerbation of acz + le. First attested in the middle of the 15th century.

Bili mystrzewye, yako y dzyssya schą gich vcznyewye, aczle dyabel mystrze pobral

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 234:


aczle

Baczicz moze kto ma rozum, aczle zawszdi tako bilo, eze nysządni sluga Cristow nye bil przes przeczywyenstwa

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 248:

interrogative particle: introduces a yes-no question


aćby

From ać + -by. First attested in the 15th century.

Aczby vtinam

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 341:

napełniło sie słowo, ktore *rzeczona przez proroka: Moj lud śmierdzący, aczby tako byli, jako niektorzy mienią

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page I:

Przeto, acz kto syą myeni vbogym na duschi, patrzacz, bi bil czich

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 236:


aćby

Day my zonø moyø, bocz gest czasz yussz syø dokonal, aczbich wszedl k nyey (da mihi uxorem meam, quia iam tempus impletum est, ut ingrediar ad illam)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 21:


aczli

Univerbation of acz + li. First attested in the 14th century.

Acz zapomnaly czebe, Yeruzalem, zapomnenv dana bødz prawycza moya (si oblitus fuero tui Jerusalem, oblivioni detur dextera mea)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 136, 6:

Neprzyaczele mogi molwili sø zla mne: Gdy vmrze y zgine ymø iego? Aczli ie wszedl, eszby vsrzal, prosznoscz iest molwil (inimici mei dixerunt mala mihi: Quando morietur et peribit nomen eius? Et si ingrediebatur, ut videret, vana loquebatur)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 40, 6:

(attested in Lesser Poland) introduces a real constrastive conditional; if on the other hand


aczli

A wydz, acz gestly droga lychoty we mne (et vide, si via iniquitatis in me est)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 138, 23:

(attested in Lesser Poland) interrogative particle: introduces a yes-no question


aczkolwie

Middle Polish: aczkolwie

From acz + Proto-Slavic *kolivě. First attested in the 15th century.

Ktor[z]iz aczkolwie bog iest y czlowiek, a wszakoz nye dwa, ale geden iest Cristus

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 113a:

Przykazal Salome..., aby przy yego smyerczy wschytky kazala zabycz, aby wschytka zyemya zydowska, aczkolvye nyeradzy, byly przyego smyerczy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 109:

Wecz, moya namyleyssza panno, ysze aczkoliczem ya oth czebye daleko, a wszakosz *wszgym ne byla any bandze nath cze gyna myla

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Masovia) permissive adverbial; although


adamaszkowy

Polish: adamaszkowy

From adamaszek + -owy. First attested in 1478.

Nye wzyalam dwv lyethnykow adamaszkowych czyarnych

1895 [1478], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 59:

(relational) damask (kind of fabric originating from Damascus)


hrabrest

hrabrest m animacy unattested (canonical)


agaryk

Middle Polish: agaryk

Learned borrowing from Latin agaricum. First attested in 1419.

Agarik ffungus arietis

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5220:


aczkoli

Polish: aczkoli

From acz. First attested in the fifteenth century.

Aczkoly nyekthorich czassow *przeczyow rozvmv bylo dzirzano a chowano (verum quamvis aliquibus temporibus contra rationem fuerit observatum), ysz thacy slostnyczy... wyzwalyaany biwaly, a szakoosz (tamen)... wstawyami, abi pozwani o... grzesznee vczynky powynny bily othpowyedacz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 28:

(attested in Masovia) contrastive conjunction; although

Odpuscz lyvdu twemu, aczkoly grzesznemv (quamvis peccator)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 39:


słodzona

Polish: śledziona

Splen, szlodzona, melancoliam generat

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 291:


aksamient

aksamient m animacy unattested (canonical)


aksemit

aksemit m animacy unattested (canonical)


eksamit

eksamit m animacy unattested (canonical)


aksamientowy

From jaksamit + -owy. First attested in 1471.

Postawczewy a. axamyentowy polimitarius (percussit Adeodatus, filius Saltus, polymitarius Bethlehemites, Goliath Gethaeum II Reg 21, 19)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 41:


akski

From Middle High German Āche + -ski. First attested in 1496.

Dare tunicam de panno axkye

1927-1930 [1497], Wilhelm Rolny, editor, Najstarsze akta konsystorza lwowskiego. Acta officii consistorialis Leopoliensis antiquissima, volume II, number 1725, Lviv:

Vetus tunica al. axka

1898-2024 [1496], Rocznik Krakowski, volume XVI, Krakow, page 64:

(attested in Southern Borderlands, Lesser Poland) Aachen cloth

attested in Southern Borderlands; Lesser Poland; attested in Southern Borderlands; Lesser Poland


amaryszka

Amaryszka sardula

1900 [1478], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2120:

mayweed, stinking chamomile, Anthemis cotula


aliboż

From alibo + -ż. First attested in 1449.

Kaaszdi czlowyek... mozze y yma myecz swego przyprawczą... alyboz rzecznyka (suum advocatum, ... seu prolocutorem)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 24:

(hapax, emphatic, attested in Masovia) or


aliby

Jacom ya ne myal poziczicz Climontowy pyaczy kop, alibi my dal lysth xazy na sya y na swe dzeczy

1950 [1446], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 779, Warsaw:

(hapax, attested in Masovia) (in unreal sentences) until


alećby

From aleć + -by. First attested in the 14th century.

Velyke by tho miloserdze... bilo, isze gdisbicz nasz Xpt mily... clouekovy... poslalcyby mu on na pomocz gednego angola svątego; alleczbi tho geszcze vøthsze miloserdze... bylo, abycz mv on fszythky svøthe angoly na pomocz poslal; alleczbi tho gescze naduødse miloserdze... bilo, ise gdisbicz on sam... k nemu nauedzil

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 181a:

(emphatic, attested in Lesser Poland) Introduces a contrasting clause; but

Tesczy nasz tutha dale naucza, abichom nasz szyuoth czystho y tesze f svøtoscy ch[w]oualy. Alleczby nektory clouek medzy namy tako rzecl: ysze gacz, dze, ne mogø bycz swøth

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172a:

(emphatic, attested in Lesser Poland) Introduces new context in relation to an old one; but


ależby

From ależ + -by. First attested in the 15th century.

I odpovyedz by wszyąl od dvcha szvyathego nye vyrzecz szmyerczy, aleszby pyrvey vyrzal Cristvsa (nisi prius videret Luc 2, 26)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 294:

Ktho kramna komorą albo dom, albo rolą czynszowa ma, themu szyą yey ne trzeba odrzekacz besz yego wolyey, aleszby yemv zaplaczona

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 54:

Yako szye moze czlovyek narodzycz bądącz star, alyezby mogl zaszye wnycz v zyvoth svoyey matky y narodzycz szye?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 237:

(attested in Masovia, Greater Poland) (in unreal sentences) until

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Szadny nye mosze thy znamyona dzyalacz..., alyeszby byl bog sz [n]ym (nisi fuerit deus cum eo Jo 3, 2)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 305:

(attested in Masovia) forms unreal conditionals


aliżby

From aliż + -by. First attested in 1398.

Ne mal na Paszka nyyedney skodi vczinicz, aliszby szø se mnø obliczil

1888 [1398], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 95:

Wloszyl zakryczye..., ktore wchodzø ku bogu a mowyø z nym odgymal, alyszbi nye wiszedl (quod ingressus ad dominum et loquens cum eo, auferebat donec exiret)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 34:

(attested in Greater Poland) (in unreal sentences, sometimes negated) until

Na nye nye ymyal zalovacz, alischbi ge s nimi pomyerzil

1920 [1436], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume III, number 2442, Zakroczym:

(attested in Masovia) (in unreal sentences) if not; unless

(attested in Masovia) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Ne mal (sc. mię) nigdi poszwacz, alisbi yednaczom opowedzal... Ne mal Marczina poswacz alibo gednaczom opowedzecz

1879 [1410], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 33: