zapowiedzieć

zlw-opl-verb

zapowiedzieć pf (imperfective zapowiadać)

Polish: zapowiedzieć

From za- + powiedzieć. First attested in the end of the 14th century.

Ziawil iesm sprawedlnoscz twoiø w kosczele welikem, owa warg mogich ne zapowem (ecce labia mea non prohibeo)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 39, 12:

Iaco yeszm zapowedzal pana Mikoszewø moczø Woczechowy Wanzewy, by iego roley ne oral

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 463, Poznań:

Mayaly goszczyom podrosznym... goraczy szad oszadzycz albo bądz w *szapowyedzony czasz albo w nye zapowyedzany (sit diebus feriatis vel non feriatis)

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 22:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to prohibit, to ban, to not allow certain actions

Sicut na zapovedzeney drodze dedit michi septem vulnera

1897 [1393], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 4737, Łęczyca Land:

Jaco czso Derszek Janoui zito pobral, to mu ye pobral, isz mu ye bil zapouedzal, a on ye s dzedzini cradl

1967 [1406], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 321, Kościan:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to ban or prohibit the use of something

Tworcowa crowa bila zapowedzana

1897 [1393], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 76, Łęczyca Land:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to hire or employ someone or something officially in order to secure one's claims; to demand official seizure in order to secure one's claims

Gdze... caplan bilbi zabith..., tham... cirekwi... prawem albo oth prawa szą zapowyedzany (ecclesiae... iure sint interdictae), tho gest, ysz interdicth w nych szamym prawem polozon

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 4:

(religion, attested in Masovia) to excommunicate

Iaco Stanislaw yal samoszost... w Kothowo... y zapowedzal mlinarzewi paney dacz mari, y kmeczem zapowedzal sluchacz

1959 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 764, Poznań:

(attested in Greater Poland) to demand; to order; to commission

Nicolaus... interdixit, zapouedzal, vendicionem ville Potrcowo

1897 [1389], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 1485, Łęczyca Land:

*Paklibi iako natichmyast (pro natichmyast iako) vsliszi oczecz, zapowye gey (sc. niewieście, sin... contradixerit pater), slvbi y przisyøgi gey wsrvszoni bødø

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 30, 6:

Qui dimiserit uxorem suam, det ei libellum repudii vlg. zapovyedzany (Mat 5, 31)

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 321:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to oppose; to negate; to invalidate

Pyly s tego kyelycha vschysczy, a potym i Iudasch. Myly Kristus nye chczyal yemv zapovyedzyecz czyala svyąthosczy (pro svyąthosczy czyala) y krvye svey blogoslavyoney

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 543:

Jaco Voczech vczinil Janoui za dzensacz (pro dzesancz) g[rzywien] skodi po tem, jaco zapouedzan

1959 [1388], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 41, Poznań:

(law, attested in Greater Poland) to summon to court

Ale beszprawny czlowyek yesth rosmagythy... Gyny szą beszprawny ludze, kthorzy szą w prawye zapowyedzany (qui in uno iudicio proscriptus est, OrtMac 30: kthorzy... zapowyedzany), czy mogą *wy gynem prawye dacz albo przedacz szwe gymyenye

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 31, 1:


zapowiadać

zapowiadać impf (perfective zapowiedzieć)

Polish: zapowiadać

From za- + powiadać. First attested in 1387.

Jacom ne szapowadal tim dzeczem wykupicz wolu

1981 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V, A. Roty gnieźnieńskie, s. 76-274, number 30, Gniezno:

Mayąly gosczom... gorączy sąnd osza[n]dzyczy, yle bandz[e] w zapowyedany czasch (sit diebus feriatis) […]

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 27, 3:

(attested in Greater Poland) to prohibit, to ban, to not allow certain actions

Jako Przibislaw... ne zapowedal Syemanowy wkupu w zapuscze pane Agnetis

1967 [1416], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 602, Kościan:

(attested in Greater Poland) to ban or prohibit the use of something

Jaco *Trzebeslaow lud otbil chanse Andrzegeui kone i on ge zapouadal

1959 [1387], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 28, Poznań:

Audi nos, virgo dignissima, nam te filius nichil negans honorat nyczsz nye zapowyadayącz, czczy

1880-1894 [Fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 282:

Nos prohybemus vlg. zapowyadami aquisicionem istius inmediate supra, quia pro Hanka... soluimus triginta marcas caucionis fideiussorie ad istas hereditates, fideiussimus et soluimus triginta marcas, ideo interdicimus istam aquisicionem

1897 [1419], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 3470, Łęczyca Land:

Iaco Jan ne poyąl ani vkradl kona, ani go wodl do swego domu, ale szam beszal, a on go yutrze zapowedal v osadi y v kaplana

1981 [1412], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V., B. Roty konińskie, s. 275-533, number 320, Konin:

(attested in Greater Poland) to announce, to present


podkładać

Polish: podkładać

Silesian: podkłŏdać

From pod- + kładać. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Gdi vpadne, ne zarazy se, bo gospodzin podclada (supponit) swoiø røkø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 26:

(attested in Lesser Poland) to underlay, to put under


udać

Polish: udać

Silesian: udać

From u- + dać. First attested in the fifteenth century. Compare Old Czech udati.

Czlowyek roskosnego ziwota myedzi wami y nyeczisti barzo zavidzecz bødze bratv swemv... a nye vda (ne det) myøsa synow swych, gest to sam ge

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 55:

Motus voce canum cerws fugit, auia silue deserit, arua, gl. campos w pole, tenet, gl. arripit vda szą

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 16:

(reflexive with się, attested in Sieradz-Łęczyca) to head (to go in a particular direction)

*Vrzacz ony (sc. pogaństwo) svoye bogy tako barzo osromoczone, vyelyky strach, v wlyaknyenye wschysczy szye vdaly (in stuporem et timorem magnum sunt conversi)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 91:

(reflexive with się) to fall into something, to be overcome, to be overwhelmed by something

Vdali sze, obvøszø sze intenti de laboribus

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 569:

(reflexive with się) to devote oneself (to engage with zeal)


powszedni

desctree

Polish: powszedni
→ Kashubian: pòwszedny

Silesian: powszedni

Univerbation of po + wsze + dni. First attested in the end of the 14th century. Compare Old Czech všední as well as Latin cōtīdiānus. Displaced by Polish codzienny in the literal sense.

Swar dobri powszedni iest (rixatio bona cotidiana est)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page I Prol 7:

(attested in Lesser Poland) everyday, ordinary

Powszednia obiata iuge sacrificium (Dan 8, 13)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 109:

Mowczye za mną spovyecz powszednya

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 5:


rozkładać

Polish: rozkładać

Silesian: rozkłŏdać

From roz- + kładać. First attested in 1395.

Reficientes sszywayacz, roszkladayacz, rospirayącz (procedens inde vidit alios duos fratres... in navi... reficientes retia sua Mat 4, 21)

1876-1929 [c. 1418], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume IV, page 511:

to spread out, to unfold, to unfurl, to lay out, especially a fishing net

Mansum... cum omnibus et singulis utilitatibus, proventibus, censibus... in eodem manso ad presens existentibus, in quolibet campo ad triplicem agrum roscladayacz

1921 [1464], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 233:

Vnde eius (sc. Mariae) dolor processit ex eo, quia quicumque ex eis (sc. apostolis) bonum aliquod fecit contra hoc, ipsi sprituale malum sibi inferebant, et hoc *roskladayødzi in corde suo maxime doluit

1874-1891 [Beginning of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 64:

(attested in Pomerania, Greater Poland) to consider, to ponder

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland

Isz *Margazretha ne poslala Wiszacha roscladacz roku medzi *Wolferamem a medzi [maø], gl. inter me, szobø

1967 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 26, Kościan:

(attested in Greater Poland) to determine or set a court date

Terminus fuit prorogatus, roszkladan, ex parte Robaczinsky, quod fuisset infirmus

1887, 1889 [1398], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 2595, Poznań:

(attested in Greater Poland) to reschedule a court date


wysłać

Polish: wysłać

Silesian: wysłać

Inherited from Proto-Slavic *vysъlati. By surface analysis, wy- + słać.

Rzekliscze: Wyslem møze (mittamus viros), ktorzisz oglødayø zemyø

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 22:

Extunc reus et inculpatus et cum hoc ille, qui de terra est absentatus, expeditus et destinatus al. vyslan, erunt omnes liberi et immunes ab huiusmodi absentacione, carceris punicione

1895 [1453], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume V, page 274:


acz

Inherited from Proto-Slavic *ače. First attested in the 14th century.

acz niegdzie

acz zaprawdę

Acz my... chemi otrzymacz sbauene..., ny przes kogo gynszego ne mamy otrzymacz tego, gedno pres dar ducha svøtego

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14b:

Swaczimi, acz sø kthore rani dani Maczeyewi a Yanowi, to se stalo za gich poczøthkem

1887, 1889 [1397], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 564, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Kamo od oblycza twego vczekø? Acz wstøpø na nebo, ty tamo ges; acz wstøpø do pekla, tu ty ges (si ascendero in coelum, tu illic es; si descendero in infernum, ades)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 138, 7:

Gego brath, acz od gednego oczczą, ma wzancz gego gymyenye po gego smyerczy

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 364:

Acz negdze sicubi

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 492:

Acz zaprawdø sinowe iego ostali sø zacona mego..., nawedzø w metle lychoti gich (si autem dereliquerint..., visitabo in virga iniquitates eorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 88, 30:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) introducing a real conditional; if

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Acz (si) vstawø przeciwo mne grodi, ne bødze se bacz serce moie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 26, 5:

Wyeza dokonana a myesszek wyproznyony czyny czleka, acz (sed) nyerichlo, ale barzo mąndrego

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLV:

Bosze moy, acz iesm vczinil to, acz iest lichota w moiu røku, acz iesm se wraczal odplaczaiøczim mne zla, doostoyno iest, bich spadl od mogich neprzy[a]czol prosznich (si feci istud, si est iniquitas in manibus meis, si reddidi retribuentibus mihi mala, decidam merito ab inimicis meis inanis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 7, 3–4:

Movyą acz... Myenyly acz... Przysagą acz... Pyssaly acz... Wysznaly szye ktho acz

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VII, page 561:

Racz my otpuszczycz, acz prosyø czyebye (ne quaeso... indigneris, domine, si loquar)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 30:

(attested in) introduces an object clause; that

Nye ma ganyebnee any dzywne mnymano bicz, acz podlug myenyenya czassow obiczage a dzege lyvczke szą odmyenyayø (non debet reprehensibile nec mirum iudicari, si secundum temporum varietatem consuetudines et statuta humana varientur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 6:

(attested in Masovia) introduces a subject clause; that

Dummodo alsz lang yesth thak acz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 43r:

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.


acz

Polish: acz

Kako wyele maya bycz przyszasznykow na nyem: acz gych mnyey nye moze bicz albo acz gych nye wyaczey trzebą kv wszelkyey rzeczy?

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 381:

Iednøø przisøgl iesm w swøtem moiem: acz Dawidem selszø?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 88, 35:

Przyszla... vmarlego zona... y pythala, acz ona nye gest blysza kv dokazanyv

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 79:

Ya *chiczi thu otpoveczecz podle *møch listow papeskych, aczesz mi thi *moczon sandczicz o me prawo pape[s]ke

1872 [1402], Konstanty Małkowski, editor, Przegląd najdawniejszych pomników języka polskiego, page 119:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) interrogative particle: introduces a yes-no question


stwierdzić

Polish: stwierdzić

Silesian: stwiyrdzić

From s- + twierdzić. First attested in the end of the 14th century. Compare Old Czech stvrditi.

Sczwirdzily schią solidarentur (ita ut... aquae quasi murus solidarentur, et isti, sc. filii Israhel, pede sicco fundum maris perambulando transissent Judith 5, 12)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 56:

Slowem boszim nebosa sø sczwerdzona (firmati sunt)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 32, 6:

(attested in Lesser Poland) to secure, to attach strongly

Kto przewyedze mnye do myasta ztwyrdzonego (in civitatem munitam)?

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 59, 10:

Nyebyossa y moczy gich stwyrdzony sø

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 32 arg:

(attested in Greater Poland) to strengthen, to intensify (to cause to be stronger or more intense)

Sczwirdzili sø (firmaverunt) sobe molwø zlø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 63, 4:

(attested in Lesser Poland) to do something stubbornly

Dico enim Iesum Cristum ministrum ffuisse circumcisionis, propter veritatem dei, ad confirmandas promissiones patrum aby byla ztwerdzona obyethnyczą boza (Rom 15, 8)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 51:

(attested in Southern Borderlands) to confirm

Popysz sobye slowa ta, ktorymy y s tobøø, y s syny israhelskymy sczwyrdzylesm (pepigi) szlyvb

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 27:

(of an alliance) to take or strengthen an oath

Day czy podlug sercza twego y wszitkø radø twoiø stwirdzy (confirmet)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 19, 4:

(attested in Lesser Poland) to realize (to make real)


mianowicie

Polish: mianowicie

Silesian: mianowcie

From *mianowity + -ie, from mianować. First attested in 1498.

Vedlvg stharodawnego obiczayv Wislą, Bugiem y Narwią (pro Wisla, Bug y Narew) kazdemv mayą bicz dobrowolne plinączemv, kromia zadnego czla... Po Swiąthkach wsem plinączem thes w kazdem yazv na *thiech rzekach myanowiczie wipisanych (omnibus defluentibus per dictos flouvios) thes ma bicz wydana dziora, kądibi plinącz mogli

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 274:


bezprawnie

Polish: bezprawnie

Silesian: bezprawnie

From bezprawny + -ie. First attested in c. 1455, but in common usage only as of 1460.

etydate

Jam nykomv nye vkradl they szkory, gwaltovnye na mą szyyą wyazan[e]y y beszprawnye

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 179:


pomawianie

Polish: pomawianie

From pomawiać + -anie. First attested in the fifteenth century.

Navroczyvschy szye yescze k tym slovom, ktore szye dzyaly przy tey zalobye albo na pomavyanyv Iesucrista

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 789:

Insultacio przegarzanye vel pomavyanye

1915 [Fifteenth century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 516:


zmówienie

Polish: zmówienie

/zmɔːvjɛɲɛː/

From zmówić + -enie. First attested in the fifteenth century.

Nicolaus... actor contra Johannem Pyenąszek... terminum habent... pro eo, quia condictacionem al. smow[ie]nye cum olim honorabili Johanne..., homine spirituali et sterili, tamquam bona pro bonis fecisti, quod tu tamen cum homine spirituali et sterili facere non potuisti juridice

1856-1870 [1480], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 4231a:

Oczecz, szyn, dwch swąthy, bog w troyczy yedyny, racz bycz sz namy y s vamy dlą thych slow szmowyenya

1853 [1450], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 120:

Szedl Ionatas na pole podle smowyenya Dauidowa (iuxta placitum David)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 35, 20:


pomówienie

Polish: pomówienie

/pɔmɔːvjɛɲɛː/

From pomówić + -enie. First attested in 1404.

Quidquid Johannes... et eius uxor legittima de dampno perceperit super simplicem eorum assercionem vlg. na pomowcze (pro pomowene) sine iuramento, hoc totum dampnum in me... redundabit et transibit

1895 [1404], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume X, page 141:

verbal noun of pomówić (“making a verbal accusation made in court”)


patrzyć

Polish: patrzeć

Silesian: patrzeć

Inherited from Proto-Slavic *patriti. First attested in the 15th century.

Ihus dixit ei: Respice, pathrsz, fides tua te saluum fecit (Luc 18, 42)

1874-1891 [ca 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 83:

Røcze pomasz oczi gego zolczø ribyø..., iako richlo pomazes, otewrø syø oczi gego a patrzi ocyecz twoy swyatlo nyebyeske (videbit... lumen caeli)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 8:

Oczi iego na pogani patrzø (super gentes respiciunt)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 65, 6:

Na tey stronye, ktora na zachod patrzy (quae ad occidentem respicit), bili oponi pyøczdzyeszyøt lokyeth

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 38, 12:

Zawsche k nyebv patrzyl oczyma (nam saepe caelum oculis hic respiciebat)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 153:

Czlowyek geno czso w *nyey gest, wydzi, ale bog, ten w syerce patrzi (dominus autem intuetur cor)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 7:

Nyevyasty... patrzączy, yze tako vyelykye tluscze lyvda s nym ydą, vzrącz dzyevycza Marya... począly k nyey movycz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 747:

+obj

na (+ accusative) k (+ dative) w (+ accusative)

(attested in Lesser Poland) to look at [with accusative or na (+ accusative) or k (+ dative) or w (+ accusative)]

Wnyesz twoge oczi wisprz a patrz (vide), yzecz syø zchodzø samczi s samyczamy ku plodzenyu plodu

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 12:

Quarto debemus ad eum ire, discretionem iudicii eius attendendo *patruncz

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 36r:

Iaco nas Paulik possadzil bil na ssødze, a Jassek tedi ne patrzil przed nami praua i poyal przecz ot praua

1888 [1394], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 69:

(attested in Silesia, Greater Poland) to expect, to wait on

attested in Silesia; Greater Poland; attested in Silesia; Greater Poland

Strzecz będze grzeszny prawego y skrzytacz będzye nayn zęby swymy. Alye gospodzyn naszmyewacz szye będzye yemu, bo patrzy, by przyszedl dzyen yego (quoniam prospicit, quod veniet dies eius)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 36, 13:

(attested in Greater Poland) to foresee, to predict

Isbichom ne patrzyly marne chualy tego to swatha, alle bichom *szo nauczyly svich grzec[h]of spouedacz a pokuthø sza ne strogicz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14a:

(attested in Lesser Poland) to look for, to seek

Przyszedl ku mnye lud, patrzøcz sødu widanya boszego (quaerens sententiam dei)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 15:

Iacom s Dobeslawem vmowil, ysz ne mal na mi roku patrzicz

1887, 1889 [1399], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1364, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

(attested in Greater Poland) to seek justice

Przeto, acz kto syą myeni vbogym na duschi, patrzacz, bi bil czich

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 236:

Yeszu Crist[y]e..., aby nye patrzyl grzechow n[y]aszych, alye n[y]a wyerø czyrkwye twoyey ne respicias peccata nostra, sed ad fidem ecclesie tue

c. 1431, Kanon mszy św., Canon missae., volume XII, Krakow, page 222:

A tez ych przeto nye yąly, ysch nykogo ynego nye dbaly any na kogo ynego patrzyly, yedno mylego Iesucrista

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 655:

(attested in Lesser Poland) to consider [with genitive or na (+ accusative)]

Przesthąpy-ly ktho myeszky wyelkyerz placzycz na then dzyen, yako szlubyono, tho raycze na nym moga wszyacz, ne patrzacz gynnego prawa

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 50:

(attested in Greater Poland) to stick to a court date

Fratres karissimi, diem hodiernum debemus consumere in gaudio. Bracza, dze, mila, patrzymy tego dobrze, isbichom ten tho dzen dzyszegszy veszelu... gy skroczyly

(attested in Lesser Poland) to strive for, to want

Patrz, bysz myą nye sdradzil cave ne deluseris me

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, page 180:

A pres tho patrszmy tego dobrze, abichom tego boszego daru ne straczyly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172a:

Tho gydacze gymyenye albo thy pyenyadze byly naszego ojcza..., przetho my patrzemy k themv domu albo kv pyenyadzom, za kthore nasz oczyecz mvrowal then dom

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 24:

(attested in Greater Poland) to have the right to something [with ku (+ dative)]

Vstawyenye nowe nye patrzy przemynanlych rzeczi, alye nynyeysich thilko a przydąnczich

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 6:

(attested in Masovia) to concern, to be about

Nona stella est deuocio, que debet esse in religiosis, qui ideo postposuerunt curas seculi, vt liberius vacare, wolnyey patrzycz, possent deuocioni

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 274:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Vdzyalal y umiwadlo myedzyane s podstawkyem swym szwyarczyadl nyewyeszczych, ktore patrzyli w przystrzesszu stanowem (quae excubabant in ostio tabernaculi)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 38, 8:


przeprowadzić

zlw-opl-verb

przeprowadzić pf (imperfective przeprowadzać)

Polish: przeprowadzić

Silesian: przeprowadzić

From prze- + prowadzić. First attested in c. 1500.

Przeprovądzycz perducere

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 80:

Perducere przeprovądzycz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 105v:

(attested in Greater Poland) to bring in, to move something in


pojechać

Polish: pojechać

Silesian: pojechać

From po- + jechać. First attested in the 14th century.

Kødi poiedzecze, tødi przisøzice

1959 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 396, Poznań:

(attested in Greater Poland) to go; to ride; to take; to drive (to commute by vehicle)


dokładać

Polish: dokładać

Silesian: dokłŏdać

From do- + kładać. First attested in 1457.

Ulterius prudentes domini dederunt ad terciam feriam, ut haberent dokladacz, ut starent in presencia stare

1960 [1457], Adam Wolff, Anna Borkiewicz-Celińska, Witold Wołodkiewicz, editors, Księga ławnicza miasta Nowej Warszawy, t. I (1416-1485), volume I, number 468, Warsaw:

(attested in Masovia) to specify; to explain


namówienie

Polish: namówienie

From namówić + -enie. First attested in the fifteenth cenutry.

Aczby taczy naszą laską zasyą w krolestwo byly przyiączy, a wszakosz o namowienye (pro furtis et dampnis) maya opowyedacz a dosycz vczynycz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 39:

(attested in Lesser Poland) verbal noun of namówić (“accusing, blaming”)


wymawianie

Polish: wymawianie

From wymawiać + -anie. First attested in the fifteenth century.

Doctorum flos, eximius Ieronimus, humanas excusaciones, wymalwane, confundans ait

1956 [Fifteenth century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 57r:

Sexto dyabolus facit homines muttos ficcione, vymawyanym, multi enim sunt, qui in confessione excusant sua peccata et paliant ea tayą

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 175:


wymówienie

Polish: wymówienie

/vɨmɔːvjɛɲɛː/

From wymówić + -enie. First attested in the fifteenth century.

Uczeczmy syą do boga wszechmocznego, yschby gy (sc. ducha świętego) nam raczyl szeslacz w syercza nascha, mnye na dobre vymovyenye a wam na pylne sluchanye

1853 [Fifteenth century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 35:

Tho wymowyenye nye ma moczy (exceptionem non habere potestatem) any szyą moze ostacz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 96, 2:

Odpovyedzenye mylego Iesusza albo vymovyenye, ysz to ynako bycz nye moglo

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 504:


cieszyć

Polish: cieszyć

Silesian: cieszyć

/t͡ɕɛʃʲɨt͡ɕ/

/t͡ɕɛʃʲɨt͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *těšiti. First attested in the 15th century.

Y plakal Efraym... y prziszly bracya gego, abi cyeszily gy (ut consolarentur eum)

1930 [c. 1455], chapter I, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), Par 7, 2:

Dzisia jest wszemu ludu czas smętku i żałości..., przeto ani tobie, matko moja, pomoc: cieszy sie sama w sobie

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 503:

Czeszączego pokoiv

1874-1891 [1436], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 276:

Synow naplodzysz y dzewek, a nye bødzesz syø gimi czessycz (non frueris eis)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 41:

(reflexive with się) to enjoy; to rejoice, to be glad [with instrumental ‘(with) what’]


rozpowiedzieć

Polish: rozpowiedzieć

From roz- + powiedzieć. First attested in 1443.

Rozpowyedzely (rettulerunt) krolyowy wszitko, czso ona movyla

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 34:

Skamdar et Asswadur Armeni declaraverunt suam causam al. roszpowyedzeli super nobilem Cristoforum

1868 [1443], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 115:


rozpowiadać

Polish: rozpowiadać

From roz- + powiadać. First attested in 1442.

Debet expurgare honoritatem suam de eodem furto et ministerialis cum succamerario debent sibi notam (pro rotam) declarare al. rospowyadacz

1910-2024 [1442], Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie, volume VI, page 28:


zwrócić

Polish: zwrócić

Silesian: swrōcić

From z- + wrócić. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Jako ya vipozyczal plasczya *czarmego sukna cesskyego v Marczyna... na czyą..., a thy ostaviw swoy plascz modry, myalesz gy zwroczycz et suum recipere

1950 [1464], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1181, Warsaw:

(attested in Masovia) to give back, to return (to place back into the original owner's possession)


wkład

Polish: wkład

Deverbal from wkładać. First attested in 1465.

Non consuimus (sc. nos sutores Ruthinicales) nisi more antiquo, videlicet absque apposicione corrigii circa subsaliacionem vlg. besz *wgladu

1868 [1465], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 446:

insert (strip of leather placed inside the shoe around the sole)


omawiać

Polish: omawiać

From o- + mawiać. First attested in 1425.

ref

Bańkowski, Andrzej (2000) “omawiać”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)

Jszem byl praua nyemocza nyemoczen... tedy, kedym myal rok s panem Mycolayem na poroczkach, yaco kxangy omawyaya

1959 [1435], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1452, Poznań:

(attested in Greater Poland) to inform, to let know

Mentem tuam interroga, quid de tuis actibus eloquatur omavalby. Que, gl. sc. mens, si te bone conuersacionis esse denunciat, emulatoris obloquia non formides

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 11:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to speak one's mind, to opine, to state one's opinion

Discreta nykogo nye mawyacz

1915 [Fifteenth century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 513:

to slander (to speak unkindly about someone)

Wydzyalem szalonee, opussczagyącz przygodne rzeczy, omawya[ga]yącz syą scząsczym (se excusantes sub fortuna)

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLVII:

(reflexive with się) to explain, to justify

Ecce liber obloquitur vadium ducentarum marcarum, quod vadium subseruit al. omawya sze sub penis

1868 [1483], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVII, page 205:

(reflexive with się) to be discussed; to be determined, to be established


omówić

Polish: omówić

From ob- + mówić. First attested in 1405.

Jan ... gy sprosnymi, vrągayøczymy, omownimy, przecziwnymi, neczsnymi,... nesprawedliwimi, zlosthliwimi slowmi omovil

1915 [1474], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Sieradz, page 540:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to slander

Nyektorzy chczą omovycz (volentes excusare) szvyatego Pyotra movyącz, yze... szyebye zaprzal, a nye Yesucrista

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 689:

Fulserat ingenium, fama cantata, byla omovyona, per orbem

1874-1891 [Fifteenth cenetury], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 329:

Jaco Woczech ne omouil Jana cu Dupieuiczom ani o tem we

1967 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 266, Kościan:

(law, attested in Greater Poland) to deny a right of possession or title


szyroki

desctree

Polish: szeroki
→ Old Ruthenian: шеро́кїй (šerókij)

Silesian: szyroki

Inherited from Proto-Slavic *širokъ. First attested in the 15th century.

Mvszyl vstampycz myly Iesus v yedno okno, ktore bylo barzo schyrokye y vyelykye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 836:

wide, broad (having a large physical extent from side to side)

Thysz tą stvorzyl vyelykye y barzo schyrokye morze

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 5:

wide (large in physical scope, i.e. like the sea)

Cur nobis de hoc partu specialem bibliam et librum spaciosum, schyrokych, non fecisti?

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 258:

Dzalo vyelyke gest a sziroke (opus grande est et latum)

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 19:

Pax est hoc donum, que regit omnem bonum. Hoc est mandatum psalmista iudice latum, gl. id est testamento Dauid manifestum szyrokye

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 19:

(attested in Sieradz-Łęczyca) announced, made known


gańba

Polish: gańba

Silesian: gańba

Inherited from Proto-Slavic *ganьba. By surface analysis, ganić + -ba. First attested in the 14th century.

Bo yesm prze czę czyrpyal gaynbę, przykryl srom lycze moye (quoniam propter te sustinui opprobrium, operuit confusio faciem meam)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 68, 10:

Contumelia id est vituperium laster oder honsprechung potwarz ganbą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 34r:

(attested in Greater Poland) ridicule, mockery

Wschelky grzech y ganyba przeczyw bogv oyczv y synv bądzye odpvsczon, alye ganba ducha szvyątego nye bądzye odpvsczono (omne peccatum et blasphemia remittetur hominibus, spiritus autem blasphemia non remittetur Mat 12, 31)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 32:

Szluga w potrzebysznye panszkyey bythy... ma czynycz szam o szyą y o szwe rany, pan owszelky o szkodą y o ganybą szwą

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 144:

Obleczeni bødzcze w ganbø y we sromotø (induantur confusione et reverentia), gisz zloscz na mø molwø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 34, 30:

Poslal bog angyola..., gen zabyl wszelkego møsza sylnego... y ksyøszøta woyski krolya asyrskego y wrocyl syø z ganbø (reversusque est cum ignominia, 1471 MPKJ V 51: z ganbą cum ignorancia)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 21:

A gdysch yest... Iesus szyedzyal navczayącz, lycemyernyczy zydovsczy... vyelyką *gambą myslyly, yakoby y vchvaczyly w slovye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 464:

Ktos bi kole poyøl szostrø sw[y]ø... a opatrzilbi gaynbø gey, a ona opatrzilabi ganbø bratowø (et viderit turpitudinem eius, illaque conspexerit fratris ignominiam), nyeslvsn[y]ø iesta rzecz vcinila, zabita bødzeta oba

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 17:

repugnant thing; evil deed, abominable thing

Ganba nostra rusticitas

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 139:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) rudeness (gross lack of manners)

Ganbą sermonem (dicamus unusquisque nostrum sermonem, qui praecellat, et cuiuscumque apparuerit sermo sapientior alterius, dabit illi rex Darius dona magna III Esdr 3, 5)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 53:


pocałowanie

Polish: pocałowanie

From pocałować + -anie. First attested in the fifteenth century.

Day my poczalowanye (osculum), synu moy!

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 27, 26:


ucałowanie

Polish: ucałowanie

From ucałować + -anie. First attested in the fifteenth century.

Fornicacio... aut auaricia nec nominetur in vobis..., aut turpitudo, gl. ut in osculis et amplexionis szprosznoszcz w oblapyenyv albo w *vczalowanya (Eph 5, 4)

1880-1894 [Fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 76:

(attested in Southern Borderlands) verbal noun of ucałować


przebyć

zlw-opl-verb

przebyć pf (imperfective przebywać or przebywawać)

przebywać (imperfective)
przebywawać (imperfective)

Polish: przebyć

Silesian: przebyć

Inherited from Proto-Slavic *perbýti. By surface analysis, prze- + być. First attested in the 14th century.

Jako ne mogl Jaschek przebicz w thu dw nedzelu, kedi mal listh dacz, przessz rzekø

1876-1929 [1412], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 215:

Propter debilem glaciem nullatenus per Vislam pertransire vlg. przebicz potuit

1912-1930 [1428], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume V, page 136:

Zaprzisyøgl Raguel Tobyasza, abi za dwye nyedzely v nyego przebil (ut duas hebdomadas moraretur apud se)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 23:

to spend some time somewhere, to stay somewhere for a while

Ony zgynø, ale ty przebędzesz (permanes)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 101, 27:

(attested in Greater Poland) to last; to survive


przebywać

Polish: przebywać

Silesian: przebywać

Inherited from Proto-Slavic *perbyvati. By surface analysis, prze- + bywać. First attested in the 14th century.

Gospodne, kto bødze przebiwacz (habitabit) w przebitcze twoiem?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 14, 1:

Straszeny søø wszitczy przebiwayøczy Cananeyszczy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 15:

(attested in Lesser Poland) to stay; to be located; to reside

Oczysczy nasche szamnyenye, w ktoremze nycz dobrego nye przebywa

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 157:


zmowa

Polish: zmowa

Deverbal from zmówić. First attested in 1399.

Yaco prawe Czestco mal tø smowø s Yaroczem, ese ne mal ten wol dawnosczø sginacz

1888 [1399], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 96:

Poydzy a vczwyrdzywa slub myedzi mnø a myedzi tobø... Bødzeszly ti, Iacobye, myecz mee dzewky, czyly gynø zonø poymyesz, mymo moyø dzewkø, [podlug] smowi nygednego szwyatka nye (nullus sermonis nostri testis est), gedno pan bog

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 50:

Iakom ya Staszka ne puszczil na szmowe, ale my vczecl

1920 [1426], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 2158, Zakroczym:

Jako Micolay v mnye *sznowø na drugi rok przigøl

1950 [1433], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 488, Warsaw:

(attested in Greater Poland, Masovia) agreement, arrangement, deal

Jako ya s Marczynem, Pyothrem... zadnym *duchem zazzenym any smova, any chytroszcza na schkoda Szwyanthczina nye zaprzaly any zatagyly przyvyleya korzennego

1908 [1474], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume VIII, pages 2, 30:

Przetoze wszelka wloscz gymyenya waszego pod smow[y]ø vicvpyenya przedawana bødze (sub redemptionis condicione vendetur)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 25,24:

condition (logical clause or phrase that a conditional statement uses; requirement or requisite)


skinąć

Polish: skinąć

From s- + kinąć. First attested in c. 1500.

Nuere, id est annuere, promittere cum oculis skynacz

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 94:

(attested in Greater Poland) to beckon (to let know with a gesture)


opowiedzieć

Polish: opowiedzieć

/ɔpɔvjɛd͡ʑɛt͡ɕ/

/ɔpɔvjɛd͡ʑɛt͡ɕ/

From o- + powiedzieć. First attested in 1394.

Kedym Broniszeui pobral dobitek, tedym opouedzal starsemu

1959 [1394], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 307, Poznań:

(attested in Greater Poland) to inform, to let know; to tell about

Thedy woythow poszel ma ludzyom opowyedzyecz, ysz maya gayny sząd

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 117:

(attested in Greater Poland) to announce, to proclaim, to make known

Jako my then lysth szgorzal, kthorym myal na tho szyedlyszko oth xyandza Janusza, y wczasz opowyedzal, ysz szgorzal

1950 [1482], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1597, Warsaw:

(law, attested in Masovia) to report in court; to make a statement

Y wyedly iø (sc. Judyt) ku stanu Olofernowu y opowyedzely iø (annuntiantes eam)

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 10:

Tedy opovyedzyal (respondens Mat 19, 27) svyathy Pyotr y rzekl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 391:


odmawiać

Polish: odmawiać

From od- + mawiać. First attested in the 14th century.

ref

Bańkowski, Andrzej (2000) “odmawiać”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)

Jacosmi bili posli ot Zegoti do Micolaya otmawayø rancoyemstwa

1888 [1411], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 54:

(attested in Greater Poland) to say no, to reject, to deny

Xc mily syøthemu Potru gest on tako rzecl byl, isbicz go on nasladoual byl, gakoczby on tako rzecl, ysze thy ges my nekegdy byl tho odmaual, isbich cy ga na kryszu møky ne cirpal

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 177b:

(attested in Lesser Poland) to advise against

Gdy then masz poyal w malzenszthwo szwa mamką a nykth przeczyw themu nye odmawyal, thedy thy dzyeczy... moga wszyacz gymyenye gych

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 30:

(attested in Greater Poland) to speak against

Margaretha... coram iudicio suam donacionem otmawala, quod nullus de donacione sua aliquem debet citare

1902 [1408], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 372:

Jszem ya byl nyemoczen prawa nyemocza od boga szlozona tedy, kyedym mal rok odmawyacz stany przeciff Jochne po obschilanu

1959 [1429], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1325, Poznań:

(law, Greater Poland) to submit testimony in court

Veniens Katherina... ad secundum et tercium terminum interdixit vlg. otmawala, quod Petrus... nichil habet in Potrowo

1960 [1406], Kazimierz Kaczmarczyk, Karol Rzyski, editors, Księga ziemska poznańska. 1400-1407, number 2592, Poznań:

(law, Greater Poland) to deny a right of possession or title

A *eczbi snacz rzekl: kto tho moze vczinycz albo myecz, abi slischącz swoyą sromotą, wydzącz swoyą zaloscz a yą czirpyącz nye telko syą nye wyesselil, ale boday sczirpyal a zamilczal? Temu otmawya s[więty] Ieronim, eze zadni, gen ma w schobye falą marną na czemcole, tego nye telko nye vczinycz, ale y czirpycz nye moze

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 247:

Yza tho nye yest sromothnyeyscha rzecz, yze on nass vyączey nyzly szyebye myloval, bo nye dbayącz yąstwa szvego odmavya za nas, aby nam nycz nye czynyly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 658:

Yaco czszom geszdzil s Ganem Bogufalowim do Chelma... o dwa policzky, tamo my ne pomoszono prawa any tamo rzecl rącza ('rządca') any dwornik, ysz nyne szą ne dzelą roky szemske, ale mu proscze prawa ne pomoszono, niczim ne odmawagącz

1959 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 963, Poznań:

(attested in Greater Poland) to argue, to justify


obmówić

Polish: obmówić

From ob- + mówić. First attested in 1464.

Ia Yan Hessnar wysnavam, yszem nyesprawyedlywye obmowyl xandza Lukasza

1925 [1464], Kazimierz Kaczmarczyk, editor, Akta radzieckie poznańskie. Acta consularia Posnaniensia, volume I, Poznań, page 365:


odmówić

Polish: odmówić

From od- + mówić. First attested in the 15th century.

Bańkowski, Andrzej (2000) “odmówić”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)

Kedi Marcisz swim kmeczem w czasz pouedzal, eze o wyesz odmovil, a na penandzech oszadzil

1950 [1429], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 346, Warsaw:

Nagod... proszil... swogich sząszadow wyesznycz, aby sladem... szlodzeya... gonycz gemv pomogli. Alye wyesznycze posczygacz slodzeya othmowily szą (furem insequi recusarunt

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 39:

(attested in Masovia) to say no, to reject, to deny

Yssze Marczin ne odmouil Yana szoltisa od rok za swego pana za Wolwrama

1959 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 381, Poznań:

(attested in Greater Poland) to advise against

Ktho czyrpyal rok y dzyen a z strzechy albo sz rynny woda czyekla [przed] przesz gego dwor albo dom przesz prawey odmowy, szlowye ysz przeczyw temv w czasz przed prawem nye odmowyl albo zabronyl, ten mvszy tesz tho daley czyrpyecz

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, pages 75, 1:

Thego mnye danya przed gaynym szadem nygdy nye 'odmowyl, szlowye nye odwolal, przetho ya szprawnye foldruya polowyczą tego domu

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 133:

(attested in Greater Poland) to take back, to rescind, to cancel one's words

Chciałbych otmowić z tobą, mogłlibych się skryć przed tobą, gdybych się w ziemi chował albo twardo zamurował

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 349:

(attested in Masovia) to arrange, to agree


odbywać

Polish: odbywać

Silesian: ôdbywać

From od- + bywać. First attested in 1405.

Stano dixit: Evadet al. nyechay odbywa, prout data est sibi culpa pro spolio... in via libera regali

1868 [1473], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 162:

Gdyby kthory czlowyek rzekl... o rayczach mowyącz, aby nye byly prawdzywy..., czo then za tho przepadl, a gdyby thego przal, yako tho nany rada ma bycz albo yako on thego ma odbywacz y praw bycz podlug prawa

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 37:

Jaco Iacusch oth pyaczy y oth *szeczy lath ne ranczil Andrzeowy dwstha grziwen wyana i poszagu ani gedna dawnosczą myal odbywacz na pol Dambiczey

1895 [1425], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 165:

Kedi Beronia zamouila szø... Granowskemu ne odbiuacz go nigednø rzeczø o yego penąndze, czso ie mal na Ketliczech szescz grziwen

1902 [1405], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 276:

(law, attested in Greater Poland) to reject a plaintiff's claims [with genitive ‘what’], [with o (+ accusative) ‘of what’], [with instrumental ‘with what’]


odbyć

Polish: odbyć

Silesian: ôdbyć

Chczemy, aby... czlowiek o... gwalth... bylby pozwan, tedy nany dobrym swiadeczstwem ma bycz dokonan. Paknyali to nye bądze, tedy wlosną rąką przysyągwszy sam odbądze (se valeat expurgare)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 21:

Taky pan nyesprawyedlywye bi takąn kopan ot nyego... wzyąnl, chczancz odbicz placzyezu prawa (volens evadere solutionem iuris)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 109:

O tho gesth gich oczecz zalowal na Sliuskiego, a Sliuski gest odbil gich o ty dzedzyne, a y na to Nicolaus ma sandowy listh... Pan S[łuńsk]y odbil gest o to oczcza waschego y na tho ma wascha sandowa twardoscz

1897 [1418], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 129, Brześć Kujawski Voivodeship:

Eze Maczey s Wawrzkem mal tø umowø, ez go ne mal dawnosczø odbicz o ssedlisco

1888 [1402], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 102:

Repugnare id est obstare widerfechten odbycz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 115v:

(law, attested in Lesser Poland, Masovia, Kuyavia, Greater Poland) to reject a claimant's claim [with genitive ‘what’], [with o (+ accusative) ‘of what’], [with instrumental ‘with what’]

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Sub eodem iudicio banito veniens tota comunitas obligata est dominum *woyovodam ab ista adveniente dominica per septimanam in dominicam al. *odbyczcz cum bona voluntate et iure non intrare, super hoc dominus woyevoda posuit solidum

1856-1870 [1483], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume XI, number 268:

Slugy vyssokyey mysszly odbancz (repelle) gyako nyeprzyaczela!

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLV:

Othbandzeszch swey mylosznycze

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 72:

(attested in Masovia) to leave, to abandon


myślić

Polish: myśleć

Silesian: myśleć

Inherited from Proto-Slavic *mysliti. By surface analysis, myśl + -ić. First attested in the 14th century.

Przecz scrszitalo poganstwo a ludze mislili sø (meditati sunt, Puł: myszlyly) prosznoscz?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 2, 1:

W zacone boszem wola iego y w zacone iego bødze mislicz (meditabitur) we dne y w nocy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 1, 2:

Lapaiø ie w radach, gimisz mislø (cogitant)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 22:

Bo lichotø mø ia zwaztuiø y mislicz bødø (cogitabo) za moy grzech

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 37, 19:

Mislil iesm (meditatus sum) v noczi serczem mogim y scuszal iesm se

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 76, 6:

Chcze-li kto tho myecz blogoslawyenstwo, napyrwsche tegda misl o pokorze

1874-1891 [Middle of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 236:

Iesus byl... tako laskavego vezrzyenya, yze yemv nye mogl *nyk zlye myslycz, na kogo vezrzal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 833:

(Maria) zasmączyla szyą yest w movye yego y myszlyla (cogitabat Luc 1, 29), yakye by tho bylo posdrovyenye

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 288:

(attested in Lesser Poland, Masovia) to think (to ponder in one's head) [with o (+ locative)], [with w (+ locative)], [with za (+ accusative)] [with instrumental ‘of/about what’], [with dative ‘of whom’]

Wszaco zaprawdø mito moie mislili sø (cogitaverunt) odpødzicz

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 61, 4:

(attested in Lesser Poland) to think about (to want to do, to intend) [with infinitive]

Mislisz curas

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 60:

(attested in Pomerania, Greater Poland) to take care of, to tend to


namowa

Polish: namowa

Deverbal from namówić. First attested in 1421.

Yako Bronisz nye odpusczil tey wyny kmyotowycem... namowø podsandkowø

1960 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 686, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) persuasion, convincing


namówić

Polish: namówić

From na- + mówić. First attested in the fifteenth century.

Vstawiamy, aczby kto o zlodzeystwo abo zboy przed sądem byl namowion (accusatur), a gdyby ten, ktory namowy, y ten namowiony bylibi w gedney dzedzynye abo pod gedną parrachią..., tym obiczagem badze myecz dawnoscz namowyony mymo geden rok, ale gdy ten, czso namowy, y tesz namowyony (actor et reus) bądą od syebie daleko, tedy gynsza dawnoscz namowyonemu (agentem) nye mosze bycz, gedno trzy lata

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, pages 45–46:

(attested in Lesser Poland) to accuse, to blame

Namovycz afficere

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 344:

Tale... dampnum non prefati Johannis esse sev fore censabitur takø *skodo namowonego [nie] bødze weszuane

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 482:

(attested in Greater Poland, Masovia) to mention

Namovyony (war. lub.: *namyawyal ge) allocutus (frangens panem et gustans satisque allocutus usque in lucem, sic profectus est Act 20, 11)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 135:

mistranslation of Latin Latin allocūtus (“to speak”).


ostać

Polish: ostać

Silesian: ôstoć

Inherited from Proto-Slavic *ostati (stem *ostan-). By surface analysis, o- + stać. First attested in the 14th century.

Streczka strauila s tim dedzødzem (leg. dziecięciem), czso bilo po møszu ostalo

1897 [1393], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 4543, Łęczyca Land:

Iaco yest Marcin dal Wolcze pozagu dwadzeszcze grziwen a ti penadze przi Miroslawe ostali

1959 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 314, Poznań:

Viszemir mal przi maczerzi ostacz

1902 [1407], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 334:

Gedne owcze wasze a dobidczyøtha nechacz ostanø (remaneant), a dzeczy wasze nyechacz s wamy gydøø

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 24:

A y mowy thu mystrz geden, gdi vbodzi duchem mayą nyebo, a czischi zyemyą, aczsesch ma ostacz pischnim, a gnyewywim wyernye sam pkyel

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 237:

+obj

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to stay, to not leave someone or some place [with przy (+ locative) ‘by whose side’]

Iszesm bil poslem do panyey Santhky od pana Andrzeya, pytayącz yey, aczbi czso kmyecze zaszecly na yey lancze. A ona rzecla, ysze niczsz y yeszcze jego pocos ostal

1960 [1424], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 1006, Pyzdry:

Dzisa boog czlouek uczinon yest, yen przettim bil, ostal, a tso ne bilo, *wsol (id, quod fuit, permansit, et quod non erat, assumpsit)

1964 [15th century], “Fragment nieznanego modlitewnika staropolskiego z XIV wieku [A fragment of an unknown Old Polish prayer book from the 14th century]”, in Jerzy Zathey, editor, Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej [Bulletin of the Jagiellonian Library], 15th edition, numbers 1/2, s. 33-38, page 36:

(attested in Greater Poland) to stay, to remain in some state

*Przywyødø kobilky..., abi sznyedzono bilo, czsosz gest bilo po gradzye ostalo (quod residuum fuerit grandini)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 5:

Aby nye ostala (war. lub.: aby nye ostal) vt non supersit (quaerunt exstinguere scintillam meam, quae relicta est, ut non supersit viro meo nomen et reliquiae super terram II Reg 14, 7)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 40:

Jaszek røczil za Alszbeczina oczcza poltrzeczeynaczcze grziwni y ona w yego ymenu ostala

1888 [1401], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 81:

(attested in Lesser Poland) to retain an inheritance, to not lose an inheritance

Gdiby tego nye vczinil, tedi Jacuss trzy grziwni Michalcoui ostal

1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 6902:

Ostanyely (cum paruerit), komv wyna dana, a bandzely gemv szkazano odprzyszancz szye, tedy przyszagy ma woyth przyyacz

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 384:

Wyelmy ostalem (może corruptum pro vstalem, war. kal.: vstalem) opido lassusum (da mihi de coctione hac rufa, quia oppido lassus sum Gen 25, 30)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 11:

Ostacz cessare

1902-2024 [Fifteenth century], Pamiętnik Literacki, volume XXVIII, page 307:

Ktoryle chorobą myal, nathemyescz (pro nathemyesczye ?) szdrow ostal

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 218:


ostać

Polish: ostać

Inherited from Proto-Slavic *otъstati. First attested in the 14th century.

Nye opvsczi czebye ani ostanye (non dimittet nec derelinquet te)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 6:

Policarpusz... gdy szya moglyl bogv vyelye, osztal vszech lvdzy w kosczyelye

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 24:

Nye odstøpyl any ostal cyelczow zlotich (non recessit nec dereliquit vitulos aureos)

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 29:

Taco nagle sirce iego iemu doracy, yzbi greha ostal

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page 20:

Zbawi gospodzin dusze swøtich swogich y ne ostanø (Puł: nye zgrzesszø) wszistczi (non delinquent omnes), gisz pwaiø wen et non derelinquent omnes, qui sperant in eo

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 22:

to abandon; to leave someone or some place to quit or stop doing something


ostać

Polish: ostać

Inherited from Proto-Slavic *ob- + *stojati. First attested in the 14th century.

Nye bødze mocz ostacz Israhel przed swimi nyeprziyaczelmi (nec poterit Israel stare ante hostes suos)

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 12:

Czøsto wyboyowaly mø ode mlodosczy mogey, ale ne mogly mne ostaczy (etenim non potuerunt mihi, Puł: ale nye mogly s myę)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 128, 2:

O ctorø obrambø Passzek na Ondrzeia szalowa[ł], przi tey szye yest ne ostal, a Ondrzey szø ostal

1950 [1422], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 29, Warsaw:

(reflexive with się) to demonstrate one's right to court

Orthel, czo wyrzekly przyszyasznyczy, yesth prawy, a ma szye oszthacz podlug prawa

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 47:

(reflexive with się, of an ortyl) to remain valid, to remain in effect


włosny

Inherited from Proto-Slavic *volstьnъ. Displaced by własny, an borrowed doublet. First attested in the 15th century.


nakładać

Polish: nakładać

From na- + kładać. First attested in 1392.

Iaco Drogoslaw wippusczil bratu ty dzedziny i ne chczal na ne nakladacz

1888 [1392], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 66:

(attested in Greater Poland) to spend (e.g. money), to pay

Iaco mne Woyczech szlubil nacladacz, ch[t]ora bi bila scoda w dzedzine... Iaco przes mø Woyczech szlubil nacladacz

1920 [1406], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 765, Płońsk:

(attested in Masovia) to compensate; to cover a cost

Yesthly pyrwey zony rzeczy chowal (sc. mąż) oszobnye y odloszyl dzyeczyam, czo yesth gye myal s pyerwsza zona, ale yesthly gye wmyeszal w obeszczye y nakladal albo thargowal, tho yesth ysz szye gymy obchodzyl, thedy po gyego szmyerczy maya zoszthacz... poszlyedney zenye

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 53:

(attested in Greater Poland) to trade, to peddle

Simea de turpi queritur nate, porrigit, naklada, aures vvlpes nec recipit mente sed aure preces

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 16:

(of ears, attested in Sieradz-Łęczyca) to adjust; to straighten


wnet

Polish: wnet
→ Kashubian: wnet

Silesian: chnet

Borrowed from Old Czech ihned, inhed. First attested in 1498. Doublet of inedy.

Ys on, komv sią gwalth sthal, ma wneth obiawycz y oskarzicz onego gwalthownyka

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 272:


pustoszyć

desctree

Polish: pustoszyć
→ Kashubian: pùstoszëc

Silesian: pustoszyć

Borrowed from Old East Slavic пустошити (pustošiti), as indicated by prefixed forms being attested mainly in eastern sources. Alternatively borrowed from Old Czech *pustošiti, (however, Czech pustošit might be borrowed from Russian пустоши́ть (pustošítʹ)) or inherited from Proto-Slavic *pustošiti, compare Serbo-Croatian пусто̀шити／pustòšiti.

cog

пусто̀шити//pustòšiti


debrz

⇒ Polish: debrza

Inherited from Proto-Slavic *dь̏brь. First attested in 1476.

Niwą roley *na[d]debrczą konczu myąschego

1856-1870 [1476], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 4175:


trześnia

Polish: trześnia

Silesian: trześnia

Inherited from Proto-Slavic *čeršьňa. First attested in 1398.

Johannes, Jacussius... terminum... habent... pro... detruncacione arborum czrzesna

1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 7340:

Yaco Staszek ne bral czrzesni... w Marczinowey czøsczi

1920 [1411], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1663, Płońsk:

(attested in Masovia) sweet cherry, Prunus avium (fruit)


pasirzb

pasirzb m animacy unattested (canonical)


krzeczek

krzeczek m animacy unattested (canonical)

/kr̝ɛt͡ʃʲɛk/

/kr̝ɛt͡ʃʲɛk/

Cognate with Czech křeček and Slovak škrečok.

Krzeczek *dromula

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1493:

Grillus... est animal retrocedens et venatur formicam krzeczek

1885-2024 [1457], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 14:


wz-

Polish: wz-

wz- + mnożyć → wzmnożyć

emphasizes the beginning, intensification, or bringing into effect of what the base verb means:

wz- + mawiać → wzmawiać

wz- + ić → wzić


wykładać

Polish: wykładać

From wy- + kładać. First attested in 1389.

Pocznye Moyzes vikladacz (explanare) zakon

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 5:

Quam (sc. recognitionem) cognovit Stephanus viceiudex dicens: Ego cognosco, quod sentenciavi vlg. cum assesoribus po groszu od scoczancza... Jacosmi slichali od panow vicladayancz y rzeclismi: Vipraw swe rancoyme a opraway, acz s kim czo masz

1974 [1407], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 287, Kalisz:

(attested in Greater Poland) to explain; to comment

A prestocz svøthy Lucasz tutha vyclada y vypiszuge rodzag othcza y maczerze svøtego Gana

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 11b:

(attested in Lesser Poland) to present, to express in words

Mathias... egit super Albertum..., quia in meis bonis post granicies recepisti et mettercius rethe, pro duplici citacione expono al. vicladaian

1920 [1437], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume III, number 2773, Zakroczym:

(attested in Masovia) to submit official statement in court

Sicut pars molendini ista, que wicladana super Machnam, nunquam fuit in obligacione, quum Machna maritabatur

1897 [1389], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 1429, Łęczyca Land:

Et sic exprimitur, viclada sø, eius status securus

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 161a:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Lesser Poland) to raise legal objections; to accuse; to question

Gdi yą (sc. oziminę) byerzą na wosz, tedi gwalth, alye gdy w brzemyonach, slodzeystwo w them bicz wykladamy (declaramus)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 50:

Chczemy, abi... przes slvzebnyka, yako w gynszem vstawyenyv wyklada szą (ut in alia constitutione docetur), rok poszwanya... yawnye byl wszyawyon

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 38:

(attested in Masovia) to inform; to declare

Prawa polska szą dokonana, yasz wykladana przes... Swanthoslawa s Woczyeschyna

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 82:

(attested in Masovia) to translate (to change from one form or medium to another)

To czvoro przyrodzenye albo elementa... vschytko, czokoly v nyem (sc. w miłem panie) bylo vysze przyrodzenya, to sza swa moczą przemagaly a czyalo svego stvorzyczyela vyelebnym stadlye vykladam (pro vykladaly, resecabant omnia superflua naturae, in bono statu creatoris corpus positurae)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 157:

Gascy sloua f te tho dzysegsze ewangelie szøcz ona pyszana, gascy szø ona polskimj slouy tako vyclada

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 175b:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland) to be interpreted, to be understood


giża

>? Polish: gira (“leg”)

Inherited from Proto-Slavic *gyža (“stump”). First attested in 1255.

inh+

Gysza spatula

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 488:

(attested in Greater Poland, Masovia) ham, buttock (animal leg or rear)

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Ab omni liberamus exactione, ... a dacione cise, rogoue, stan

1874 [14th century], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume III, page 48:


bednarski

Polish: bednarski

Silesian: bednarski

From bednarz + -ski. First attested in 1439.

Eodem iudicio adveniens Martin bednar persoluit robora domino preposito, vti apud ipsum emerat robora bednarsky, et persoluit sibi vltimam pecuniam pro eadem robora

1936 [1439], Jan Smołka, Zofia Tymińska, editors, Księga ławnicza 1402-1445. Librorum scabinalium, t. I, volume I, number 2901, Przemyśl:

(relational, attested in Lesser Poland) coopery, cooper, cooperage


obmowa

Polish: obmowa

Deverbal from obmówić. First attested in the fifteenth century.

Panye bozye, wybawy mye od obmowi nyeprzyiaczyelszkyey y od yąziku zlosczywego (a labiis iniquis et a lingua dolosa Psal 119, 2)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 74b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) badmouthing; defamation, slander


zbrodzień

zbrodzień m animacy unattested (canonical)

Polish: zbrodzień (obsolete)

⇒ Polish: zbrodnia, zbrodnik

Derived from Proto-Slavic *sъbrodьňь, from *sъbresti, possibly via East Slavic.

Albertus... plebanus ipsem verbis inhonestis et illicitis infamatoriis tractavit, vocando eum vari[c]atorem al. sbrodnem

1927-1930 [1487], Wilhelm Rolny, editor, Najstarsze akta konsystorza lwowskiego. Acta officii consistorialis Leopoliensis antiquissima, volume I, number 1962, Lviv:

(attested in Southern Borderlands) criminal, offender


bazyliszek

zlw-opl-noun

bazyliszek m animacy unattested (related adjective bazyliszków)

bazyliszek m animacy unattested (canonical)
bazyliszków (adjective)

desctree

Polish: bazyliszek
→ Kashubian: bazyliszk

Etymology tree
Proto-Hellenic *gʷatiléus
Ancient Greek βᾰσῐλεύς (basileús)
Proto-Indo-European *-iskos
Ancient Greek -ῐ́σκος (-ískos)
Ancient Greek βασιλίσκος (basilískos)bor.
Latin basiliscuslbor.
Old Czech bazilišekbor.
Old Polish bazyliszek
Borrowed from Old Czech bazilišek. First attested in the 14th century.

etymon

Na zmigi y na basiliszku chodzicz bødzesz y podepczesz lwa y smoku

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 90, 13:

Linx est animal quoddam habens acutissimum visum bązylyschek ostrovydz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 75v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) basilisk (mythical snake-like dragon, so venomous that even its gaze was deadly)


przykładać

Polish: przykładać

From przy- + kładać. First attested in the end of the 14th century.

Micolay dawal swe penandze na szastaw..., nicz sinowcz[o]wich penandzi ne przicladayacz

1888 [1410], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 53:

Rzekl Hannusz na przyszasznyky, by mv krzywdą vczynyly a gedney stronye wyaczey przykladaly (quod uni partium magis apposuissetis) nyszly drugey

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 53, 3:

Alye swyathy Maczyey pysche: Chleb nasz nadprzyrodzony day nam dzyszya... Svyathy Lucasch movy albo przykladą (posuit): Wszedny

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 278:

Bogaczstwa, acz bødø p[rz]ichodzicz, ne przicladaycze sercza (nolite cor apponere, Puł: nye chczyeycze szyercza przykladacz)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 61, 10:

(attested in Lesser Poland) to grow attached to

Prziklada gey gimyø przezle (imponit ei nomen pessimum)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 17:

Excubabant przycladaly aut strzegly (mulierum, quae excubabant in ostio tabernaculi Ec 38, 8; mamotrekt kapitulny: hledahu)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 23:


rozesłać

Polish: rozesłać

Inherited from Proto-Slavic *orzsъlati. By surface analysis, roze- + słać.

Rozezslan glos (missa est vox) asz do Ivdowa pokolena y do Ierusalem wszitkim sinom

1930 [c. 1455], “Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 7:

Appostoli szøcz ony byly po suathu roslany

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 180a:

(attested in Lesser Poland) to send away in different directions, to distribute


rozesłać

Polish: rozesłać

Szano Margo roszlal byl Alx

2010 [Fifteenth century], Jan Łoś, editor, Dwa teksty staropolskie, Pułtusk, Płock:

(attested in Masovia, transitive) to spread, stretch out


nakład

Polish: nakład

Silesian: nŏkłŏd

Deverbal from nakładać. First attested in 1423.

Yako Bodzey stal radø y nacladem z Yaroslawø o thø czyanscz, gyesz zyscala w Nadarszyczach, a nygdy yey nye pusczil prosno

1960 [1423], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 719, Pyzdry:

[C]zastokrocz myedzi naszimi poddanimi o granicze gadky bywayą, myedzi ktorimi naklad straw y szylnych roboth rostargnyenya bywayą (ex quibus expensae augentur)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 7:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) expenses, costs

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

Naklady impensas (erat... idolum..., et impendebantur in eo per dies singulos similae artabae duodecim et oves quadraginta vinique amphorae sex... Nisi dixeritis mihi, quis est, qui comedat impensas has, moriemini Dan 14, 7)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 110:

load (that which is loaded or put somewhere)


okładać

Polish: okładać

Silesian: ôkłŏdać

From o- + kładać. First attested in 1466.

Argus init stabulum, bobusque ministrat, plus equo tenues uiderat esse boues, dum munit, okladal, praesepe cibo

1466, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy z rkpsu Biblioteki Jagiellońskiej nr 2195 oraz z rękopisu, numbers 1490/11, 1945/1, Biblioteka Kapitulna w Pradze, page 16:


uchwała

Polish: uchwała

Deverbal from uchwalić. First attested in the fifteen century.

Vchvala laudum

1874-1891 [Fifteen century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 343:

Pakly ktho thą vchwaląn (nostrum statutum) przestanpicz smyal knabrnye..., taky przestampcza... karan ma bicz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 89:

(law, attested in Masovia) resolution (written motion adopted by a deliberative body)

Arbitrium, voluntas, consensus vlg. wffala, wola

1876-1929 [Middle of the 15th century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XXVII, page 266:

ordinance (decision of city authorities, city law)


obiec

Polish: obiec

Item eciam te concitat pro centum marcis occasione violente demissionis piscine circumvallante opidum Vyschnya al. kthori obyegl Vysznya

1868 [1468], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 586:

Obyegly ocupauerunt (occupaveruntque Galaaditae vada Iordanis Jud 12, 5)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 33:


obiec

Polish: obiec

Inherited from Proto-Slavic *obьťь. Doublet of obec, a borrowed form. First attested in 1439.

Nobilis Andreas produxit... duos nobiles... post patrem, item produxit nobilem Petrum... et Martinum... post matrem, item produxit duos tercios... de communibus al. s obcze... Iurauerunt primi et sequentes..., quod... Andreas... est nobilis

1878-1889 [1439], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Greater Poland, page 343:

(attested in Greater Poland) Synonym of obec


przemowa

Polish: przemowa

Deverbal from przemówić. First attested in the fifteenth century.

Percantatores, id est zaclinacze vel lekowniczy, czszo *przemowmy nyemoczy lekugya

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Zakroczym, page 375:

(attested in Masovia) utterance said when reciting a charm

Dobrze yemv by bylo, by szye byl nye narodzyl, podlug pospolney przemovy: lyepyey by nye bycz, nyzly by slye bycz (vel usualiter dictum est: melius esset ei non esse, quam male esse)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 547:


piecza

Polish: piecza

Inherited from Proto-Slavic *peča. First attested in the 14th century.

Non est tibi cura pyecza

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 358:

Francyszek *wnukephi swogą Lucziyą... syrotha... kv trzymanyv y chowanyv wszyąl na swą pyeczą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 37:

(law, attested in Masovia) custody (legal representation and supervision over underage children or over women and their property)


odpowiedzenie

Polish: odpowiedzenie

/ɔtpɔvjɛd͡zɛɲɛː/

From odpowiedzieć + -enie. First attested in 1437.

Odpovyedzenye mylego Iesucrista na wtorą prozbą svoyey matky

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 501:

Powod zzalobą alybo rzecz pozwaneemv na pyszmye dacz alybo dobrzee maa vilozicz kv gey othpowyedzenyv (ad respondendum eidem quaestioni)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 27:

(law) defendant's response to an accusation in court

Capitulum: Panye, szmiluy se nad nami!... Odpowedzenie (responsorium): Criste, sinu boga ziuego, smiluy se nad nami!

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 115a:

(religion) prayer sung in response to a priest's chant

Odpowyedzenye diffidacio

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 86:


szwiec

Polish: szewc

Silesian: szwiec

Michaelem dictum swecz

1939 [1414], Jadwiga Karwasińska, editor, Rachunki żupne bocheńskie z lat 1394-1421, Bochnia, page 183:


powiadać

Polish: powiadać

Inherited from Proto-Slavic *povědati. By surface analysis, powiedzieć + -ać. First attested in the first half of the 14th century.

etydate

Ya wam nye mogą wthore odpowyadacz, yakom pyrwey powyadal

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 65:

Pouada nam duoie u tih sloueh suøti Symeon

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 8:

Gest on nam bil tako pouedal

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2a:

Jaco mne Potr powadal, essz Staszek dal dwanaczcze cop sza czescz

1879 [1408], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 14:

Mnodzy za to niczsz ne dbayø, ysz gym o czczy powedayø

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 64:

Rozmayta czvda y znamyona sza po wschemv svyathv vydzyany..., a wschakosch tego za pewnoscz nye povyedaya (assevero)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 69:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland, Masovia, Sieradz-Łęczyca) to say, to tell [with dative] [with o (+ locative) ‘about what/whom’]

(Sermones), quos confertis ad invicem gesz sobye powadacze (Luc 24, 17)

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 573:

Et appropinquauerunt castello quo ibant, et ipse se finxit, powedal sø, longius ire

1950 [c. 1425], Jan Janów, editor, Najstarsze szczątki ewangeliarza polskiego, Krakow, page 42:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to mean;, to signify; to demonstrate


przepowiadać

zlw-opl-verb

przepowiadać impf (perfective przepowiedzieć)

Polish: przepowiadać

From prze- + powiadać. First attested in the 14th century.

Prestocz szø gest svøthy Gan s dostognich ludzy byl narodzyl tegodla, isbicz on prafdø przepouedal byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 11b:

(attested in Lesser Poland) to say, to inform

Asz nine (usque nunc) przepowadacz bødø dzywi twoie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 70, 18:

O boszemcy vmøczenv gestcy ona (sc. Sybilla) przedthim to vele lath byla przepouedala

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5a:

O yego mącze rozmayte prorocztwa przepovyedana

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 650:

(attested in Lesser Poland) to predict, to foresee

Domine iudex, attempto terminum al. przepowyedam ssye super... Iohannem

1868 [1487], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 250:

(reflexive with się, law) to appear in court to conduct a case


przepowiedzieć

przepowiedzieć pf (imperfective przepowiadać)

Polish: przepowiedzieć

/pr̝ɛpɔvjɛd͡ʑɛt͡ɕ/

/pr̝ɛpɔvjɛd͡ʑɛt͡ɕ/

From prze- + powiedzieć. First attested in the fourteenth century.

etydate

Przepowe (pronuntiabit, Puł: przepo[po]wye) yøzyk moy molwø twoyø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 172:

(attested in Lesser Poland) to inform, to let know

O tem, yako myly Iesus przepovyedzyal svą mąka apostolom svoym

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 403:

Veniens Onanya... kmeto reginalis predixit al. przepowyedzal, quia Lucz de Bukowe... uxorem suam insequens in via et strata libera ipsam dehonestavit iuxta suam voluntatem

1868 [1443], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 223:

(law) to report or make a statement either in court or at a bureau

Nicolaus... actor attemptavit terminum primum al. przepowyedzal sa super Michaelem Warczaba

1868 [1436], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 12:

(reflexive with się, law) to appear in court to hear a case


pochopić

A ten pochopyw kobilky (arreptam locustam), rzuczyl ge w Morze Czyrwone

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 19:

Pochopy comprehendet (gladius, quem vos formidatis, ibi comprehendet vos in terra Aegypti Jer 42, 16)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 101:


radszej

Polish: raczej

Silesian: radszyj

Comparative of rado. First attested in the 15th century.

Wyelye gych kv sandzenyv rzeczy... przichodzili... po obyedze, napelnywszi a wpywszi szą, a sz tego sąnd mnyey *waszooon a mgleyszi laczney wczy[ą]zoon a kv prawdzye mali, alybo radszey (potius) nygeden bacczenya zrok ymyaan

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 24:


niewymowny

Polish: niewymowny

/ɲɛvɨmɔvnɨː/

From nie- + wymowny. First attested in the 15th century.

Prossza..., aby myą nye raczyl szandzycz vedlug czyanszkosczy grzechow mogych, ale vedlug szwego szwyanthego a nyevymovnego myloszyerdzą

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 5: