siedmdziesiąt

Polish: siedemdziesiąt

Silesian: siedymdziesiōnt

/ɕɛdmd͡ʑɛɕɑ̃t/

/ɕɛdmd͡ʑɛɕɑ̃t/

Inherited from Proto-Slavic *sedmь desęti. By surface analysis, univerbation of siedm + dziesiąt. First attested in the 13th century.

surf

Czso Viszotha dobil szedmidzeszant grziwen dzedzicznich pyenandzi, tego szcodzen LXX grziwen

1967 [1409], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 400, Kościan:


siedmdziesiąt

/ɕɛdmd͡ʑɛɕɑ̃t/

/ɕɛdmd͡ʑɛɕɑ̃t/

Sweborz... tenetur unam penam septuaginta, *semddzesont, erga Olexinam

1897 [1390], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 3507, Łęczyca Land:

Świeborz... tenetur unam penam septuaginta, sie[d]mdziesiąt, erga Olexinam

Szethmydzesząth tha vyna, rzeczona nyemylosczywa, yasz gest cztirnaczcze grzywyen, przes mylosczy, a przetho tako dlvgo ma bycz cządzan, gen zabyl slachczycza, kako dlugo tha vyna nye bądze zaplaczona

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 69:

(law, attested in Sieradz-Łęczyca, Masovia) the highest judicial pecuniary penalty, totalling seventy grzywnas


kąd

Inherited from Proto-Slavic *kǫda. First attested in 1404.

Kød yedzem, za tosmi przisangali

1960 [1404], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 288, Pyzdry:

Jaco czssom ial albo chodzil, tom jal albo chodzil tąd, kąd yest prawa granicza

1967 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 857, Kościan:

Jaco kand yedzem albo gydzem, tand yest prawa granicza

1967 [1422], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 969, Kościan:

(interrogative, relative, attested in Greater Poland) which way, to where, whither


ogromić

Middle Polish: ogromić

From o- + *gromić, from grom + -ić. First attested in 1466.

Nam plus solicitus labe fit attonitus, gl. territatus ogromyony

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 19:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to scare, to fill with fear


dopytać

Polish: dopytać

Silesian: dopytać

From do- + pytać. First attested in c. 1408. Compare Old Slovak dopýtať.

Gdy ten vmarly czlowyek szdrow stal przed gaynym szadem y dopytal szye pyerwey ortelem, mozely szwe zarobyone gymyenye dacz, komu chcze, na to ortel yemu wyrzeczono

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 83:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to make sure, to double check (to check doubts with an additional inquiry)


historyja

Polish: historia
→ Kashubian: historiô

Silesian: historyjŏ

Learned borrowing from Latin historia. First attested in the middle of the 15th century.

etydate

Svyaty Maczyey myeny, yze przed vkrzyzovanym Iesusovym, bo pyrvey nyz vypyssal vmączenye boze..., klądzye hystorya o Iudaschu

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 767:

Czczyenye o rozmaytem polozenyv czczyenya svyątey evanyelyey podlug kxyąg Scolastiky ystoryey

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 202:

story (account of real or fictional events)


ozimek

Polish: ozimek

Univerbation of o zimę + -ek. First attested in 1474.

Quia tu... recepisti... quatuor boves emtibiles et quinque vaccas, et quinque vitulos al. ozymky

1868 [1474], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVIII, page 85:

young domestic animal born before winter


chąsa

Inherited from Proto-Slavic *xǫsa, from Gothic 𐌷𐌰𐌽𐍃𐌰 (hansa). First attested in 1387.

Trzebeslaow lud otbil chanse Andrzegeui kone

1887, 1889 [1387], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 256, Poznań:

(attested in Greater Poland) band (group of thieves or highwaymen)


wyględać

Polish: wyglądać

Silesian: wyglōndać

/vɨɡlʲæ̃dat͡ɕ/

/vɨɡlʲæ̃dat͡ɕ/

From wy- + ględać. First attested in the fifteenth century. Compare Old Czech vyhledati and Old Slovak vyhľadať.

Anna, matka gego, na kozdi dzen wiglyødala a syadala na wyrzchu geney gori podle drogy, otkødze moglabi swego sina z daleka zazrzecz gydøcego

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 5:


wczora

Polish: wczoraj

Silesian: wczora

Inherited from Proto-Slavic *vьčerà. First attested in the 14th century.

Allecz fczora pefne vesczy szøcz ony nam bily pouedzany

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2a:

Heri gestern wczorą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 60v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) yesterday

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


miejscski

Polish: miejski

Silesian: miyjski

From miasto + -ski. First attested in 1258. Compare Old Czech městský.

Denarium iuris civitatis al. meske prawo

1877-1999 [1258], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume I, Greater Poland, page 308:

Lot syedzal w myeszczskyey bronye (in foribus civitatis)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 1:

(relational, attested in Greater Poland) city; urban


licemiernik

desc

Middle Polish: licemiernik, licomiernik, lucomiernik

Oth przewrothlywey navky lyczemernykow (a fermento Pharisaeorum Mat 16, 6) pylne a osztrosznye szą ymeycze

1448, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy i zapiski polskie z dwóch rękopisów, numbers 1490/11, 1945/1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, page 353:

Lucasz... vyclada y vypiszuge rodzag othcza y maczerze svøtego Gana..., ysczy ony ne bily szø luczemerniczy, gakocz dzysza ludze... czynø, isci szø ony pred luczmy vkaszugø dobrzy, allecz ony szø pred bodzem sly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 11 b:


źwierzę

Polish: zwierzę

Silesian: zwiyrzã

Inherited from Proto-Slavic *zvě̄rę̀. By surface analysis, źwierz + -ę. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Zwerzøta (animalia) twoia przebiwacz bødø w ney (sc. w dziedzinie twej)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 67, 11:

(attested in Lesser Poland) creature (living being)

Gakocz ptaskowe szukagøcz ony gnaszda szobe a sverzøtha barloga

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3b:

(sometimes collective, attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) animal (something alive that isn't a person or plant, etc.)

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; attested in Lesser Poland

Jacom ya v Anninich lowczow nye wząl zwerzancza samotrzecz silø

1950 [1436], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 473, Warsaw:

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Masovia; attested in Masovia

źwierzęta domowa

Difnecz tesze ono (sc. dzieciątko) gest medzy sverzøthy bilo

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3a:

Swerzøtom domowim y lesznym

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 569:

(attested in Lesser Poland) pet (domestic animal kept in the house)

źwierzęta na ziemi/ziemska

źwierzęta lasa/lasow/leśna; leśnia źwirzęta

źwierzęta polna

wolna źwierzęta

złe źwierzę

źwierzęta zła

żarłoczna źwierzęta

Wszitky zwyerzøta (cuncta animantia), gez to sø s tobø,... wywyecz s sobø

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 17:

*Nalyezonly v ktorem grzesche, odpądzyly od szyebye, aby yako zvyerza (more pecorum) na pvsczy korzenym byl zyw

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 182:

Bo moia sø wszistka zwerzøta lassow (omnes ferae silvarum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 49,11:

Bo nye tilko lyvdze sluszø gemv przez cyø, ale y zwyerzøta polna (bestiae agri) poddani sø gemv

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 5:

Texente aranea retiaculum artis sue musca volitans coram ponita dixit: Vt quid concludis fallaci rethi semitas liberioris nature, gl. liberalium animalium wolnym szwyerzątom?

Middle of the 15th century, Józef Reczek, Zbigniew Wojas, Felicja Wysocka, Mariusz Leńczuk, Elżbieta Belcarzowa, editors, Glosy i drobne zabytki języka polskiego pominięte przez wydawcę w RXXIII 268-319. Uzupełnienie materiału z trzech rękopisów na podstawie nieopublikowanych odczytań z rękopisów wyrazów polskich wraz z kontekstami, Lviv, page 279:

Zle zwyerzą (auferam malas bestias Lev 26, 6) y myecz nye przeydze waszey granycze

1882 [End of the 15th century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 287:

Snadzyes navykl navką czarnoxyąska y chytrosczyą, przeto szye tym nyerozvmnem[y] a zarlocznem zvyarzatam (brutis et ferocibus... feris) przylączasz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 140:

Vczynyl bog szwyerzøta szemska (bestias terrae)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 25:

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands

A thu szye yemv (sc. Krystusowi) począly nasmyevacz dopyro rzekącz: O sprostne, vczyekl[y]e zvyerze, mnymalesz, aby ty byl lepsy y mądrschy naszych byskupov?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 733:

(derogatory) animal (person acting wildly)

Thaky za swyerzą albo za myąszo (pro ferinis seu carnibus) trzy grzywny... zaplaczycz bącz... przyczysnyon

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 81:

(attested in Masovia) game meat (meat of hunted animals that is typically for food)

Szwerzø animal

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 231v:

(attested in Silesia) The meaning of this term is uncertain.


dwójcy

Inherited from Proto-Slavic *dъvojьťi. By surface analysis, dwa + -o- + ić. First attested in 1435–1437. Compare Middle Bulgarian дващи (dvašči), Ukrainian дві́чі (dvíči).

Jacom ya nye przisetl dwoyczy w dom twoy

1879 [1457], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page L:

Jaco tho swatczą, ysz Sczepan Brilewsky Thomy dwayczy ne *szodzal w klodą y dwayczy ne wyszadzal any mu mecza gwaltem wsąl

1861 [1435–1437], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 24:

Iacom ya nye przisetl dwugiczy w dom twoy anym czy zoni layal, any gonyll, anym paropka wygnal gwaltem

1895 [1458], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 52:

Y czirwczowego a. dwoyczy kraschonego cocco bis cincto (fecit igitur superhumerale de auro, hyacintho et purpura coccoque bis tincto et bysso retorta Ex 39, 2)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 20:

Dwoyczy modri postawyecz gemina (Syrus, negotiator tuus, propter multitudinem operum tuorum gemmam et purpuram, et scutulata, et byssum, et Sericum, et chodchod proposuerunt in mercatu tuo Ezech 27, 16)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 105:


pomyślić

Polish: pomyśleć

Silesian: pōmyśleć

From po- + myślić. First attested in the end of the 14th century.

Lyata nasza iaco paiøk pomyslona bødø (meditabuntur, Puł: pomyszlyony będø)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 89, 10:

(attested in Lesser Poland) to think (to deeply consider or examine)

Humiliaui pomyslylem aut *vnyerzylem (war. kal.: ponyzilem, vschmyrzilem; humiliavi universos inimicos tuos I Par 17, 10)

1901 [Middle of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 48:


śrzedni

Polish: średni

⇒ Silesian: postrzedni

Inherited from Proto-Slavic *serdьňь. By surface analysis, śrzoda + -ni. First attested in 1446.

Iurscha... nobili Syeczech... vendidit piscinam mediocrem al. srzedny in villa Kuropathniki

1868 [1450], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 299:

Kon gnyady, strzelczy, srzedny

1894 [1471], Konstanty Górski, editor, Historia jazdy polskiej, page 272:

Iohannes mediocris al. szrzedny presentes fide[iubet] pro Iohanne iuniori

1868 [1446], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 150:

Indifferens turbacio, id est media, szrednya, czusz nec bona nec mala

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 360:

average (constituting or relating to the average)


śrzoda

Polish: środa

Silesian: strzoda

Inherited from Proto-Slavic *serdà. First attested in 1223.

Yz pany Hanka... vmarla... sze wtorku na szrzodą

1967 [1419], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 731, Kościan:

Tam locum forensem, quam villas ibidem fundandas eodem iure, quo utitur Nouum Forum ducis Henrici, quod szroda dicitur, volumus... locari

1956-1964 [1223], Karol Skowroński, Anna Skowrońska, Karol Maleczyński, editors, Kodeks dyplomatyczny Śląska. Zbiór dokumentów i listów dotyczących Śląska. Codex diplomaticus nec non epistolaris Silesiae, volume III, Silesia, page 60:

(attested in Silesia) a German law adopted in many Polish towns following the example of Środa Śląska


dojć

Polish: dojść

Silesian: dojś

Inherited from Proto-Slavic *dojьti. By surface analysis, do + -ić. First attested in the first half of the 14th century.

Nye placzi, zdrow tam doydze sin nasz (salvus perveniet filius noster), a zdrow syø k nam wrocy

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 26:

Tercii testes iurabunt..., quod is Stepan super domum Closz... non ambulavit, neque ipsam combussit, neque quidquid de rebus ipsius in domo recepit, nec furatus est, neque eius processu al. sladem ipsum tetigerunt al. dosto

1868 [1449], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 346:

Doszedlem czolem drzwy

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 372:

(attested in Lesser Poland) to arrive (to get somewhere by foot)

Sedese, bo u dob[rze wrzemiennem lubował], podle drogy, bo chogo iemu bilo doych, ne pam[iętał]

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 22:

(attested in Lesser Poland) to reach; to reach

Suum hominem, ne doszedw prawem, vocauit incensorem et furem

1902 [1402], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 98:

(law, attested in Greater Poland) to obtain a conviction

Iaco to swatczimi, iaco sz (rp. szø) Oganczinimi yednaczi ne doszla Potrkowa rzecz

1902 [1403], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 173:

Myedzi trsyemy drugy[mi] wiborni a ksyøszø gich, ale wszako ku trsyem pyrwim nye doszedl gest (et inter tres secundos inclytus et princeps eorum, verumtamen usque ad tres primos non pervenerat)

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 21:

Ale abi wyedzal, yze s nymy spolu tego doydzesz (ut autem noveris, quia simul cum illis haec experieris), owa w tø godzinø temv lyvdu bødzes przitowarziszon, yze gdisz godne[y] møki od myecza mego przimø, ti podobney pomscye podlyøszesz

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 6:


potopić

Polish: potopić

Silesian: potopić

Inherited from Proto-Slavic *potopiti. By surface analysis, po- + topić. First attested in 1446. Compare Old Czech potopiti and Old Slovak potopiť.

Bog vasch... vozy y gezne eypskye potopyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 810:

Tu per diluvium nove piscine... quinquaginta arbores quercuos fructuosos et mellificos... subundasti pothopillesz

1868 [1446], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 197:


szczytowy

Polish: szczytowy

/ʃʲt͡ʃʲɨtɔvɨː/

/ʃʲt͡ʃʲɨtɔvɨ/

From szczyt + -owy. First attested in the fifteenth century. Compare Old Czech ščítový.

Potem ge zasyø przinosyly do chowatedlnyce odzenya sczitowego (ad armamentarium scutariorum)

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 28:


czterdziesiąty

⇒ Polish: czterdziesty

⇒ Silesian: sztyrdziesty

/t͡ʃʲtɛːrd͡ʑɛɕɑ̃tɨː/

/t͡ʃʲterd͡ʑɛɕɑ̃tɨ/

From czterdzieści + -y, modelled on dziesiąty. First attested in the fifteenth century.

Vmarl lata czterdzeszøtego viscza synow israelskich z Egipta (mortuus est anno quadragesimo egressionis filiorum Israel ex Aegypto)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 33, 38:


ośmset

Polish: osiemset

Silesian: ôziymset

Inherited from Proto-Slavic *osmь sъtъ. By surface analysis, univerbation of ośm + set. First attested in the 15th century.

surf

Y bil gest Adam, po porodzenyu tego syna Set, oszmset lat (octingenti anni)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 4:


przejć

Polish: przejść

Silesian: przyjś

From prze- + ić. First attested in the 15th century.

Tedi yaco sli hy przesli, hy copcze za nimi posnamonowani, tedi u ostatecznego copcza Passek rzekl

1861 [1398], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 34:

Alye voda podlvg svego przyrodzenya przeschedschy przez chvsthy y vyczyekla dzyvramy przez chvsty (penetravit per pannique foramina fluens emanavit)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 123:

Czlowyek, yako sziano dny yego, yako kwyet polny tako *otektczwe, bo duch przeydze (pertransibit) w nyem y ne ostane

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 102, 15:

Tedy vøcz morze gestcy szø ono bilo na obe strone rostøpylo, tako yszecz ony szø ge byly tako szucho przesly, ascy ony svich nok... ne *szocz ony byly rosmoczyly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 174:

Tamo lodzye przedø (pertransibunt)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 103, 27:

(attested in Lesser Poland) to go through, to pass through; to cross

Tedi myecz mego ricerstwa przedze (transiet) twe boki

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 4:

Ktorey naszwiatsza dusza w godzina wielebney manki twoiey myecz bolesczi przeszedl

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 43a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to penetrate, to get through

Lyvbyly syø tobye, przedzwa naprzod (praecedamus), a gospodiny twa s czelyadzø... z nyenagla acz gydø po nas

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 3:

Wstan, gospodne, przeydzi gi (praeveni eum) y obludzy gi

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 16, 14:

(attested in Lesser Poland) to precede (to go before, to go in front of)

Czczyenye o tem, yze dzyevycza Marya przeschla byla wschystkye tovarzyschky, przesla *y czyyemy (pro cznemy) obyczaymy (excellebat omnes socias suas virtutibus)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 17:

A wszdy yusz lath przeszlo vyelye, gdy pozyvam swego panszthwa

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 324:

(attested in Masovia) to pass by, to end, to go by

Non equitaverunt per Blysczyvodi via consueta, sed alia via inconsueta per Cukyzow et Clodno et pertransgesserunt theloneum Blysczywodiense al. przesly mytho

1868 [1493], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 307:

Takosch wschitky przedzi a obliczi blogoslawyenstwa, a nadzesch, eze czirpyączoscz skromna sama ma doconacz kasdey cznoti y dobroczy

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 245:


stacyja

Polish: stacja
→ Kashubian: stacjô

Silesian: stacyjŏ

desctree

→ Old Ruthenian: ста́цїꙗ (stácija)
Belarusian: (dialectal) ста́цыя (stácyja)
Carpathian Rusyn: ста́ція (stácija), шта́ція (štácija)
Ukrainian: ста́ція (stácija)

⇒ Old Ruthenian: ста́нцїꙗ (stáncija)
Belarusian: ста́нцыя (stáncyja); (dialectal) ста́нцая (stáncaja), ста́нца (stánca), ста́нця (stáncja)
Ukrainian: ста́нція (stáncija)
→? Russian: ста́нция (stáncija) (or from Middle Polish) (see there for further descendants)

Learned borrowing from Latin statiō. First attested in 1437.

Jacom sza ya ne pothgyal po Boruczinem wygechanu xyadzu staczigey *dat

1950 [1437], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 688, Warsaw:

(attested in Masovia) obligation of subjects to support a ruler and anyone they are with while traveling around the country, converted over time into tribute in kind or into a monetary payment

Preceptum erat Iudeis ter in anno templum domini visitare in Jerusolimam: in Pasca, Penthecostes et Cenopheia, id est dedicaciones, oblaciones statutas, staczygye, offerre

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 270:

offering made by Jews in the Jerusalem temple while visiting it


winowaty

Polish: winowaty

Silesian: winowaty

From wina + -owaty. First attested in 1399.

Ku they zapowyedzy mylczal ten wynowathy czlowyek (vir debitorius)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 59, 3:

Mozely ten wynowathy dokazacz, aby on ten dlug zaplaczyl?

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 73, 3:

Wynowathly slachczicz (si tenetur miles), ... then sam zaplacz szwego gymyenya

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 70:

Iaco mne Margorzata winowata iescze dwadzescza groszi

1920 [1403], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 271, Płońsk:

Potem masz y zoną zastawyly to gymyenye y za tho yesczye wynowaczy (invadiaverunt pro pecunia, quam ipsi tenentur)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, page 87,2:

Jaco mu vynovacy ny grzywny dlugu sukennego sza starą Bor[z]uyewską

1959 [1422], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1083, Poznań:

Ysz Ramsz ne uinouat w itch (pro tich) trzid[ze]szce zlotich ani w tem postawczu

1959 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 406, Poznań:

+obj

(attested in Masovia, Greater Poland) indebted (owing something to someone), [with accusative ‘what is owed’], [with dative ‘to whom’], [with o (+ accusative) ‘what title of obligation’], [with za (+ accusative) ‘for whom/what’], [with w (+ locative) ‘how much’]

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Eze mi casal vanceg robicz, niszem winowatha

1950 [1427], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2744, Warsaw:

Yaco praue Marczin przeprzal o tan chasbø *vinovatheco czloveka

1888 [1401], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 116:

Ktho thy pyenądze powynyen dacz po ten ortel: przyszasznyczy-ly, powod-ly, wynowathyly (reus)?

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 59, 4:

Thymsze obyczayeem chczemi bicz pozew, gdze przes dowynyenya... panova bylibi kmyecze... wynowaczy (culpabiles) a dowynyeny

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 26:

Yszye Andrzey nye gesth prziczina ku smyerczy Pyothrowey... any gesth wynowath thego obwynyenya kszaszego

1937 [1464], Adam Wolff, editor, Mazowieckie zapiski herbowe z XV i XVI wieku, Masovia, page 49:

Ten, czo gy zabyl, nye bandze w them wynowath (non erit reus sanguinis Ex 22, 2)

1882 [End of the 15th century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 284:

(attested in Greater Poland, Masovia) guilty; having sinned; accused [with accusative] or [with w (+ locative) ‘of what’]

Nyekthore personi volne... mogą zalowacz... o rzeczy a dzedzyny gym wynowathe (super rebus et hereditatibus ipsis debitis)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 54:


bazyliszków

Polish: bazyliszkowy

From bazyliszek + -ów. First attested in 1419.

Baziliscow lapis lincis

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5318:


posiedzienie

Polish: posiedzenie

Silesian: posiedzynie

/pɔɕɛd͡ʑɛ(ː)ɲɛː/

/pɔɕɛd͡ʑɛɲe/

/pɔɕɛd͡ʑeɲe/

From posiedzieć + -enie. First attested in 1448–1450.

Czsokoli bi gymyenya albo possyedzyenya, sbozaa w zyemy myalbi (quidquid suae facultatis et possessionis in terra habuerit), tho wschisthko onemu, komu zaloscz yest, dano ma bicz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 93:

(attested in Masovia) property (that which is owned)


niemalem

⇒ Polish: niemal

Moie wem nogi poruszili se sø, nemalem wilili sø se poszcza moia (paene effusi sunt gressus mei)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 72, 2:

(attested in Lesser Poland) almost, nearly


lhacz

Middle Polish: lhacz

Pakly rzku, ne z[n]agø gego, bødø podoben wam lhacz (ero similis vobis, mendax Jo 8, 55)

1950 [ca 1425], Jan Janów, editor, Najstarsze szczątki ewangeliarza polskiego, Krakow, page 42:

(attested in Lesser Poland) liar (one who tells lies)


przynamniej

Polish: przynajmniej

Silesian: przinojmnij

Univerbation of przy + namniej. First attested in the end of the 15th century.

etydate

Tedy gych mynistrovye... povynny szą nyemocznego navyedzyczi przynamnyey yeden raz [w tydzień] (semel in hebdomada)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 719:

(attested in Lesser Poland) at least (at the least; at a minimum or lower limit)

Saltem przymannyey

1901 [End of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 312:


użyczyć

Polish: użyczyć

/uʒʲɨt͡ʃʲɨt͡ɕ/

/uʒʲɨt͡ʃʲɨt͡ɕ/

From użytek + -yć with a shift of to give to use → to give. Compare pożyczyć. First attested in 1420.

Zaprzyszyągam vasz..., abysczye se mną... proszyly... syna mego mylego, aby my alye tego vzyczyl (ut saltem mihi concedat), abych sz nym vzyvala tey Vyelykonoczy v Yerusalem

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 506:

Vzycz czelestne zdrowye (confer vitae sanitatem) a w cznothach dobrych przemyeskawanye

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 177:

to give, to grant [with genitive or accusative]

Wszythkych szwyøtych twych... zasluszenym y tesz proszbami vszyczy (concedas), aby we wszelkych zaszczyczenya twego vsczyczeny bychom byly pomoczą

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 54:

Stanislaus Nicolao contulit al. vziczil residere super obligacione in Dobanyeuicze usque ad exempcionem

1868 [1441], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 108:

Corws cum ruminaret intra se, cui sui cordis interdum posset communicare, gl. participare vsiczicz, secretum, columba talia cogitantem aspiciens accessit ad eum

1874-1891 [1436], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 277:

Communicare id est cum aliis aliquod bonum facere vzyczycz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 30v:

(attested in Greater Poland) to allow someone to participate; to share something with someone


użyczać

Polish: użyczać

/uʒʲɨt͡ʃʲat͡ɕ/

/uʒʲɨt͡ʃʲat͡ɕ/

From użyczyć + -ać. First attested in 1484.

Przyszągam... *sprawydlywosczy vszyczacz yako wdowam tako syrotam, goszczowy yako szansadowy

1915 [End of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 539:


pomorzyć

Polish: pomorzyć

Silesian: pōmorzić

From po- + morzyć. First attested in 1463–1465.

Yam obrzymy pomorzyla

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 232:

(attested in Masovia) to kill or destroy all of something


heblować

Polish: heblować

Silesian: heblować

From hebel + -ować. First attested in the 15th century.

Vczyn sobye korab s drzewa heblowanego (fac tibi arcam de lignis laevigatis)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 14:

Asciare id est dolare habiln *heblowecz

1448, Wokabularz jagielloński, Biblioteki Jagiellońskiej, sygn. BJ Rkp. 2454, page 26r:


obelżyć

Polish: obelżyć

/ɔbɛlʲʒʲɨt͡ɕ/

/ɔbɛlʲʒʲɨt͡ɕ/

From obe- + *lżyć. First attested in 1420.

Obyelssy mitigabit (in his, sc. medicamentis, curans, mitigabit dolorem Ecclus 38, 7)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 84:

to reduce, to alleviate, to assuage, to mitigate


przywabić

Polish: przywabić

Silesian: prziwŏbić

From przy- + wabić. First attested in 1427.

Slvzebnykom... zapowyedamy... zabitich oblvpyacz..., alye tilko w genem groszv doszicz mayą myecz za robothą, gensze gim dacz kazyemy przes tego, gen ge do kthorego zabytego obrządzil prziwabicz (qui ad aliquem occisum procuraverit eos evocari)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 42:

(attested in Masovia) to call, to summon

Iacom ya o thø krziwdø oth Micolaya wstal, eze mø nye vsyedlil na them ogrodze, na kthori mø prziwabil

1950 [1427], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2737, Warsaw:

Prywabicz obuiare

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 475:

Allicere […] id est dulciter aduocare reytzen przyvabycz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 7v:

(attested in Greater Poland, Masovia) to attract, to lure


poźno

Polish: późno

From pozdny + -o. First attested in the middle of the 15th century.

A tez dnya, ktoregosch bog przedan, poten czass lepak slonce pomyrzklo a tegodlya pozno przyschedl do Betanyey

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 516:


glozn

Polish: glozna (regional)

Inherited from Proto-Slavic *gleznъ. First attested in 1437.

Gloszn talus

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 89:

Do gloschn dawam talarem (nudaverunt eum tunica talari et polymita Gen 37, 23)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 13:

(anatomy) ankle (joint between foot and leg)


ldza

Inherited from Proto-Slavic *lьdzě. Cognate with Old Czech lzě and Old East Slavic льзѣ (lĭzě).

W czem czlowyek nye othpoczywa, w tem mu trwacz ne ldza abo nye moze

1915 [mid 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 315:

(intransitive, impersonal) it is possible; one is allowed; it is needed, one ought to [with infinitive]


wskazować

Middle Polish: wskazować

Silesian: wskazować

From wskazać + -ować. First attested in the 15th century.

Slova moia wskazovaly gemv (nuntiabant ei)

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 19:

Tocz wskazvge (mandat) brat twoy Israel

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 14:

Ty yes sam krol moy y bog moy, yenze wzkazuyesz zbawyenya (mandas salutes) Yakobowy

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 43, 6:

(attested in Greater Poland) to commission, to order


kłuzki

Borrowed from Old Czech kluzký. Cognate with Old East Slavic кользъкъ (kolĭzŭkŭ).

Presentis evi lubrica condicio, [k]luskye bydlyenye, cunctas hominum acciones... in oblivionis abissum... demergere consuevit

1895 [mid 15th century], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume I, page 233:

(figurative) slimy, slick, slippery; tricky


kiełzać

Inherited from Proto-Slavic *kъlzati. Cognate with Old Czech klúzati.

Kelsacz lubrico

1885-2024 [late 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 7:

(intransitive) to slide (to move on a low-friction surface)


rzyza

Borrowed from Old Czech hříza／říza. Cognate with Old East Slavic риза (riza).

Poderis est camisia linea aut talaris, a pos, pedes, rzcza (pro rziza; vidi... similem filio hominis, vestitum podere et praecinctum ad mamillas zona aurea Ap 1, 13)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 137:

(clothing) long robe reaching down to the feet


osięgnąć

Polish: osiągnąć

Silesian: ôsiōngnōńć

/ɔɕæ̃ɡnɑ̃t͡ɕ/

/ɔɕæ̃ɡnɑ̃t͡ɕ/

From o- + sięgnąć. First attested in the 15th century.

Roszczczye a ploczczye szye, a napelnyczye szemyø, a oszyøgnyczye yø sobye (subicite eam)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 28:

Onczy myą svoy pyersczyen ten zalyvbyl sobye, svym *posakyem osyągnal sobye (dotaliciis me suis desponsavit)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 26:

to obtain, to acquire (to begin to own or have)

Gdzye ya mam czyebye przymovacz, gdyz nyebo y zyemya thwey vyelykosczy nye moze oszyagnacz

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 124:


jużci

Polish: jużci

From już + -ci. First attested in the 15th century.

Poskoczmy, yvz mamy Iesusa v rąku, *yvzsczy yąth

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 663:

particle emphasizing imminent completion, reaching the end of an activity; already

Ach, myly lvdze, zazyce my ale svecze, yvscy ydze dvsza *krevim potem

1949, “Skarga umierającego. Woronczak Jerzy, Skarga umierającego. Ze studiów nad rękopisem nr 2 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu”, in Bolesław Erzepki, editor, Sobótk, page 65:

particle emphasizing the imminent occurrence or existence of an action; here now

Yvszczy gych szchecz szyeczono, gyescze na them malo

1462-1463, Wiersz o zabiciu Andrzeja Tęczyńskiego, line 19:

particle emphasizing achievement of a certain quantitative level; already


bienduga

Polish: binduga

Borrowed from Middle High German bindunge. First attested in 1427.

bor+

Cum una rippa fluuii Bebrza circa locum benduga, vbi robora ligantur

1912-1930 [1427], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume V, page 72:

coast that is convenient for the shipment of trees


prokni

Myloszyerdze twoye za mnø poydze proknych dny (omnibus diebus, Fl: wszelikych dnow) zywota mego

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 22:


prok

Iestly drzewya nye plodzøczego, a iest plone a k ginim potrzebam godne, poszekaw ge, vdzalasz proki (machinas), doyødze nye dobødzesz myasta

1930 [c. 1455], chapter 20, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 20:

(weaponry) catapult (device for launching large objects)

Prziprauil gym Oziasz... løcziska y proky (fundas) ku cyskanyv kamyenym

1930 [c. 1455], chapter 26, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 14:

sling, slingshot (Y-shaped stick with an elastic sling between the arms used for shooting small projectiles)


plwieć

Galaa uipraua sø masto pluøcich (leg. plwiących), to ie neustauichstuo ludy gresnih

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page 6:

(figurative, attested in Lesser Poland) to waver, to wobble


kstałt

desctree

Polish: kształt
→ Belarusian: кшталт (kštalt)
→ Kashubian: sztôłt
Slovincian: ksztolt
→ Ukrainian: кшталт (kštalt)

Silesian: ksztołt

Borrowed from Middle High German gestalt. First attested in 1448.

bor+

Pod xthaltem dobroczy

1874-1891 [1448], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Częstochowa, page 354:

Figura id est forma eyn gleychnysz oder eyn gestalt vyobrazenye xstalth

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 52r:

Forma gestalt xstalth

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 53v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) shape (appearance of something in terms of its arrangement in space, especially its outline)


jeśm

Polish: -m, -em


pecyna

Polish: pecyna

Silesian: pecyna

Borrowed from Old Czech pecina (“fired clay from a kiln”). First attested in 1242.

Duas porciones salis, que a wlgo peczini et corcze uocantur, ad Magnum Salem

1874 [1242], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume IX, page 65:

a type of evaporated salt; lump of such salt


dziewiątynaćcie

/d͡ʑɛvjɑ̃tɨːnat͡ɕt͡ɕɛ/

/d͡ʑɛvjɑ̃tɨnat͡ɕt͡ɕɛ/

From dziewiąty + -naćcie. First attested in the fifteenth century.

Y wiszedl pyrui lyos Ioiarib..., dzewyøtinaczcye Fateyas (exivit autem sors prima Joiarib..., decima nona Pheteia)

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 16:


deszczka

Polish: deszczka (obsolete)

/dɛʃʲt͡ʃʲka/

/dɛʃʲt͡ʃʲka/

Inherited from Proto-Slavic *dъščьka. By surface analysis, deska + -ka. First attested in the 1463–1465.

Darmo poszyvasz lvbyeszczka, yusz czy sgothowana deszczką

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 318:

(attested in Masovia) board, plank (long, broad piece of timber)


otcinek

otcinek m animacy unattested (canonical)

Polish: odcinek

Silesian: ôdcinek

From *otcinać + -ek, from otciąć／odciąć + -ać. First attested in 1472.

Otczinek capilli veneris

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 765:


stwolin

stwolin m animacy unattested (canonical)

Perhaps from Proto-Slavic *stьvolъ + -in. Cognate with Kashubian stolëm and Russian исполи́н (ispolín).

Gigas sthwolyn, obrzym (war. lub.: obrzym; exsultavit ut gigas ad currendam viam Psal 18, 6)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 64:

giant (mythical being of human form but superhuman size)


hałka

Borrowed from Old Ruthenian галка (halka).

Halka... in Slauonico vocatur monedula

1931 [Second half of the 15th century], Jan Długosz, edited by Marian Friedberg, Klejnoty Długoszowe, Krakow, page 55:

(attested in Lesser Poland) jackdaw (European bird of the crow family)


smąd

Silesian: smōnd

Sgaga, smøød, spøød

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 410:

(attested in Lesser Poland) smell of burning


występić

Polish: wystąpić

Silesian: wystōmpić

From wy- + stępić. First attested in the 15th century.

Teda wystøpyw swyøty Blaszey przywital ge

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 319:

Vistøpcze (ascendite) z Iordana

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 17:

S oblokv promyen wystapyl, szlvncze szebye yest wypusczyl

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 212:

W tøsz godzynø wistøpyl duch boszi s Saula (spiritus autem domini recessit a Saul) a lomyl gym zli duch od boga

1930 [c. 1455], “Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 14:

Wszelky zywyol, gez to po zemy plozy, wywyecz s sobø a wistøp na zemyø (ingredimini super terram)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 17:

Wstapy-ly kto w zakon... a zaszye wystapy (de claustro reddierit), a nye vczyny-ly poszluszenstwa, ten moze pothem wszancz dzyedzyczstwo

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 60, 2:

Fluuius egrediebatur, rzeka wisthapila, de loco uoluptatis (Gen 2, 10)

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 443v:

to go out of; to leave [with z (+ genitive) ‘of what’] [with na (+ accusative) ‘onto what’]

Napyrvschy [na] svyadecztwo nan vystąpyly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 714:

to pass (on foot, to get ahead of; to proceed)

Nyektorzy rące yego... z vyelyka nyelaska... vchvaczyvschy y zvyązaly tako tvardo, yze yego vschytky kosczy vyelebne ze stavov vystąpyly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 652:

Ssą povynny ... tą tho pokuthą pelnyczi naboznye, vyąwszy nyzby thym vystąpyly... naprzeczywko przykazanyom bozym

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 724:

(attested in Lesser Poland) to violate moral principles; to sin


brznieć

Polish: brzmieć

Inherited from Proto-Slavic *brьněti. First attested in the fifteenth century.

Poczyøla brznyecz trøøba (cum coeperit clangere buccina)

1930 [c. 1455], chapter 19, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 13:

(intransitive) to sound (to produce a sound)

Eman, Azaph a Ethan na zwoneczkoch myedzanich brznyely (concrepantes)

1930 [c. 1455], chapter 15, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 19:

(intransitive) to play a musical instrument


płacież

Inherited from Proto-Slavic *platežь. By surface analysis, płacić + -eż.

Placzyesz glowi kmyeczey (poena pro homicidio cmethonum)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 109:

(law, attested in Masovia) amends, damages


hufnica

Polish: hufnica (historical)

Likely borrowed from Old Czech húfnicě. By surface analysis, uf + -nica. Cognate with Czech houfnice and Slovak húfnica.

Pixides huffnycze

1868 [1446], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 273:

(weaponry) type of cannon (artillery piece)


czeran

zlw-opl-noun

czeran m animacy unattested (related adjective czrzonowy)

czeran m animacy unattested (canonical)
czrzonowy (adjective)

Polish: trzon
→ Czech: třeň

Silesian: strzōn

Inherited from Proto-Slavic *čẽrnъ. First attested in 1248.

In ipsa Bochnia unum caldar, quod vlg. chran nominatur

1874 [1248], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume IX, page 79:


opole

Polish: opole

Univerbation of o + pole. First attested in 1257.

Strosa duarum prouinciarum, quod opole vlg. appellatur

1874 [1257], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume III, page 53:

province; duty (administrative division of a peasant population; certain public burdens and criminal liability borne jointly by such a population)

(attested in Masovia) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Jakom ja Mykolaya, slugy jego, na drodzye nye yal anym go do domu swego gwalthem samoosm vyothl, anym do gynego opola vydal

1955 [1480], “Uwagi o sprawie osadnictwa Równiny Praskiej w wiekach XI-XVI”, in Adam Wolff, editor, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, volume 3, number 2, Zakroczym, page 393:

complex of goods in the hands of one owner

Yaco przeto szedl do opola, ys go opole volalo, any cyego ginszego dla

1967 [1417], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 633, Kościan:

(attested in Greater Poland) province (representatives of the peasant population living in such a division, who took part in the delimitation of land holdings)


małdrzyk

małdrzyk m animacy unattested (canonical)

desc

Polish: małdrzyk (archaic), mądrzyk (obsolete)

Maldrziky caseos

1878-1889 [1417], Archiwum Komisji Historycznej, volume XI, Krakow, page 407:

(attested in Lesser Poland) cheese made from sweet milk


mnienie

Polish: mnienie (obsolete)

Cum enim esset magne reputacionis, mnene, in Israel

1956 [mid XV century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 46:

(attested in Silesia) judgement, opinion


posiew

Polish: posiew

Deverbal from posiewać. First attested in 1491.

Quos homines invadiando recepisti de eisdem violenter labores et sementa al. possev tritici et siliginis ad ipsum Nicolaum spectancia

1868 [1491], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 391:


wylizać

Polish: wylizać

Silesian: wylizać

From wy- + lizać. First attested in c. 1470.

Wylisacz elingere (corda vero eorum, sc. deorum, dicunt elingere serpentes Bar 6, 19)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 221:

(attested in Greater Poland) to lick out of (to remove something by licking)


tczeć

Polish: tczeć (obsolete)

Prziszedl Dauid a Abyzai k lyudu w noci y nalyazlasta Saula leszøcz a spyøcz w stanye, a kopye tczøcz w zemy (invenerunt... hastam fixam in terra) u gego glowi

1930 [c. 1455], chapter 26, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 7:

(intransitive) to be stuck, to jut, to protrude, to stick out


przeko

Middle Polish: przeko

From przeki + -o. First attested in 1425.

Quia Graby cessit divisione sub Ch[y]lewothky przeko przestrugø oth granicze do granicze

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1583, Zakroczym:


trzem

Middle Polish: trzem

Inherited from Proto-Slavic *termъ. First attested in the 14th century.

A on yem vkaze vyelyka vslana na vyschey cząsczy, czvsch na trzemye (ipse ostendit vobis cenaculum magnum stratum Luc 22, 12), podlug obyczaya zydovskyego, *ktorys czynyly trzemy na vyrzchv, gdzyez vyeczerzaly, a na dolye loznycze (in superiori parte domus faciebant Palaestini cenacula, inferius autem cubicula)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 521:

(attested in Lesser Poland) chamber, conclave

cenacle (dining room on the first floor)

Ten ps[alm] powyada, yze Kristus w dzewyczy trzeem wszedw, odpuszczy czlowyeku tagemne grzechy

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 18 arg:

(figuratively, attested in Greater Poland) the human body

attested in Lesser Poland; attested in Greater Poland; attested in Greater Poland

Blogoslawoni, iegosz ies wibral y przyøl, przebiwacz bødze w trzemech twogich (in atriis tuis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 64, 4:

Na trzemye in palacio

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 156:


skomroszny

zlw-opl-adj

skomroszny (comparative skomroszniejszy, derived adverb skomrosznie)

. First attested in the 15th century. Compare Old East Slavic скоморохъ (skomoroxŭ).

Iuvenalis etas magis est lascivia mlodoscz scomroszneysza

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 151:

Presertim filias custodire..., si sunt multivole et lubrice vlg. skomroszne

1915 [Middle of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 516:


tesarz

Polish: tesarz, teszarz (obsolete)

Silesian: tesŏrz

Y dawalasta ge (sc. pieniądze) w lydzbø a w myarø tym w røce, ... gysz ge nakladaly na teszarze a na murarze (qui impendebant eam in fabris lignorum et in caementariis)

1930 [c. 1455], chapter 12, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 11:

(woodworking) carpenter (one who practices carpentry), joiner


zeprzeć

Polish: zeprzeć

From ze- + przeć. First attested in 1418.

Jakom ja... nye oral na Ianovye na rszyszku... na vyenye nyeboszky Anny..., kthore vyano on okupyl s *przyszvolenyen blyszych, nye *szparwh gego pravem

1950 [1474], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1384, Warsaw:

(law, attested in Masovia) to defeat in court, to obtain a conviction

Congrediens, gl. ad bellum veniens, ad certamen adiunctus sparwschy szą, schodzącz szą

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 26:

(reflexive with się, attested in Sieradz-Łęczyca) to clash in battle

Jaco sø thi quatuor marce, quid sø sø o ne sparli, thi sø vinesoni de Gostinky s ocziszni de paterno

1897 [1418], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 3166, Łęczyca Land:

(reflexive with się, law, attested in Sieradz-Łęczyca) to have a case with someone in court; to go to court with someone


zamorzyć

Polish: zamorzyć

Silesian: zamorzić

From za- + morzyć. First attested in 1454.

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Szyothmegonaczcze latha zamorzem byl, czo szobye nycz czynil

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 185:

to wear out by fasting, to exhaust oneself by fasting


tąd

Inherited from Proto-Slavic *tǫda. First attested in 1420.

Jaco czssom... ial albo chodzil tąd, kąd yest prawa granicza

1967 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 857, Kościan:

Jaco kand yedzem albo gydzem, tand yest prawa granicza myedzy Poneczem, Drzewczem a Oporowem

1967 [1422], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 969, Kościan:

Yaco kandsmycoli gely na prawo albo na lewo, tąd gest prawa granicza

1959 [1481], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 962, Poznań:

(in compound sentences with other adverbs, attested in Greater Poland) this way (along this path, in this direction)


spąd

Middle Polish: spąd

First attested in the middle of the 15th century.

etydate

Iacom ya nye ranczil za Andrzeya mlinarza Maczeyowy schesczy spandow rzi

1895 [1458], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 52:

Centum choros, sto lastow, spvdow albo maldrow, tritici (Luc 16, 7)

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Zakroczym, page 375:

(attested in Masovia) Unit of measurement for bulk solids.


rozpamiętać

zlw-opl-verb

rozpamiętać pf (imperfective rozpamiętawać)

Polish: rozpamiętać

From roz- + pamiętać. First attested in the 14th century.

Et ergo hec et alia in corde nostro ros[pa]mathaymi, memorando eius passionem et nostram redempcionem

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 64:

Svyathy Yan, rospamyatavschy tą myloscz, ktorą y myloval myly Cristus, ... chczącz s nym mylosczyvye vmrzecz, nathychmyast szye zaszye vroczyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 658:

O czlovecze, rospamyątay, tako vyelyką mąką czyrpyal za nass, aby duschą tvoyą zbavyl y vykupyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 823:

K nemuz gdaz clouek gresny rospamø[taję] […] støpy, tochu sam sebe vspomene, s taynego sircha [strumienie gor]skih slez za grehi uilige

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 15:

Rospamyatal szye Pyotr slova (recordatus est Petrus verbi domini Luc 22, 61), ktore[go] yemv byl myly Cristus rzekl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 691:

Mas szø, ... clouecze, na tho rospamøtacz, ysze gesz thy s szeme stworzon

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 174a:

Rozpamøtali se sø (rememorati sunt), isze bog iest pomocznik gich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 39:

+obj

(transitive, intransitive or reflexive with się, attested in Pomerania, Greater Poland, Lesser Poland) to dwell on; to consider in thought; to mention [with accusative or genitive or na (+ accusative)]

attested in Pomerania; Greater Poland; Lesser Poland; attested in Pomerania; Greater Poland; Lesser Poland


hrudzina

Middle Polish: hrudzina

Borrowed from Old Ruthenian. Compare Belarusian грудзіны (hrudziny) and Ukrainian груди́на (hrudýna).

Item forenses carnes, que in vulgari chrudzyny nuncupantur, in quolibet foro a carnificibus exigendas pro curia

1932-1939 [1489], Jan Fijałek, Władysław Semkowicz, editors, Codex diplomaticus ecclesiae cathedralis necnon dioeceseos Vilnensis. Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji wileńskiej, volume I, page 421:


poździe

Middle Polish: poździe

Posszdze novissime

1876-1929 [ca 1418], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Kostrzyn, page 512:

(attested in Greater Poland) late (after a longer time than usual or expected), too late


mięcz

Inherited from Proto-Slavic *męčь. Doublet of miecz, a borrowing from Old Czech.

Mittit ei Darius tria munuscula: pilam, gl. ipsam rotundam, myacz, qua ludunt pueri

1977 [mid XV century], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Polskie glosy w rękopisie Kroniki Wincentego Kadłubka, page 146:

(sports) ball (solid or hollow spherical or egg-shaped object that is kicked, thrown, or hit in a game)


roztworzyć

Polish: roztworzyć (“to loosen”)

Silesian: roztworzić

From roz- + tworzyć. First attested in the 15th century.

Arbor, laxa, rosthworz, densa viscera

15th century, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy i zapiski polskie z dwóch rękopisów, numbers 1490/11, 1945/1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, page 356:


roztworzyć

Polish: roztworzyć (“to open”)

From roz- + tworzyć, modelled on otworzyć. First attested in 1476.

Scindatis, rostworzyli, hodie cor vestrum per scissionem meam

1884 [1476], Ignacy Polkowski, editor, Katalog rękopisów kapitulnych katedry krakowskiej. Cz. 1, Kodexa rękopiśmienne 1-228, volume III, page 108:


oksza

desctree

Polish: (obsolete) oksza
→? Old Ruthenian: окша (okša)

Securis, scilicet dolabrum vlg. ocsza

1450, rkps Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. KP 224., Uście Solne, Lviv:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) axe, battle axe

De armis Oksey, qui in clipeo securem al. okscha deferunt

1856-1870 [1464], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, number 417:


tesny

Middle Polish: teskny

Polish: tęskny

Inherited from Proto-Slavic *tъsknъ. First attested in the 14th century.

Teszny (anxiatus) byl we *me duch moy, we mne zamøczone gest sercze moge

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 142, 4:

(attested in Lesser Poland) concerned, frightened, anxious


zajć

Polish: zajść

Silesian: zajś

Yako Janek [ne] ne szasedl *Przedslaowi drogy, kedi gi Przedslaw ranil

1974 [1403], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 95, Kalisz:

Obuiare entgegen geen zaydz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 91r:

(attested in Greater Poland) to stand in the way, to physically block someone's path

Ale rzeklyby, ysz go kthora rzecz pylna zaszla albo mu zawadzyla (quod ipsum legale impedimentum impedisset),... thedy then przyszyasznyk szbyl thego besz szkody podlug prawa

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 63:

Lites, clopo[ty], eum (sc. Herodem) eciam usque ad unum annum occupaverunt zaschly

15th century, Elżbieta Belcarzowa, Anna Zajchowska, Felicja Wysocka i Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, editors, Glosy, number 2366:

(attested in Greater Poland) to stand in the way, to make impossible, to be an obstacle

Jako [ya] then pacholek... yvsz nye bil mym chleboyeczczą, wtenczasz yvszem mu bil dal odpusczenye, przedtim nysz poszelstwo zaslo

1960 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 1020, Pyzdry:

Jaco Sczepan wytrzimal dzal Wylkow[o]ye mimo trzi lata s pokogem..., nisz zazew zaszedl

1959 [1412], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 680, Poznań:

Jako Jarognewssczy... wytrzimaly spokoyne thø thonø jezora Moscziska, o yøz Halska na ne zalowala, trszy latha dobrowolne, nisz gich pozewny listh zasedl

1967 [1416], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 609, Kościan:

(attested in Greater Poland) to come, to arrive

Nescimus, quando mors veniat nas zaydzye

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, Trzemeszno, page 62:

(attested in Greater Poland) to come unexpectedly

Exsurgens autem Maria abiit, zaszla (Luc 1, 39), in montana

1981-2001 [15th century], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Grochów, Kcynia, page 78:

(attested in Pomerania, Greater Poland) to go to, to head off

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland

Zaslo migrauit (migravit Medemena Is 10, 31)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 185:

(attested in Greater Poland) to go, to leave, to depart

Yako gdy bily posli ot panyey Jandrzeyewe do panye Anni o wyranczenye dobitka, tedi yusz bilo sluncze saslo

1960 [1424], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 760, Pyzdry:

(of the sun, attested in Greater Poland) to set

Jaco Micolay nye oral Katherziny bliskosczy, ale tu oral na swey othczysznye, gdze myedzą szaszla

1960 [1415], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 436, Pyzdry:

(of land and water, attested in Greater Poland) to stretch, to extend, to reach

Tedi rzekl yest pan sandcza, esze Giszicze sø *duchowno, a o tho mam zachotczicz, czo mi o to *zaycze. Tedi yest *gy postavil *kszicza canownica sandczinskego. Tedy yest *wøstipi y szasedl ye

1872 [1402], Konstanty Małkowski, editor, Przegląd najdawniejszych pomników języka polskiego, page 119:

Iaco Jacuss slubil Jacussa o ten kon zaydz, czsos gy pani straczila

1888 [1391], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 63:

Veniens... Marcissius... actor przipowyedal se super... Fredricum tamquam super zachodczu o to, yako gest in libro inscriptum ocz gest zaschedl

1868 [1439], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 156:

(law, attested in Greater Poland) to enter into court proceedings instead of the defendant [with accusative ‘whom’] [with o (+ accusative) ‘for whom/what’]

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Jako pany Margorzatha vziwala swego dobicza, nisz trszy lata viszly, ale gey pan starosta wrzeszena ne doszpomogl, asz walki zaszly

1967 [1413], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 489, Kościan:

Bąndzyely czlowyek ozalowan o glową... albo oczkolwyek gynnego nyeszprawnego, czo szye zaszlo przesz nocz (quod pernoctatum est), na thego maya... zalowacz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 125:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to happen


truchnąć

⇒? Polish: truchło

Inherited from Proto-Slavic *truxnǫti. Akin to Lithuanian trešti.

Memoria, pamøczą, memor ero et tabescet, bødze truchnącz, in me anima mea (Thren 3, 20)

1981-2001 [mid XV century], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume III, page 82:

(figurative) to languish, to pine, to waste away

to molder, to putrefy
to languish, to pine, to waste away


strzekać

>? Polish: strzykać

Infirmitas stimulat strzeczye

1874-1891 [mid XV century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Częstochowa, page 349:

(of an illness, attested in Lesser Poland) to afflict, to vex (to cause suffering to)


sąc

Inherited from Proto-Slavic *sy. Displaced by Polish będący.

Zalibi, vbostwem przinødzon søøcz, przedalbi syø (si... vendiderit se) tobye brat twoy, nye vcyøszay gego robotø robotnikow

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 39:

And if your brother, being miserably poor, sells himself to you, do not make him work as a slave


temczasem

Polish: tymczasem

Silesian: tymczasym

Univerbation of tem + czasem. First attested in the middle of the 15th century.

Gescze vam mam vyelye povyedacz, alye temczassem nye mozeczye odzyerzecz (non potestis portare modo Jo 16, 12)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 572:


zjęcie

Polish: zdjęcie

Silesian: sjyncie

From zjąć + -ęcie. First attested in 1466.

Huic merito succumbit eques, succumbit amori illa, gl. sc. mulier, nouo ligat hos, gl. sc. militem et mulierem, firmus amore thorus szyącze

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 16:

(attested in Sieradz-Łęczyca) bond (something that connects people)


ujazd

Polish: ujazd

Deverbal *ujeździć, from u- + jeździć. First attested in 1400. Compare Russian уезд (ujezd).

Ysze Janus sinem mal stacz s Othø w tey vmove o wgasd

1974 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 142, Kalisz:

Nos... profitemur in parvis terminis, quod adjudicatum est domino abbati de Obra [et] Naslaw[o] Cowalewsky parte ex una, Ffra[n]czconi dicto Szskappa [parte ex altera] opole seu wgasd vlg.

1887, 1889 [1400], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, number 2510a, Greater Poland:

Cometare limitare wyasd czynycz vel granyczycz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 30v:

(attested in Greater Poland) property demarcation (tour or bypass of someone's property by arbitrators in order to mark its boundaries)

Gdyby szą przygodzilo ktoremv o granycze klopoczączemv... vkazacz dwa albo trzy kopcze albo take snamyenythe sznaky, yako na polv vyaszdy (aut alia notabilia signa, ut in campis ujazdy), ale w leszech czosny albo snamyona na krzysz... virąbyona

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 77:

(attested in Masovia) property demarcation (an officially marked property boundary, a boundary mark, usually in the form of a built earth embankment)

Primum... scopulum fecit sub area ea al. pod viazdem villae Rybna

1875 [1471], Wojciech Kętrzyński, Stanisław Smolka, editors, Codex diplomaticus Monasterii Tynecensis = Kodeks dyplomatyczny klasztoru tynieckiego. Cz. 1, Obejmująca rzeczy od roku 1105 do roku 1399, Tyniec, page 499:

(attested in Krakow) demarcated property


płonić

Middle Polish: płonić

⇒ Polish: wypłonić

Kmethones eundem agrum possidentes tamquam proprium fideliter reformare, funum (pro fimum) ducere et non amulare (pro annilare) al. nye plonycz

1856-1870 [1470], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume XI, number 692:


słzić

From słza + -ić. Compare Czech slzet and Russian слези́ться (slezítʹsja).

Anna... a Sara..., sliszøcz tø rzecz, poczølesta slzicz (lacrimatae sunt)

1930 [c. 1455], chapter 7, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 8:


skrow

Iaco Andrzey s Yanem ne ukradli s Wichnina domu crowi chøszebnø rzeczø any gey chisz wibrali y scrow pobrali

1888 [1406], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 85:

(attested in Greater Poland) hiding place


ślemię

Polish: ślemię

Pro mercede Alberto molendinatori ibidem facienti portam et verticem eminentem super eam in horreo predicto et szlemnø (pro szlemyø) IIII scotos

1874 [1388], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 70:

(architecture) beam forming the ridge of a roof


druchna

Polish: druhna

Coordinate term: drużba

Drvchną paranympha

1908 [around 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 15:

(attested in Greater Poland) bridesmaid (woman who attends the bride at a wedding ceremony)


drustwo

Inherited from Proto-Slavic *družьstvo. By surface analysis, drug + -stwo.

Gyny vczinkowye krolya Aza a wszitka gego drustwa (universae fortitudines eius), a wszitko, csosz czinyl, ... to wszitko popysano w ksyøgach skutkow

1930 [c. 1455], chapter 15, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 23:


słzawy

Polish: łzawy

Billibi (sc. człowiek)... garbowati albo slzawi, albo byelmo mayøczi na oczv..., nye przistøpy offyerowacz panv (si lippus, sc. fuerit, ... non accedet offerre hostias domino)

1930 [c. 1455], chapter 21, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 20:


słezny

From słza + -ny. Compare Old Czech slezný／sluzný. First attested in 1450.

K tobye wszdichamy lkayøcz y placzøc w them tho szleznem (SalveReg 1–2. 4–7. 9. 11. 13. 15–17. 19: szlesz, 3: lzym) padole (ad te suspiramus gementes et flentes in hac lacrimarum valle)

1450, Hymn Salve Regina (Zdrowa krolewno miłosierdzia), number 8:


drużny

Inherited from Proto-Slavic *družьnъ. By surface analysis, drug + -ny.

Bødzcye drusznego syercza (nolite timere), dobrscye poczøly, dobrze doskonaycye, za krotkø møkø wyeszmyecye wyeczne wyesyele

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 322:


rębić

Middle Polish: rąbić

Yz czso pan Jaszek... zalowal..., aby porambyly sedmdzeszanth y sto kop drzewa, tho szą rambily na swem na prawem

1967 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 675, Kościan:

Kedi Stanislaw Zydowca damby rambil w Geligowskem gayu, thedi Bronislaw the dzedziny w trzimanu ne bil

1967 [1413], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 478, Kościan:

(attested in Greater Poland) to chop down, to cut down, to fell (to bring down by cutting)

Jaco Miroslaw gwaltem ne yal na Wøczenczewø dzedzinø i ne ranbil yego wroth ani clol

1967 [1411], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 446, Kościan:

(attested in Greater Poland) to destroy with an ax


społu

Polish: społu

Univerbation of z- + połu. First attested in 1399.

Manek ne sluboval za to zito tym ludzem na Slupy, dze v nego spolu orali

1960 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 109, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) together (along with others)

Dwa z uczennykow... gydechu do mesta..., thedy moluili spolu (ad invicem Luc 24, 14) o tem o ffsem, ges to sø stalo

1950 [c. 1425], Jan Janów, editor, Najstarsze szczątki ewangeliarza polskiego, Krakow, page 41:

(attested in Lesser Poland) mutually (to one another)


zwnieć

Chwalcze gy we zwonkach dobrze wz[n]øczych (in cymbalis bene sonantibus)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 150, 5:

(attested in Lesser Poland) to sound (to produce a sound)

Wznacz concrepantes (id est agnoscentes *vsnayąncz; universusque Israel deducebant arcam foederis domini in iubilo... et cymbalis et nablis, et citharis concrepantes I)

1977-1980 [c, 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 92:

(attested in Greater Poland) to play a musical instrument

Pothem po nych krola Wlodzyslawowy, ysze o przemynąlych krola Kazymyrowych pamyącz czinyą, ... thesz thv kv konyczv popyszani szą, yako slowa oth slowa w szobye wznyą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 62:

(attested in Masovia) to sound, to go (to have particular content)


żyrzec

Polish: żerca (“Slavic pagan priest”)

Szyrecz architriclinus

1915 [XV in.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 520:


sądno

Inherited from Proto-Slavic *sǫdьno. By surface analysis, sąd + -no. Cognate with Old East Slavic судьно (sudĭno).

Szandno cartallum

1876-1929 [ca 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 494:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) basket, vessel (container of liquid or other substance)


drzeń

Polish: rdzeń

Silesian: drzyń

Inherited from Proto-Slavic *strьžьnь (“core”).

inh+

Centrum drszen vel posrzodek

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 15:

(attested in Greater Poland) medulla (internal tissue of a plant)

Quia talis cognicio parentum non potest fieri absque libidine, kochane, et fomite, sdrzen, peccati, ideo pueri eorum non possunt concipi absque peccato

1956 [XV med.], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 105v:

(attested in Silesia) core (essential part)


śron

Polish: szron

Gdisz bila przykryla wyrzch szemye, z[ja]wyla sze gest na puszczy *drobnø rzecz yako kosmate ku podobyenstwu szrzonowy (in similitudinem pruinae) na szemy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 14:

hoar frost, rime (ice deposits formed from frozen fog, as well as snow frozen to tree branches)

Ize vczinyonem iako sand skorzany we srzenye (sicut uter in pruina Psal 118, 83, JA XIV 491: na szrenye)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 33b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) cold, coldness

A stacionibus... angariis et preangariis... strosza, srzon, przevoth

1863 [1289], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, Masovia, page 30:

(attested in Masovia) tribute of oats, or its monetary equivalent, paid to a hunter for his service


zręczyć

Polish: sręczyć (dialectal), stręczyć

/zræ̃t͡ʃʲɨt͡ɕ/

/zræ̃t͡ʃʲɨt͡ɕ/

From z- + ręczyć. First attested in 1465.

Z strony gedn[y]ey Halcznovskyego zraczyl... Michalem.... to d[zi]rzecz pode sztem grzywy[e]n

1931 [1465], Rudolf Rauscher, editor, Soudní knihy osvětimské a zátorské z r. 1440-1562, number 133, Oświęcim, Zator:

(attested in Lesser Poland) to pledge, to give a surety or guarantee


dręchnąć

From dręchły + -nąć. First attested in 1431. Cognate with Russian дря́хнуть (drjáxnutʹ).

Infirmus discrepatur, decrepat, drøchne

1885-2024 [1431], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 64:


beranek

beranek m animacy unattested (canonical)


parchinista

parchinista m animacy unattested (canonical)


parchanista

parchanista m animacy unattested (canonical)


barańczy

From baranek／baraniec + -y. First attested in the 14th century.

Przinescze gospodnu sini bosze, przinescze gospodnu syni barancze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 28, 1:

(relational, attested in Lesser Poland) lamb; ram


barczałka

Scartabello dicto barczalka vel dicto scirzczalcze

1895 [XV ex.], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume IV, page 668:

(attested in) recently ennobled nobleman


barankowe

From baranek + -owe. First attested in the 15th century.

Pro censu vero solvit... gallos, item ova ratione barankowe pro festo paschae

1864 [15th century], Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis nunc primum e codice autographo, volume II, Krakow, page 224:

(attested in Lesser Poland) Easter tribute


parchannik

parchannik m animacy unattested (canonical)

From barchan + -nik with regional devoicing. First attested in 1493.

Nicolaus Blechar parchannik de Janowicze ius habet, debet portare litteram ad Carnisprivium proximum, fideiusserunt seniores parchner

1913 [1493], Kazimierz Kaczmarczyk, editor, Księgi przyjęć do prawa miejskiego w Krakowie. Libri iuris civilis Cracoviensis 1392-1506, number 8702, Krakow:

(attested in Lesser Poland) one who makes things from fustian


barczeć

Elephas barrit bąrczy vel myekocze

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 2:

Elephas barrit bąrczy vel myekocze

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 18r:

(of an animal, attested in Greater Poland) to roar; to bellow


barchanista

barchanista m animacy unattested (canonical)

From barchan + -ista. First attested in 1441.

Fideiussit Valentinus parchanista

1913 [1452], Kazimierz Kaczmarczyk, editor, Księgi przyjęć do prawa miejskiego w Krakowie. Libri iuris civilis Cracoviensis 1392-1506, number 6068, Krakow:

Fideiusserunt seniores parchanistarum

1913 [1441], Kazimierz Kaczmarczyk, editor, Księgi przyjęć do prawa miejskiego w Krakowie. Libri iuris civilis Cracoviensis 1392-1506, number 5239, Krakow:


baranowy

Masovian Polish: baranowy

From baran + -owy. First attested in the 14th century.

Poczty oslodczone dam tobe s kadzydlem baranowim

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 65, 14:

(relational, attested in Lesser Poland) ram (male sheep)


bargracht

bargracht m animacy unattested (canonical)


barewnik

From barwa + -nik. First attested in the 15th century.

Aspice et extremis, granycznymy, domitum cultoribus orbem easque domos Arabum, pictosque Gelonos barewnyczy

1977 [XV ex.], “Vergili Georgicorum schedae Gnesnenses”, in Bogdanus Bolz, Wanda Żurowska-Górecka, editors, Symbolae Philologorum Posnaniensium, volume 3, page 78:

one who paints their face or body; sometimes as a ritual


berkracht

berkracht m animacy unattested (canonical)


bergrecht

bergrecht m animacy unattested (canonical)


bargrecht

bargrecht m animacy unattested (canonical)


barł

Borrowed from Middle High German [Term?].

bor+

Barl cadus

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 86:


barkmistrzowstwo

From barkmistrz + -ów + -stwo. First attested in 1368.

Quod nos Kazimirus... rex... dedimus et tenore presencium perpetuo assignamus eidem Iohanni et sue posteritati legittime officium in zuppa nostra Bochnensi vlg. barkmistrzowstwo nunccupatum cum omni iure et cum omnibus prouentibus et utilitatibus ad ipsum officium spectantibus

1874 [1368], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume X, page 215:

(mining) function of a head or director of a salt mine


barkmistrz

barkmistrz m animacy unattested (canonical)

Borrowed from Middle High German [Term?]. First attested in 1368.

Concedimus sibi et suis successoribus legittimis plenam et omnimodam vigorem et potestatem sectores ad inquirendum sal durum locare et male laborantes in montibus ac ipso barkmistrz inobedientes deponere et eis laborem prohibere

1874 [1368], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume X, page 216:

(mining) head or director of a salt mine


barłożny

Middle Polish: barłożny

/barɫɔʒʲnɨː/

From barłóg + -ny. First attested in 1440.

Particulam hereditatis al. barloszna plossa

1921 [1440], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 231:


barszczyca

/bɒrʃʲt͡ʃʲɨt͡sa/

From barszcz + -yca. First attested in 1460.

*Barczicza pes pice

1900 [1460], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3688:


barkracht

barkracht m animacy unattested (canonical)

Borrowed from Middle High German [Term?]. First attested in 1340.

Cum de eadem salifodina sal procedet seu exibit, tum dominus abbas... debet recipere unam marcam pro iure, quod dicitur berkracht

1875 [1340], Wojciech Kętrzyński, Stanisław Smolka, editors, Codex diplomaticus Monasterii Tynecensis = Kodeks dyplomatyczny klasztoru tynieckiego. Cz. 1, Obejmująca rzeczy od roku 1105 do roku 1399, Tyniec, page 98:

(mining, attested in Lesser Poland) taxed income from a salt mine


mydło barskie

Mydlo barszkye

1900 [1475], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2935:

(attested in) type of high-quality soap sometimes used in medicine.


bruski

Inter que stamina fuit pannus lunsky brunathny, machelsky rubeus..., brusky et polbruczsky noui coloris

1856-1870 [1466], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3858:


barwirz

barwirz m animacy unattested (canonical)


bartne

Polish: bartne

From bartny + -e. First attested in 1491.

Et tandem Laurencius Laszkush... iure propinquitatis revocavit propinquitatem et principales pecunias eidem Nicolao Czagadlo restituit sub tali condicione, quod ipse Czangadlo ipsi Laurencio debuit ostendere et resignare quadruplices apes in eadem borra, quam revocaverat ibidem in iudicio barthne, et datis sibi pecuniis incontinenti transivit videre apes in borra et dum nullos invenit, traxit ipsum Czangadlo in iudicium

1874 [1491], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 1883:

(nominalized, beekeeping, law) beekeeping court


barwienek

barwienek m animacy unattested (canonical)


barwiony

From barwić + -ony. First attested in the 15th century.

Barvyoną a. brunathnym pomyeszaną polimitam

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 19:


barwina

From barwa + -ina. First attested in 1491.

Barvina galbio

1900 [1491], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 11029:


berzkość

From *barzki + -ość, from barzy + -ki. First attested in c. 1418.

In subitacione v berskoscy, w rączosczi

1876-1929 [c. 1418], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Kostrzyn, page 511:

(attested in Greater Poland) speed, quickness, fastness


beserunk

beserunk m animacy unattested (canonical)

Borrowed from Middle High German [Term?]. First attested in 1462.

Hereditadem cum libertate duorum annorum super melioracionem al. na besserung de jure ad requisicionem... adjudicavimus

1892 [1462], Adolf Warschauer, editor, Sonder-Veröffentlichungen der historischen Gesellschaft für die Provinz Posen, volume I, Poznań, page 136:

(attested in Greater Poland) betterment, improvement, fix


barwik

Polish: barwik

From barwa + -ik. First attested in c. 1500.

Barwyk polipodium

1900 [c. 1500], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5600:

true forget-me-not, Myosotis scorpioides


basterka

From baster + -ka. First attested in 1450.

Testes contra Annam coniugem Joha[nnis]... Thako nam pomoszy bog..., ysz ta *panya Hanka nye opchodzyla sza *nyszødna slø s rzeczø, my vyemy y k szwey dvszy byerzemy, ysze yest dobrego occza y dobrey macz[e]rze. Pro quo citaverat Anna... nobilem Jacobum... hoc est de vituperatione, quod esset basterka, in isto se non emundavit et in illo villipendio mansit et nos ei dederamus per bonas et nobiles feminas, quod deberet per eas emundari et illa nec eas constituit, nec sola fuit

1910-2024 [1450], Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie, volume III, page 293:

female equivalent of baster (“bastard”) (person who was born out of wedlock, and hence often considered an illegitimate descendant)


boumwol

boumwol m animacy unattested (canonical)

Borrowed from Middle High German boumwolle. First attested in 1478.

Boumwol bombax

1900 [1478], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1923:


baworski

Bauaria est nomen prouincie bayerlant bavorska zyemya

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 18r:

(attested in Greater Poland, relational) Bavarian


bawołowy

Polish: bawołowy (obsolete)

From bawół + -owy. First attested in the 14th century.

Rozdzelyl... czøscz myøsa pyeczonego bawolowego

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 3:


basza

Polish: basza

Borrowed from Ottoman Turkish پاشا (pāšā). First attested in 1443.

Cum valida potencia Thurconice gentis cum bascha Burhemben et Ezemben contra nos congregata

1874 [1443], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XII, page 445:

pasha (high-ranking Turkish military officer, especially as a commander or regional governor; the highest honorary title during the Ottoman Empire)


bazań

Ffasianus est auis vlg. bazany

1442, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu z r. 1442, page 107v:

Fasianus est auis vlg. bazany

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 107v:


bazylik

bazylik m animacy unattested (canonical)

Basilik basilicon

1900 [c. 1500], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 63:

Ocimum basilicum
Ocimum basilicum#Translingual


bazylija

Polish: bazylia

Borrowed from Middle High German basîlie. First attested in 1472.

Bazilya basilicon

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 742:


bazylikon

bazylikon m animacy unattested (canonical)

Learned borrowing from Ancient Greek βᾰσῐλῐκόν (basilikón). First attested in the 15th century.

lbor

Basilycon basilicon

1971 [XV ex.], Felicja Wysocka, editor, Glosy i teksty polskie w XV-wiecznym rkpsie lekarskim ze zbiorów Bibliteki Jagiellońskiej nr 132/60 akc., page 36:


bażyliszek

bażyliszek m animacy unattested (canonical)

/baʒʲɨlʲiʃʲɛk/

/baʒʲɨlʲiʃʲɛk/


bażyliszków

/baʒʲɨlʲiʃʲkɔːf/


baźnienie

From *baźnić + -enie, a contracted form of *bojaźnić, itself from bojaźń + -ić. First attested in the 15ht century.

Basnyenye metus

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page gl. 69:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) fear


bączewie

/bɑ̃t͡ʃʲɛvjɛː/

Banczewye nenufar

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 6217:


bądźby

From bądź + -by. First attested in 1471.

Admisit in ipso fluvio sibi Stanislao et suis hominibus... pecudes potare piscesque omni et omnimodo prandere et piscare, sit al. bączby ipsum fluvium ipsius Miclasch [pi]scina inundaret al. zalalby

1868 [1471], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVIII, page 106:


bdelijum

Polish: bdelium (obsolete)

Learned borrowing from Latin bdellium. First attested in the 15th century.

Droge kamyenye, gezto slowye bdelyum

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 12:


bebłanie

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Contra gulositates vlg. beblanye in ventre. Signum est venti

1900 [1475], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 97:

upset stomach (gurgling in the stomach, caused by the overflow of stomach contents, as a sign of digestive disorders)


bdzieniec

bdzieniec m animacy unattested (canonical)

/bd͡ʑɛɲɛt͡s/

/bd͡ʑɛɲɛt͡s/

Addamus eciam prefato Alberto... pratum... circa viam usque ad rubum vlg. do bdzencza

1877-1999 [1405], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume V, Greater Poland, page 79:

(attested in Greater Poland) blackberry bush; raspberry bush


bdła

Middle Polish: bdła

Silesian: bedła

Inherited from Proto-Slavic *bъdla. First attested in 1437.

Bdli, grzibi fungi

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2625:


begiel

Polish: begiel

Borrowed from Old High German [Term?]. First attested in c. 1500.

Artocopus est panis pistus in oleo, ein Krapff, paczek vel nągnyeczyony chleb vel ornaph vel begel

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 2:

(attested in Greater Poland) obwarzanek; pretzel; kolach; ring-shaped dough product, steamed before baking or being cooked in oil


bełknienie

From *bełknąć + -enie from bełk + -nąć. First attested in 1466.

Belknyenym trabis ictu

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 14:

(attested in Sieradz-Łęczyca) splash (sound of water)


berkmajster

berkmajster m animacy unattested (canonical)


bergmaister

bergmaister m animacy unattested (canonical)


benedykt

benedykt m animacy unattested (canonical)

Learned borrowing from Latin herba benedicta. First attested in 1446.

Benedicta alba benedicta

1900 [1446], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3145:

*Benedzigt benedicta alba, benedicta rufa, pes leporinus

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 653:


beltram

beltram m animacy unattested (canonical)


bergmagister

bergmagister m animacy unattested (canonical)

Borrowed from Middle High German [Term?]. First attested in 1334.

Heynkoni berkmeyster

1874 [1334], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume X, page 11:


pieltram

pieltram m animacy unattested (canonical)


peltram

peltram m animacy unattested (canonical)


biertram

biertram m animacy unattested (canonical)


biezczynić

/bjɛst͡ʃʲɨɲit͡ɕ/

/bjɛst͡ʃʲɨɲit͡ɕ/

Univerbation of bies + czynić. First attested in 1411.

Jaco Machna samoczwarta prziszla i wirzuczala Machnø z yey domu y gey rzeczi y gey byeszczine

1967 [1411], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 447, Kościan:


beronika

Learned borrowing from Latin betōnica. First attested in 1472.

Beronica betonica

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1059:

Betonica officinalis
Wikispecies:Betonica officinalis


bartram

bartram m animacy unattested (canonical)

Borrowed from Middle High German bertram. First attested in 1446.

bor+

Bartram piretrum

1900 [1446], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2965:

Artemisia dracunculus
Artemisia dracunculus#Translingual


Betfanija

Learned borrowing from Latin Bēthania. First attested in the 15th century.

Prze troyakye zyavenye svyątosczy dzyen ten troyakyem *ymyąnyem vezvan. Napyrve y myenya Epyfanya, yesz szye stalo przez gvyazdą..., vtore zową *Teophonya, yesz szye stalo przy krzsczye bozem, trzeczye slowo Bethffanya po greczkv od tego, czo szye stalo na svaczbye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 204:

(Christianity) Bethany (day on which Christ performed his first miracle in Cana of Galilee, in which he revealed his divine power)