znak

Polish: znak

Silesian: znak

Inherited from Proto-Slavic *znakъ. First attested in the.

Dzewko, przymy thakye omyszly gospodzyna, przymy yego sznaky

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 210:

Sed eciam ex gracia signaculum, snak, sancte trinitatis sibi impressit

1968 [End of the 15th century], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 67:

Promptum est oculis prediscere nigram, et quisquis color zna[y]k

1977 [End of the 15th century], “Vergili Georgicorum schedae Gnesnenses”, in Bogdanus Bolz, Wanda Żurowska-Górecka, editors, Symbolae Philologorum Posnaniensium, volume 3, page 82:

Nec fides, nec sciencia,... nec opera exteriora sunt signa, snaky, salutis

1981-2001 [Middle of the 15th century], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume III, Dąbrówka Kujawska, Krakow, page 27:

Designauit dal znak

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 39r:

Designare bezeychnen dacz znak

(attested in Lesser Poland, Kuyavia, Greater Poland) sign (that which shows that something exists or may happen)

O raną szyną y nadąthą, gdzye sznakv szromothy nye czyny na *myeszczyv yawnym...., XXX szelągow mayą dacz za pokup

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 144:

Nec direxerunt familiam eorum super curiam eius violenter, nec fecerunt hec, nec fecerunt vulnera eciam inferre, nec ibi fuerunt aliqua signeta istius al. znaky, parati sunt reducere de isto

1868 [1451], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 324:

(attested in Greater Poland) sign, trace (that which shows that something existed or happened)

Jakom ia Stanislawowy lanky ne *szayol any yemu snakow poczinil samowtor

1950 [1430], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 347b, Warsaw:

(attested in Masovia) sign (notch in a tree or an artificial mound to mark the boundary separating two areas belonging to two different owners, or the boundary itself)

Znaky mira (ut queant laxis resonare fibris mira gestorum famuli tuorum)

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 308:

marvel, wonder (something strange or miraculous)

Dacz znak designare

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 135:

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.


sam

Polish: sam

Silesian: sōm

Inherited from Proto-Slavic *samъ. First attested in the 14th century.

myself, yourself, himself, etc. (emphatic determiner, used similarly to "no other than" or "the very", as in "I myself")


sam

Polish: siam

Silesian: sam

Inherited from Proto-Slavic *sěmo. First attested in the 14th century.


minuta

Polish: minuta

Silesian: minuta

Learned borrowing from Latin minūta. First attested in 1420.

To, czso mi dali vinø panowye ot krolya y ot koroni pospolstwa, tegom wschego... praw, a ginako tego zapissa albo compromissa-m nye widal, gedno yakom gy z minuti przet krolem czedl y oprawil

1874 [1420], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume VIII, page 460:

concept, rough draft (preliminary drafting of a document without legal force)


morski

Polish: morski

Silesian: morski

Inherited from Proto-Slavic *morьskъ. By surface analysis, morze + -ski. First attested in the 14th century.

Sgromadzaiø iaco w pøchirz wodi morske (aquas maris)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 32, 7:

Wszitko podbil ies pod nogi, owcze... y riby morzke, iesz przechodzø stdze morzke (semitas maris)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 8, 8:

Panuyczye ribam morskym (dominamini piscibus maris)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 28:

(relational, attested in Lesser Poland) sea; marine; maritime (of or relating to the sea)


morski

From mora + -ski. First attested in the end of the 15th century.

etydate

Morska yagoda mora celsi

1971 [XV ex.], Felicja Wysocka, editor, Glosy i teksty polskie w XV-wiecznym rkpsie lekarskim ze zbiorów Bibliteki Jagiellońskiej nr 132/60 akc., page 39:


być

Polish: być

Silesian: być

Inherited from Proto-Slavic *byti. First attested in the 14th century.

Jeśm kowalem.

(compulative) to be (indicates sameness or membership in a class) [with nominative or instrumental]

Jeśm zmęczona.

(compulative) to be (auxilary verb used for predication) [with adjective]

Będę biegać.

(auxiliary) in future tense, forms the compound future tense of imperfective verbs [with infinitive]

Wczora to napisał jeśm.

(auxiliary) in present tense, forms the compound past tense [with past participle]

On to był zrobił przód tem.

(auxiliary) in past tense, forms the pluperfect tense [with past participle]

My bychom tam poszli.

(auxiliary) in aorist, forms the conditional mood [with past participle]


balsam

Polish: balsam

Learned borrowing from Latin balsamum. First attested in the 15th century.

Tamo roskoszna wonia cinamona i balsama (cum nardo balsamus) i wszego roskosznego kwiecia

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 25:

balm (any of various aromatic resins exuded from certain plants, especially trees of the genus Commiphora of Africa, Arabia and India and Myroxylon of South America)

Balsam menta crispa

1900 [1478], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2246:

Balsan menta

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 731:

Balsam balsamnis

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume LIII, Krakow, page 65:

(attested in Lesser Poland) The meaning of this term is uncertain.


pismo

Polish: pismo

Silesian: pismo

Inherited from Proto-Slavic *pisьmo. First attested in the 15th century.

Kaplany... y tez czo pysmo czyzczi vmyeyą, mayą moviczi psalmy

1892 [1481], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 714:

A thesz gdze b bødze gruube, thako pissmem poloszysch gee

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 413:

Ten ps[alm]... znamyona na pyszmye samemu Dauid (tituli inscriptio ipsi David), to iest Kristu

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 15 arg:

Czyy to obraz, czyye to pyssmo (superscriptio Mat 22, 20) na nyem?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 456:

(attested in Lesser Poland) script (that which is written, letters)

pismo listowe

Wszythky pyszma szą ludzyom zostawyony na wyedzenye y na navką

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 110:

Notula pysmo listowe

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 151v:

(attested in Greater Poland) document; writ; official or private letter

Pismo Święte

Lachowie, Niemczowie, ... wøtpiczeli w mowie y fschego pisma slowie, Wikleph prawdą powie

1449, Gałka Jędrzej z Dobczyna (Dobszyna), Pieśń o Wiklefie, Głogówek, line 4:

A tocz gesth skonane podluk prostego pyszma te tho... svøthe ewangelie

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 176b:

Falszyvy Szydovye blądzą, pysma szwyąthego nye vydzą

End of the 15th century, Ladislas of Gielniów, De nativitate Domini - Pieśń o narodzeniu Pańskim, Gielniów, line 22:

Tegodla bralem rozmaythych xyąg czvda, spysalem […] v yedny xyągy. Napyrve z Evanyelye nazaranskye […], ktorąsz svyaty Ieronym przemynyl v laczynskye pysmo

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 43:

(attested in Silesia, Lesser Poland) writ; written piece or work

attested in Silesia; Lesser Poland; attested in Silesia; Lesser Poland


koń

zlw-opl-noun

koń m animal (diminutive konik, augmentative koniowy or koński)

konik (diminutive)
koniowy (augmentative)
koński (augmentative)

Polish: koń

Silesian: kōń

Inherited from Proto-Slavic *kòňь. First attested in the 14th century.

Czso Krziwosandowi vkradzoni kone, tego Sandziwog vzitka ne ma

1959 [1386], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 3, Poznań:

Jako... ya czeladzy ksadza proboszczowey we dwdzesthu kony nye odbyl gwalthem

1921 [1466], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 39:

Equirea uel equaria uel equaricia sunt greges equuorum proprie stado cony

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 89r:

Adaquare wesseren id est ad aquam ducere konye napogycz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 4r:

Antela est cingulus vel quod ante pectus equi tenditur eyn vorbog an eynem sattel pothpaszny pasz v konyą vel pothpyerszny pasz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 10v:

Equus ferus caballus
Equus ferus caballus#Translingual

(attested in Greater Poland, Masovia) horse (hoofed mammal, Equus ferus caballus, often used throughout history for riding and draft work)

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

A superiori riuulo, ubi con seu cumulus lapidum vlg. nuncupatus

1878-1889 [1241], Archiwum Komisji Historycznej, volume IV, Kujavia, Masovia, page 35:

(attested in Kuyavia, Masovia) corruption of Latin cōnus


pszczoła

Polish: pszczoła

/pʃʲt͡ʃʲɔɫa/

/pʃʲt͡ʃʲɔɫa/

Szenkow kmecz porambil damb se pczolami

1902 [1402], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 116:

Esz Jan nye vcradl Maczegewy myodv se psczol y se psczolami

1922 [1458], “Sądownictwo w sprawach kmiecych a ustalanie się stanów na Mazowszu pod koniec wieków średnich”, in Kazimierz Tymieniecki, editor, Prace Komisji Hisorycznej, volume 3, Masovia, page 72:

(attested in Greater Poland, Masovia) bee; honey bee

Eze Albertus wiwoszl szesczori pczoli s Czarnei Weszi do Woyslauicz

1895 [1415], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIII, page 131:

(in the plural, attested in Masovia) swarm, hive with bees


śnieg

Polish: śnieg

Silesian: śniyg

snow (frozen, crystalline state of water that falls as precipitation)

snow, snowfall (blanket of frozen, crystalline water)


ucho

Polish: ucho

Silesian: ucho

Inherited from Proto-Slavic *uxo. First attested in the 14th century.

Lud, iegosz iesm ne znal, sluszil my, w slusze vcha (in auditu auris) posluszal me

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 48:

(anatomy, attested in Lesser Poland) ear (organ of hearing)

Bo nygeden stwyrdzon bywa, yen nye slucha duchownyma vszyma, czo by myal naszlyadowacz

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 118 arg. 8:

(figuratively, attested in Greater Poland) ear (ability to hear)

Ansa vcho albo rąkoyescz

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 113:

Duas ansas vszy

XV p. post., Wokabularz petersburski IV, esarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.I.401, page 11:

Ansa eyn handhab an eynem krug oder kandel vcho albo rąkoyescz

(attested in Greater Poland) handle (grip of a basket, kettle etc.)


prawda

Polish: prawda

Silesian: prŏwda

Inherited from Proto-Slavic *pravьda. By surface analysis, prawy + -da. First attested in the 14th century.

Toch to y iesch prauda, ize yde tobe crol zbauicel

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 22:

Slucha yego nye rvszacz, gdyz yego yavna prawda nye pomavyayą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 584:

Iaco to vem, czso visnal Iacob vozni medzi Sandziuogem a medzi Derszkem, to visnal pravø pravdø

1960 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 267, Pyzdry:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) truth (concordance with what is said, with reality, with facts, with the conviction of reality, the content of words consistent with reality, lack of lies or falsity)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Prawdą popi taiø, yzze szą gey ląkaiø

1449, Gałka Jędrzej z Dobczyna (Dobszyna), Pieśń o Wiklefie, Głogówek, line 65:

[G]dysz przy sadzech wierny sądze nye maya myecz any baczycz gnyewow any lasky, any darow, gedno podlug prawdy y sprawiedlywosczy sądzycz, skazowacz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 47:

Proscha mązow vczonych, naydąly to to ysto byly (pro bycz) przeczyw drodze prawd[z]y, aby popravyly (ut haec sique repererint, quae viam veritatis excedant)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 174:

Lyepyey mozemy baczycz, yze trudno z dolyczanya svyatych doctorov vbaczycz pravdą porząndnosczy, tako (pro kako) yedno po drugyem stalo, nyz tako

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 709:

Prawda, eze nyegdi czlowyek ma tloczicz, yaco moze, calisdą omową o schobye y o ginem

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 247:

(attested in Silesia, Lesser Poland) reality (that which is real)

Czlowyek boga wydzecz any gego prawdi rozumyecz nye moze, gen gest w grzesche

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 243:

Drogø prawoty albo prawdy (viam veritatis) wybral gesm

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 30:

(attested in Lesser Poland) justice (acting in accordance with moral or legal principles)

In camenata domus vna cista magna, in qua fuere septem tellaria stannea..., item prawda stannea

1898-2024 [1499], Rocznik Krakowski, volume XVI, Krakow, page 67:

(attested in Lesser Poland) stand (insulating disc on which hot bowls with food were placed)

Hec (sc. gens) ex Reni partibus veniens cum domo Polonica, que circulum, in quo scutella locari solet in mensa, habet pro insigni et prawdam, id est veritatem se apellabat, se coniunxit

1931 [Second half of the 15th century], Jan Długosz, edited by Marian Friedberg, Klejnoty Długoszowe, Krakow, page 67:

(attested in Lesser Poland) an element in a coat of arms


sok

Polish: sok

Inherited from Proto-Slavic *sȍkъ (“juice”).

inh+

Tucznoscz, sok, knotem sszye natopionym succum linteolo suggit ebrio

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 305:

Szok mlodego makv opium

1900 [c. 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4016:


sok

Inherited from Proto-Slavic *sokъ (“accuser”).

Rzecznyczko nascha dobra, ... racz za namy orądowacz, naschym sokom odpowyadacz

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 105:

(attested in Lesser Poland) slanderer, calumniator


jutro

Inherited from Proto-Slavic *(j)utro. First attested in 1282.

Nyszadny gego nye ostawyay do yvtra (in mane)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 19:

Paknyąly ho mnyeyszi dlug... pozew bil, do yvtra rok odlozoon bąncz (in crastinum terminus prorogetur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 9:

(attested in Masovia) tomorrow (day after today)

Quilibet colonus debet habere triplicem agriculturam, mensurando eam in latitudine decem virgas et in longitudine quindecim, iutra vlg. dicendo, et super quamlibet agriculturam debet habere vlg. dicendo po piethnasczie iutras, ter numerando

1877-1999 [1282], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume I, Greater Poland, page 475:

(attested in Greater Poland) morgen (measure of area of a field)

In illo tempore duo ex discipulis... ibant... in castellum, quod erat in spacio stadiorum, iutra, gony, sexaginta ab Ierusalem (Luc 24, 13)

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 26v:

(attested in Silesia) staje (historic unit of length)


jutro

Polish: jutro

Silesian: jutro

Jvthrocz sza byerzą od czebye szluzy[ć] themv, czoszczy gyest w nyebye

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 66:


noc

Polish: noc

Silesian: noc

Inherited from Proto-Slavic *noťь. First attested in the 14th century.

Byszmy syę wtenczasz daly tobye, gdy nocz szmyerczy naszey przydzie

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 66a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) night, nighttime (period of time from sundown to sunup)

Ne moge se dovedzecy, gdze pyrva mam nocz abo leg mecy

1949, “Skarga umierającego. Woronczak Jerzy, Skarga umierającego. Ze studiów nad rękopisem nr 2 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu”, in Bolesław Erzepki, editor, Sobótk, page 3:

Kristus rzekl kv tlusczam...: To yest godzyna vascha y nocz czyemnosczy (potestas tenebrarum Luc 22, 53)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 650:


sześć

Polish: sześć

Silesian: sześć

Inherited from Proto-Slavic *šestь. First attested in the 14th century.


dobry

zlw-opl-adj

dobry (comparative lepszy, derived adverb dobrze)

Polish: dobry

Silesian: dobry

Inherited from Proto-Slavic *dobrъ. First attested in the 14th century.


listopad

listopad m animacy unattested (canonical)

Polish: listopad

Silesian: listopad

Inherited from Proto-Slavic *listopadъ. By surface analysis, list + -o- + padać.

Wszythkym Szwyąnthym listopad pan

1927 [1471], Jan Fijałek, editor, Cyzjojan kłobucki, Kłobuck, page 445:

Lystopad... october

1864 [End of the 15th century], August Bielowski, editor, Monumenta Poloniae Historica. Pomniki Dziejowe Polski, volume V, page 458:

W kschąziczą lystopadzie in mense Bacaron (in mense Ethanim in solemni die III Reg 8, 2)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 44:

Skonal syø mur we dwudzestu a w pyøcy dnyoch myesyøcza *Ebul, to gest lystopada

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 15:


tuta

Polish: tutaj

⇒ Silesian: tukej

Inherited from Proto-Slavic *tuta/*tuto/*tutъ. First attested in the 14th century.

inh+

Gestly ktho ma [ktho] lepsze prawo k thym dzeczom nyszly zoną moya..., ten stoyacz thuta (stet hic) a vkasz, ysz masz lepszye prawo

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 42, 3:

Dayze..., abych thako thutha na zyemy przyyala a po mogym zyvoczye gyego ogladala bogoszlawyone czyalo

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 133:

Iako mne Falantha thuta [w]zøl, kidcze vel ubi mi othpusczil

1920 [1424], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 166, Zakroczym:

(attested in Masovia) here (at this place)

Tutha vypiszuge (sc. św. Łukasz) ymona krolefska

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 11a:

(attested in Lesser Poland) here (at this place in the text)


mężczyzna

Polish: mężczyzna

/mæ̃ʃʲt͡ʃʲɨzna/

/mæ̃ʃʲt͡ʃʲɨzna/

Inherited from Proto-Slavic *mǫžьščina. By surface analysis, męski + -yzna. First attested in c. 1408.

Vstawyamy, aby mąszom a mąsczysznam (viris et masculis) dawnoscz trzech lath tylko stala

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 54:

Ten o to vrazony... nye ma rodzyny albo przyrodzonych przyyaczyely mąszczyszny

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 124:

Mąssczyssny laici

1874-1891 [End of the 15th cenetury], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 202:

(collective, attested in Greater Poland) men

Vszelka mąszczysna odvarzayacza zywoth szwyathe panv bądzye vezvano (omne masculinum adaperiens vulvam sanctum domino vocabitur Luc 2, 23)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 294:


bez

Polish: bez

Silesian: bes

Inherited from Proto-Slavic *bъzъ. First attested in the 15th century.

Bess arborem fetidam

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 65:

(attested in Greater Poland) elder (bush of genus Sambucus)


bez

Polish: bez

Silesian: bez

Inherited from Proto-Slavic *bez. First attested in 1418.

Zblandzyly sø na pvsczy bez wod (erraverunt in solitudine, in inaquoso)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 106, 4:

(attested in Lesser Poland) without [with genitive]

Albertus jan mego czloweka... besz prawa

1897 [1409], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 1742, Łęczyca Land:

Ysze Jan Marczina kmecza *Szvinanywa dzirszal gy w yanczwe... y puszczyl gy bez urzandu szemskyego

1901 [1425], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, Radom, Sandomierz, Opoczno, page 304:

Helwig ne poslal trzidzeszanth woszow do laszu Oppatowa besz yego woley

1895 [1425], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 166:

Besz gych dzyaky an eren wyllen

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VII, page 564:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Lesser Poland) contra, against [with genitive]

Mogaly przyszyasznyczy myecz oszobnego pyszarza besz raczkyego, szlowye myesczkyego pyszarza?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 129:

(attested in Greater Poland) besides, except [with genitive]

Przyszaszely ku przysząstwu besz wyrzeczonego czassv, ten nye moze szye szam szandzycz przez przysząstwa przesz swe obesczye

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 185:


bez

Polish: bez

Silesian: bez

From bez, due to confusion with the rhyming preposition przez. The two words were and are used interchangeably in various dialects, and in Old Polish przez was about to replace bez around the 14th-15th century. In the written language the earlier distinction ultimately prevailed, however. First attested in c. 1512.

Bez chytrość (per astutiam) Antypatrową lepak synowie Herodowi... byli podeźrani ojcu

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 103:


a

Polish: a

Silesian: a

Inherited from Proto-Slavic *a. First attested in the first half of 14th century.

etydate

ah! (used when the speaker has remembered or noticed something)


a

Polish: a

Silesian: a

Inherited from Proto-Slavic *a, from Proto-Balto-Slavic *ō. First attested in the first half of 14th century.

and (used to continue a previous statement or to add to it)

and then (used to say an event will occur if some requirement is fulfilled)


drzewo

Polish: drzewo

Silesian: drzewo

Inherited from Proto-Slavic *dȇrvo. First attested in the 14th century.

A bødze iaco drzewo (et erit tamquam lignum), iesz szczepono iest podlug czekøcych wod

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 1, 3:

Wkazal... swyanthemu Pawlowy... Mychal archangyol ognyewe drzewo, a na thym drzewye grzeschne zwyeschano

1915 [End of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 536:

(attested in Lesser Poland) tree (large woody plant)

Iestli drzewem kto vrazon søøcz vmarlbi (si ligno percussus interierit), nad krwyø wrogv pomsczono bødze

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 35, 18:

Forpedium vlg. kopito sz drzewa

111v, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 1442:

Fissile lignum sczepne drzevo

52v, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page c. 1500:

Iaco Comendor ne poslal swego luda po Janowo drzewo

1887, 1889 [1399], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 3092, Poznań:

(attested in Greater Poland) tree; wood, timber; chopped tree (tree as a material)

Vczyn sobye korab z drzewa heblowanego (fac tibi arcam de lignis laevigatis)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 14:

Gyni takesz boy stal syø przecyw Fylysteom, w nyemsze zabyl od boga dani sin Saltus bethleemski brata Golyata getheyskego, w gegosz kopyiv drzewo bilo iako nawoy tkaczow (cuius hastae lignum erat quasi liciatorium texentium)

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 5:

Potem wznyosl Loth oczy y uszrzal wszitkyey zemye wloszcz, gesto szø wszitka rozlazla y wszitek Yordan drzewo, gez bil pan bog przewroczyl Sodoma y Gomora yako ray boszy (Lot... vidit omnem circa regionem Jordanis, quae universa irrigabatur antequam subverteret dominus Sodomam et Gomorrham, sicut paradisus domini, Biblia ołomuniecka: drziewe neż byl hospodyn podwratil Sodomu)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 13, 10:


aza

Univerbation of a + za. First attested in the 14th century.

Aza iescz bødø møso bicow, albo krew kozlowø picz bødø (numquid manducabo... aut... potabo)?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 14:

(attested in Lesser Poland) interrogative particle: introduces a yes-no question


aza

Middle Polish: aza

Maria dzewicze, prosmy sinka thwego..., haza nasz hwchowa othe wszego szlego

1937 [1408], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number B, Krakow:


ato

Middle Polish: ato

Univerbation of a + oto. First attested in the 15th century.

Ato tez vstawyø (ecce ego statuam) slyub moy myedzy wamy a s waszym naszenym po was

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 9:


awa

Middle Polish: awa

Univerbation of a + wa. First attested in the 14th century.

Aua tih slov [wykład z języ]ka lacinskego v polsky iesc taky

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 4:


czarny

Polish: czarny

Silesian: czŏrny

/t͡ʃʲaːrnɨː/

Inherited from Proto-Slavic *čь̀rnъ. First attested in the first half of the 15th century.

Coordinate term: biały

Ony nyewyasty odpowyedzaly: Czarny sø waszych bogow ob[ra]szy..., odpuscycyesz naam, acz ge do wody donyesyemy y zmygemy

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 321:

Dał mi bog ociec jednego syna, a prze tego mam żałość, nędzę i wieliką tesknicę..., uczyniłam sie czarna i śniada, kako mogę cirpieć śmierci syna mego?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 527:

Y bili sø Labanowi wszitky byale a czarne (alba et nigra) owce, a gyne bili wszitky Iacobowi

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 30, 40:

Jako ja nye wzal thkanky pyerlovey... y plashshcza czharnego

1950 [1456], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 994, Warsaw:

Lepka czyrna

1894 [1471], Konstanty Górski, editor, Historia jazdy polskiej, page 270:

(attested in Masovia) black (of a dark color)

De coccione ruffa czarney

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 151:


czekać

Polish: czekać

Silesian: czekać

/t͡ʃʲɛkat͡ɕ/

/t͡ʃʲɛkat͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *čekati. First attested in the beginning of the 14th century.

Czekayanczy prestolans

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 489:

Jacoszmy przi tem byly y na weczu szedzely, y do sloncza (rp. sluncza) zachoda czekaly, kyedy xancz oppath (Kopythka ku prawu wolacz kazal)

1861 [1428–1430], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 18:

Taco tich crolew... chacal, ize za trinadesce dny ot narodena gih

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 41:

Czeka lenywy pomoczy od boga (expectat piger sibi subveniri a deo), kt[o]hory przycazal na thym swyeczye czucz o sobye

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLVII:

Jako dziewica błogosławiona jakoby *schechla, czekając słyszeć, co sie już było przygodziło

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 734:

Wszytko ot czyebye czaka, by dal gym karmø w czas (omnia a te exspectant, ut des illis escam in tempore)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 103, 28:

+obj

gen<what/whom> + :od(gen)<from whom> + inf<to do what>

(attested in Greater Poland, Masovia, Lesser Poland) to wait [with genitive ‘what/whom’ and od (+ genitive) ‘from whom’ and infinitive ‘to do what’]

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

I kusili sø boga w serczoch swogich... i zle molwili sø o bodze... Przeto vsliszal bog y czakal (distulit)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 25:

Ten ps[alm] powyada, yze Xpus od drewna w narodoch krolyuyøcz, opyøcz yest czakayøczy przyszczym

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 95 arg:

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.


bez-

Polish: bez-

Silesian: bez-

bez- + prawo → bezprawny


mora

Learned borrowing from Latin mōrum, from Ancient Greek μόρον (móron).

52 sim. Puł

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 77:

Pobił w gradzie winnice jich i mory jich w *żerzawiu (occidit... moros eorum in pruina)

Ficus sycomorus
Ficus sycomorus#Translingual

(attested in Lesser Poland) sycomore (Ficus sycomorus)


bak

Deverbal from bakać. First attested in 1448–1450.

Paan, sz bakem a s gwalthowym ghelkem przydancz do sandv (dominus cum clamore et violento strepitu ad iudicium veniens), wyną pyancznadzescza ma bicz skaran

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 9:


doktor

zlw-opl-noun

doktor m animacy unattested (related adjective doktorowski)

doktor m animacy unattested (canonical)
doktorowski (adjective)

Polish: doktor
→ Kashubian: doktór

Silesian: dŏchtōr

Learned borrowing from Latin doctor. First attested in c. 1420. Compare Old Czech doktor.

Wszelky mysztrz nawczony, wszelky doctor albo pyszarz w crolewszthwe nebeszkem (omnis scriba doctus in regno coelorum Mat 13, 52) rowni yeszth oczczw czeladnemw

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 86:

Ten tho velebny doctor, gemusczy Bedza (leg. Beda) dzegø, mouiy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 11b:

scholar (learned person; especially an expert in the Bible and theology, in Christianity sometimes the official title of theological writers)

Yvsz prawa polska szą dokonana, yasz wykladana przes mystrza y doctora Swanthoslawa s Woczyeschyna, cvstosscha kosczola warszewskyego swąnthego Iana

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 82:

(attested in Masovia) doctor (person holding a doctorate)


rama

desctree

Polish: rama
→ Belarusian: ра́ма (ráma)
→ Kashubian: rama
→ Russian: ра́ма (ráma)
→ Azerbaijani: rama
→ Ingush: рама (rama)
→ Yakut: араама (araama)
→ Ukrainian: ра́ма (ráma)

Silesian: rama, rōma

Borrowed from Middle High German rame. First attested in 1394.

Pro rami seu fenestralia membranarum

1879-1920 [1461], Sprawozdania Komisji do Badania Historii Sztuki w Polsce, volume V, Krakow, page XXIX:

Expansale dicitur illud cum quo pannus expanditur sev extenditur proprie rami circa textores uel pravydlo circa sartores

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 81r:

(attested in Lesser Poland) frame (device consisting of wooden or metal boards or strips rigidly connected at their ends)


apoteka

Polish: apteka
→ Belarusian: аптэ́ка (aptéka)
→ Kashubian: aptéka
→ Russian: апте́ка (aptéka) (see there for further descendants)
→ Slovincian: aptéka
→ Ukrainian: апте́ка (aptéka)

Silesian: aptyka

Learned borrowing from Latin apothēca. First attested in the second half of the 15th century.

etydate

Nye pomogv apoteky, przeczyw mnye zathne leky

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 307:

(pharmacy, attested in Masovia) pharmacy

pharmacy; attested in Masovia; pharmacy; attested in Masovia


noga

zlw-opl-noun

noga f (diminutive nóżka, related adjective nożny)

Polish: noga

Silesian: noga

Inherited from Proto-Slavic *noga. First attested in the 14th century.

Abycz ona sfvim nogam bila malo othpoczynøla

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3b:

(attested in Lesser Poland) leg; foot (lower limb)

Vlaal a cztyrzy obrøczy zlote, ktore poloszyl po cztyrzyech wøglech, po kaszdey nodze stolowey

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 37, 13:


miasto

Polish: miasto

Silesian: miasto

Inherited from Proto-Slavic *město. First attested in the first half of the 14th century.

etydate

Pismo togo croleuicha... v troiakem mesce... naziua crolem luda zidowskiego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 23:

W taynem myescze in diversorio (deus enim est forsitan loquitur, aut in diversorio est, aut in itinere III Reg 18, 27)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 45:

W schądnem myesczie in consistorio (ille sedebat super solium suum in consistorio palatii Esth 5, 1)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 57:

(attested in Lesser Poland) place, location

Galaa uipraua sø masto pluøcih

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page av 6:

My przyszasznyczy y woyth myasztha opawszkyego wysznawamy

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 41:

Glowne myasto metropolis

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 88:

Thwarda myastha municiones

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 490:

In Pentapolim na pyancz myast (descendente igne in Pentapolim Sap 10, 6)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 76:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) city, town

Myaszto fundamentum

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 73:


miasto

Polish: miasto

Ellipsis of w miasto. First attested in 1424.

Crol gy ostawil myasto ssyebye

1861 [1424], Józef Przyborowski, editor, Vetustissimam adiectivorum linguae Polonae declinationem monumentis ineditis illustravit, Greater Poland, page 6:


coś

Polish: coś

Silesian: coś

From co + -ś. First attested in the 15th century.

A drugdy mv szbygya plecze, a wszdy sza w nyem czosz szlego myecze

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 462:


ktoś

ktoś (nominative singular)
kogoś (genitive singular)
komuś (dative singular)
kogoś (accusative singular)
kimś (instrumental singular)
kimś (locative singular)

Polish: ktoś

Silesian: ftoś

A gdisz pobyegl møsz geden, prziwyodl gy ktosz (quidam) ku mnye

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 39:

indeterminate personal pronoun; someone, somebody


nic

nic (nominative singular)
nics (nominative singular)
niczs (nominative singular)
nicso (nominative singular)
niczso (nominative singular)
niczego (genitive singular)
niczemu (dative singular)
nic (accusative singular)
nics (accusative singular)
niczs (accusative singular)
nicso (accusative singular)
niczso (accusative singular)
niczym (instrumental singular)
niczem (locative singular)
niczym (locative singular)

Inherited from Proto-Slavic *ničьto. First attested in the 14th century.


nic

nothing (someone or something trifling, or of no consequence or importance)


nic

Polish: nic

Silesian: nic


państwo

Polish: państwo

Silesian: państwo

From pan + -stwo. First attested in c. 1400. Compare Old Czech panstvo.

Krolewstwo twoge krolewstwo wszech wekow a panstwo (dominatio) twoge we wsze pokolene y w pokolene

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 144:

power, dominion (rights related to the possession of goods)

Gdze wąnthpyenye gest o mązzoboystwye, iako gdi nye wyedzecz ktho zabyl, panstwo nye ma kogo gabacz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 13:

(attested in Masovia) authority; especially a castellan (person or office exercising authority)

W kazdem *myestze panstwa yego (in omni loco dominationis eius) blogoslaw dusza moya gospodna

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 102, 22:

Thakesz (sc. pan) sandomirsky y gynschi w swich panstwach na myesczoch vidanich a nye gyndze sandzicz mayą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 8:

(attested in Lesser Poland, Masovia) dominion (territory or land, subject to the authority of the king, prince, castellan)

Mogaly wylyegancy albo beszprawny ludze dacz albo przedacz szwe gymyenye gynnemu panszthwu, czyly nye moga?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 29:

(attested in Greater Poland) goods, property; (possibly) property owners

Ffoedus wolne panstwo uel wolne dobre

1876-1929 [Fifteenth century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XXVII, page 267:

Panstwa dominaciones (in ipso, sc. Iesu Christo, condita sunt universa in caelis et in terra, visibilia et invisibilia, sive throni, sive dominationes, sive principatus, sive potestates Col 1, 16)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 129:

(Christianity) dominion (order of angels)

Panstwamy dominationibus (et consecraverunt filios suos... per ignem et divinationibus inserviebant et auguriis IV Reg 17, 17)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 47:


wy

wy (nominative plural)
was (genitive plural)
wam (dative plural)
wama (dative dual)
was (accusative plural)
wami (instrumental plural)
wama (dual instrumental)
was (locative plural)
wy (plural vocative)

Polish: wy

Silesian: wy

Inherited from Proto-Slavic *vy. First attested in the 14th century.

polite singular second person pronoun; you


pani

desctree

Polish: pani
→ Belarusian: па́ні (páni)
→ Russian: па́ни (páni)
→ Ukrainian: па́ні (páni)
→ Yiddish: פּאַני (pani)

Silesian: pani

Inherited from Proto-Slavic *gъpanьji. First attested in the 14th century.

Jaco pani szastauila swe dobro i cupila trzeczø czanscz Kuropatnik

1959 [1389], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 63, Poznań:

(attested in Greater Poland) female equivalent of pan (“lady”) (master of a feudal manor)

Hannus zalowal na panyą Anną

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 69:

(attested in Greater Poland) form of respect for non-noblewomen

Tekdi gdi stala ossada pane bytgostkey hy Paskowa, tedi poslali comornika hy vosnego do paney hy do Paska

1861 [1398], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 34:

female equivalent of pan (“wife, especially one of a castellan”)

Yako oczy poselkyney w røkv *pøney (dominae) swogey, tako oczy nasze kv panv bogv

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 122, 3:

(attested in Lesser Poland) female equivalent of pan (“lady”) (owner of land)

Tako panna yako pany ma to wedecz, czszo szø gany

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 74:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) female equivalent of pan (“lady, woman”) (female human)


pomoc

Polish: pomoc

Silesian: pōmoc

Inherited from Proto-Slavic *pomoťь. First attested in the 14th century.

Daj nam pomocz (auxilium)!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 59, 12:

Przeto wy nye mozeczye szwyathczycz thym gednym czlowyekem any s pomoczą tego przyszasznego pyssarzą to zapowyedanye s prawa

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 96, 2:

Jakom ya do paney... ne slala anym slubowala Helscze dwe grziwne posagu na pomocz

1897 [1419], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 770, Brześć Kujawski Voivodeship:

O ktorą pomocz vogenną Bolesta na myą zalowal, o tom o wszyczko sz bracza vgednan

1950 [1434], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 624a, Warsaw:

Przyacze czala... mye badz pomocz!

1456, Kanon mszy św., Canon missae., volume VI, Sandomierz, page 26:

(attested in Kuyavia, Masovia, Lesser Poland) help (exercise of someone's power in favor of someone)

attested in Kuyavia; Lesser Poland; attested in Kuyavia; Lesser Poland

Jacom ja od xancza Bolka nye *wschyvl dwvstv kop w pomocz

1950 [1459], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1117, Warsaw:

(attested in Masovia) repayable loan (in money, livestock, grain) granted by a lord to a peasant for self-development

Omnes dictae tabernae inhabitatores faciunt auxilia al. pomoczy

1864 [15th century], Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis nunc primum e codice autographo, volume I, Krakow, page 624:

(attested in Lesser Poland) unspecified type of duty to a lord; incumbent on peasants

Stanislaw... swime ('z swymi') pomoczmi (pro pomoczniky?) ne wsal... schindem *zamostrala

1856-1870 [1444], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3208:


-ina

Polish: -ina

forms feminine nouns of various meanings


obraz

Polish: obraz

Silesian: ôbrŏz

Inherited from Proto-Slavic *obrazъ. By surface analysis, deverbal from obrazić. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Iaco sen wstaiøczich, gospodne, w mescze twoiem obraz gich ku niczemu obroczisz (velut somnium surgentium, domine, in civitate tua imaginem ipsorum ad nihilum rediges)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 72, 20:

(attested in Lesser Poland) sculpture, statue, engraved image

Y moui ewangelista suøti pod obrazem trsy crolew poganskih

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 21:

(attested in Lesser Poland) shape, form, figure

Ale zaprawdø w obraze przeszedl czlowek (in imagine pertransit homo) a za dar se troszcze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 38, 9:

(attested in Lesser Poland) shadow, illusion

Modlcye syø panv w obraze swyøtem (adorate dominum in decore sancto)

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 29:

(attested in Silesia) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Si formam, obraszem, dei te appellem, digna existis

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 106r:


mleko

Polish: mleko

Silesian: mlyko

Inherited from Proto-Slavic *melko. First attested in the 14th century.

Lsadlo se yako mleco sercze gych (coagulatum est sicut lac cor eorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 118:

Gdis mv gego gloua byla gest scøta, tedy vøcz s gego czala slo gest mleko y voda lactis vnda de suo corpore exiuit

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 41a:

Mleko kv pyczv nauky lac ad potum erudicionis

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 314v:

(attested in Lesser Poland) milk (white liquid produced by the mammary glands of female mammals to nourish their young)


jako

Inherited from Proto-Slavic *jako. First attested in the first half of the 14th century.

interrogative or relative adverb; how, in what way

introduces a relative clause of degree; how, how much

denotes indeterminate manner; in some way


jako

introduces relative temporal clause; when


jako

Polish: jako

Silesian: jako


cel

desctree

Polish: cel
→ Esperanto: celo
→ Kashubian: cél
→ Slovincian: cél
→ Russian: цель (celʹ)
→ Ukrainian: ціль (cilʹ)

Silesian: cyl

Borrowed from Old Czech cíl. First attested in the fifteenth century.

A ia trsy strzali wipusczø podle gego y wistrzelyø, iako bich zwikal strzelyacz ku celu (quasi exercens me ad signum)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 20:

target (butt or mark to shoot at, as for practice, or to test the accuracy of a firearm, or the force of a projectile)


izba

Polish: izba

Inherited from Proto-Slavic *jьstъba. First attested in 1413.

Yacom ya sedzal s Dzirskem w geney isthbe

1920 [1413], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1951, Płońsk:

A to tho magi poszadzycz v Osszvyaczymyu u klastorze v yszdbye tu, gdye pravo szedzalo

1931 [1465], Rudolf Rauscher, editor, Soudní knihy osvětimské a zátorské z r. 1440-1562, number 133, Oświęcim, Zator:

(attested in Masovia, Silesia, Lesser Poland) hut; house

attested in Masovia; Silesia; Lesser Poland; attested in Masovia; Silesia; Lesser Poland


jaki

Old Polish: jeki

Polish: jaki

Silesian: jaki

Inherited from Proto-Slavic *jakъ. First attested in the 14th century.

Abiszczye wyedzely, yakym dzywem rozdzely pan Egipskye od Israhelskich (ut sciatis, quanto miraculo dividat dominus Aegyptios et Israel)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 11,7:

Saul rzecze: Iaka twarz gego (qualis est forma eius)?

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 14:

introduces a question about a trait; what, what... like

A myly Iesucriste, yakye tve vbostvo!

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 521:

used at the beginning of a sentence for emphasis; what a! how!

A yaczy tho szly ludze myeszczanye cracovianye!

1462-1463, Wiersz o zabiciu Andrzeja Tęczyńskiego, line 1:

Bødze krzyk wyelyky we wszey szemy egipskyey, yaky gest nye bil drzewyey (clamor magnus..., qualis nec ante fuit)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 11,6:

Vczeczmi szø k ne szauitagøcz gø thø to modlithfø, gakøcz gest gø szauital byl... Gabriel angol

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 178b:

Mycolay nye ranczil Ianovy takego lysta viprawicz oth op[t]ata, yaky Mychal myal

1950 [1439], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 877, Warsaw:

Iakye slyszelysmy vczynky v Kapharnavm, czyn y thv w oyczysnye thvogyey (quanta audivimus facta in Capharnaum, fac et hic in patria tua Luc 4, 23)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 307:

(attested in Lesser Poland, Masovia) introduces a relative clause; that

Yaky oczecz, taky syn (qualis pater, talis filius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 7:

(attested in Lesser Poland) introduces a predicate sentence; like

Bvnthowanye yakye machinatio aliqua

1882 [Fifteenth century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 274:


baran

zlw-opl-noun

baran m animacy unattested (diminutive baranek or baraniec, related adjective barani or baranowy)

baran m animacy unattested (canonical)
baranek (diminutive)
baraniec (diminutive)
barani (adjective)
baranowy (adjective)

Polish: baran

Silesian: barōn

Inherited from Proto-Slavic *baranъ. First attested in the 14th century.

Obleczeni sø baranowe owecz (induti sunt arietes ovium)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 64, 14:

Veruex id est aries non castratus et est pater ouium eyn wider baran

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 144v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) ram (male sheep)


dlaczego

Polish: dlaczego

Silesian: dlŏczego

/dlʲaːt͡ʃʲɛɡɔ/

/dlʲɒt͡ʃʲɛɡɔ/

Univerbation of dla + czego, literally “for what”. First attested in the end of the fifteenth century.

etydate

Dvch boszy na myą, dlyaczego pomazal mya vzyawyacz vbogym (propter quod unxit me, evangelizare pauperibus misit me Luc 4, 18)

(attested in Masovia) that's why, so, ergo


wieczór

zlw-opl-noun

wieczór m animacy unattested (related adjective wieczorny)

wieczór m animacy unattested (canonical)
wieczorny (adjective)

/vjɛt͡ʃʲɔːr/

Inherited from Proto-Slavic *večerъ. First attested in the 14th century.

Od szarana asz do weczora (de mane usque ad vesperam Is 38, 12) dokonasz mø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ez 6:

Vesper wye[czor]

End of the 15th century, Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 8:

(attested in Lesser Poland) evening (time of day before night)

Vesperum z wyeczora al. zwyerzączia gwyasda (numquid producis Luciferum in tempore suo et Vesperum super filios terrae consurgere facis? Job 38, 32)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 125:

Vpomyonøl gest czyebye (sc. bog Labana) wyeczyor (arguit te heri)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 42:

mistranslation of Old Czech včera (“yesterday”)


wieczór

Polish: wieczór

Silesian: wieczōr

/vjɛt͡ʃʲɔːr/

Weczor (vespere) y rano, y w poludne powadacz y swastowach bødø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 19:

(attested in Lesser Poland) in the evening


oba

Polish: oba

Silesian: ôba

Inherited from Proto-Slavic *oba. First attested in the 14th century.


raz

Polish: raz

Silesian: rŏz

Inherited from Proto-Slavic *razъ. By surface analysis, deverbal from razić. Sense 2 is from a generalization of sense 1, as historically one would count by making physical marks on a stick, and this sense displaced -kroć. First attested in the 15th century.

surf

Gdzye swyerzepycza oth razv abo oth vrazenya (ictu vel plaga) lvbo vyną czyią porzvczy, polthori grzywny... zaplaczycz ma * vszladzayączy skodą czirzpyączemv

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 58:

(attested in Masovia) hit (blow; punch; striking against; the collision of one body against another; the stroke that touches anything)

Yakom zayøl... na crolewske dzedzine... po dwa rasy osmdzeszanth y osmyoro dobitka

1960 [1427], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 860, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) time (occurrence, instance)

Jako ludze ss Koszkowa sly na xandza biscupyø dzedziną... y otbily dobitek prima vice, a wtorim razem szly y ranily xandza biskupy lud

1967 [1419], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 742, Kościan:

(attested in Greater Poland) time (period in which something happened)


ceber

Polish: ceber

Inherited from Proto-Slavic *čьbь̀rъ. First attested in the 15th century.

Nye biwali s tich pyenyødzi wodny cebrowye (non fiebant ex eadem pecunia hydriae)

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 13:

Viccum tritici al. dzber... dare debet

1868 [1435], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 425:

bucket, pail (such a vessel used as a unit of measurement)


chory

Polish: chory

Silesian: chory

Inherited from Proto-Slavic *xvorъ. First attested in the 15th century.

Czudzey byadi zalowanye... zalezi w syedmy vczinczech mylossyerdzya: lacznego nakarmicz, spraglego napogicz, podrosznego noczowacz, chorego nawyedzacz

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 240:

ill, sick (unwell in terms of health or physical condition)

Mdle a chore misly labiles mentes

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 304:

(figuratively) ill, sick (not healthy otherwise; bad)


drogi

Polish: drogi

Silesian: drogi

Inherited from Proto-Slavic *dorgъ. First attested in the 14th century.

Tedy vøcz f geden to czasz szøcz ony bily swe sludzy f drodzem odzenv chodzøcz vsrzely

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 182a:

Drogą rzecz speciosam (si congregaverint aurum et argentum, et omnem rem speciosam III Esdr 4, 18)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 54:

Wyøcey nye chczø nycs zlego uczinycz tobye, prze to ysze bila tobye droga dusza ma przed oczima twima (quod pretiosa fuerit anima mea in oculis tuis hodie)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 21:

(attested in Lesser Poland) dear, expensive (costing much)


wiek

Polish: wiek

Silesian: wiek

Inherited from Proto-Slavic *věkъ. First attested in the 14th century.

Na koynczu wyeka zbawyenye lyudzke

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 54 arg:

(attested in Greater Poland) age (particular period of time in history, as distinguished from others)

Novissime diebus istis locutus est (sc. deus) in filio, ... per quem fecit et secula [na] weky (Hebr 1, 2)

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 84v:

(in the plural, attested in Silesia) current age (time at which the world exists)

Et edificabuntur in te deserta seculorum, gl. id est columpne, muri et tecta spiritualis edificii bądą vstawyony swyathowye albo wyekowye (Is 58, 12)

1880-1894 [15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 313:

(in the plural, wiekowie, figurative) spirit (world within a person)

Wzpomen miloserdza twoia, gospodne, y slutowana twego, iasz od weka sø (quae a saeculo sunt)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 24, 6:

(attested in Lesser Poland) eternity (time without end)

Czczy otcza swego y matkø swø, abi bil dlugego wyeku (longaevus) na szemy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 12:

age (number of full years, months, days, hours, etc., that someone, or something, has been alive)

Hora cene, ut dicit Gregorius, est finis seculi, id est vltima etas vlg. vyek

End of the 15th century, Józefa Reczka, Elżbieta Belcarzowa, editors, Glosy z rękopisu, number nr 414/11, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, page 172:

age (all years of a person's life collectively; end of the world)

W czwartem potem wyeku (generatione autem quarta) sam szø wroczysz

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 16:

generation (single step or stage in the succession of natural descent)

Ta statuta chczem, aby myali mocz na vieky (perpetuo remaneant ipso facto)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 50:

(attested in Lesser Poland) legal status not limited by time


prasa

Polish: prasa
→ Kashubian: prasa

Silesian: presa

Borrowed from Middle High German prësse. First attested in 1444.

Torcular est instrvmentum ad exprimendum vinum... Et torcular... vlg. prasza uel lyszycza po maszoweczku

1444, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 261v:

press (device for squeezing wine, oil, etc.)

Torcular cum clausura al. prassa

1898-2024 [1495], Rocznik Krakowski, volume XVI, Krakow, page 62:

(attested in Lesser Poland) mangle, wringer


serce

Polish: serce

Silesian: serce

Inherited from Proto-Slavic *sь̑rdьce with a hardening of the s- under influence of Old Czech srdce. First attested in the first half of the 14th century.

Iescz bødø vbodzy..., sziwa bødø sercza (corda) gich na weky wekom

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 28:

Vczinilo se iest sercze (cor) moie iaco wozk rozquiraiøczy se wesrzod sercza (in medio ventris) mego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 15:

(anatomy, attested in Lesser Poland) heart (muscular organ that pumps blood through the body, traditionally thought to be the seat of emotion)

Tenczy ma mecz varø kresczyganskø, a ne telko skutkem, alle tesze y szerczem

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:

(attested in Lesser Poland) heart (symbol, a seat of mental life, feelings, thoughts, ethical principles)

Ne bødzemy se bacz, gdi se bødze møczicz zema y przenesoni bødø gori w sercze morske (in cor maris)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 45, 2:

(figuratively, attested in Lesser Poland) heart (physical inside part of something)


lej

Polish: lej

Pro fusorio ferreo, quod dicitur lyg, quo pocula funduntur in vasa

1874 [1393], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 170:


stary

zlw-opl-adj

stary (comparative starszy or starzejszy, superlative nastarszy)

starszy (comparative)
starzejszy (comparative)
nastarszy (superlative)

Inherited from Proto-Slavic *starъ. First attested in the 14th century.

old (of a living being, having lived for most of the expected years)

(of a family member, particularly a sibling) older (having been born before another)


stary

Polish: stary

Silesian: stary

(nominalized) elected head of a rural subdivision


kob

Borrowed from Middle High German kobe, from Proto-Germanic *kubô.

Ara oltharz vel kob, vel barlogo, vel swynye korytho

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 30:


taki

Polish: taki

Silesian: taki

Inherited from Proto-Slavic *takъ. First attested in 1360.

the following (that which is listed below)

some, certain, a (of something unidentified)


taki

Back-formation from taczka. First attested in 1419.

Pro curribus al. taki

1874 [1419], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 559:


moc

Polish: moc

Silesian: moc

desctree

→ Old Ruthenian: моцъ (mocʹ)
Belarusian: моц (moc)
Carpathian Rusyn: муць (mucʹ)
Ukrainian: міць (micʹ); моц (moc) (obsolete)

Inherited from Proto-Slavic *mȍťь. First attested in the first half of the 14th century.

Primo a fortitudine, prze gego mocz, ibi Michael, qui interpretatur quis ut deus, secundo a nobilitate..., tercio a magna bonitate

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 148b:

Puace v moch boga uasego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 3:

Bog, iensze przepasal me moczø (virtute) y poloszil iest nepokalanø drogø moiø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 35:

Milowacz cze bødø, gospodne, moczy moia (fortitudo mea)!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 1:

Influencia mocz nathchnyenye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 66v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) power (physical or spiritual strength)

Tako vøcz natichmasth moczø tich to bosich slof svøty Gan gestcy szø on bil rodzon[y]m szynem panne Marie vcinil

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 181a:

Dosconala mocz lekarstwa perfecta gracia medicine

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 96r:

Preualere mer mugen oder vber mugen wszyacz albo myecz mocz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 106r:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) power (ability to influence)

Toma ne vczinil moczi nat Chroslø... pirwey, nis se wansoual

1959 [1389], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 239, Poznań:

(attested in Greater Poland) force (unlawful force, violence; rape)

Pocøhø sø modlich, izbi ie bog zbauil ot mocy crola poganskego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 6:

Tegodlya dyabel ny ma ve mnye nyedney moczy (nullam habet potestatem), vschakos bądzye przeczyvnye *vkazavacz svoyą chytroscz, o ktorąsz badzye straczon z yego moczą (pro quo suo chirographo privatur)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 167:

(attested in Lesser Poland) force, power, authority (ability to do something in office)

Mocz wszelkyego lekarzą za zakon autoritas medici pro lege

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 290:

Autoritas eyn gewalt oder freyheit potestas mocz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 15v:

(attested in Silesia, Greater Poland) prestige, authority

attested in Silesia; Greater Poland; attested in Silesia; Greater Poland

Jsze pan Jan Jugo nycz nye ma w Staschewe any listy wsdawn[y]e pana staroscyni dzelne na pol Staschewa Jugowi visly, ktore bi mocz mąly

1959 [1429], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1341, Poznań:

(attested in Greater Poland) legal legitimacy

Iaco yeszm zapowedzal pana Mikoszewø moczø Woczechowy..., by iego roley ne oral

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 463, Poznań:

Kazdemv dana yest mocz thych kxyąg *polebschacz (cuilibet conceditur facultas corrigendi librum istum), yako yego volyą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 43:

(attested in Greater Poland) right to something, entitlement, permission

Tocz mylossyerdze gesth [gest] czudzey byadi zalowanye y wszmozenye *poduk moczi

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 240:

Gospodzin mooczy on iest crol slawi (dominus virtutum ipse est rex gloriae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 23, 10:

(attested in Lesser Poland) power; organized force, fighting force, army


ciało

zlw-opl-noun

ciało n (related adjective cielesny or cielny)

Polish: ciało

Silesian: ciało

Inherited from Proto-Slavic *tělo. First attested in the 14th century.

Swøty Barthlomeg... skorø svego czala... dal gest byl oblupicz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172b:

(attested in Lesser Poland) body (physical structure of a human or animal seen as one single organism)

Gego dus[y]ø svøcy angely po spolu s czalem szøcz gø ony byly do nebeskego krolefstwa donesly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 181b:

(attested in Lesser Poland) body (fleshly or corporeal nature of a human, as opposed to the spirit or soul)

Ne iest zbawene w czele moiem (non est sanitas in carne mea) od oblicza gnewu twego, ne iest pocoy cosczom mogim od oblicza grzechow mogich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 37, 3:

(attested in Lesser Poland) body; flesh (soft parts surrounding bones)

Wisluszay modlitwø moiø, k tobe wszelike cyalo przydze (ad te omnis caro veniet)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 64, 2:

Y wzpomonøl, isz czialo sø (et recordatus est, quia caro sunt), duch ydøczi a ne wraczaiøczi se

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 44:

(attested in Lesser Poland) living creature (any human or animal that is alive)

Gest ten obiczay bil czyalo pogrzebuyøczym (iste quippe mos erat cadaverum conditorum)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 50, 3:

Czasto a. czalo massam (modicum fermentum totam massam corrumpit Gal 5, 9)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 128:


usta

usta nvir pl (diminutive ustka, related adjective ustny)

Polish: usta

Inherited from Proto-Slavic *usta. First attested in the 14th century.

Otworzili sø na mø vsta (os) swoia iaco lew chwataiøcy y riczøcy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 1:

Ieszcze karme gich bechø w usczech (in ore) gich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 34:

Ani zatwarzay nade mnø szachta vst (os) swogich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 68, 19:

Slowem boszim nebosa sø sczwerdzona a duchem vst (spiritu oris) iego wszitka mocz gich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 32, 6:

(anatomy, attested in Lesser Poland) mouth

Nos yego y vsta (oris) bez wschey ganybi

1970 [Middle of the 15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, List Lentulusa w staropolskim przekładzie:

Bichø ne molwila usta (os) moia scutkow ludzkich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 16, 5:

Duszø welbi, vsta cziscy, sercze weseli

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page I Prol 1:

Zbaw me z ust (ex ore) lwowich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 22:

(zootomy, attested in Lesser Poland) mouth; beak

Ne gest se vtagyla vsta moga ot czebe

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 138, 14:

mistranslation of the ambiguous ōs as mouth instead of bone


brak

Polish: brak

Silesian: brak

Borrowed from Middle Low German brak. First attested in 1452. Compare Old Czech brak.

Hannus ... tenetur prouido Laurencio... sexagenarium al. sachczyg drzewa, hoc debet sibi presentare in Gdansko in prima aqua in prato sub eleccione al. pod brakem

1912-1930 [1452], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume III, page 223:


drugi

Inherited from Proto-Slavic *drȗgъ. First attested in the 14th century.

second (following after the first one, used in compound numbers)


drugi

Polish: drugi

Silesian: drugi

(in the plural) the rest of everyone, the remaining people


rano

Polish: rano

Silesian: rano

Inherited from Proto-Slavic *ranъ. First attested in the 14th century.

Weczor y rano (mane), y w poludne powadacz y swastowacz bødø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 19:

Nazayvtrz po ranv (mane) maya tego myrv lomczą kv prawu wolacz w gaynem sandze

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 94, 3:

(attested in Lesser Poland) in the morning, in the morrow (at the beginning of the day)

Voluit autem accipere Xc circumcisionem propter septem causas... Septimo, ut pro nobis sangwinem suum non solum in etate virili, sed etiam in infancia funderet et tempestiue, ren[y]o, pati inciperet

1901 [1477], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 323:

Gdykoly kto zaymye na swem zboszv, tedy slusznye pod swiądeczstwem mosze ge chowacz przez nocz. Paknyaliby rano (in crastino) nye bylo wyprawyono, tedy ma ge dacz kv dworu

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 32:

(attested in Lesser Poland) tomorrow (on the next day)


oto

Polish: oto

Univerbation of o + to. First attested in the 15th century.

Y rzekl bog: Oto dalesm (ecce dedi) wam wszelkye szele

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 29:

Cepit... cum ea rixari dicens: Heccine sunt premia, otho sza twe odplathy, domina

1965 [1456], Mikołaj z Pawłowic, edited by Henryk Kowalewicz, Średniowieczne zabytki języka polskiego w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Polskie glosy i zapiski z rękopisów 1728, 1732, 1752, Zeszyty Naukowe UAM, Greater Poland, page 97:

Oto [...] [mo]ya (ecce filia mea)

1901 [Middle of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 425:

(attested in Greater Poland) used to indicate what the speaker will say or has said


trzoda

Polish: trzoda

Inherited from Proto-Slavic *čērdà. First attested in 1400.

Eze Potrasz za graniczø zayøl crodø na prawim szilø moczø

1888 [1400], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 78:

(attested in) herd (group of domestic animals, especially cattle)

[Nasz]... wybranych [thwych przykaszy zawsze do] czrody (in... grege) wlyczicz

1413–1414, Kanon mszy św., Canon missae., volume I, Iłża, page 261:

(figuratively, attested in Lesser Poland) herd (group of people)


aloes

Polish: aloes

Borrowed from Middle French aloès. First attested in 1472.

Czarna aloes aloe paticum

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 6374:


cale

Polish: cale

From cały + -e. First attested in 1448–1450.

Ten possag... sobye nyeodzewnye zachowayąn... czale i s pelna (reservabunt... integraliter et ex toto)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 90:

(attested in Masovia) unscathedly, intact, without harm


sypać

Polish: sypać

Inherited from Proto-Slavic *sypati. First attested in 1393.

Tedi sinovye israhelsci... padly na zemyø, sipyøc popyol na swe glowi (mittentes cinerem super capita sua)

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 7,4:

Jaco Gywan wsczągnąl Pyotrassa..., a on w ty czassy ssypye y byerze owess na woss

1967 [1422], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 948, Kościan:

(attested in Greater Poland) to pour (something friable), to strew, to sprinkle

Iacom przi tem bil, kedi Potrasz s Czesantha mal vmowø, po czosnom meli sipacz granicze

1888 [1393], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 67:

Jakosm ya chodzil do Dobcovey..., abi ssipala granicze

1897 [1406], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 2720, Łęczyca Land:

(attested in Greater Poland) to heap (to form from earth)


gozd

Inherited from Proto-Slavic *gvòzdъ. First attested in 1412.

Robora et ligna in silua nostra goszdz... damus

1874 [1412], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume VIII, page 361:


kraj

Polish: kraj

Silesian: kraj

Inherited from Proto-Slavic *krajь. First attested in the 14th century.

Dam cy... w trzimane twoie craie zemske (terminos terrae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 2, 8:

Wiswolyl sobye Loth kray (regionem) podle Yordana

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 13,11:

(attested in Lesser Poland) border (edge of a territory)

Yasz stanpa w kray odzena gego (quod descendit in oram vestimenti eius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 132, 3:

Ab oriente, hoc est ab illa plaga mundi, od onego krayv szwyatha, ubi sol oritur

1880-1894 [Fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 266:

(attested in Lesser Poland) edge, boundary, end (boundary line of a surface)


dzień

Polish: dzień

Silesian: dziyń

Inherited from Proto-Slavic *dьnь. First attested in the 14th century.

day; daytime (period between sunrise and sundown)


kość

Polish: kość

Silesian: kość

Zliczili sø wszistky coscy moie (omnia ossa mea)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 18:

Curvatura staw w kosczyąch vel baculus pastoralis

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 36v:

Iunctura staw w kosczy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 71r:

Medulla marck in dem beyn mosg w kosczy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 81r:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) bone


granica

Polish: granica

Silesian: granica

→ Latin: granicia

Inherited from Proto-Slavic *granica. By surface analysis, grań + -ica. First attested in the 13th century.

Swaczø, iako Wawrzinecz ne mal nouego dzalu s Ianem mymo stare granicze

1888 [1397], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 28:

Et in hiis omnibus inter nos et vos chaos, magnum chaos welke rossdzele[nie], chaos proprie granicze, firmatum est wtwerdzone gest (inter nos et vos chaos magnum firmatum est, ut hi, qui volunt hinc transire ad vos, non possint neque inde huc transmeare Luc 16, 26)

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 48v:

Linguam balbucientem clinat, s grąnicz vywodzy, destruit et clausa sub pectore manifestat

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 11:

Gades grąnyczą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 56r:

Limes […] est proprie via transuersa per agros granyczą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 75v:

Meta est circuitus vel alicuius rei finis eyn zyl granyczą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 82v:

Terminus eyn ende granyczą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 136v:

(attested in Greater Poland, Silesia, Sieradz-Łęczyca) border (line separating two regions)

attested in Greater Poland; Silesia; attested in Greater Poland; Silesia

Wisluchay nas, boze, zbawiczelu nas, nadzeio wszithkich granicz zemie y w morzu daleko (spes omnium finium terrae et in mari longe Psal 64, 6)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 10a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) border (all territory belonging to such a line)

1888 [1393], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 67:

Yacom ya Sandkowy granicze ne porambil anim ye przedal na dwa voszy

1920 [1405], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 547, Płońsk:

(attested in Greater Poland, Masovia) boundary mark in the form of a mound or furrow, marked tree, or stack of trees


uf

Polish: huf

Borrowed from Old Czech húf. First attested in 1448–1450.

Nec timet opositi castra iuvare chori, gl. przeczywnego vphv, armat cives aquile virtus et viribus implet

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 15:

(military, attested in Sieradz-Łęczyca) regiment (groupf of soldiers under many banners)

Vffy a tlvsczaamy (catervatim et in turbis)... do... wszi cząndzacze przystanpywszi, skodlywye... dopusczaacz szą... szmyeyąą drapyeszstwa

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 31:

generally; attested in Masovia; generally; attested in Masovia