bąk

Polish: bąk

Silesian: bōnk

Inherited from Proto-Slavic *bǫkъ. First attested in the 15th century.

Bøk onocrotalus

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1359:

Botaurus stellaris
Botaurus stellaris#Translingual

Bąmk bubo

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 489:

Bubo bąk

XV p. post., Wokabularz petersburski II, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.XVI.12:

Bubo ein steinkeutz oder eule... bank

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 20v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) Eurasian eagle owl (Bubo bubo)

Alitutus vermis volatilis vlg. bąk

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 27v:

bumblebee (insect that buzzes when it flies)


biec

zlw-opl-verb

biec impf (determinate, indeterminate biegać)

Polish: biec

Inherited from Proto-Slavic *běťi. First attested in 1467.

Jakom ya Stachny... nye byl..., gdy byegla do syna swego zabytego

1885-2024 [1467], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume VIII, Chęciny, page 20:

(attested in Lesser Poland) to run (of living things: to move quickly on foot)


zmienić

Polish: zmienić

Silesian: zmiynić

From z- + mienić. First attested in the 15th century.

Zmyenyl comutauit (sapientia hominis lucet in vultu eius et potentissimus faciem illius commutabit Eccles 8, 1)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 144:

Allia fetorem pellunt variantque collorem, clarificant ravcam vocem szmyenyony glosz

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 291:

(transitive, attested in Greater Poland, Silesia) to change (to cause to be different)

attested in Greater Poland; Silesia; attested in Greater Poland; Silesia

Ihezus... nye chczal szmyenycz slowa swego

1921-2024 [End of the 15th century], Slavia Occidentalis, volume XXXIV, Gniezno, Warsaw, page 162:

(attested in Greater Poland, Masovia) to change (to replace with something else)

Yego krassne y barzo rozkoschne vezrzyenye, to szye bylo zmyenylo, bo okolo yego svyąthych oczv bylo vyączey nyz natyssyącz ran

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 833:

(reflexive with się) to change (to undergo a change; to become different)

Dokąth nye smyeny dzien szą donec aspiret dies (dilectus meus mihi et ego illi, qui pascitur inter lilia, donec aspiret dies et inclinentur umbrae Cant 2, 17)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 146:

(reflexive with się, of a day, attested in Greater Poland) to pass

Siue receptus terra Neptonvs classes aquilonibus arcet smyenyoną materiw

1968 [End of the 15th century], Michał Muszyński, editor, Glosy, zapiski i niektóre teksty polskie w starych drukach i rękopisach Biblioteki Kórnickiej do roku 1550, cz. II, volume II, Sieradz, page 210:

(attested in Sieradz-Łęczyca) The meaning of this term is uncertain.


powiedzieć

Polish: powiedzieć

Silesian: powiedzieć, pedzieć

/pɔvjɛd͡ʑɛt͡ɕ/

/pɔvjɛd͡ʑɛt͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *pověděti. By surface analysis, po- + wiedzieć. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

+obj

dat/:k/:ku(dat)<(to) whom> + :o(loc)<about what>

k ku (+ dative) ‘(to) whom’ along with o (+ locative) ‘about what’

to say, to tell [with dative or k or ku (+ dative) ‘(to) whom’, along with o (+ locative) ‘about what’]


cząstka

Polish: cząstka

Inherited from Proto-Slavic *čęstъka. By surface analysis, część + -ka. First attested in the 15th century.

Dlusznik nyektoran czanstka swemu poziczczi zaplaczyl (debitor aliquam partem eiusdem debiti suo creditori exsolverat)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 100:

Yakom ya nye pooral Katherzenyney roley gwalthem w yey czasthcze anym gey wszcodzyl yako pyancz kop

1950 [1468], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1315, Warsaw:

(attested in Masovia) diminutive of część

Nawroczcyesz gym dzisz gich dzedzini y vynnyce gich y gich olyvye y domi gich, nye byerzøcz y se ssta czøstky pyenyødzi, zbosza, vyna y oleia, iøszescye bily obikly ot nych bracz, dacye za nye (reddite eis hodie agros suos..., quin potius et centesimam pecuniae..., quam exigere soletis ab eis, date pro illis)

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 11:

Naam tesz grzesznim slugam... cząstką nektorą y towariszstwo dacz raczy ss twoymy swątimi apostoli (partem aliquam et societatem donare digneris cum tuis sanctis apostolis)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 62:


swój

Polish: swój

Silesian: swōj

Inherited from Proto-Slavic *svojь. First attested in the 14th century.

reflexive-possessive pronoun one's own; my, his, her, its, our, your, their


wasz

Polish: wasz

Silesian: wasz

Inherited from Proto-Slavic *vašь. First attested in the 14th century.

Doszycz myeyczye v szoldzye vaszym (stipendiis vestris Luc 3, 14)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 299:

(attested in Masovia) second person plural possessive pronoun; your

Proszyemy vasey vyelebnosczy (magnitudinem vestram), aby yemv kazal stacz przed tvoy stolecz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 750:


bądź

Inherited from Proto-Slavic *bǫdi. First attested in the 15th century.

Bandz ona szla za gyny mąsz, bandcz nye szla

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VII, page 547:

Bødz to olegem pokropyona, bødz to sucha wszytkym synom Aaronowim rownøø myarøø rozdzyelona kaszdemv bødzye

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 10:

Acz komv... rzeczy... bądz zlodzeystwem, abo zbogem... vezma, ten gdy przed rokiem... sadownye nye vcziny, ... ma bycz dawnoscza odrzvczon

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 50:

Mayąly okolyczną myasta... layano albo nye layano ortel s przyszwolenym gych dzedzynnego pana, bandcz on duchowny albo szwyeczky, az on gym odpusczy, az maya v nasz ortel bracz?

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 295:

(often repeated, attested in Lesser Poland) either ... or

Ale dvsze, ktoresz z pychy vcinyø *nyeczø sgrzeszø, lecz bødz myesczanin, lecz bødz goscz, ktoris przeciw panv szemrzøci byl iest, sgynye

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 30:

Chczallyby tesz ktory pan bandz duchowny albo szwyeczky szvoym poddanczom przyszvoly[cz], aby mogly waszego prawa pozywacz

Bancz to stary albo mlody sząthny nye udze szmyertelney skody

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 11:

Bancz vbodzy y bogadzy szvythky ma kosza potraczy

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 178:

(often repteaed, attested in Masovia) as well as; both ... and

often repteaed; attested in Masovia; often repteaed; attested in Masovia

Wysłuchawszy dziewica Marja ty słowa nasilniej się zmęciła, przeminiwszy swe światłe oblicze i spadła jej barwa krasna jako roża, bądź przeminiła się w białość

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 24:

A Sara bødz w dzewyøczydzeszyøt leczyech y porodzyla?

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 17:

Wszdawam szwemu mazowy wszyczko, czokolwyek mam... besze wszey zawady bądz od przyrodzonych, ale thako ysz ya mam y chczą panya bycz, pokom zywa

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 68:

(attested in Greater Poland) though, although


bądź

Polish: bądź

Mogaly kogo ku przyszyadze przyczysznacz, kyedy kto na kogo zalowal o dlug albo oczkolye bandcz o gyna rzecz

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 374:

Paknyąly kthokole bącz kmyecza zabye, szescz grzywyen zaplaczycz ma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 67:

Gdi *kteri bąncz slyachczycz... nyecziyąn dzyewkąn dobrego lozaa... prziyaczyelyewy w zonąn bi prawąn vidal, tegdi... s gymyenya wlostnego yąn vipossazi

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 90:

(attested in Masovia) Intensifies an indefinite pronoun.

Gdy nasza krolewska wyelmosznoscz w zyemyą kalyską alybo poznanyską wgeszdzy, sządza na te myescze lvbo kalysky lvbo poznanysky bącz ma przyechacz a wnycz na nasz dwor s sządzicz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 63:

(attested in Masovia) Intensifies a disjunctive conjunction.


tysiąc

Polish: tysiąc

Silesian: tysiōnc

Inherited from Proto-Slavic *tysǫti. First attested in the 14th century.


pytać

Polish: pytać

Silesian: pytać

Inherited from Proto-Slavic *pȳtàti. First attested in the 14th century.

Tedy odpowyedzal ten ozalowany czlowyek pytayącz tak (requirendo sic)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 62, 2:

Drudzy pytayą (dicunt): Czo proszvsz (pro proszysz)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 192:

Queritur, pytayącz, vbi aula regia

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 267:

Adam pital szandu crolewskego podlug zaloby y otpowedzy

1967 [1415], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 550, Kościan:

Vydzy my szye tako, yze tego od Iesucrista nye pytal (sc. Piłat)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 793:

Bo Pylat pyta tego, czego by rozvmem nye mogl ossyądz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 843:

Iaco pan Sandziwoy mal poslacz lawniky pitacz prawa do Kalischa

1888 [1411], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 57:

Y wiloszil Salomon gey to wszitko, czso pitala (proposuerat)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 2:

Panno myla, thobye sza klanam y na thwe sdrowe thim listhem pytham

1885-2024 [1444], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 3:

Bo ocz bądzyeczye w szadzye pythany (requisiti fueritis), toszczye powynny naydz, czokolwyek wyeczye, y wyrzecz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 123:

Gyczczye a pythayczye pylnye o dzyeczyaczyv (interrogate diligenter de puero Mat 2, 8)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 293:

Wyącz szą po nym pythano, po *wszthkych domyech szvkano

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 197:

Jacosmi bili possly ot Wlotka do Paszka pytacz, aczby Wlotka yøl

1959 [1413], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 694, Poznań:

od (+ genitive) ‘whom’; in addition o (+ accusative) ‘about what’; o (+ locative) ‘about whom/what’;

(transitive or reflexive with się, attested in Greater Poland, Masovia) to ask (to request information or an answer to a question) [with genitive or od (+ genitive) ‘whom’; in addition, with genitive or accusative or o (+ accusative) ‘about what’; or with na (+ accusative) or o (+ locative) ‘about whom/what’; or with po (+ locative) ‘about whom’]

W moyem roszvmye pythalem y thakye w pyszmye czythalem, szandney thakyey nye szlychalem pany mylosczywszey

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 213:

Oth polnoczy do szachodv chodza nye pytayancz brodv

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 165:

Posadzily syø dzen pyrvi *myeszocza dzesyøtego, pitaiøcz syø na takø rzecz (ut quaererent rem)

1930 [c. 1455], “I Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 16:

Szyercze szliachethne... nye pytha o wczynczech [nyewyestach] nyewyesczych (non inquirit de operibus mulierum)

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLIII:

Iesliby szie przidalo, yzeby nykthory thowarzisz szie po thim chcial pythacz albo badacz, czygye by tho bylo doszwolyenye

1959 [1491], “Teksty polskie z końca XV w.”, in Rafał Leszczyński, editor, Rozprawy Komisji Językowej, volume VII, page 58:

na (+ accusative) ‘whom/what’; po (+ locative) ‘what’

(transitive or reflexive with się, attested in Masovia) to inquire; to research; to look for; to be interested in [with genitive or na (+ accusative) ‘whom/what’; or with o (+ locative) or po (+ locative) ‘what’]

Hic iam queritur inter dispensatores na tem swecze ywsz ma bycz schukano a pytano myedzy schafarzmy bozymy (I Cor 4, 2)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 52:

Chcza czya pytacz, smyr[yr]czy myla, by mya thego navczyla

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 479:

Pyta ye przysvoleną requirit eius consensum

1965 [1456], Mikołaj z Pawłowic, edited by Henryk Kowalewicz, Średniowieczne zabytki języka polskiego w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Polskie glosy i zapiski z rękopisów 1728, 1732, 1752, Zeszyty Naukowe UAM, Greater Poland, page 87:

Ysszem prawą nyemoczą... byl nyemoczen, kyedim na szawitem rocze myal panow pythacz o szkaszanye rzeczy Marczinowey

1967 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1347, Kościan:

Szlyszymy, ysz szye pytą po dokazanyv (quaestionibus pro ostensione instigat)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 99, 3:

acc<whom> + gen/:o(acc)/:po(loc)<for what>

accusative ‘whom’ along with genitive o (+ accusative) po (+ locative) ‘for what’

(transitive or reflexive with się, attested in Southern Borderlands, Masovia, Greater Poland) to ask for, to request [with accusative ‘whom’, along with genitive or o (+ accusative) or po (+ locative) ‘for what’]

attested in Southern Borderlands; Greater Poland; attested in Southern Borderlands; Greater Poland

Czyly moze gescze ten czlowyek k szwemv gymyenyv pytacz y foldrowacz, [i] dzerzecz (an vir... se ad hereditatem suam vice versa trahere et tenere possit)?

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 104, 1:


chodnik

chodnik m animacy unattested (canonical)

Polish: chodnik

Silesian: chodnik

Inherited from Proto-Slavic *xodьnikъ. By surface analysis, chód + -nik. First attested in 1419.

Iuxta semitam dictam chodnyk

1874 [1419], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume VIII, page 452:

Dowyodl mye na chodnyky sprawyedlnoszczy (deduxit me super semitas iustitiae)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 22, 3:


zwycięstwo

Polish: zwycięstwo

Silesian: zwyciynstwo

From zwyciężyć + -stwo. First attested in the 15th century.

Zwyczyasztwem victoria

1915 [Middle of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 523:

Spelne szwyczyąstwo palma victoriae

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 137:

Palma victorie spelne szwyczyąstwo

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 98v:

(attested in Greater Poland) win, victory (defeat of an enemy)


biegać

Polish: biegać

Inherited from Proto-Slavic *běgati. First attested in the 14th century

piechotą biegać

Przez lichoti begal iesm y chodzil

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 58, 4:

Idę i biegałam miasta i ulic szukajęcy tego, ktorego miłuje dusza moja

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 747:

Pastyrzovye szyą wyeszyelczye a do Bethleem byegaycze

End of the 15th century, Ladislas of Gielniów, De nativitate Domini - Pieśń o narodzeniu Pańskim, Gielniów, line 64:

Iacom ya Pawla ne gonila szamopøta ani moy szøcz begal za nim szamostrzalem

1920 [1406], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 761, Płońsk:

Czorky bødø byegacz po muru

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 49, 22:

Kyedy mnych na konyv szkacze, nye veszrzalby na nalepsze kolacze, ... gdy pyechothv gymye byegacz, mvsza mv naprzoth zabyegacz

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 455:

(attested in Lesser Poland, Masovia) to run, to jog (to move quickly with one's legs) [with genitive ‘around/through what’; or with do (+ genitive) ‘to what’; or with za (+ instrumental) ‘to whom’; or with po (+ locative) ‘around what’]

Potrasz mlinarza s mlina ne vhygnal, sza gegosz Climek røczil, nisz czo bega sza rana y vynami

1888 [1411], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 125:

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.

Lodzye mlynne, na kthorych kola byegaly naves molendini, in quibus rote currebant

1868 [1476], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVIII, page 124:

Chwal skaszil mi kon... begayø sz lupem

1888 [1396], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 27:

(attested in Greater Poland) to run away, to flee

biegać gwałtem, siłą

Przibek tego roku ne begal na Janow dom ani iego zene zadal dw ranu sinu

1888 [1403], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 110:

Iaco Stanislaw samotrzecznaczcze s tako dobrimi iaco sam na Andrzeow dom gwaltem ne begal ani gemu rani dal, ani domu lomil

1888 [1407], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 88:

Boguslaw ne begal szilø, moczø na Micolayow dom

1888 [1406], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 84:

(attested in Greater Poland) to attack, to raid


pamiętać

Polish: pamiętać

Silesian: pamiyntać

Inherited from Proto-Slavic *pamętati. By surface analysis, pamięć + -ać. First attested in the first half of the 14th century.

etydate

Tego... slutowana i milosze[rdzia]... wszdy miloscziwe pamøtaghøc

1922 [End of the 15th century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 231:

Nye pamyetasch (non recordaris), matko myla, slow Symeonovych?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 166:

Iste parwlus (sc. Christus)... Iesus, obrazony, non meminit, nye pamyątha, ad vindictam kv pomscze

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 181:

*Pomøtay (memor esto)... syny Edom w dzen Yeruzalem

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 136, 9:

Pamiatay na slowo twoie (memor esto verbi tui Psal 118, 49) sludze twemu

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 25b:

Pamyathay swyeczycz dny swyathe

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume I, number 7:

Pamøtaycze (mementote Is 12, 5), ysze wysoke ymø gego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Is 5:

Chego gim doych, ne pamøtaiø

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 17:

Pamyątacz recolere

1885-2024 [End of the fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 24:

+obj

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to remember (to not forget; to keep in mind; to bear in mind; to take care of) [with ku (+ dative); or with na (+ accusative); or with accusative; or with infinitive]

Wiwyodl ge i postawyl ge przed myastem y mowyl gym: Pamyøtayczye, abiszczye [się] nye oglyødali

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 17:

Tym czsoschsmy pamyøtaly, wschithkym... myesczcze ochlodzenya... aby dal, proszymy

1426, Kanon mszy św., Canon missae., volume IV, page 315:

Ma pamiatacz meditabitur (Christum tamen sub ipso meditabimur sopore)

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 304:


czuć

Polish: czuć

Silesian: czuć

Inherited from Proto-Slavic *čùti. First attested in the 14th century.

Te tho gysthe noczy pastiirze szøcz ony byly svog dobitek pasly y szøcz go ony byly stregly, a tesczy ony ne szø byly spaly, allecz ony szø byly czuly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 176b:

(attested in Lesser Poland) to stay awake, to stay up

Sgromadz pokolenye Levi a kasz stacz przed Aaronem kaplanem, aby gemv poslvgowali a czvli (ut ministrent ei et excubent), a ostrzegali, czoszkoli k slvsbye przislvsze wyelkosci przed stanem swyadzeczstwa

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 6:

Czaschi czągyączie noczy excubie

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 39:

K tobe za swatla czuiø (ad te de luce vigilo)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 62, 1:

(attested in Lesser Poland) to keep vigil

Paknyąly powod a sząpyerzs szą oth szebye daleko roszdny, tedy nye gynsza dawnoscz obrzeczona powoda zalvyączego o slodzeysthwo othpądza, nysz tylko trzechlethna, a ma dzyvowacz swemv lenyssthv, bo gdy wszystczy gnvszny a lenywy w posczyganyv swey skody malo czvcz szą obykly (qui in sui damni recuperatione minime curaverint vigilare)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 53:

(attested in Masovia) to try, to attempt

Vstawyamy, ysz gdi ktori naszich slachcziczow dzewką swoyą za mąsz da... A thakesz czvgemy o dzewkach szlachczyczow nyszszych vogevodi, aby ge za zywotha daly mąszom (idem sentimus de filiabus nobilium inferiorum a palatino)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 57:

Ode wszego prawa thego they tho dzyedzyni othpadlym szą czvcz yma (ab omni iure eiusdem hereditatis sentiat se cecidisse)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 12:

(intransitive or reflexive with się, attested in Masovia) to know; to think, to suppose, to opine

Szs takego othdzelenya strona oboya czvye nyevszytek (sentit incommodum)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 47:

Sentire id est sensu percipere scilicet visu et auditu etc. czvcz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 123v:

(attested in Masovia, Greater Poland) to sense, to feel (to detect with one's senses)

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Czugye odoratur (dicit: Vah, procul odoratur, sc. equus, bellum, Job 39, 25)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 63:

Czuya sentit

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 358:

Cum eciam ad guttulas longe inferioris deuocionis czvyącz male kropye daleko mneyschego

1880-1894 [MIddle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 279:


przychodzić

Polish: przychodzić

Silesian: przichodzić

From przy- + chodzić. First attested in the 14th century.

Owa yvsz trzy lata przychodza (venio Luc 13, 7) na kazde, schukayącz ovocza na tem drzevye fygovym

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 375:

Vydzancz vyelye... Saducevszow przychodzącze na krzesth yego (venientes ad baptismum suum Mat 3, 7), rzekl gym

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 298:

Drugyego dnya vydzyal Ian Iesusa przychodzączego do szyebye (venientem ad se Jo 1, 29)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 301:

Rano przichodzili k nemu (veniebant ad eum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 38:

do (+ genitive) ku (+ dative) ‘to whom/what’

(of living beings, attested in Masovia, Lesser Poland) to come, to arrive [with do (+ genitive) or ku (+ dative) ‘to whom/what’]

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

Potem w vbostwo wpadwszy, kv gorszemv przychodzą (ad vicia deteriora labuntur) abo zbygyayą

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 36:

na (+ accusative) ku (+ dative) ‘to what’

(attested in Lesser Poland) to come to; to get (to achieve a particular state) [with na (+ accusative) or ku (+ dative) ‘to what’]

Bogaczstwa acz bødø p[rz]ichodzicz (divitiae si affluant), ne przicladaycze sercza

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 61, 10:

(of things, attested in Lesser Poland) to come, to appear

Vydzalo szą gest nam..., abi... synowye nye prosili gimyenya przychodzączego sz strony oczczovey (obvenientium ex linea paterna)

(attested in Masovia) to belong to someone

Aby lasy..., gdze male vzithki przychodzą (ubi modicae utilitates proveniunt), byli wykopany, aby w szyrsze vszytky byly obroczony

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 80:

(attested in Masovia) to arise; to be born

Isczy nasz mily Ihu Xc narodzilci szø gesth on byl f ten tho czasz, gdisczy stare latho schodzy, a noue przichodzy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1b:

Przichodzy-cz staroscz (appropinquat senectus), radzą-cz, aby radnyey syą poleczal bogu nyzly synowy

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLVII:

(of concepts, phenomena, etc., attested in Lesser Poland) to arise, to appear

phenomena; attested in Lesser Poland; phenomena; attested in Lesser Poland

Iusz czaszkoscz przychodzy mego zywotha

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 75a:

(of negative experiences, attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to happen

Yze od czyebye, myly Yesu Criste, przychodzy wyelyka cznotha y wschelyka czysthota

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 111:

to spread, to extend, to appear, to come true

Przychodzøø (advena) a negemnyk nye bødze gego geszcz

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 45:

Corruption of przychodzący or przychodzień.

[…]yeny i nysz przyghøto gesc przichodzøce

1922 [End of the 14th century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 232:


dość

Polish: dość

Silesian: doś, dość

Clipping of dosyć from frequent usage. First attested in 1424. Compare Old Czech dost.

Sandek za swe penandze wząl zaplaczene... y rzecl: Mam za swe doscz

1901 [1424], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, Radom, Sandomierz, Opoczno, page 303:

(attested in Lesser Poland) enough (all that is required, needed, or appropriate)


bawełna

desctree

Polish: bawełna
→ Belarusian: баво́ўна (bavóŭna)
→ Kashubian: bawôłna

Silesian: bawołna

Partial calque of Middle High German boumwolle. First attested in 1437.

pcal

Bawelna bombax

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2490:

Bombix bawmwoll vel dicitur *fermis qui net sericum bąvelną

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 19v:

(attested in Greater Poland) cotton (fiber of this plant)


krzyż

Polish: krzyż

Thy takesz na kryszu musisz vmrzecz, gakoczesm ga vmarl byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 177b:

(attested in Lesser Poland) cross (cross-shaped type of gallows)

Mussymy szą falbicz w crzyszv nasschego pana Ihu Crista, w gemsze gest zbawyenye nassche

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Częstochowa, page 350:

(figuratively, attested in Lesser Poland) cross, cross to bear (hardship, difficulty, suffering)

Krzysz, wlocznyą bozą w zwem szerczyu myeymy

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 140:

(Christianity) Used in memory of Christ's suffering on the cross.

Moze (sc. wojt) szwą nyewynnoscz przyszaga vkazacz na krzyszv

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 212:

Jako my nye dzirszymy gymyenya gwalthem, za kthore Jakvb zamyaną vdzelal, thako nam pomozi boog y szwanthi crzisch

1950 [1472], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3063, Warsaw:

De cleynodio et proclamacione Nowyni: deferentes crucem in appendio vlg. krzisz w zawasse

1895 [1412], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 113:

Micolai de Posznania, cognomine vlg. s [c]krzysem dictus

1913 [1480], Kazimierz Kaczmarczyk, editor, Księgi przyjęć do prawa miejskiego w Krakowie. Libri iuris civilis Cracoviensis 1392-1506, number 7886, Krakow:

(attested in Masovia, Lesser Poland) cross (object shaped like a cross)

Kasdy przesznamionuy sya sznamyenyem svyanthego krzyza

1853 [Middle of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 35:

cross (symbolic gesture in the shape of a cross on one's body)

Jaco pąny Katherzina Gorzewska posląla szwego rzacza sze czterdzesczy kmothoviczy y vczinyly cruces al. krzisew et incisiones al. naczoszew faciendo granicies al. granicze in silva

1959 [1427], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1248, Poznań:

(attested in Greater Poland) cross (cross-shaped sign)


odpowiedzieć

zlw-opl-verb

odpowiedzieć pf (imperfective odpowiadać)

Polish: odpowiedzieć

Silesian: ôdpowiedzieć

/ɔtpɔvjɛd͡ʑɛt͡ɕ/

From od- + powiedzieć. First attested in the 14th century.

Tedy vøcz swøthy Gan gestcy mv on tako byl odpouedzal

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 184a:

Rzekl bog: Czemusz to vczynyla? Otpowyedzala (quae respondit): Wøsz myø sdradzyl

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 3,13:

Tedi wszitek lyvd vmylkl a nye otpowyedzal gemv nyczego (non respondit ei quidquam)

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 18,36:

Y odpowyedzeli sø kv Iozve rzekøcz (responderuntque ad Iosue atque dixerunt)

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 1,16:

Czeszarz nye odpovyedzyav nycz y wschedl v rąda svymy (leg. z swymi) przyaczyelmy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 113:

Iesus k temv nycz nye odpovyedzyal (ad haec verba puer Iesus nihil respondebat)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 137:

A nykt nye mogl odpovyedzyecz na to slova (nemo poterat ei respondere verbum Mat 22, 46)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 416:

Povydz my, synkv myly,... przeczyv takyey potvarzy czo mam odpovyedzyecz (ad hanc calumniam quid est respondendum)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 126:

Alye o szvych zvolyenykoch nycz nye odpovyedzyal (sc. Jesus)... przeto, yze nyyednego przy ssobye ny myal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 682:

Vestchnąla (sc. dziewica), czem by ym odpovyedzyecz mogla (quid illis respondere posset, inspiraret)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 24:

Ale pyrvey, nyzly ym myly Kristus na tho odpovyedzyal, aze svyąthy Pyotr... mayącz myecz dobyl go

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 636:

Myly Yesus odpovyedzyal k temv rzekącz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 145:

A na to maya odpovyedzyecz (respondetur)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 192:

A przeczyv temv mamy tako0 odpovyedzyecz: Krolevstvo Iesucristovo zovye dvoyako

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 780:

Odpovyedzyely (responderunt), yze bog wschech bogow wschedl w zyemyą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 92:

+obj

(attested in Lesser Poland) to answer; to reply; to respond [with accusative or dative or k (+ dative) ‘to what/whom’; or with na (+ accusative) ‘to what’; or with przeciw (+ dative) ‘against what’; or with o (+ locative) ‘about what/whom’]

Thedy tho daly przyszyasznyczy czyscz przed nymy y pythaly obudw (leg. obudwu) stronu, thakoly szye tho szthalo. Thedy odpowyedzyely z obu stron

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 65:

Anna stala przed gaynym szadem... y othpowyedzyala themu goszczyowy tako

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 70:

Zalowal nany woyth... prosto yemu dayacz wyną, tedy on tesz prosto odpowyedzyal szwą nyewynnoscz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 123:

Tego konya zaluyą na baythka yako trzech grzywyen. Na tho odpowyedzyal baythko rzekacz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 143:

Tedi pan Hinczka otpouedzal ot szebe hy od dzeczi, isze to gest stara rzecz, nerad bich o to otpouedzal

1959 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 187, Poznań:

Zalwyąncz w prawye nyemyeczskem przeczywko krzywemv, gemv thymsze prawem othpowyedzeecz nye powynyen (eodem iure reo respondere non tenetur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 14:

Brat, yenze nye chczal przes brata swego otpowyedzyecz, o czanscz swey dzyedzini ma otpowyedzyecz (tenebitur respondere)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 86:

Vszylstwo dzevyczaam czynączy... prawem polskym mayą othpowyedzecz o thą rzecz (iure Polonico tenentur respondere)

Za kradzeszstwa y skody vczynyone powynny mayą bycz prawem othpowyedzecz (tenebuntur iudicialiter respondere)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 47:

acc<what> + dat<to whom> + ins<with what> + :na(acc)/:o(acc)<to what> + :za(acc)<for what>

accusative ‘what’ along with dative ‘to whom’ along with instrumental ‘with what’ along with na (+ accusative) o (+ accusative) ‘to what’ along with za (+ accusative) ‘for what’

(law, attested in Greater Poland, Masovia) to defend (to stand before court as the defendant) [with accusative ‘what’, along with dative ‘to whom’, along with instrumental ‘with what’, along with na (+ accusative) or o (+ accusative) ‘to what’, along with za (+ accusative) ‘for what’]

to defend (to stand before court as the defendant)

Yaco Szandziuog... Yasza crome paną starosczinego myru ne wordrowal... any go chowal, kedy Benakowy... poszega otpowedzal

1959 [1422], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1120, Poznań:

(attested in Greater Poland) to threaten, to make threats; to get back, to get revenge

Przeczyesz przes mego wyedzenya vczyekl any gesz my otpowyedzal (cur... fugere voluisti nec indicare mihi), abich czyø wiprowadzyl s radoszczyø?

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 31,27:

Iescze wselki thowarzisz, yesliby chczial precz vendrovacz, thedi ma odpovyedziecz swemu mystrzowy dobrze przeth thym..., a tho dlathego, aby mv mystrz wczas sgothowal pyenyąndze yego

1959 [1491], “Teksty polskie z końca XV w.”, in Rafał Leszczyński, editor, Rozprawy Komisji Językowej, volume VII, page 58:

Ktosz odpowye (qui contradixerit) vstom twim a nye poslvcha wszech rzeczi twych, gesto gemv przikazvges, smyerczø vmrze

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 1,18:

Swirzchowanye twee a vczene twe od møza swyøtego twego, gegozesz skvszil... y *sødzillesz v wod *odpowyadzanich (iudicasti ad aquas contradictionis)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 33,8:


zostawać

Polish: zostawać

From z- + ostawać. First attested in 1466.

Hoc logici racio negat entimemate tali: Si parit, ergo perit virginitatis honor, conueniunt omnes in eo phisice raciones, quod si virgo manet, gl. durat zostawa, matris honore caret

1466, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy z rkpsu Biblioteki Jagiellońskiej nr 2195 oraz z rękopisu, numbers 1490/11, 1945/1, Biblioteka Kapitulna w Pradze, page 24:


wojenny

Polish: wojenny

Silesian: wojynny

Inherited from Proto-Slavic *vojьnьnъ. By surface analysis, wojna + -ny. First attested in c. 1420.

O ktorą pomocz vogenną Bolesta na myą zalowal, o tom o wszyczko sz bracza vgednan

1950 [1434], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 624a, Warsaw:

(relational, attested in Masovia) martial, war (of, relating to of war)

Virum eius Vriam in belli acie, na szpiczi woyeney, poni iussit (II Reg 11, 15)

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 84:

(relational) military (of, relating to of a military)


oje

⇒ Polish: wojnica

Temo dyszlą albo oye, albo czyągadlo secundum aliquos

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 57:


uczeń

Polish: uczeń

Silesian: uczyń

From uczyć + -eń. First attested in the 15th century.

Na lepsche textu zrozumyenye ma bicz to wyedzyano, eze bili mystrzewye, yako y dzyssya schą gich vcznyewye, aczle dyabel mystrze pobral

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 234:

pupil, student, learner, disciple (one who learns)

Powiedzcie uczniom radośnie, że Chrystus wstał potężnie

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 92:

(Christianity) disciple (active follower or student of Jesus)


pełnia

Polish: pełnia

From pełny + -a. First attested in the end of the 15th century.

etydate

Tacz panna... szlyczną yako myeszyącz w pelny

1921-2024 [End of the 15th century], Slavia Occidentalis, volume XXXIV, Gniezno, Warsaw, page 162:

(attested in Greater Poland, Masovia) full moon


cecha

Polish: cecha (“quality”)

Silesian: cycha

Borrowed from Middle High German zeichen. First attested in 1441.

bor+

Czechy signa

1874-1891 [1441], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 268:

token; stamp (sign or marked object serving as evidence of a specific right or fulfillment of an obligation)


cecha

Polish: cecha (“cover, bag”)

⇒ Silesian: ceszka

Borrowed from Middle High German zeche. First attested in 1479.

Czecha von czwelich

1898-2024 [1479], Rocznik Krakowski, volume XVI, Krakow, page 50:


zdrowie

Polish: zdrowie

Silesian: zdrowie

Inherited from Proto-Slavic *sъdorvьje. By surface analysis, zdrowy + -ie. First attested in the 14th century.

A takes szø thy, *greszniy clouecze, ne oddalag k milemv Xpoui nafrocicz..., abicz thobe Xpc dal dludze stroue, bo thy... moszesz dzysza... s tego svatha szycz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14b:

(attested in Lesser Poland) health (state of being free from physical or psychological disease, illness, or malfunction; wellness)

Day scząscze, zdrowye, panye!

1885-2024 [Middle of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 595:

used in greetings, wishes, and the form of a letter

A drudzy oczynaly rozgy s alyvnego (pro olyvnego) drzeva y slaly na drodze, a tluscze, ktore sly naprzod y ty, ktore naslyadovaly, [wołały] rzekącz: Ossanna, czvsz zdrovye, synovy Davydovemv (hosanna filio David Mat 21, 9)!

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 447:


zdrowie

From zdrowy + -ie. First attested in 1412.

Iaco Scepan ne cupil kona v Potrasza, ale mv go posziczil i tako mv gy sdrove vraczal

1974 [1412], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 393, Kalisz:


chudy

Polish: chudy

Silesian: chudy

Inherited from Proto-Slavic *xudъ. Sense 2 is a semantic loan from Old Czech chudý.

sl

Chvda, blada, szolthe lycze, lsczy szya yako myethnycza

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 29:

Tyś wszech pragnych swiatla *sprawcze, tyś wszech chudych sczodra *darcze

1874-1891 [1435], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, Przeworsk, page 42:


były

Polish: były

From być + -ły. First attested in the 14th century.

Pan Ian xandz mazowesski... takye czlonky i wstawyenya na roczech vyelikich, na swyantho swyanthego Iacuba apostola w Czirsku bilich (celebratos), vichwalil

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 91:


pigwa

Polish: pigwa

Pigua citonia

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2549:

Pigwy citonia et poma rubea

1900 [1464], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4785:

Cydonia oblonga
Cydonia oblonga#Translingual


batog

Polish: batog

Silesian: batok

Inherited from Proto-Slavic *batògъ. First attested in c. 1420.

Batog taurea

1962 [c. 1420], Stanisław Urbańczyk, editor, Wokabularz trydencki, number 443:


nadal

Polish: nadal

Univerbation of na + dal. First attested in 1425.

Tego na czø zaluyø, eszesz my drzewa mego gwaltem wzøl pol zachczika we dwnaczcze... et ego... wszczøgnølem czø ku praw..., a thy wszdi ne stoyø praw ani zapowedzy *dbayo, puszczil yesz drzewo nadal, ale ya vestigans te in Zacrocim wszczøgnølem czø y prziposzwal ku praw

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1335, Zakroczym:


grozno

Inherited from Proto-Slavic *grozdьno, from *grozdъ.

Iagoda gich groszno zolczy a groszno przegorzke (uva eorum uva fellis et botri amarissimi Deut 32, 32)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 46:

(attested in Greater Poland) bunch or cluster of grapes


pokład

Polish: pokład

Deverbal from pokładać. First attested in 1401–1425.

*Tyś *roża rayskiego kwiata, *tyś poklad wszego stworzenia, ... wszech smutnych *utyessenie

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, Przeworsk, page 42:

(attested in Lesser Poland) bed, base, foundation, substratum, underlayer (something underneath something else)

Poclat gaza

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 89:

Dussa, ktora bi sgrzessyla a... zaprzalabi pokladv blysznego swego (negaverit proximo suo depositum) ... nawroczy wszytko

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 6,2:

Testes Iain..., prout ipsum Omelto inculpavit, quod fures perservasset... et poklad furum apud se servasset

1868 [1446], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 276:

Tegdy vezmesz, gl. przymesz, modli sprawedlnosci, poklad y modli (tunc acceptabis sacrificium iustitiae, oblationes et holocausta Psal 50, 21)

1401–1425, Karta Świdzińskiego, przekład psalmu 50, Krakow:

Exequiae zalomsche albo poklady, albo pogrzeby

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 72:


pisarz

zlw-opl-noun

pisarz m animacy unattested (related adjective pisarzów or pisarski)

pisarz m animacy unattested (canonical)
pisarzów (adjective)
pisarski (adjective)

Polish: pisarz

Silesian: pisŏrz

From pisać + -arz. First attested in 1391.

Pyszarz scriba

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 67:

Pysaarz sandowi (scriptor causarum, var. notarius seu scriptor)... oczrzedzą prawvyącye szą... myenycz maa

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 25:

Ideo omnis scriba doctus in regno celorum similis est patri familias wszelky mysztrz nawczony, wszelky doctor albo pyszarz w crolewszthwe nebeszkem rowni yeszth oczczw czeladnemw (Mat 13, 52)

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 86:

(attested in Greater Poland, Masovia) writer (person who writes, deals with writing, copying on someone's behalf, an official in a court, city or prince's office)

Scriba est nomen officii eyn schrifftweyser mystrz navczony w zakonye pyszarz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 121v:

(attested in Greater Poland) writer (master trained in a monastery)


namawiać

Polish: namawiać

From na- + mawiać. First attested in the beginning of the 15th century.

etydate

Ut per triginta dies ea suadere[n]t, namauali, adducendo eum

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 70b:

(Maryja) począla drzączy glossem namavyacz svyatego Yana, rzekącz: O, namylschy, mow se mną, vschech nyevyast smąthnyeyschą, povyedz, a gdzye yest moy syn

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 734:

(attested in Lesser Poland) to persuade, to convince into doing something


lecha

Lecha aruetum

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 495:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) bed (narrow strip of arable land restricted by furrows)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


bednarz

zlw-opl-noun

bednarz m animacy unattested (related adjective bednarski)

bednarz m animacy unattested (canonical)
bednarski (adjective)

desctree

Polish: bednarz
→ Kashubian: bednôrz
→ Slovincian: bednorz

Silesian: bednŏrz

Borrowed from Middle High German bütenœre. First attested in the 15th century.

bor+

Iohannes bednarz

1868 [1437], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 32:

Doliator eyn butner vel binder bednarz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 42v:

(attested in Greater Poland) cooper (barrel craftsman)


anyż

Polish: anyż

⇒ Silesian: hanyszek

Borrowed from Old Czech anýž. First attested in 1440.

Anetum […] est herba quedam odorifera que sumpta in cibo calefacit et constringit proprie anysz [ysz]

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 18r:

Anysz anisum

1900 [1460], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3342:

Pimpinella anisum
Pimpinella anisum#Translingual


szczyt

Iaco Luthognew vranil Zemøthø... y sczith gemu odiøl

1960 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 121, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) shield, buckler (broad piece of defensive armor, held in hand, formerly in general use in war, for the protection of the body)

Szczitem (scuto) ogarne cz[e]be prawda iego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 90, 5:

(metaphoriclly, attested in Lesser Poland) shield (that which protects generally)

attested in Greater Poland; attested in Lesser Poland; attested in Lesser Poland

Jaco Jandrzey... gest... po gego maczerzy clenotu Czwekowe, ktorzy nosszą byali sczyt a czarny strich przesen

1967 [1422], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 923, Kościan:

Extunc decreuimus sibi educere et dicere clipeos al. sczyty

1878-1889 [1424], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Greater Poland, page 332:

Jaco Micolay nass brath y nass sczith y nassego cleynotha

1910-2024 [1386], Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie, volume III, page 1:

(attested in Greater Poland) coat of arms; member of a family belonging to a particular coat of arms

Parietem vlg. scyth supra hostium... [tenebitur] murar

1874 [1486], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVIII, page 147:

Pinna, id est summitas cuiuslibet rei, sed proprie templorum et murorum spyczą vel gąnek, vel okragly sczyth

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 106:

(attested in Greater Poland) top part of a construction

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Lorco debet facere murale al. schczith circa dictam ecclesiam

1874 [1445], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 1195:


gdyby

Polish: gdyby

Silesian: gdyby

Gdyby ktho kogo zabyl, ranyl, yako mayą na nye doszwyaczycz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 31:

A gdibi bil plascza ne wrzocil, tegdy tego rakoyemstwa przoszen

1895 [1418], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 144:

Gdyby ktho mowyl o rayczach przed dzyedzycznym panem. Pythalysczye nasz o prawo thymy szlowy: Gdyby kthory czlowyek rzekl przed dzyedzycznym paanem o rayczach mowyącz, aby nye byly prawdzywy..., czo then za tho przepadl?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 37:

Gdibi sią w sądzie zwada stala (de trubatione iuris)

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 273:

(attested in Greater Poland) introduces an unreal conditional; if

Alye tego myly Cristus yavnye nye rzekl, gdyby yny slyschely, alye ysch tego nye baczyly, bo nye chczyal myly Krystus grzecha Iudaschova

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 549:


mosiądz

zlw-opl-noun

mosiądz m animacy unattested (related adjective mosiądzowy or mosiężny)

mosiądz m animacy unattested (canonical)
mosiądzowy (adjective)
mosiężny (adjective)

desc

→ Old Ruthenian: мосїондзъ (mosjondz), мосюндзъ (mosjundz), мосендзъ (mosendz), мосенцъ (mosencʹ), мосꙗзъ (mosjaz)

Belarusian: мосенз (mósjenz), мосанз (mósanz)

→ Lithuanian: (dialectal) mãsendzis

⇒ Old Ruthenian: мосѧжъ (mosjaž)

Belarusian: мосенж (mósjenž)

Ukrainian: мося́ж (mosjáž), мо́сінж (mósinž), муся́нж (musjánž)

Polish: mosiądz
→ Kashubian: mòsądz

Silesian: mosiōndz

Inherited from Proto-Slavic *mosędzь. First attested in the fifteenth century.

Mossyącz electrum

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 28:

Electrum est ferrum cuius tercia pars est auris et due partes argentee proprie moszacz

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 82v:

Auricalcum uel auricalcon est genus metalli simile auro vlg. *moszyczcz et dicitur ab aurum et calcon malum quasi aurum aureum habens colorem sed non valorem quia est fex auri uel est cuprum purificatum

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 47r:

Decem sunt nomina metallorum videlicet […] oricalcum moszyadz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 82v:

(attested in Greater Poland) brass (alloy of copper and zinc)


prędkość

Polish: prędkość

Silesian: pryndkość

From prędki + -ość. First attested in the beginning of the 15th century.

Quartum gaudium suum donum dabitur homini, pratkoscz, velocitas

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 372:

A yesthlyby kto *oczh [p]roznye albo nye baczącz przysyągal z vpadv yązyka swego albo z prąthkosczy (lapsu linguae), ... thedy thaki... ma... zmoviczi trzy paczierze

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 717:


podobny

zlw-opl-adj

podobny (comparative podobniejszy, derived adverb podobnie or podobno)

Polish: podobny

Silesian: podobny

Inherited from Proto-Slavic *podobьnъ. By surface analysis, podoba + -ny. First attested in the 14th century.

Bog wiwyodl gy z Egypta, iegosz syla podobna iest (similis est) kv ienorosczowi

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 8:

Tako nathychmyast vystampylo vyelye svyadkow krzyvych y począly movycz rozmayta krzyva svyadecztva, ktore vschytky nye byly podobne

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 714:

similar, alike (resembling someone) [with ku (+ dative) ‘to whom’]

Dzewky... yusz dorosle a kv vydanyv podobne (nubiles) chowayą, nye chczącz gych za mąsz dacz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 76:

Gdysz podlvg pysma navky wszelky czlowiek w mlodosczy gest podobnyeyszy kv zlemv (sit pronior ad malum)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 1:

(attested in Masovia, Lesser Poland) correct, proper, right [with ku (+ dative)]

Polyczky yego byly nye tluste a takyesch nye czyenkye, alye podobne y porządne (bene condecentes)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 150:

Tegodlya vydzycz my szyą to *podobnye (ergo mihi placet hoc), aby Ioachym bogv wschechmogączemv szyą modlyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 28:

Czsocz v lyvdzy nyerowno, v boga *schytko podobno

1885-2024 [Middle of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 594:

Podobny domabilis

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 6:

Intellectus Scripture historiacus, gysthny, ... allegoricus, podobny albo przykladny, tropoloicus, czsny albo obyczayny, anagogicus zwyczayny albo pasroczny

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 154:

(of Biblical texts) allegorical, figurative


główny

Inherited from Proto-Slavic *golvьnъ. By surface analysis, głowa + -ny.

Gysz mąszoboycza... nye bądzeli mocz zaplaczicz..., mąką glowną ma bicz skaran (poena capitali puniatur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 41:

Zyla glowna cephalica, vena quedam

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 19:

(relational, in set phrases, attested in Masovia, Greater Poland) head

Glowna strawa cibaria capitalia

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 3:

attributable to a head (that which can be attributed to a main person)

Ostali ksyøszøta glowna slug koscyelnich po czelyadzach swich w Ierusalemye (capita Levitarum, per familias suas principes, manserunt in Jerusalem)

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 34:

Noxa id est mortalis culpa sev pax fracta vlg. glowny grzech

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 8:

Z glownymy gwalthy criminalibus violentiis

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 2:

Glowne myasto metropolis

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 88:

head, main, chief, principle (most significant among other objects of the same kind or in the situation in question)

Pyenyądze glowne za krewy wzyąte pretium sanguinis

1882 [End of the 15th century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 273:

Kthokolye przygodnye... vmrze, za thego zaloba glowna nye ma bicz czynyona (quaestio capitis non debet intentari), a gdze wąnthpyenye gest o mązzoboystwye, ... blyszszy... o glową rzecz konacz bandą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 13:

(relational, attested in Masovia) murder


główny

Polish: główny

Silesian: głōwny

Presentibus dominis: Petro Sandomiriensi pallatino, Swanthoslao camerario, Borzugio tribuno, Iactore dicto glowny... ac aliis pluribus terre nobilibus

1874 [1368], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume X, page 228:

(nominalized) ducal official collecting fines for murders


długo

Polish: długo

Silesian: dugo

From długi + -o. First attested in the end of the 14th century. Compare Old Czech dlúho.

etydate

Maczey... gest przedal... ląką, ktorasz leszy myedzy Golkową ląką a myedzy Szodlarzową thako dlugo, szyroko, yako szyroko leszy ot Pilcze

1874-1891 [1463], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 382:

far, a long way (over a great distance in space)

Przebywal gesm... w Czedar: dlvgo bydlyla dvsza moya (multum incola fuit anima mea)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 119, 5:

(attested in Lesser Poland) long (for a lengthy duration)


pacht

Polish: pacht

Silesian: pacht

Borrowed from Middle High German pfaht. First attested in 1425. Doublet of pakt.

Dedimus etiam praefato... quinquaginta arbores pro refformatione mellicaparum et libere... possidere, sed si praedictus scultetus... plures arbores refformaverit quam quinquaginta..., extunc dare debent dationem al. pacht ad curiam secundum consuetudinem ipsorum laborantium al. barthodzieiew

1877-1999 [1425], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume XI, Greater Poland, page 228:


nędza

Polish: nędza

Prze nødzø ne ymaiøcich (propter miseriam inopum) y prze lkane vbogich nyne wstanø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 11, 5:

(attested in Lesser Poland) penury, poverty


rolnik

Polish: rolnik

Silesian: rolnik

From rola + -nik. First attested in 1471.

Rusticus rolnyk, oracz (Prol)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 6:

(agriculture) farmer (person who works the land and/or who keeps livestock)


daleko

Polish: daleko

Silesian: daleko

From daleki + -o. First attested in the end of the 14th century.

Przecz ies, gospodne, odszedl daleco (ut quid, domine, recessisti longe)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 21:

Daleko od grzesznich zbawene (longe a peccatoribus salus), esze prawot twogych ne szvkaly

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 155:

Daleco vczinil ies znane moie ote mne (longe fecisti notos meos a me)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 87, 8:

Ian ne ranczil za kmecza niczsz daley, yedno do Buku

1902 [1408], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 358:

+obj

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) far away (not physically close) [with od (+ genitive) or genitive ‘from what’]

Jaco dersza dzedzina XVIII lat y daley de (pro do) poszwu s pokoyem

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8230:

Jacom ya nye ranczyl daley zapusth Hyndzychowy za Pyotra yano ten rok, czszo myal bycz na zapusth

1950 [1439], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 535, Warsaw:

(attested in Masovia) for a long time [with genitive]

Tescy tuta dale mouø

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 61a:

Lyata nasza yako payøk pomyszlyony będø..., ale acz w mocznych oszmdzyeszøt lyat a daley gych trud y bolyeszcz (amplius eorum labor et dolor)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 89, 11:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) later [with genitive]

A on ym odpovyedzyal rzekącz: A ktory czlovyek myedzy vamy, ktory by myal yedną ovczą, aby yemv vpadla w dol v ssobotą, azalyby yą dzyersącz a nye podnyosl? A wsako daleko lepsy yest czlovyek nysly ovcza (quanto magis melior est homo ove Mat 12, 12)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 326:

Myeskal tamo myly Yesus dwa dny, a dalyeko vyeczey ven vvyerzylo, slyschacz yego movą vyelebną

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 249:

intensifies a comparative; much more; far

Przyszasznyczy tako mayą przyszagacz ku prawu, ku kthoremv ony szą wybrany: ysz my ortele woythowy myesczkyemv y ludzyom prawe ortele nadz chczemy y dzyerzescz przyszaszny stolecz yako my prawo vmyemy, tako daleko, yako k t[w]emv mamy wolnoscz

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, pages 52, 4:

creates a comparison of equal value; as much as


kłobuk

Eidem Henrico fecit galerum al. clobug cum propijs perlis... et quatuor wlnis awri et una wlna tafte

1856-1870 [1427], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2134:

Klobuky bulla, in aqua cadente pluvia

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 10:


piać

Polish: piać

Spowadacz se bødø gospodnu podlug prawdi iego y pacz bødø (psallam) ymenu gospodna naywiszszego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 7, 18:

(attested in Lesser Poland) to sing; to praise

Stertere chrapącz, pyącz

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 64:


zupełnie

Polish: zupełnie

From zupełny + -ie. First attested in the fifteenth century.

*Jakøm ya Janowy... za szvmą pyenyadzy kxągąm zapyszan[y]ą przeth zapowyedza... *doszych vczynyl svpelnye

1950 [1477], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3096, Warsaw:

O, vythay, myly szynv, s panny Mariey narodzony, bo moya vyara... mocznye y zupelnye zawzdy vyerzy podlug thwogych szlow, yzesz thy w byalosczy chlyeba thego prawy bog

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 77:

(attested in Masovia) completely, entirely

Sed quis est tam eloquens..., ut posset illos planctus explicare, integraliter, zupelnye, quos tunc fecit virgo Maria?

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, Trzemeszno, page 85:

(attested in Greater Poland) exactly (in an exact manner)

Notandum, quod Christus homo sedet a dextris dei, eminenenter hereditans omnem boni possessionem, congruenter reintegrans omnem celi habitacionem, affluenter, gl. szupelnye affluenter, erogans omnem doni perfeccionem

1981-2001 [15th century], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Grochów, Kcynia, page 94:

(attested in Pomerania, Greater Poland) abundantly

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland


doświadczenie

Polish: doświadczenie

Silesian: doświadczynie

/dɔɕfjatt͡ʃʲɛɲɛː/

From doświadczyć + -enie. First attested in the middle of the 15th century. Compare Old Czech dosvědčenie and Old Slovak dosvedčenie.

etydate

Na doswyathczenye swego rodzayv slachathnosczy ma wyescz szescz slachathnych mązow (ad probandum suae genologiae nobilitatem tenetur inducere sex nobiles viros)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 33:

(attested in Masovia) verbal noun of doświadczyć (“to prove”)

Jawne doszwathczenye gest argumentum evidens est

1874-1891 [1475], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Ruszcza, page 127:

(attested in Lesser Poland) proof, evidence

Nam ignis ille non ad interitum (s. Laurentii) sed ad probacionem ipsius fuit aboyem nye byl gemv na zatraczene, [ale] na doszwyaczene sbawyena duschy yego

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 362:

Experimentum... besynnunge dosvyaczczenye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 48v:

Dosvyaczczenye experientia

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 14:

Experientia erfarung oder besynnunge dosvyaczczenye


trwać

desctree

Polish: trwać
→ Old Ruthenian: трывати (tryvati), тривати (trivati), трвати (trvati), трвать (trvatʹ)
Belarusian: трыва́ць (tryvácʹ)
Ukrainian: трива́ти (tryváty)

Silesian: twać

Inherited from Proto-Slavic *trъvàti. First attested in the first half of the 15th century.

etydate

Pelnyøcz ge (sc. przykazania) na dlvgi czasz bødzecze *trwacz* (longo perseveretis tempore) w zemi, w nyøs to... wnidzecze kv dzerzenyv

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 47:

Perseuerare beherten bestan id est persistere trvącz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 99r:

Persistere id est perseuerare bestan oder beherten trvącz

(attested in Greater Poland) to stay (to remain in some place or state unchanged for some time)


rynek

zlw-opl-noun

rynek m animacy unattested (related adjective rynkowy)

rynek m animacy unattested (canonical)
rynkowy (adjective)

desctree

Polish: rynek
→ Belarusian: ры́нак (rýnak)
→ Kashubian: rënk
→ Russian: ры́нок (rýnok)
→ Ukrainian: ри́нок (rýnok)

Silesian: rynek

Borrowed from Middle High German rinc, from Old High German ring. First attested in 1400.

Cso Potrasz Potraszowi dal rani, to mu ye dal, eze gi potkaw na rinku y dal mu naprzod rani

1888 [1400], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 79:

(attested in Greater Poland) market, square (open area in the center of a town housing a public market)

Vdzala... Chale y *rinek* myedzi Nynywen a Chale (aedificavit... Chale, Resen quoque inter Niniven et Chale)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 12:


szabla

→ Middle High German: sabel

sabre (light sword, sharp along the front edge, part of the back edge, and at the point)


bałwan

Polish: bałwan

Silesian: bałwōn

Inherited from Proto-Slavic *balъvanъ, *bъlvanъ. First attested in the 14th century.

inh+

Modlyly sø sie rytym balwanom (adoraverunt sculptile)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 105, 20:

Simulacrum id est imago effigies eyn abgot balvan

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 125v:

(religion, attested in Lesser Poland, Greater Poland) idol, graven image

Bancum salis seu balwan

1874 [1418], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVII, page 164:

Bancus […] est scamnum uel magnum frustum salis proprie balvan

XV p. post., rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 3297, z r. 1476, page 29r:

Bancus […] est scampnum uel magnum frustum [sa] salis proprie balvan

XV p. post., Rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 1630, page 8v:


członek

Polish: członek

Silesian: człōnek

/t͡ʃʲɫɔ(ː)nɛk/

Inherited from Proto-Slavic *čelnъkъ, from *čelnъ. First attested in the 14th century.

*Sklanczienie czlonky, stawy pieluchami sukiennimi... obvianszala membra pannis involuta virgo alligat

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 304:

Vthnaly mu *kabalyecz palcza, czo nye gyesth czaly czlonek..., tho nye gyesth ochromyenye..., ale gdyby komu vczyatho czaly czlonek sz palcza..., tho zowyemy chromothą

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 57:

(attested in Greater Poland) part of one's finger

Xpc na ('nie') chczal gest byl cloueka stvorzycz s pouetrza tegodla, abycz on ne bil pyszny, tescy go on na chczal sz ogna stvorzicz, abicz on ne bil gneflyvy, any s vod[z]y, isbicz on ne bil necisthy, allecz gest gy on szeme byl stworzil pres to, isbicz on byl skromny... A ticz fszythky clonky mal gest byl f szobe sfwøthy Bartlomeg dzerszøcz naukø sfvøthe ew[angeli]e

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 174a:

(attested in Lesser Poland) component or element of one's psyche

Szpowadami szø..., yszeszmi szgrzeszili we dwnaczcze czloncow chrzeszczianszkey wary

End of the 14th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 1:

Nyekthore wyąnthpyenye o dzeszanczynach i o gynsych czlonkoch nyszey popyszanych (super decimis et aliis articulis inferius contentis) bilo szą... porvszylo

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 3:

(attested in Masovia) point; paragraph; article


tworzyć

Polish: tworzyć

Silesian: tworzić

Inherited from Proto-Slavic *tvorìti. First attested in the 15th century.

Przipusczy prze Ihesu Crista, przes gegosz ta wszistka zawszdy dobraa tworzisz (per quem haec omnia... bona creas), swąnczysz... y dawasz naam

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 63:

Fingo tworzą, lepyą

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 211:

to create, to make (to bring into existence)

Radocha sama syry tworzyla

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 220:

Tworzy generat (vasorum diversa genera, omne vas parvulum Is 22, 24)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 189:

(attested in Greater Poland) mistranslation of Latin generō


potrzeba

Polish: potrzeba

Silesian: potrzeba

Inherited from Proto-Slavic *poterba. First attested in the 14th century.

Przetocz stol weliky sweboda, staye na nym... møszo y chlep, i wele gynich potrzeb

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 11:

Iako mne ne dal Adam w czasz potrzep cu oprawenu yszthbi... Iako mne Stanislaw szlal do Gedama prze potrzebi cu oprawenu yszthbi

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1647, Zakroczym:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Masovia) need (that whose lack if felt; what is necessary)

Chczesz szye bvdowacz, nyechay czye nye przywodzy k themv ząndza twa, ale potrzeba (inducat te necessitas non voluntas)

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLV:

Bąndz my pomocznikiem w moych potr[z]ebach esto mihi socius in negotio!

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, page 180:

A przetosz wisszokosczi czczi wasszey ządam..., abisczie my bili na pomocz w kazdey potrzebie

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 48a:

W *potrzebacz in oportunitate (factus est dominus refugium pauperi, adiutor in opportunitatibus Psal 9, 10)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 63:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) need (difficult state; indigence)

Y offyerowaly... pyrwe vrodi panu... a czsokoly ku potrzebye (ad cultum) y k ruchu szwyøtemu potrzeba bila

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 35, 21:

service (act of being of assistance to someone)

Yako Marczyn... nye vydal sbroye kopyynyczey s *podrzebamy *wszthykymy

1950 [1498], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1883, Warsaw:

Ku potrzebye ad vehiculum

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 156:

(attested in Masovia) need (what belongs to something is a necessary addition, a supplement)

Jakom ya ne obranczil Andrzeyeui listhow polosszicz cu gego potrzebye

1950 [1432], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 373, Warsaw:


trochę

Polish: trochę

Silesian: trochã

From trocha + -ę. First attested in 1463–1465.

By mya chczalą trocha slvchacz, chczalbych czya nyeczo pytacz

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 295:


opora

Polish: opora

Inherited from Proto-Slavic *o(b)pora. By surface analysis, deverbal from oprzeć. First attested in the 15th century.

surf

Przeto... z dobrym rozmyslem dla pokoyv pospolnego y opory kosczelney, mocza szlvbv obv stron vkladamy myedzy panem krolem a tesz byskvpem

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 3:

(attested in Lesser Poland, hapax) benefit; advantage


kilko

Polish: kilka

Silesian: kilka

Inherited from Proto-Slavic *koliko. First attested in the end of the 14th century.

A po kylko dny (post aliquot dies)... Maczey... zaplaczil thy pyenyądze

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 51:

(attested in Masovia) more than two but less than ten (a quantity from three to nine); several; few

Kelko gest dnwo (pro dnow, quot sunt dies) slvghy twego?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 118:

Kelco zglobyl se iest neprzyaczel w swøtem (quanta malignatus est inimicus in sancto)!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 73, 4:

(interrogative, attested in Lesser Poland) how many?

Kelko sliszeli y poznaly iesmi ie (quanta audivimus et cognovimus ea) y oczczowe naszi powadali sø nam, ne sø vtaiona od sinow gich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 3:

Powadali sø nam... powadaiøcz..., kelko kazal oczczom naszim ziawona vczinicz ie sinom swogim, bi poznalo pocolene druge (quanta mandavit patribus nostris nota facere ea filiis suis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 7:

(relative, attested in Lesser Poland) as many as


nad-

nad- + chodzić → nadchodzić


pod-

pod- + kładać → podkładać


roz-

Polish: roz-

indicates dissolution or undoing a process, dis-

roz- + paść → rozpaść się

roz- + mawiać → rozmawiać


od-

od- + ić → odejć

od- + sypać → odsypać

indicates repetition of some process; re-

od- + dać → oddać

indicates returning an action to someone; back


z-

Polish: z-

Silesian: z-

Inherited from Proto-Slavic *sъ- (“good”).


z-

Polish: z-

Silesian: z-

Inherited from Proto-Slavic *sъ- (“with”).

attached to verbs to form verbs denoting getting something together


z-

Polish: z-

Silesian: z-

Inherited from Proto-Slavic *jьz-, prefix form of *jьz.

forms perfective verbs from imperfective ones


na-

Polish: na-

na- + pisać → napisać

na- + łożyć → nałożyć

na- + mówić → namówić


u-

u- + wiązać → uwiązać


owien

Gory, weselylyscze sø yako baranowe, a pogorky yako ownowe owecz (sicut agni ovium)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 113, 6:

(attested in Lesser Poland) ram (male sheep)


wiesz

Polish: (dialectal) wiesz

⇒ Polish: wszech-

Inherited from Proto-Slavic *vьśь. First attested in the first half of the 14th century.

etydate

Tim usem tec to bog mylosciuy moui reca: Vstan!

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 14:

Pomnecz bødø ymø twoie, gospodne, ode wszego pocolena (in omni generatione) y w pocolene

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 44:

Nenawidzal ies wszech, czso czinø lichotø (omnes, qui operantur iniquitatem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 6:

Szukaiøczy gospodna ne vmnyeszeni bødø wszego dobrego (omni bono)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 33, 10:

Panuyczye... wszemu stworzenyu, gesz to szø rucha (universis animantibus, quae moventur) na szemy

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 1,28:

Oczecz, szyn, duch szwanthi, wsze yeden gospodzin, racz bicz sze mnø

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 79:

To, czso mi dali vinø panowye..., tegom wschego od pirwego do poslednyego praw

1874 [1420], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume VIII, page 460:

Mi Ian... s prziswolenya... wschech i koliszdich naschich stolecznykow... vstawilismi

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 104:

My grzeszni ludze szpowadami szø bogw... naszich wszech grzechow, czszoszmi szø gych dopwszczili

End of the 14th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 1:

(attested in Lesser Poland, Masovia) all; every (not excluding any)

Przistal wszey drodze (omni viae) nedobrey

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 35, 4:

Wydz dobra Yeruzalem swszech dnow (omnibus diebus) szywota twego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 127, 6:

O tich to blogoslawyenstwach mislączim... przichodzi... przesladowanye od slich na wschech myesczyech y wschech czassyech

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 245:

(attested in Lesser Poland) any; every; (no matter what kind)

Ne vczynyl gest tako wszey postaczy (omni nationi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 147, 9:

(in negated sentences, attested in Lesser Poland) none, no

[Z]aplacahø, praui, usem sircem

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page av 12:

(attested in Lesser Poland) all; entire, whole


babizna

Polish: babizna

From baba + -izna. First attested in 1425.

Pro aualitate al. babisnø

1856-1870 [1425], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2023:


towarzystwo

Polish: towarzystwo

Silesian: tŏwarzistwo

From towarzysz + -stwo. First attested in the 14th century.

Przyaczyelyv..., ktoremvm szye v tovarzyzstwo podal..., naczesz przyschedl?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 617:

companionship (act of being together with someone)

Zawisus Niger... contumax in termino primo contra Czarnotham... pro thowarzisthwo valoris XXX-ta marcis

1425, Rękopiśmienne luźne ekscerpty z ksiąg sądowych grodzkich i ziemskich, volume CXCV, Krakow, Biecz, and Czchów, pages 332, 12:

Zawis[i]us Niger... contumax in termino primo contra Czarnotam... pro towarzystwo valoris XXX-ta marcis

(attested in Lesser Poland) participation in a military expedition

Rozdzely ge w towarzystwo (pro rozdzelyw towarzystwo, divisis sociis) y uderzy na nye w noczi, y sbyge ge

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 15:

companionship (group of people in the same place)

Towarzystwo torques (in die illa auferet dominus ornamentum calceamentorum et lunulas, et torques, et monilia Is 3, 19)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 182:

Legion est ornamentum pretoris quod racionale dicitur towarzystwo

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 133v:

(attested in Greater Poland) mistranslation of Latin legiō


tłusty

desctree

Polish: tłusty
→ Belarusian: тлу́сты (tlústy)
→ Carpathian Rusyn: тлустый (tlustŷj)
→ Ukrainian: тлу́стий (tlústyj)

Silesian: tusty

Oczyecz thvoy zabyl czyelą tluste (vitulum saginatum Luc 15, 27)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 388:

Tlussczsse corpulenciores (post dies autem decem apparuerunt vultus eorum meliores et corpulentiores Dan 1, 15)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 235:

(attested in Greater Poland) fat (of people or animals, having much fat)

Gora bosza, gora tlusta (mons pinguis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 67, 15:

(figuratively, attested in Lesser Poland) abundant

Asser, tlusti chleb (pinguis panis) gego

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 49, 20:


tłusty

Yedli sø y pochwalaly sø wszitczy tluscy zemsczy (pingues terrae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 31: