przymowa

Polish: przymowa

Deverbal from przymówić. First attested in the fifteenth century.

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Przymowa affatus

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 27:

Mogl myly Cristus rzecz oną przymovą pospolnego luda: Pravda przebya glovą, a dobry vczynek schyyą lamye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 684:

Zbaw naas, proszymy, panye, od wszech zlosczy... y s przimowø y s proszbø... dzewicze Mariey (et intercedente... virgine... Maria)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 63:

Przymowa, contumelia


rozmówienie

Polish: rozmówienie

/rɔzmɔːvjɛɲɛː/

From rozmówić + -enie. First attested in the fifteenth century.

Hunc pedem (sc. iambum) soccii cepere grandesque coturni, alternis aptum sermonibus obopolnemv roszmovyenyw

1968 [Fifteenth century], Michał Muszyński, editor, Glosy, zapiski i niektóre teksty polskie w starych drukach i rękopisach Biblioteki Kórnickiej do roku 1550, cz. II, volume II, Sieradz, page 211:

Simbola rosboszne (pro roskoszne) spolu rosmowenie (war. kal.: wsboznem, pro roskoszne, [s]polv *rozmawyenye, mamotrekt mikułowski: rozkossne spolu rozmluwanie; quia vacantes potibus et dantes symbola consumentur Prov 23, 21)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 9:

(attested in Sieradz-Łęczyca) conversation (verbal exchange of thoughts)


rozmownie

Polish: rozmownie

From rozmowny + -ie. First attested in the fifteenth century.

Ani za morzem postawyono iest (sc. przykazanie), aby ge rosmownye powyedzal (ut causeris et dicas, Biblia taborska: aby sie rozmluwie řekl)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 30, 13:

conversationally; while conversing; during conversation


gbeł

Middle Polish: gbel

Inherited from Proto-Slavic *kъbьlъ. First attested in c. 1418. Possibly a doublet of kubeł.

A wstawi ge pod gbel abo pod kadz

1876-1929 [c. 1418], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Kostrzyn, page 511:

(attested in Greater Poland) large vessel for liquids


umówca

Polish: umówca

From umówić + -ca. First attested in 1477.

Habeo collocutores vel paranimphum al. dzewosląba vel wmowcze

[1477], Adam Wolff, editor, Rękopiśmienne ekscerpty Adama Wolffa pochodzące z mazowieckich ksiąg sądowych, Kolno County, pages 2, 250v:

(attested in Masovia) person who helps conclude an agreement or contract


umówka

Polish: umówka

From umowa + -ka. First attested in the fifteenth century.

[P]rzygadza syą, ysze porodzony s plemyenya slacheczskyego... wydawayą syą na lotrowstwo... a swą wolą bywayą zbyegowie s krolestwa naschego, a taką mayącz vmowka (occasionem habentes), wiele zlego w krolestwie poczynayą

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 39:


wielomówienie

/vjɛlʲɔmɔːvjɛɲɛː/

From wiele + -o- + mówienie. First attested in 1484.

Yesthlyby kto oczh [p]roznye albo nye baczącz przysyągal..., yakoz tho sye czyąstho przygadza w vyelomovyenyv (in multiloquio), thedy thaki... ma rozmyslyczi, czo vdzyelal

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 717:

(attested in Lesser Poland) loquaciousness; talkativeness


niewymowiący

/ɲɛvɨmɔvjɑ̃t͡sɨː/

/ɲɛvɨmɔvjɑ̃t͡sɨ/

From nie- + wymowiać + -ący. First attested in 1444.

Invisibilis (gl. ineffabilis) nyeobesrzanczi, nyewimowianczi

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 306:


niewymownie

Polish: niewymownie

From niewymowny + -ie. First attested in the 15th century.

Yestlyby kto byl barzo vrwan, nyewymownye albo tesz przesz sznamyenythych ran bylby byth, za [po]pokvp XXX szelagow onemu czyrpyaczemu maya bycz dany

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 144:

(attested in Greater Poland) indescribably


wielemowna

Univerbation of wiele + mowa + -na. First attested in c. 1492. Displaced by Polish logika. Compare Ancient Greek λόγος (lógos).

Vyelemowna llogica

1915 [c. 1492], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 148:

(philosophy, logic) logic (study of the principles and criteria of valid inference and demonstration)


wymołwienie

/vɨmɔɫvjɛɲɛː/


przymawianie

Polish: przymawianie

From przymawiać + -anie. First attested in the fifteenth century.

Dabit (sc. vir) percucienti se maxillam, saturabitur obprobriis vlg. brzythkosczy, ... soczenya, przymavy[a]nya (Thren 3, 30)

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Zakroczym, page 375:


przymówca

przymówca m animacy unattested (canonical)

Polish: przymówca

From przymówić + -ca. First attested in the fifteenth century.

Przymowcza advocatum (I Jo 2, 1)

1914 [Fifteenth century], Eugeniusz Barwiński, Ludwik Birkenmajer, Jan Łoś, editors, Sprawozdanie z poszukiwań w Szwecji dokonanych z ramienia Akademii Umiejętności, page 50:


niewymówiony

/ɲɛvɨmɔːvjɔnɨː/

From nie- + wymówiony. First attested in the fifteenth century.

O szwathloszczy blogoszlawona, o vczecho nyewymowona, napelny szerdeczna thwogych wyernych wnatrza!

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 201:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) indescribable

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


wymówiony

From wymówić + -ony. First attested in c. 1428.

Quod si predictas hereditates a predicto Iohanne non exemeremus aczby prerzekoncze dzedzini o[d] wymowyonego […] ne wykupilibichom

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 482:

(attested in Greater Poland, Masovia) above mentioned

*Vvigatus mihi eris bandzesz wymowyenszy

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, page 179:


wymówca

wymówca m animacy unattested (canonical)

Polish: wymówca

From wymówić + -ca. First attested in the fifteenth century.

Erat Allexander acerrimus perorator czysthy vymowcza

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 176:

Ridiculosa... res est... preco mutus vymowcza, povądącz

1977 [c. 1500], Julian Wojtkowski, editor, Glosy i drobne teksty polskie do 1500 roku, page 134:


zmowny

Polish: zmowny

From zmowa + -ny. First attested in 1399.

Jako Adam na smowni dzen s listem na szoltistwo przyal do Landa

1959 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 373, Poznań:

(attested in Greater Poland) agreed upon, earlier determined


siemia

Borrowed from Old East Slavic сѣмиꙗ (sěmija), from Proto-Slavic *sěmьja.

bor+

Damus... eidem capelle... pullam mellis..., quod solvunt... sex familiae vlg. siemie circa flumen Berezyna sedentes

1932-1939 [1422], Jan Fijałek, Władysław Semkowicz, editors, Codex diplomaticus ecclesiae cathedralis necnon dioeceseos Vilnensis. Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji wileńskiej, volume I, page 743:

(collective) family, immediate family (group of people who are closely related to one another)


wzmawiać

From wz- + mawiać. First attested in the fifteenth century. Compare Polish wzmawiać.

Redicere wsmawyacz seu lepak mowycz

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 21:


zmówca

Polish: zmówca

From zmówić + -ca. First attested in 1402.

Yakom bil smowczø medzi Anna a medzi Grzimasem, ysze meli prziyaczele swescz o dzedzinø

1974 [1402], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 54, Kalisz:

(attested in Greater Poland) mediator of a deal or agreement

Jacom ya szmowczą byl w they rzeczy, *gyedy Yadwigą zmavano za monsch za Stanislawa

1879 [1457], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page LXXXIV:

Pan, gensze to sliszi, ten smowcza (mediator) y swyadek gest

1930 [c. 1455], “Jud”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 10:

S tich smovyecz bily (signatores autem fuerunt): Neemyas... a Sedechias... a Azarias

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 1:


wznak

Polish: wznak

Inherited from Proto-Slavic *vъznakъ. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Gdy leszal wsznak yako vyla, szmyercz do nyego przemowyla

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 47:

(attested in Masovia) on one's back, supine

Owocz gich (sc. nieprzyjacielow) z zeme zagubisz..., bo poloszisz ie wznak (quoniam pones eos dorsum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 20, 12:

Poschly vznak, czvsch od oblycza bozego odruczayącz (pro odwraczayącz) sve lycze

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 626:

(attested in Lesser Poland) back; backwards


niedługi

Polish: niedługi

From nie- + długi. First attested in the fifteenth century.

Nescit enim tarda mollimina, nedluge meskane vel vmekczene, spiritus sancti gracia

1956 [Fifteenth century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 58r:

(attested in Silesia) short (not lasting a long time)


niekrótki

Polish: niekrótki

From nie- + krótki. First attested in the fifteenth century.

Moraliter per asinam, que domita, powolna, crotka, erat et pondera in se portabat, populus Iudeorum designatur, per pullum autem lascivum vlg. plochy et liberum, ny[e]crothke, nerobothne, gentilis populus designatur

1981-2001 [Fifteenth century], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume IV, page 113:


krótce

Middle Polish: krótce

From krótki + -e. First attested in the end of the 14th century.

Krotczie summatim (Daniel... somnium scribens brevi sermone comprehendit summatimque perstringens ait Dan 7, 1)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 109:

briefly; shortly (in a manner using few words)

Gdi roszgø na crotcze (cum exarserit in brevi) gnew iego, blogoslaweni wszistcy, gisz ymaiø w nem pwø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 2, 13:

(attested in Lesser Poland) soon (in the near future)


zawidzieć

Polish: zawidzieć (obsolete)

Inherited from Proto-Slavic *zaviděti. By surface analysis, za- + widzieć. Cognate with Old Church Slavonic завидѣти (zaviděti), Czech závidět, Slovak závidieť.

Czlowyek roskosnego ziwota... zavidzecz bødze bratv swemu (invidebit fratri suo)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 54:

to envy [with dative ‘who’] (to feel displeasure or hatred towards (someone) for their good fortune or possessions)

Bo sø szye rosplodzily (sc. nieprzyjaciele moi) a zasrosz[cią] zlosną zawydzely mnye (odio iniquo oderunt me)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 24, 20:

(attested in Greater Poland) to hate (to dislike intensely or greatly)


powiedacz

powiedacz m animacy unattested (canonical)

Polish: powiadacz

From powiedać + -acz. First attested in the fifteenth century.

Redarguit illos recitatores, powyedacze, qui volunt autenticare carmina sua

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 26:


powiednie

From *powiedny + -ie, from powiedzieć + -ny. First attested in c. 1500.

Omnis scriptura exponitur sic: originaliter, effectiue, diffinitiue, pactatiue povyednye

1977 [c. 1500], Julian Wojtkowski, editor, Glosy i drobne teksty polskie do 1500 roku, page 139:


powiadanie

Polish: powiadanie

From powiadać + -anie. First attested in the end of the 14th century.

Ku powyadanu (ad annuntiandum, Puł: na powyedanye) rano miloserdze twoie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 91, 2:

(attested in Lesser Poland) verbal noun of powiadać

Przeczslaus burgrabius... dixit... Extunc castellanus... dixit: Nichil scio de burgrabio any o gego powyedanyu

1897 [1424], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 3886, Brześć Kujawski Voivodeship:

(attested in Kuyavia) act of stating one's opinion

Iacobus vero in spiritu sancto confidenter agens, omnes asserciones eorum, povyedanya, evacuebat

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 179:


odpowiedacz

odpowiedacz m animacy unattested (canonical)


otpowiedzieć

/ɔtpɔvjɛd͡ʑɛt͡ɕ/


odpowiedziale

From *odpowiedziały + -e, from odpowiedzieć + -ły. First attested in 1429.

Micos... pro premissis inculpatus... [iuravit], quia nunquam fuit... traditor nec spolia et latrocinia, Bohemie tunc residens, comisit nec fecit, sed quid faciebat ibidem, hoc faciebat odpowedzale, prout bonus homo

1856-1870 [1429], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2253:


odpowiedźca

From odpowiedzieć + -ca. First attested in 1455–1460.

Kthoremv vpadnye ten ortel, szlowye ktho straczy, bandz powod, bandz odpowyedzczą, ten ma zaplaczycz thy pyenadze za ten ortel

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, pages 60, 1:


odpowiadacz

odpowiadacz m animacy unattested (canonical)

Polish: odpowiadacz

From odpowiadać + -acz. First attested in the before the 16th century.

Ktoremu vpadnye ten ortel, szlowye ktho straczy, bąndz powod, bądz odpowyadacz, ten ma zaplaczycz ty pyenyadze za then ortel, a maya tho rowno, powod y odpowyadacz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 77:

(law, attested in Greater Poland) defendant


opowiedany

opowiedany m animacy unattested (canonical)

From opowiedać + -any. First attested in c. 1428.

Sequitur littera diffidiatoria principum opowedany

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 482:

(law, attested in Greater Poland, Masovia) document announcing the severance of peaceful relations


przepowiednica

zlw-opl-noun

przepowiednica f (male equivalent przepowiednik)

From przepowiedzieć + -nica. First attested in 1444.

Nouey przepouiednicze nove praeconis (in cuius nunc praeconia linguam solvat ecclesia, novae preconis, sc. sanctae Elisabeth, gloriam promat sperando veniam)

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 309:

female equivalent of przepowiednik (“soothsayer, diviner, predictor”)


przypowiesny

przypowiesny m animacy unattested (canonical)


przepowiadacz

przepowiadacz m animacy unattested (canonical)

Polish: przepowiadacz

From przepowiadać + -acz. First attested in the fifteenth century.

Profeta proprie dicitur predicator, przepowyadacz, futurorum, a procul et for, faris

1968 [Fifteenth century], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 42:

(attested in Lesser Poland) predictor, foreseer, seer


przepowiedzenie

Polish: przepowiedzenie

/pr̝ɛpɔvjɛd͡zɛɲɛː/

From przepowiedzieć + -enie. First attested in the middle of the 15th century.

etydate

Podlvg przepovyedzenya anyelskyego (ut angelus praedixerat) vroczyl szyą (sc. Joachim) trzeczyego dnya w svoy dom

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 7:

verbal noun of przepowiedzieć (“predicting”)


przypowiestnie

From przypowiestny + -ie. First attested in c. 1450.

Prostim a glupym... loqui parabolice przypowestne

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 569:


przepowiadanie

Polish: przepowiadanie

From przepowiadać + -anie. First attested in the fifteenth century.

Ktokoly vasz nye przymye a nye bądzye slvchacz vaschego przepovyedanya (sermones vestros Mat 10, 14), wyschedwschy z domv albo z myasta, otrzasnyczye proch z vaszych nog

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 309:

*Pzzepoviadanye prenunciacio

1876-1929 [Fifteenth century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XII, Murzynowo, page 143:

(attested in Pomerania) verbal noun of przepowiadać (“predicting”)


przypowiestny

przypowiestny m animacy unattested (canonical)

From przypowieść + -ny. First attested in 1469.

Ministerialis... recognovit, quia... Stanislaum... ad diem hodiernam citacione concitacionis al. przypowyesthnym citavit

1868 [1469], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 100:

(nominalized, law) summons to court for compensation or consideration of a claimant's claims

Iohannes... actor atemptabat terminum concittatorium al. *przypowyesnyego *roki iuxta duas cittaciones

1868 [1475], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 414:

(nominalized, law) judicial date set for remedying a conviction


przepowiednik

zlw-opl-noun

przepowiednik m pers (female equivalent przepowiednica)

Polish: przepowiednik

From przepowiedzieć + -nik. First attested in the end of the 14th century.

Gospodzin da slowo przepowadnicom (evangelizantibus)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 67, 12:

(attested in Lesser Poland) public instructor

Czo przepovyednyczy nam przepovyadaly o thakyey dzevyczy..., tho szya nam zyavylo

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 209:


spowiedać

(transitive, reflexive with się, Christianity) Alternative form of spowiadać


wspowiedać

(reflexive with się) Alternative form of wspowiadać


przypowiedanie

Polish: przypowiadanie

From przypowiedać + -anie. First attested in 1447.

Iohannes... przipowyedal sze super dominos Fredricum... et Iohannem... prima, secunda, tercia et quarta vice. Maczyek scultetus... reposuit post quamlibet *przipowyedanyo terminum

1868 [1447], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 307:

(law) summons to court for compensation or consideration of a claimant's claims

Gdy ktho od nasz chcze przyszasznykow ku szwyadzeczstwu... o wyąsszanye albo o przypowyedanye (ab introductione hereditatis, resignatione, arestatione, OrtMac 102: o zapowyedz) albo oczkoly bancz, kako wyele za tho mamy wsząncz?

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 76, 1:

verbal noun of przypowiadać (“making a claim in court”)


przepowieść

Polish: przepowieść

From powieść under influence of przypowieść as well as przepowiedzieć/przepowiadać. First attested in c. 1500.

Parabola gathka albo przepovyescz

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 80:

(narratology, rhetoric, attested in Greater Poland) parable


wspowiedzenie

From *wspowiedzieć + -enie, from ws- + powiedzieć. First attested in 1461–1467.

Quia ad feruentis penitentie desiderium V requiruntur...: splendor cognicionis, timor penitencionis, dolor contricionis, pudor confessionis, srom wspovyedzenya, labor satisfaccionis

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 103v:


wspowiadać

From ws- + powiadać. First attested in 1428.

Yakom bil nyemoczen prawø nyemoczø tedi, kedim sze wspowyadal

1960 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 894, Pyzdry:

(reflexive with się) to confess, to shrive (to disclose sins)


przypowiedzienie

Polish: przypowiedzenie

/pr̝ipɔvjɛd͡ʑɛɲɛː/

From przypowiedzieć + -enie. First attested in 1485.

Nicolaus... habet principium in [istis] viginti sexagenis... et iam quarto habet adiudicacionem al. przypovyedzyenye ad dominium... sui patris

1960 [1485], Adam Wolff, Anna Borkiewicz-Celińska, Witold Wołodkiewicz, editors, Księga ławnicza miasta Nowej Warszawy, t. I (1416-1485), volume I, number 1025, Warsaw:

(attested in Masovia) verbal noun of przypowiedzieć (“making a claim in court”)


wspowiedź

Deverbal from *wspowiedzieć, from ws- + powiedzieć. First attested in the end of the 14th century.

*Poydo... asz do domu boszego. W glose wesela y wzpowedzi zwøk cochaiøcego se (in voce exsultationis et confessionis sonus epulantis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 41, 5:

(attested in Lesser Poland) praise; spreading good word about someone; making famous


rozpowiedzenie

Polish: rozpowiedzenie

From rozpowiedzieć + -enie. First attested in the end of the 14th century.

Rospowedzene (declaratio) slow twogych oswecza[yø] y rozum day[e] malutkym

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 130:

(attested in Lesser Poland) lecture, explanation


wypowiedacz

wypowiedacz m animacy unattested (canonical)

From wypowiedać + -acz. First attested in the fifteenth century. Compare Polish wypowiadacz.

Ut ait cirografus (pro cronografus) dzeyow wypowyedacz

1880-1894 [Fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 94:

(attested in Southern Borderlands) narrator, scriptor; describer


wypowiednik

From wypowiedzieć + -nik. First attested in the turn of the 14th-15th century.

etydate

K thobe wolamy, wypowiedniczi szynowe Yewiny

Turn of the 14th-15th century, Hymn Salve Regina (Zdrowa krolewno miłosierdzia), number 1:

Quia servasti furem vipovet[nika] et in sua domo, et in illa idem fur michi dampnum fecit

1879 [1408], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 18:

(attested in Masovia) The meaning of this term is uncertain.


zapowiedzienie

/zapɔvjɛd͡ʑɛɲɛː/


spowiedniczy

Polish: spowiedniczy

From spowiednik + -y. First attested in the fifteenth century.

Koor szpowyednyczy y wdowy y panyenszky czyebye oszoblywie chwaly

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 94a:

(relational, Christianity, attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) follower of Christ


wypowiedny

From wypowiedzieć + -ny. Compare Polish wypowiedni. First attested in 1435.

K tobie wolamy, wipowiedny synowe Ewy

1435, Hymn Salve Regina (Zdrowa krolewno miłosierdzia), number 3:


zapowiedźca

zapowiedźca m animacy unattested (canonical)

From zapowiedzieć + -ca. First attested in the.

Przeto zapowyedz polozono o thy zapowyedne pyenadze... Potem vmarla ta pany pyrwey, nyszly szye s thym szapowyednyczą (pro szapowyedzczą, cum hominibus, qui pecuniam alloquerunt) rosprawyla

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 65, 3:

person who demands seizure for securing their claims


zapowiedny

Polish: zapowiedni

From zapowiedzieć + -ny. First attested in 1391.

Wtenczasz poydø synowye gego z pola a vszliszawszy tø przygodø, barzo syø rozgnyewaly, przeto ze... popelnyl (sc. Sychem) skutek zapowyedni (eo quod... rem illicitam perpetrasset)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 7:

prohibited, banned (not allowed to be done)

Jacom ia w[ø]szøl Grzimkowi dzyeczi w gayu zapowyednim w mey *dzedziney

1897 [1409], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 1646, Łęczyca Land:

(attested in Sieradz-Łęczyca) prohibited, banned (not allowed to be used)

Przeto zapowyedz polozono o thy zapowyedne pyenadze (occasione allocutionis pecunia reposita fuerat) v gednego dobrego czlowyeka k wyerney rącze

Podrosznym ludzem... maya gorączy sąnd osą[n]dzycz o dlug albo o gydacze gymyenye..., yle w zapowyedny czasz (sit diebus feriatis) […]

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 27, 3:

(of days, law) non-court (not having court take place during the day)


przypowiadać

zlw-opl-verb

przypowiadać impf (perfective przypowiedzieć)

Polish: przypowiadać

From przy- + powiadać. First attested in the 14th century.

W naszem myesczye geden przypowyedal szye (allocutus est) kv polv murowy (pro muru) szwego szaszyada

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 21, 1:

(reflexive with się, law) to make a legal claim


zapowiadanie

Polish: zapowiadanie

From zapowiadać + -anie. First attested in the fifteenth century.

Gdy then czlowyek thego (pro themv) yego (sc. wojta) powyedzenyv nye chcze wyerzycz..., thedy tho zapowyadanye (arrestatio) woythowszkye nye ma moczy

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 46:

(attested in Greater Poland) verbal noun of zapowiadać (“seizure for securing one's claims; demanding official seizure to secure one's claims”)

zapowiadać

Zapowadane interdiccio

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 7:

verbal noun of zapowiadać (“banning, prohibiting”)


przypowiedzieć

przypowiedzieć pf (imperfective przypowiadać)

Polish: przypowiedzieć

From przy- + powiedzieć. First attested in 1427.

ref

Bańkowski, Andrzej (2000) “przypowiedzieć”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)

A czwarthy (sc. człowiek) przyszedl przed gayny sząd y przypowyedzyal szye tesz k temu gymyenyu (locutus est eciam super debita viri pro debito suo)

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 119:

Quomodo veniens dominus Sbigneus incepit loqui al. przypowyedzal sye: Domine succamerarie, sentenciate mihi penam

1934 [1460], Leon Białkowski, editor, Lubelska księga podkomorska piętnastego wieku. Liber succamerarii terrae Lublinensis saeculi XV, Lublin, page 93:

(reflexive with się, law, attested in Greater Poland) to make a legal claim

Terminum habuit kmetho nobilis Leszyeczky, qui fuit captus equam myszathą apud Iwaszko de suburbio castrensi et asseruit..., quod fuisset ei subtracta equa et dictus Iwaszko asseruit, quod emit in foro... Hic kmetho nobilis Leszyeczky non stetit... Cui prefato Iwasko ius mandavit al. przypovyedzyal equam

1868 [1499], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 375:


zapowiedzenie

Polish: zapowiedzenie

From zapowiedzieć + -enie. First attested in 1417.

Bo potrzebuge... szmyaloscz przewrothnich, abichom nye bily samym slosczy zapowyedzenym doszycz mayanczi (ut nos simus sola delictorum prohibitione contenti), alye thesz bichom vyną pomsti przestampczom wstawily

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 6:

(attested in Masovia) verbal noun of zapowiedzieć (“banning”) (act of not allowing certain actions)

zapowiedzieć

Jakoszmy przi tem bili, kedi [kedi] Pyotrek... mową mal cum Johanne, tedy ne pusczil proszno Jana tego zapowedzena (war. ib.: they zapowedzi) przedana dzedziny Grzibna

1967 [1417], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 644, Kościan:

(attested in Greater Poland) verbal noun of zapowiedzieć (“prohibiting”) (act of not allowing to use)

zapowiedzieć

Nye maly woyth szwyadeczthwa szwego zapowyedzenya (arrestationis suae) szwego poszla poszpolnego

(attested in Greater Poland) verbal noun of zapowiedzieć (“seizure for securing one's claims; demanding official seizure to secure one's claims”)

Zaszczyczysz [je] w stanyu twoyem od zapowyedzenya yęzykow (a contradictione linguarum)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 30, 26:

(attested in Greater Poland) verbal noun of zapowiedzieć (“opposing”)


spowiedzieć

Polish: spowiedzieć

From s- + powiedzieć. First attested in 1425.

Katherina... pecuniam ostendit pro villa... Pyssary... et hanc pecuniam per Stanislaum ministerialem ostendit vlg. spowyedzala

1856-1870 [1425], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2049:

Spovyedzyal szye (sc. Judasz), aby zdradzyl krev nyevynną czlovyeka pravego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 760:

(transitive or reflexive with się) to confide, to confide in (to say something in confidence)


wszech

inflection of wiesz:
genitive/locative plural

inflection of wiesz:
personal accusative plural


wygasać

Polish: wygasać

From wy- + gasnąć + -ać. First attested in the fifteenth century.

Gdy... gynszy brath... ono skazanye odwolawa... chczącz, aby to skazanye wypysano abo zagaszono, a k temv naszy sądze czastokrocz syą sklaniayą, a rzeczy skazane wygassaly (sic huiusmodi sententia... consuevit retractari)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 27:

(law, of legal judgements, attested in Lesser Poland) to expire


skarbić

Polish: skarbić

From skarb + -ić. First attested in the end of the 14th century.

Zkarbi (sc. człowiek, thesaurizat) a ne we, komu sgromadzi ie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 38, 10:

(attested in Lesser Poland) to hoard (to collect or amass riches)


pokładać

Polish: pokładać

Silesian: pokłŏdać

From po- + kładać. First attested in the fifteenth century.

Thy szyna bozego pyelyvchamy povyyala, thysz gy w gyaslkach pokladala

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 30:

Thacz Anna szwyą[ta] szklonnoscz myala, gdy poczyechą szwoyą w thobye, panye, pokladala

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 80a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to place hope; to trust

*Tey dwoge skody pokladam zaloblyvye hec duo damna queror

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 16:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to present, to show

Podobenszthwo pocladam exemplum pono

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 81:

Iozephus poklada, yze Herodyada byla dzyewka Arystobolova (Iosephus tradit Herodiadem fuisse filiam Aristoboli)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 242:

Ad predictam feriam quintam... transponimus et transferimus al. przekladamy y pokladamy

1934 [1460], Leon Białkowski, editor, Lubelska księga podkomorska piętnastego wieku. Liber succamerarii terrae Lublinensis saeculi XV, Lublin, page 88:

(attested in Lesser Poland) to spread, to scatter (to carry different ways)

O prawye, w kthorem ktho odpowyedzyecz yma sprawnye. Poclada thesz dwa czlonky polskego prawa

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 14:

(attested in Masovia) to contain; to include

Ira... dirigit arma rospuscza, poklada, wswiyą bron

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 14:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to direct, to aim

Contr[axit] matrimonium, al. bral slub, sed n[on erat] ei coniunctus carnaliter al. nye po[kla]dal sze

1856-1870 [1471], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 4038:


zważyć

Polish: zważyć

From z- + ważyć. First attested in c. 1430.

Tercio debemus probare, swasziczy, indigne sumcionis (sc. corporis Christi) periculum, scodą, quante sit horribilitatis grosznosczi

1981-2001 [c. 1430], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Kęty, page 13:

(attested in Silesia) to consider, to think through; to heed

Verba nostra examinanda sunt, badą szwazona, districto dei iudicio

1874-1891 [1448], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Częstochowa, page 352:

(attested in Lesser Poland) to assess, to evaluate


człeczy

/t͡ʃʲɫɛt͡ʃʲɨː/

/t͡ʃʲɫɛt͡ʃʲɨ/

From człek + -y. First attested in 1449.

Gedno *czlocza (tentatio vos non apprehendat nisi humana I Cor 10, 13)

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 166:


osłoczłowiek

osłoczłowiek m animacy unattested (canonical)

/ɔsɫɔt͡ʃʲɫɔvjɛk/

/ɔsɫɔt͡ʃʲɫɔvjɛk/

From osieł + -o- + człowiek. Compare Latin onocentaurus and Ancient Greek ὀνοκένταυρος (onokéntauros). First attested in the fifteenth century.

cog

ὀνοκένταυρος

Oszloczlowyek onocentaurus (et occurent daemonia onocentauris et pilosus clamabit alter ad alterum Is 34, 14)

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 10:


człowiecznie

/t͡ʃʲɫɔvjɛt͡ʃʲɲɛ/

/t͡ʃʲɫɔvjɛt͡ʃʲɲɛ/

From *człowieczny + -ie, from człowiek + -ny. First attested in 1435.

Fratres, humanum dico propter infirmitatem carnis, bracza, czloweczne przycasz[a]uiø prze mdloscz czala, vestre (Rom 6, 19)

1981-2001 [1435], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Legnica, page 53:

(attested in Silesia) humanely (in a manner befitting a person)


człowiecki

Inherited from Proto-Slavic *čelověčьskъ. By surface analysis, człowiek + -cki. First attested in the 15th century.

ref

Bańkowski, Andrzej (2000) “człowiecki”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)

Powidz mi, synku miły, jako twą śmiercią odkupisz... plemie człowieckie (quomodo per tuam liberabis mortem genus hominum)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 168:


człowieczeński

Middle Polish: człowieczeński

/t͡ʃʲɫɔvjɛt͡ʃʲɛɲskiː/

/t͡ʃʲɫɔvjɛt͡ʃʲɛɲski/

From człowieczeństwo + -ski. First attested in 1496.

Jaco mnye Stanislaus Parznyewsky vynovath XX-ti grossos, kthore my rzekl slowem szwym czlovyeczenskym placzycz

1950 [1496], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1773, Warsaw:

(attested in Masovia) humane; fit for a person; honest; decent


człowiectwo

Polish: człowiectwo

From człowiek + -ctwo. First attested in 1301–1350.

V cem buiach moze nase mdle clouechstuo?

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 8:

Po smartwychwstaniu pokazał sie świętemu Jakobowi osobnie, a pięćdziesiąt braciej osobnie, po społu siedząc w swojem człowiectwie (apparuisse cum humanitatis forma)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 173:

(attested in Lesser Poland) humanity (state or nature of being a human, person)


rucho

Polish: rucho

Inherited from Proto-Slavic *ruxo. By surface analysis, ruchać + -o. First attested in 1389.

Jaco Janek slubil Beyatcze dacz rucha sza dzesancz grziwen

1959 [1389], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 58, Poznań:

Odmyenysta rucha mutatoria (in die illa auferet dominus... mutatoria et palliola Is 3, 22)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 88:

Dyplois..., duplicata vestis, cuius vsus competit militibus, maxime Gallicis rucho sowithe

1874-1891 [1471], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 379:

(attested in Greater Poland) robe, dress, vestment

In ora na kragynye rucha (facies in quinquaginta ansas in ora sagi unius Ex 26, 10)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 18:


kłada

Borrowed from Old Czech kláda. First attested in c. 1470. Doublet of kłoda, an inherited form.

W kladą in nervum (iussit eum mitti in nervum II Par 16, 10)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 96:

(attested in Silesia) trunk, log, or block of wood with openings for holding prisoner's legs


kładać

Middle Polish: kładać

Inherited from Proto-Slavic *kladati. By surface analysis, kłaść + -ać. First attested in 1407.

Iacom ya ne røbil na Potrowe døbrowe chrosta anim go cladal na wosz szilø

1920 [1407], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1032, Płońsk:

(attested in Masovia) frequentative of kłaść (“to put”) (to place something somewhere)


nadłożyć

Polish: nadłożyć

/nadɫɔʒʲɨt͡ɕ/

/nadɫɔʒʲɨt͡ɕ/

From nad- + łożyć. First attested in the end of the 14th century.

Dni na dni crolowi nadloszisz (dies super dies regis adicies)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 60, 6:


dokład

Polish: dokład

Deverbal from dokładać. First attested in 1438.

Hii, Vrbanus et Franciscus, tercium terminum attemptantes pro lucro habere clamaverunt et dixerunt. Sed nos pro lucris eisdem non dantes, dedimus ad plures dominos ad proximiores terminos ad requirendum al. na doklad, si habent pro lucro an non

1868 [1438], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 34:


odkładźca

odkładźca m animacy unattested (canonical)

From odkładać + -ca. First attested in 1422.

Nobilis Seczslaus... otclaczcza debuit statuere nobilem Paulum de ibidem et non statuit

1879 [1422], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 262:

(law, attested in Masovia) deputy in a trial adjourning a date


nieotkładny

Polish: nieodkładny

From nie- + otkładać + -ny. First attested in 1467.

Nobilis Das[zko]... proposuit super... [Dy]mithr... et [Kalinik]... pro fideiussoria iuxta citacionem non reposicionalem al. podlu[g] poszw nyeothkladnego

1868 [1467], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 77:


otkładanie

Polish: odkładanie

From otkładanie + -anie. First attested in 1448–1450.

Przewrothny obiczay w othkldadanyv rokow (in transpositione terminorum) vyecza pospolitego... oth naszich poddanych do they doby chowan byl

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 73:

(attested in Masovia) delay (act of setting a scheduled evenet to a different time)


okładziny

Polish: okładzina

From okładać + -iny. First attested in 1434.

Os excrescens, quod vocatur ocladzyni vel costky

1885-2024 [1434], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 32:


odkład

Polish: odkład

Deverbal from odkładać. First attested in 1447.

Maczyek scultetus... reponebat terminum ex parte Fredrici simplici infirmitate. Tunc capitaneus ultra eandem postposicionem al. mymo ten odklad zdal Fredricum pro LX marcis

1868 [1447], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 302:


podkładający

From podkładać + -ący. First attested in c. 1455.

Ad obiecta naprzeczywko pothcladayączym

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 490:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) underlaid


pokładający

From pokładać + -ący. First attested in 1466.

Deus... oblatas, pokladayączych, ex eis, gl. sc. furtis vsuris, victimas aspernatur

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 12:

(attested in Sieradz-Łęczyca) sacrificed


nakładny

Polish: nakładny

From nakład + -ny. First attested in 1546.

A curru impositorio (sc. salis) al. nakladni grossum... Nyemyrza subcamerarius et sui successores legitimi tollere et levare in perpetuum omnimodam habebunt facultatem (1427)

1962-1975 [1546], Stanisław Kuraś, Irena Sułkowska-Kuraś, editors, Zbiór dokumentów małopolskich [A collection of documents from Lesser Poland], volume II, Lesser Poland, page 81:

(of carriages, attested in Greater Poland) load-bearing


pokładanie

Polish: pokładanie

From pokładać + -anie. First attested in 1416. Displaced by Polish pokładziny.

Post posicionem al. pocladaniu predicti Nicolai... cum filia... domini Cristini

1856-1870 [1416], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 1438:

A subductione freni cum argento al. oth pokladanya pro domino principe... dedi VI florenos

1914 [1500], Adorján Divéky, editor, Zsigmond lengyel herczeg Budai számadásai (1500-1502, 1505), page 27:


pokładnica

Polish: pokładnica

From pokładać + -nica. First attested in c. 1400.

W pokladnyczy in gazophilacio (haec verba locutus est Iesus in gazophylacio, docens in templo Jo 8, 20)

1885-2024 [c. 1400], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 753:


zakręcić

Polish: zakręcić

From za- + kręcić. First attested in the fifteenth century.

Offyerowacz bødzye dwye garlyczi... panv... y da ge kaplanowy, gensze pyrwe offyervge za grzech, zakrøczyw glowø gego (retorquebit caput eius ad pennulas) tako, zebi syø gardla *dzerszalo any owszem gey vrwacz

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 8:


przykładanie

Polish: przykładanie

From przykładać + -anie. First attested in 1471.

Liber apocrifus, cuius penitus auctor ignoratur, sed veritas patet etc., non recipit gynne przicladanye (mamotrekt mikułowski: přikladanie) czynączi (I Par prol.)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 47:

act of giving a good example; comparison; justification


przykładność

Polish: przykładność

From przykładny + -ość. First attested in the end of the 15th century.

etydate

Tropologia, obyczaynoszcz albo przycladnoszcz, est conversio ad mores seu moralis locutio, ad correctionem et morum institutionem

1965 [End of the 15th century], Julian Wojtkowski, editor, Glosy i drobne teksty polskie do 1550 roku. Z inkunabułów Kalisza, Kazimierza Biskupiego, Koła, Sieradza i Warty, Kalisz, Kazimierz Biskupi, Koło, Sieradz, Warta, page 90:

(attested in Greater Poland, Sieradz-Łęczyca) exemplariness, exemplarity


spokładać

From s- + pokładać. First attested in 1466.

Corpus vbi Cristi sepelierunt Pharisei, nos, gl. sc. milites, ibi vis somni consepeliuit, gl. prostrauit spospolicze spokladala

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 25:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to knock to the ground


zmoknąć

Polish: zmoknąć

From z- + Proto-Slavic *moknǫti. First attested in the end of the fifteenth century.

Thakyesz runo Yedeonowo dzywno sz nyeba szmoklo

1874-1891 [End of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 221:


składacz

składacz m animacy unattested (canonical)

Polish: składacz

From składać + -acz. First attested in 1448–1450.

Fictor thworziczel, skladacz (war. lub.: tworzyczel aut skladacz aut sdvn; quid prodest sculptile, quia sculpsit illud fictor suus? Hab 2, 18)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 115:

Apocrifus, nyegysthy skladacz, ab apo, quod est de, et crifos secretum, quasi de numero secretorum

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 7:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Historiacorum dawnych skladaczow

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 43:

Conrad szescz swyathkow... powyodl, gychsze pyrwi swyadek Iakvb, ... trzeczi Stanislaw a gednacz alybo skladacz prziyaczelski (mediator seu compositor amicabilis), przod w yey rzeczi myanowani

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 35:


składźca

składźca m animacy unattested (canonical)

From składać + -ca. First attested in 1448–1450.

Powod s stroni swey yednego, a krziwi s drugey stroni wthorego sklaczczye (compositores) mayąn obracz a podlug slozenya schkodi s obu stronu mayąn myecz dosycz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 95:


układły

From układać + -ły. First attested in c. 1500.

Innixa super dilectum suum, gl. innixa, id est polegla vel vkladla (quae est ista, quae ascendit de deserto deliciis affluens, innixa super dilectum suum)

1977 [c. 1500], Julian Wojtkowski, editor, Glosy i drobne teksty polskie do 1500 roku, Trzemeszno, page 39:

(attested in Greater Poland) supported, propped up


układźca

układźca m animacy unattested (canonical)

From układać + -ca. First attested in the fifteenth century.

Sødz, panye, a vkladzcza bødz (iudicet dominus arbiter) tego dnya myedzi Israhelem a myedzi sini Amonowimy

1930 [c. 1455], “Jud”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 27:


skłaść

Polish: skłaść

From s- + kłaść. First attested in the middle of the 15th century.

Poruschyly vschytek lyvd, yze vschysczy pochvataly szye svych loz..., yze szye byly vschysczy iuz skladly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 663:

to lay down (to put oneself in a horizontal position)


układacz

układacz m animacy unattested (canonical)

Polish: układacz

From układać + -acz. First attested in 1448–1450.

Thi tho stroni... w nas... spusczyli y poszlubyly, iako w iadnacza szlvbyonego, wfalcząn, skazacza y przyiaczelskego vcladacza (in... definitorem seu amicabilem compositorem)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 3:

(attested in Masovia) intermediary, arbitrator


wkłaść

Middle Polish: wkłaść

From w- + kłaść. First attested in the fifteenth century.

Tedy lud wszøwszy møøky... a nawyøzawszy w plaszcze, wkladly søø na swoge pleczy (posuit super umeros suos)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 34:


dziatki

Polish: dziatki

Inherited from Proto-Slavic *dětъka. First attested in the beginning of the 15th century.

Alle szø ga... bogø, yszeszmy iusz ten tho dar fszythczy straczyly, a tho vygøfszy dzatky mlode

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172a:

(attested in Lesser Poland) children (young person)

Gdi oczyecz ziw i s maczyerząn, dzyatky cząnsczy nye mayąn

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 110:

A syosthry, kthore dzyathkamy chodzą albo brzemyenne (sorores gravidae), az do swego vyvyedzyenya nye mayą robiczi cziązko

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 712:

(attested in Masovia, Lesser Poland) children (descendants of parents)

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

Dzathky mile! Isze gakocz dzysza dobre vestczy... szøcz bily ony... przyneszony

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2a:

(attested in Lesser Poland) children (faithful people)

Ptaky vzryala, a ony gnyazda nyoszą, gdzye by sve dzyathky myely

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 4:

Grudzyen adventh dą..., Swyąnthy Thomek patrzy God, Scep[an], Jan, Dzyathky day nąam

1927 [1471], Jan Fijałek, editor, Cyzjojan kłobucki, Kłobuck, page 445:

(attested in Silesia) children's holiday landing on December 28


wykładacz

wykładacz m animacy unattested (canonical)

Polish: wykładacz

From wykładać + -acz. First attested in 1444.

Commentarios, id est expositores Tractatus wycladacze (Prov. prol.)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 133:

Wicladacze ariolos (tunc rex fecit connotare omnes ariolos et incantatores ad exponendum sibi somnum)

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 303:

(attested in Greater Poland) explainer; commentator

Greczky vykladacz evanyely svyatego Maczyeya (Graecus vero interpres Mathaei) vzravschy, yze rzekl (sc. Maciej) zogolla, ktore szye myny *navyelebnyeysche, y napyssal epy[u]s[y]on

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 278:


wykładnie

From wykładny + -ie. First attested in the fifteenth century.

Vycladnye expositive

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 350:

Celestnye, duchownye, przicladne, podobnye, obyczaynye albo wycladnye, albo ku nauczenyu

1904 [1421], Aleksander Brückner, editor, Literatura religijna w Polsce średniowiecznej, volume III, Krakow, page 168:

(attested in Lesser Poland) illustratively; as an example; metaphorically, allegorically


wykładźca

wykładźca m animacy unattested (canonical)

From wykładać + -ca. First attested in the mddle of the fifteenth century.

Wyklaczcza translator

1915 [Middle of the fifteenth century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Chełm, Hrubieszów, page 524:

(attested in Lesser Poland) translator, interpreter


wykładanie

Polish: wykładanie

From wykładać + -anie. First attested in 1398.

Expressio vycladanye aut *vydawanye (Jud 6, 38)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 58:

Thv szye poczyna vykladanye, *ktora modlytva boza, paczyerz na ymyą vezvana

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 275:

(attested in Greater Poland) explanation

Albertus... cum Wiszlao... receperunt a[d] sequestros, si fuisset wicladanye syney rany, aut non

1897 [1398], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 6016, Łęczyca Land:

(attested in Sieradz-Łęczyca) presenting, showing in court proceedings


wykładny

Polish: wykładny

From wykład + -ny. First attested in the end of the fifteenth century.

Gloza interlinearis vykladna

1981-2001 [XV p. post.], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume IV, page 139:


zakładować

From zakład + -ować. First attested in the fifteenth century.

Y zakladowana ta studnycza kamyenyem (os eius grandi lapide claudebatur)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 2:


wskładać

From ws- + kładać. First attested in the fifteenth century.

Nødzili sø nasz Egipsci..., wskladayøcz na nasz przeczøska brzemyona (imponentes onera gravissima)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 6:

Nye wskladay krwye nyevinney (ne reputes sanguinem innocentem) posrod lvda twego israhelskego

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 8:


nieskładny

From nie- + składny. First attested in c. 1420.

W pątek pirwey godzini wedzon do Pilatha, tamo nan powedzano swadeczstwo neskladne

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 229:


zakładny

Polish: zakładny

From zakład + -ny. First attested in the fifteenth century.

Trzecya strona (sc. z was) bødze w broni, gesz to slowye zakladna (ad portam, quae appellatur fundamenti)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 5:

Zakladnich pigneratis (super vestimentis pignoratis accubuerunt Am 2, 8)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 247:

(relational, attested in Greater Poland) pledge

Zakladnych pyenyandzy

1921 [1455], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 252:

(relational) repayable loan granted by a lord to a peasant for management of their household

Jsze pany Febronya... ne vrabyla poltorasta przerabli przeze *dcztir, dww zaclathnu y dwu branynu (leg. braninnu) gwaltowne,... yedno tu, gdzez [j]ey wsdano na wedercow

1959 [1435], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1451, Poznań:

(relational, attested in Greater Poland) first large ice hole for launching a seine


dwadzieście

/dvad͡ʑɛɕt͡ɕɛ/

/dvad͡ʑɛɕt͡ɕɛ/


rodzony

Polish: rodzony

Etymology tree
Proto-Balto-Slavic *rádīˀtei
Proto-Slavic *rodìti
Old Polish rodzić
Proto-Slavic *-onъ
Old Polish -ony
Old Polish rodzony
From rodzić + -ony. First attested in 1423.

etymon

Yze brath rodzony tey dzewky dal yą s tim possagem w oną zemyą

1967 [1423], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 973, Kościan:

Germana schwester oder eyn deutzsche fraw rodzona

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 57r:

Germanus eyn bruder oder eyn deutzscher rodzony

(attested in Greater Poland) sibling (of the same mother and father)

Jaco moy synowyecz rodzony, Wawrzinyecz, nye wyschethschy s mego domv... any zabil... czlowyeka

1922 [1471], “Sądownictwo w sprawach kmiecych a ustalanie się stanów na Mazowszu pod koniec wieków średnich”, in Kazimierz Tymieniecki, editor, Prace Komisji Hisorycznej, volume 3, Masovia, page 15:

Kto chce z braceey gego, viplaczi gy: stry y stryny brat, rodzoni y bliszni

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 49:

(attested in Masovia) related (connected by blood; in the same family)


pewnić

Polish: pewnić

From pewny + -ić. First attested in the end of the fifteenth century. Compare Old Czech pevniti.

Pewny firmat

1876-1929 [End of the fifteenth century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XII, Murzynowo, page 144:

(attested in Pomerania) to make sure, to make certain; to make unchanging


grochowiny

Polish: grochowina

Silesian: grochowina

Inherited from Proto-Slavic *gorxovina. By surface analysis, grochowy + -iny. First attested in the middle of the fifteenth century.

etydate

Grochovyny

1840 [Middle of the fifteenth century], Michał Wiszniewski, editor, Dziesięć dyplomatów z czasów piastowskich dotąd nigdzie nie wydanych, a objaśniających lub popierających historię prawodawstwa polskiego za Piastów, volume IV, page 194:


krzynia

Per Brückner, inherited from Proto-Slavic *krina. Cognate with Bulgarian кри́на (krína), Czech křinka, Russian кри́на (krína).

Iaco Dominik ne bezal na Stascov... dom ani tamo wroth, ... ani crzyn ne vibil gwaltem moczø ani vszilym

1960 [1406], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 282, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) chest (strong box)


ćwik

Polish: ćwik

Silesian: ćwik

Borrowed from Middle High German zwic. Compare modern dialectal German Distelzwick. First attested in 1399.

Iaco krogulecz v Dobka moy byl, na ymyø czwik

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 9314:

sparrowhawk trained or equipped for hunting


ottrącać

Polish: odtrącać

From odtrącić + -ać. First attested in the fifteenth century.

Sunt quidam, qui precium suorum seruorum taliter defalcant ottrączaiø, nam cum ipsis debent soluere, tunc componunt super eos dicendo: Perdidisti mihi calcar

1981-2001 [Fifteenth century], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume IV, page 63:

to deduct, to take away (to remove from a sum)


utrącić

Polish: utrącić

From u- + trącić. First attested in 1420.

Jaco Jan... ne gąl *Vanczinczewego czloweka gwaltem y ne bil go ani policzcowal, any swlekal, any mv nogy vtrączil

1967 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 836, Kościan:

(attested in Greater Poland) to hit or jostle hard, with force

Non inpinget nye wyasnye aut nye vtraczy syą (tunc ambulabis fiducialiter in via tua et pes tuus non impinget Prov 3, 23)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 134:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to be hit hard

Gdysz ivsch v zyvoczye svyatą Anny plod ten vyelyebny […] czala podlvg przyrodzenya popelnylo, yze yvsch bylo vtrączono podlvg obraza czlovyeczego (cum... in effigiem hominis formatus foret)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 9:


odtrącić

Polish: odtrącić

From od- + trącić. First attested in the fifteenth century.

Vstawiamy, aczby kto chczal o maszoboystwo kogo gabacz..., tedy to ma czinycz do trzech lath, nysz wynydą... od zabicza glowy. Aczlyby po trzech lyeczech chczal czynycz, tedi dawnoscz tho odtrączy (petenti... pro capite obstabit exceptio praesriptionis obiectus)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 47:

Retrocedens dum fert vestigia cancer, hispida saxosis terga relisit, odtraczyl, aquis

1885-2024 [End of the fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 286:

(attested in Lesser Poland) to cast off, to get rid of

Czastokrocz syą przygadza, ysze geden pylnyeyszy gest syebye obeszrzenya y syedlenya nysz drvgy..., dla ktorego obyczaya domownyk czastokrocz odtrączy syą (se subtrahit) od bvdowanya y polepszenya swego gymyena

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 45:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland) to abstain from


chodzenie

Polish: chodzenie

Silesian: chodzynie

Inherited from Proto-Slavic *xoďenьje. By surface analysis, chodzić + -enie. First attested in the end of the 14th century.

W młodości miły Jesus miał nogi krasne a silno wielebne, ale potem od wielikie drogi a od wielikiego chodzenia pokaziły sie jemu (sed fuerunt postea corrosi propter iter plurimum multumque confracti)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 154:

We snymanyv albo w sebranyv albo w chodzenyv luda w gedno (in conveniendo populos in unum), a krolowe eszbichø sluszily gospodnv

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 101, 23:

(attested in Greater Poland) convention (act of meeting)

Chromem chodzenie, skrzywionem a załamionem dawał zdrowie (gressumque restituit claudis)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 217:

Doconay chodzena moia we sczach twogich (perfice gressus meos in semitis tuis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 16, 6:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Chodzienye processio (est processio in malis viro indisciplinato Ecclus 20, 9)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 81:


siąc

Quod debet dominus Nicolaus... tenere granicies iuxta invencionem arbitrorum..., et prziszedwschy ad flumen Iassenycza debet transire granicies po brzegu ab illa parte a villa Lodzina tam alte, prout bona ipsorum pertingunt al. szyeglo

1868 [1446], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 264:

Dampnum erit meum, in quocumque iure me attingerint al. szaglyby

1868 [1442], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 48:

(intransitive) to sue (to seek by request)


wżdy

Inherited from Proto-Slavic *vьsьda. First attested in 1415.

Racz przygączy nasze chwali..., abychom czy wszdi chwalyly

1973 [1421], Maria Kowalczyk, Elżbieta Belcarzowa, Felicja Wysocka, editors, Glosy polskie Jakuba z Piotrkowa i innych autorów w rękopisach Biblioteki Jagiellońskiej [Polish glosses of Jakub from Piotrków and other authors in the manuscripts of the Jagiellonian Library], page 97:

Bog gich boiowal za nye a wzdi zwycyøzil

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 16:


wżdy

Ano wszdy wydzø, gdze czszny szedzy

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 35:

Wszczøgnølem czø ku praw na gego dzedzyne, a thy wszdi ne stoyø praw... puszczil yesz drzewo nadal

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1335, Zakroczym:

Ta tho vyes... ma bicz rosdzelyona a wszdi (nihilominus) doom przes matkąn ma bicz dzirzan

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 107:

Alye wsdi slosthnyk then ma bycz sbyegem

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 4:

(contrastive, attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Masovia) although; after all

Kako maya wszdy [dobywać] oczczowego dlugv na syrocze, czo nye moze myecz opyekaldnyka

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, page 83:


wżdy

Polish: wżdy

Kv virzuczenyv wszdi (itaque) tego zlego obiczaya vstawyami

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 97:

(attested in Masovia) clearly, obviously, naturally; namely; at least; indeed

Baczy tv zakamyanyenye nyevyernego Iudascha, yze przepvsczyl sobye nogy vmyvacz a vschakosch szye nye chczyal vszmyerzycz, alye vzdy myslyl, yako by mogl Iesucrista dacz Zydom v rące kv vmączenyv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 534:


czterzej

/t͡ʃʲtɛr̝ɛj/


cztyrzej

/t͡ʃʲtɨr̝ɛj/


szczyrze

/ʃʲt͡ʃʲɨr̝ɛ(ː)/

/ʃʲt͡ʃʲɨr̝ɛ/

/ʃʲt͡ʃʲɨr̝e/


sztyrze

/ʃʲtɨr̝ɛ(ː)/


szczyrzy

/ʃʲt͡ʃʲɨr̝i/

/ʃʲt͡ʃʲɨr̝i/


włośnie

From włosny + -ie. First attested in the fifteenth century. Displaced by and doublet of właśnie, a form derived from Old Czech.

Tegodla za smvczenye vlasne rzeczon baranek (ideo proprie pro passione agnus dicitur)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 200:

Comendauit autem eum dominus... dupliciter: specialiter, wlosnye, et generaliter

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Zakroczym, page 375:


żadny

desctree

Polish: żaden
→ Belarusian: жа́дны (žádny)
→ Ukrainian: жо́дний (žódnyj)

Silesian: żŏdyn

Uncertain. Perhaps a reduction of *ni *že *edinъ (“not one”), or possibly from żędać + -ny, with constructions such as nie było tam żądnego człowieka (lit. “the wanted person was not there”) being reinterpreted as “no person was there”, where the form with -a would have been the result of Old Czech influence, making żądny native. First attested in the 14th century. Compare Old Czech žádný.


oczwiście

/ɔt͡ʃʲfiɕt͡ɕɛ/

/ɔt͡ʃʲfiɕt͡ɕɛ/


oczwisty

Polish: oczywisty
Kashubian: òczëwisti

Silesian: ôczywisty

From oczy + Proto-Slavic *vistъ. First attested in 1431.

Habent (sc. nobiles) terminum personalem oczwisti hic in castro feria quarta proxima post incepcionem terminorum terrestrium, quando clamabuntur iudicare

1856-1870 [1431], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, number 342:


meszne

Polish: meszne

From meszny + -e. First attested in 1400.

Pro dacione missali, que alias meszne dicitur

1868 [1400], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume III, page 146:

type of annual tribute paid by the faithful to the parish (probably obliging the parish priest to celebrate mass)


kacermistrz

From kacerz + mistrz. First attested in c. 1500.

Kacermystrz inquisitor hereticorum

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 26:

Inquisitor hereticorum kacermystrz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 67v:

(attested in Greater Poland) inquisitor of heretics


przyjć

Polish: przyjść

Silesian: przijś

Inherited from Proto-Slavic *prijьti. By surface analysis, przy- + ić. First attested in the 15th century.

(of living beings) to come; to appear in person; to announce oneself

+obj

to achieve, to gain [with k (+ dative) or w (+ accusative) ‘what’]

(of a woman) to marry [with za (+ accusative) ‘whom’]

Quod tam dominus castellanus, quam dominus Leonardus compromiserunt al. prziszli potenter in premisis causis

1868 [1442], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 198:

(of enemies) to come or arrive intending to invade

(of physical things and phenomena) to appear, to begin; to spread

(of a prayer) to reach one's goal, to arrive, to be heard

(of consequences or events) to be coming; to be expected, to be owed

(of abstract concepts or time and its segments) to come

(of unpleasant experiences)) to appear, to happen, to break out, to occur

to appear; tp occur; to be fulfilled [with na (+ accusative)] or [with dative ‘to whom’]

przed (+ accusative) ku (+ dative) ‘subject’

(impersonal) to find out, to discover, to learn, to realize (to become aware of) [with przed (+ accusative) or ku (+ dative) ‘subject’]

to have to (to be obliged to) [with infinitive ‘to do what’]

(sometimes sometimes figuratively) to cross (walking, to travel a certain distance and reach the other side of something)

Wznidzi na tø to gorø Abarim, to gest przydøcze (id est transituum)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 49:

(sometimes reflexive with się) to befall, to happen [with na (+ accusative)] or [with dative ‘to whom’]


możność

/mɔʒʲnɔɕt͡ɕ/

/mɔʒʲnɔɕt͡ɕ/

From możny + -ość. First attested in c. 1500.

Nota, quod ista opportunitas non fuit ex mera voluntate, nec etc. id est nye sz mosznoscy, sed ex amore nostro

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 372:

power (properties allowing one to exert their will)


przylubić

From przy- + lubić. First attested in 1395.

Staszek przilubil s Paulem, isz mal przeth prauem stacz

1960 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 7, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) to agree, to make arrangements with someone

Iaco Helska przi tem bila swim (leg. z swym) sinem, kedi kopce suthi, i to przilubila

1960 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 130, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) to condone, to accept, to consent

Przylyvby rychlo nyeprzyaczyelovy svemv (esto consentiens adversario tuo cito Mat 5, 25), kyedys na drodze

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 267:

Tegodlya, namylscha dzywko, masch przylyvbycz naszą kazny y bycze (leg. być je) poslvschna (nobis consentire debes et mandatis nostris libenter oboedire)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 23:

Przylubycz adoptare

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 493:

(attested in Greater Poland, Masovia) to adopt, to accept


źreb

Polish: źreb

Eze Betrzich... czwarthø czønscz rzeba trzimal pancznaczcze lath w mirze

1888 [1398], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 94:

(attested in Greater Poland) measure of various size of an area of a field; area itself


podczasze

Polish: podczaszy

/pɔtt͡ʃʲaʃʲé/

/pɔtt͡ʃʲaʃʲé/

From pod- + czasza + -e. First attested in 1288.

Poczczasze posnanski

1959 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 366, Poznań:

(attested in Greater Poland) official in charge of the ruler's basement, in later times a lower land official

Architriclinus zirzecz, podczieschie

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 125:


podczesze

/pɔtt͡ʃʲɛʃʲé/

/pɔtt͡ʃʲɛʃʲé/


podczeszy

podczeszy m animacy unattested (canonical)

/pɔtt͡ʃʲɛʃʲɨ/

/pɔtt͡ʃʲɛʃʲɨ/


nietota

Polish: nietota

Borrowed from East Slavic, of Wallachian origin. Compare Romanian netoată, Carpathian Rusyn нетота (netota). First attested in 1472.

Netota spiridion

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1204:


obiecnie

Middle Polish: obiecnie

From obiecny + -ie. First attested in 1498.

My, Hanus,... vysnawamy tym tho lystem obyecznye przyed wsyemy

1880-1894 [1498], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume III, Krakow, page 335:

(attested in Lesser Poland) publicly, openly


obiecny

Middle Polish: obiecny

Inherited from Proto-Slavic *obьťьnъ. By surface analysis, obiec + -ny. First attested in 1446–1475.

Wyerze w... swientu *czierkaw obiecznu (catholicam)


pójć

Polish: pójść (through regularization)

Silesian: pōjś (through regularization)

From po- + ić. The shift of -o- > -ó- is due to frequent use of the word. /ɔ/ usually shifted to /o/ in closed syllables (compare łoże, łożyć > łóżko), except in prefixes and adpositions. The frequency of the word highly lexicalized it, causing the shift. Compare Middle Polish dójść (modern dojść). First attested in the 15th century.

to come from (to have an origin somewhere)

w (+ locative) po (+ locative) ‘to what’

to act accordingly [with w (+ locative) or po (+ locative) ‘to what’]

(of things or phenomena) to appear, to show up

to start from someone [with od (+ genitive) ‘from whom’]

to become the property of someone [with ku (+ dative) ‘whose property’]

(of eyes) to go, to cloud (to lose the ability to see)

(of a court date) to take place without rescheduling

(of abstract concepts) to happen, to occur, to appear

to change into [with w (+ accusative) ‘into what’]


dobry dzień

Polish: (dated) dobry dzień

desctree

⇒ Polish: dzień dobry
→ Belarusian: дзе́нь до́бры (dzjénʹ dóbry) (calque)
→ Silesian: dziyń dobry (calque)
→ Ukrainian: де́нь до́брий (dénʹ dóbryj) (calque)

Silesian: dobry dziyń

/dɔbrɨː d͡ʑɛːɲ/

Inherited from Proto-Slavic *dobrъ dьnь. By surface analysis, literally, “good day”.


weśród

Univerbation of we + śród. First attested in the 14th century.

Podbrodek byl v nyego zacryty..., a vezrzod slobol (pro slobek) maluczky myal (modicum valliculum per medium habebat)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 152:


weśród

Polish: wśród

Bog wem... czinil iest zbawene wesrzod zeme (in medio terrae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 73, 13:

(attested in Lesser Poland) denotes location; inside, within

Wesrzed dnow mogych (in dimidio dierum meorum Is 38, 10)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ez 10:

(attested in Lesser Poland) denotes location; during

Bødaly chodzycz wesrod zamøta (in medio tribulationis), oszywycz (pro oszywysz) mø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 137, 8:

(attested in Lesser Poland) denotes cooccurring action; among


rozjąć

zlw-opl-verb

rozjąć pf (imperfective rozejmować or rozejmać)

rozejmować (imperfective)
rozejmać (imperfective)

Polish: rozjąć

From roz- + jąć. First attested in 1399.

Paszek... rosiøł terminum cum Scarbcone... per tres septimanas

1897 [1399], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 6082, Łęczyca Land:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to postpone, to delay, to put off


rozejmować

Polish: rozejmować

From rozjąć + -ować. First attested in 1420.

Esz pan Bernhardus posla do paney Vilcowskey ne slal, aby s nya rok roszeymowal

1897 [1420], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 1959, Brześć Kujawski Voivodeship:

(attested in Kuyavia) to postpone, to delay, to put off


włodza

Polish: władza, włodza

Inherited from Proto-Slavic *volďa. First attested in c. 1455–1460.

Wlodze obyeczanya posessiones sponsionis

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 9:


warząchew

Polish: warząchew

From *warzocha, *warzecha, from wrzeć, warzyć, with irregular nasalization and reformation (compare brew, krew, marchew. First attested in c. 1500.

Myąszna varząchew fustinula

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 117:

Fustinula myąszna varzachew

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 55v:

(attested in Greater Poland) wooden spoon; dipper, ladle (large wooden cooking spoon)


powabić

Polish: powabić

From po- + wabić. First attested in 1301–1350.

O, kaco iesc ti to crole mile pouabil

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 37:

Uznaie (sc. człowiek), kegdy sgresil..., ktorimy grehi tuorcha suego na gnew pouabil

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 18:

(attested in Lesser Poland) to encourage someone or something to come closer

Acz szą nye wroczy (sc. kmieć) tako powabyony (vocatus), tedy pan oney wszy oszwyathczenym bądze mocz gego dzedziną przes gynszego oszadzycz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 80:

(attested in Masovia) to call, to summon


wyjć

wyjć pf (imperfective wychodzić, frequentative wychadzać)

wychodzić (imperfective)
wychadzać (frequentative)

Polish: wyjść

Silesian: wyjś

Inherited from Proto-Slavic *vyjьti. By surface analysis, wy- + ić. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

(of farmers) to abandon a farm and leave for one's lord

to act against; to punish [with przeciwko (+ dative)]

to exceed (to have a higher quality than)

(of object, phenomena) to appear, to manifest, to show up

(of celestial objects) to appear in the sky; to rise

(of money or property) to come somewhere

(of an act, ordinance, resolution) to be put into force

ordinance; resolution; ordinance; resolution


osypać

Polish: osypać

From o- + sypać. First attested in 1460. Compare Old Czech osypati.

Stipate osypcze, obtykayczie (fulcite me floribus, stipate me malis, quia amore langueo Cant 2, 5)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 72:

to shower, to sprinkle (to cover some surface with a loose substance)

Hendricus seipsum inscripsit antefatas villas limitibus expartire al. ogranyczycz et scopulis scopire al. coppczy ossypacz ab aliis suis villis

1868 [1460], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 452:

to separate by building mounds or dikes, etc.


obsyłać

Polish: obsyłać

Silesian: ôbsyłać

From ob- + syłać. First attested in 1387.

Eze cu Micolayowey røce røczono Micolayeui penødze y o ne mi opsilal

1888 [1402], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 103:

(attested in Greater Poland) to notify or warn about the date and place of a court hearing; to sue on a court date; to demand the fulfillment of obligations


nagiąć

Polish: nagiąć

Silesian: nagiōńć

Inherited from Proto-Slavic *nagъbnǫti. By surface analysis, na- + giąć. First attested in 1471.

Nagyanthe reflexe (labia earum palmi unius reflexa intrinsecus per circuitum Ezech 40, 43)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 106:


nagnieść

Polish: nagnieść

Silesian: nagniyś

/naɡɲɛːɕt͡ɕ/

From na- + gnieść. First attested in 1437. Compare Old Czech náhňet.

Panem formavit nagnyothl

1874-1891 [1462], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 269:


naddać

Polish: naddać

From nad- + dać. First attested in the middle of the 15th century. Compare Old Czech naddati.

Curam illius habe et quodcumque supererogaveris, naddasch, ego... reddam tibi (Luc 10, 35)

1981-2001 [Middle of the 15th century], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume III, Dąbrówka Kujawska, Krakow, page 41:

(attested in Kuyavia, Lesser Poland) to add, to pile on

attested in Kuyavia; Lesser Poland; attested in Kuyavia; Lesser Poland


pokorzyć

Polish: pokorzyć

From po- + korzyć. First attested in the fifteenth century.

Barthek, Jaschek debet prorogare sub pena al. pokorzicz sam

1419, Jan Łoś, editor, Luźne rękopiśmienne ekscerpty Jana Łosia pochodzące z ksiąg ziemskich krakowskich, volume I, Krakow, page 1017:

(attested in Lesser Poland) to humiliate oneself publicly and ask for forgiveness

Potem syø pokorzil panu (humiliatusque est postea)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 26:

(reflexive with się) to humble; to humiliate


tkacski

Polish: tkacki

Silesian: tkacki

From tkacz + -cki. First attested in the 15th century.

Myal kopye iako tkaczsky nawoy (ut liciatorium texentium)

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 23:


ożyć

Polish: ożyć

Silesian: ôżyć

From o- + żyć. First attested in 1440. Compare Old Czech ožiti.

Nawrocyla syø dusza dzecyøcya weyn y oszilo (revixit)

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 22:

to come back to life (to become alive again)


rozczynić

Polish: rozczynić

/rɔst͡ʃʲɨɲit͡ɕ/

/rɔst͡ʃʲɨɲit͡ɕ/

From roz- + czynić. First attested in 1471.

Stanislaus... recognovit, quia nobili Thome... totam suam purgacionem al. rosczyna, quamcuque idem Thomas extirpavit al. rosczynyl, in et super bonis dictis Grabowo..., prout extirpavit al. rosczynyl et adhuc extirpabit..., obligavit

[1471–1488], Adam Wolff, editor, Rękopiśmienne ekscerpty Adama Wolffa pochodzące z mazowieckich ksiąg sądowych, Warsaw, pages 1, 90:

(attested in Masovia) to clear land for cultivation

Exercebor skuschil schiebye al. rosczinil (meditabor in omnibus operibus tuis et in adinventionibus tuis exercebor Psal 76, 13)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 65:

to perfect (to practice until perfection)


obesłać

Polish: obesłać

Silesian: ôbesłać

From obe- + słać. First attested in 1391.

Symanowi prziszøndzono Swønchowo mene pirwe, nisz gy Swøch obeslal

1959 [1391], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 111, Poznań:

Quod quandocunque dictus Andreas super agrum in Zawada hominem inueniat, de quo agro idem Petrus profugus est, extunc dictus Andreas dominum Johannem... cum duobus bonis nuncciare habebit al. obeszlacz, ut dictum kmethonem statuet, si fuerit protunc apud eundem Johannem

1856-1870 [1427], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2145:

Et dum Ruchalam vellet exemere de eisdem bonis, debet ipsum avisare al. obeszlacz in decim septimanis ante solucionem pecuniarum

1868 [1452], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 219:

(attested in Greater Poland) to notify someone through messenger or official about a legal matter, most often about the date and place of a court hearing; to summon someone to court; to legally demand that something be done for the due or ordered by the court; to warn about legal liability


ucirać

Polish: ucierać

Silesian: uciyrać

From utrzeć + -ać. First attested in the middle of the 15th century.

Począla lzamy yego svyate nogy vmyvacz y vczyrayącz vloszy svoymy glovy (capillis... tergebat Luc 7, 38)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 319:

to rub off; to dry (to remove moisture by rubbing with something dry)

Vnde dicitur, quod testa vlg. scorlupa saniem vlg. gnoy morborum radebat vlg. vczyral (sc. Job), sedens in sterquilinio (Job 2, 8)

1874-1891 [1454], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, Radom, page 353:

(attested in Lesser Poland) to scrape clean (scraping, to remove dirt, to cleanse)

Lyzącz yego svyąte rące, czalvyacz y vczyrayącz yego nogy (extergendo pedes suos), szyą y (leg. są ji, sc. Jesukrysta) czczyly (sc. lwowie)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 138:


rozetrzeć

Polish: rozetrzeć

Silesian: rozetrzić

/rɔzɛtr̝ɛːt͡ɕ/

From roze- + trzeć. First attested in the middle of the 15th century. Compare Old Czech rozetřieti.

Recipe szysky dąbove, roszetrzy dobrzye, vyphy quocumque potu excepto vino

1874-1891 [End of the fifteenth], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume LIII, Krakow, page 62:

Pothem kazal y pylą drewnyaną na poly rozetrzecz sarra lignea fecit per medium sarrari

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 361:


rozcierać

Polish: rozcierać

Silesian: rozciyrać

From rozetrzeć + -ać. First attested in the end of the 15th century.

Caules obstipant, sed eius iura relaxant gey polewky roszczerayą

1885-2024 [end of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 291:

(attested in Silesia) to crush, to crumble; to cause diarrhea


przetrzeć

Polish: przetrzeć

Silesian: przetrzić

/pr̝ɛtr̝ɛːt͡ɕ/

From prze- + trzeć. First attested in c. 1500. Compare Old Czech přětřieti.

Cum Manasses rex... dum maczyl Ysayam prophetam, demum fecit eum pylą lignea per medium przetrzecz

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, Trzemeszno, page 69:

(attested in Greater Poland) to cut through


syłać

Polish: syłać

From słać + -ać. First attested in 1456.

Jekom ja nye ssilal lyudzi na mlocenye zhitha gumpna Mancimyrovego

1950 [1456], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1051, Warsaw:

(attested in Masovia) frequentative of słać


uwalić

Polish: uwalić

From u- + walić. First attested in the fifteenth century. Compare Old Czech uvaliti.

(reflexive with się) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Odiczcze od stanow nyemilosciwich lvdzi a nye dotikaycze syø, czso k nim przislvscha, a nye walicze syø w grzech gich (ne involvamini in peccatis eorum)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 26:


uwalać

Polish: uwalać

From u- + walać. First attested in c. 1470.

Volutabatur, id est frequenter voluebatur vwalal szą aut przewraczal (cum vidisset eum, statim spiritus conturbavit illum, et elisus in terram volutabatur spumans Marc 9, 19)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 268:

(attested in Greater Poland) to wallow (lying on the ground, make sudden movements)


utrzeć

Polish: utrzeć

Silesian: utrzić

From u- + trzeć. First attested in the middle of the 15th century. Compare Old Czech utřieti.

Krew po thobye plynye, thacz bych ya utharla

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, Nowa Słupia, page 48:

(attested in Lesser Poland) to rub off (to remove by rubbing)

Mowy Ambrosy s[więty]: Trzeczye, abi we cznotach syą vtarl a obicl gim, bo thi są yaco drap ku wlezenyv boga poznanya

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 244:

(reflexive with się) to perfect by training [with w (+ locative) ‘what’]


uniżyć

Polish: uniżyć

Silesian: uniżyć

From u- + *niżyć, from niski (comparative niższy) + -yć. First attested in the middle of the fifteenth century.

Vszelka gora y pagorek bądzye vnyszon (humiliabitur Luc 3, 5)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 298:

Wysznaly szye ktho, acz szye myastv dal na myloscz, themv mozecze vnyszchycz albo mnoszycz wyny (quam, sc. veniam, augmentare et minorare potestis), jako vaszchą wola

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 36, 4:

(attested in Masovia) to make smaller; to lower

Carissimi, humiliamini sub potenti manu dei vnyscze sze, vkorzcze sze pod moczną moczą bozą (I Pet 5, 6)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 94:

(reflexive with się, attested in Southern Borderlands) to lower oneself, to show humility


wysiedzieć

Polish: wysiedzieć

Silesian: wysiedzieć

/vɨɕɛd͡ʑɛːt͡ɕ/

/vɨɕɛd͡ʑet͡ɕ/

From wy- + siedzieć. First attested in 1418. Compare Old Czech vyseděti.

Jako Margorzaczin occzecz bil dzelen s Wanczenczem, swim brathem, y *wyszedacz dobrowolne trszy latha w swem domu

1967 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 659, Kościan:

(attested in Greater Poland) to acquire the right to something by adverse possession

Jacom tego czloweka nigdze v zadnego pana ne wyedzal, szesczy nedzel wyszedzawssy, yaco my zbyezal

1967 [1424], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1028, Kościan:

(attested in Greater Poland) to stay somewhere after leaving one's lord


uniżać

Polish: uniżać

Silesian: uniżać

From uniżyć + -ać. First attested in the 15th cenutury.

Wschelky, ktory szye povysscha, byva ponyzon, a kto szye vnyza (qui se humiliat Luc 14, 11), bądzye povysschon

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 381:

(reflexive with się) to lower oneself, to show humility


zadąć

Polish: zadąć

From za- + dąć. First attested in c. 1470.

Zadąliscze conflastis (in omni loco... offertur nomini meo oblatio munda..., et vos polluistis illud... et exsufflastis illud... et intulistis de rapinis claudum et languidum Mal 1, 13)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 257:

(attested in Greater Poland) to blow, sometimes here as a sign of contempt


hawiaź

Borrowed from Old Ruthenian гавѧзь (havjazʹ). First attested in 1472.

bor+

Hawyass consolida alba

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1765:

(hapax) camomile (any plant of the genus Anthemis)


zapiać

Polish: zapiać

Silesian: zapiŏć

From za- + piać. First attested in the. Compare Old Czech zapěti.

Nye zapoye (non cantabit Jo 13, 38), kur, aze szye mnye trzykrocz zaprzysch

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 557:

(of a rooster) to crow (to make a characteristic sound)


zarzec

Polish: zarzec

Silesian: zarzec

From za- + rzec. First attested in the 15th century. Compare Old Czech zařéci.

Chczely szye na wyeky szwego zadawku zarzecz y rolą yey wolno wszdacz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 143:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to forfeit (to give up in defeat by voluntary withdrawal)

Rzekl (sc. rzecznik), ysze zarzeklem szye w spowyedzy nygdy rzecznykowacz nykomv na szyyą

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 90, 3:

(reflexive with się) to make a promise, to vow to renounce something


dzięka

Polish: dzięka

⇒ Polish: dzięki

⇒ Silesian: dziynki

desctree

→ Old Ruthenian: дѧка (djaka)
Belarusian: дзя́к m (dzják), дзя́кі pl (dzjáki)
Carpathian Rusyn: дя́ка f (djáka)
Ukrainian: дя́ка f (djáka)
→ Russian: дя́ка f (djáka) (dialectal)

Borrowed from Middle High German danc. First attested in the 14th century. Compare Old Czech diek.

Offyerowacz bødø... chlebi kwaszne s obyati, wzdane za dzyøky (offerent... panes quoque fermentatos cum hostia gratiarum)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 13:

Kaplany staly w rzødzech swich, ale slugy koscyelne na organyech pyeszny bozych, gesz zloszil Dauid..., dzøki Dauidoui spyewaiøcz røkama swima (hymnos David canentes per manus suas)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 6:


zaczynić

Polish: zaczynić

Silesian: zaczynić

/zat͡ʃʲɨɲit͡ɕ/

/zat͡ʃʲɨɲit͡ɕ/

From za- + czynić. First attested in the middle of the 15th century. Compare Old Czech začiniti.

Czokolvye by ten czlovyek przeczyv bogu albo przeczyv lyvdu zaczynyl, slucha yego nye rvszacz..., bo vydzymy, yzecz... iego vszytky dzyala nye ssą zle, alye barzo vzyteczne

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 58:


motowidło

Polish: motowidło

Silesian: motowidło

Motowydlo alabrum

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 85:


dalibóg

Polish: dalibóg
→ Kashubian: dôlëbóg (calque)

Silesian: dalibōg

→ Old Ruthenian: далибогъ (daliboh) (calque)
Ukrainian: далебі́ (dalebí)
Belarusian: далібог (dalibóh)

Univerbation of da + li + Bóg, literally “may God give”. First attested in 1427.

univ

My, dalibog, gothowysmy szye oczisczycz thrzemy slachcziczi y dwyema kaplanoma, czso s namy ten czali dzen bili..., yszesmy tego... nie uczinili

1861 [1427], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 40:

We, forsooth, were ready to cleanse ourselves with the help of three noblemen and two capons that were with us all day […] , and we didn't do this.