treść

Polish: treść

Trescz arundo

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 110:

Pobyge pan bog dom israhelski, iako syø rusza trescz (arundo) w wodze

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 15:

Phragmites australis
Phragmites australis#Translingual

Quasi de canna, gl. de fistula sz trzczy, tum sibilat invida sanna gwyszdze ganyepnym podrzesznanym

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 19:

(attested in Lesser Poland) reed (object for various purposes made of a reed stalk or one of which it is a part)

Azarcha sicawka al. trescz

1900 [c. 1500], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2114:

Iøzik moy trescz pisarzowa (calamus scribae) richlo piszøczego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 44, 2:


badać

Polish: badać

Silesian: badać

Inherited from Proto-Slavic *bādàti with a semantic shift of to prick or prod often > to test, to examine, to find out about by touching. By surface analysis, bóść + -ać. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Gdyby kto zabyth a nye wiedzano by, kto gy zabyl, tedy... przyaczele mayą badacz wynowatego, podlug prawa mayą pozyskowacz (consanguinei et proximiores culpabilem inquirentes, causam, dum poterint, prosequantur)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 31:

(attested in Lesser Poland) to look for, to seek

Sządzącemv potrzebno gest wszego szą badacz (iudicantem oportet cuncta rimari)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 32:

Vczinisz przespech prawemu, badaiø sercza y *pocrotky (scrutans corda et renes)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 7, 10:

(attested in Lesser Poland) to consider, to ponder

Videns enim deus humanum genus perisse per peccatum et dure dyaboli oppressioni subiacere, motus in suo consistorio... diutius cunctando badagøcz de liberacione humani generis, habuit duas *consiliaritrices

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 52a:

(attested in Lesser Poland, reflexive with się) to ask, to find out

Stoy, Balakv, a baday syø (sta Balac et ausculta), slisz synv Zeforow

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 18:

Scrutari id est inquirere inuestigare erforschen bądacz szya

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 122r:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to explore, to learn about thoroughly


włosienica

Polish: włosienica

From włosiany + -ica. First attested in the middle of the 15th century.

Thy, dzyevko luda mego, opaschy szye ve vloszyenycza, czvsch zglem vloszyanym (accingere cilicio Jer 6, 26)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 736:

hairshirt, cilice, bristle shirt, fur shirt, usually worn in self-mortification


dzisiejszy

Polish: dzisiejszy

Silesian: dzisiejszy

/d͡ʑiɕɛjʃʲɨ/

/d͡ʑiɕɛjʃʲɨ/

From dziś + -ejszy. First attested in the 15th century.

do dzisiejszego dnia

do dzisiejszego czasu

do dzisiejszej godziny

od dzisiejszego dnia

od dzisiejszego czasu

Oczecz swøthy... tenczy tho nasz dzysza naucza, abichom szø dzyszegszego dna vøcze veszelyly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14a:

Bil gesm w goszczynye aze do dzyszeyszego dnya (fui usque in praesentem diem)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 4:

Thy mnye chovasch y zywysch az do thego czaszv dzyszyeyschego

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 87:

Stolecz ten to bødze szwyadek myedzy *mno a myedzy tobø od dzyszeyszego dnya (tumulus iste erit testis inter me et te hodie)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 48:

Acz kthori czlowyek dzyedzyną swą w pyenyandzach drvgemu... zastawyl, ot czassu dzysyeyschego (a tempore constitutionis hodiernae) tha zastawa... bandzye trwala

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 86:

(relational, attested in Lesser Poland, Masovia) today, today's (of or relating to the current day)


człowieczeństwo

Polish: człowieczeństwo

/t͡ʃʲɫɔvjɛt͡ʃʲɛɲstfɔ/

/t͡ʃʲɫɔvjɛt͡ʃʲɛɲstfɔ/

Borrowed from Old Czech člověčenstvie. First attested in the fifteenth century.

Rowny oczczu podlug bozstwa, mnieyszi oczcza podlug czlowieczenstwa (minor patre secundum humanitatem Ath 31)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, pages 112b–113a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) humanity, personhood

Kristus... skrył swą głowę, czuż swe święte bostwo..., jedno ukazał ciało człowieczeństwa i przyjętej krewkości

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 603:

A wysnawam, ysz byl y yest dobrym a vczlywym czlowyekem y w gyego slawye, y w czlowyeczenstwye nye vrazonym

1925 [1464], Kazimierz Kaczmarczyk, editor, Akta radzieckie poznańskie. Acta consularia Posnaniensia, volume I, Poznań, page 366:

(attested in Greater Poland) dignity of man; quality of befitting a person


duchna

Polish: duchna

Clipping of duchniczka. First attested in 1447.

Duchna

1874-1891 [1447], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Lublin, page 55:

woman of easy virtue
woman of easy virtue

(attested in Lesser Poland) prostitute, woman of easy virtue (female person having sex for profit)


czerpać

Polish: czerpać

Inherited from Proto-Slavic *čьrpati. First attested in the 14th century.

Prziszly czirpacz y nye naleszly sø wodi (venerunt ad hauriendum, non invenerunt aquam)

1930 [c. 1455], “Jer”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 3:

Bødzecze czyrpacz wody w weszely ze stvdzen zbawyczelowych (haurietis aquas... de fontibus salvatoris Is 12, 3)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Is 4:

Otocz ya stoyø v studnycey, a dzewky tich myeszczan winydø wodi czyrzpacz (egredientur ad hauriendam aquam)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 13:

(attested in Lesser Poland) to draw, to scoop (to extract a liquid) [with accusative or genitive ‘what’]


słać

Polish: słać

Inherited from Proto-Slavic *sъlati, possibly from Proto-Indo-European *sl̥h₁-eh₂-ti, from *selh₁- (“to take”).

Iaco pan Sandziwoy mal poslacz lawniky... y ne slal

1974 [1411], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 357, Kalisz:

Kedy Nicolay slal kmeczu penądze

1857 [1408–14], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume II, Biblioteka Warszawska, page 801:

to send (to make something go from one place to another)


słać

Polish: słać

Inherited from Proto-Slavic *stьlati (stem *steľ-), from Proto-Balto-Slavic *stíltei, from Proto-Indo-European *stél-ye-ti, from *stel- (“to place, put”).

Tedym vydzyal szyedzącz Iesusza na oslye a dzyeczy zydovskye slaly (sternebant) yemv yedny rozgy, drudzy odzyenye na drodze

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 752:


kąsać

Polish: kąsać

Bøødz Dan wøøsz rogati..., køøsayø kopita koynska (mordens ungulas equi)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 49, 17:


barć

Polish: barć

Inherited from Proto-Slavic *bъrtь. First attested in the 13th century.

Jako tha bar[c]z... rozdzelona za naszich oczczow y poloszona sz vrzandem

1950 [1424], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 95, Warsaw:

Mellificium barcz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 81v:

Cum mellificiis s barczamy

(beekeeping, attested in Masovia, Greater Poland) beehive tree hollow (natural or artificial hole inside of a log or tree hollow for beehives)

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Addidi vnum angulum vlg. canth *maniter, qui vocatur par[ti]czi, tantum pro foracione apum

1874 [1421], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVII, page 190:


łożyć

Polish: łożyć

Inherited from Proto-Slavic *ložiti. First attested in the 14th century.

Finxit se longius ire liszyl szą (appropinquaverunt castello quo ibant et ipse, sc. Jesus, se finxit longius ire Luc 24, 28)

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 139:

(reflexive with się) to feign willingness


chędogi

Polish: chędogi

Prudens homo suum preciosum thesaurum... non recondit in vile vas, sed in mundum scrinium seu cistam. Sic Christus... suum preciosum thesaurum, id est graciam Spiritus Sancti, nulli dabit, nisi quem invenerit in scrinio cordis sui mundum, chadogyego, et castum

1968 [End of the 15th century], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 61:


baranek

zlw-opl-noun

baranek m animacy unattested (related adjective barańczy)

baranek m animacy unattested (canonical)
barańczy (adjective)

Polish: baranek

Silesian: baranek

From baran + -ek. First attested in the 15th century. Compare Old Czech beránek and Old Slovak baránok.

Baranek, jagnyą

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 14:

W pątek pirwey godzini wedzon do Pilatha. Tamo nan powedzano swadeczstwo neskladne, on stal yako baranek, swerzanthko pokorne

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 229:

(attested in Sieradz-Łęczyca) diminutive of baran (“lamb”) (young sheep)

Przymy szøszyada swego... polye lyczbi dusz, geszto bi doszicz moglo bicz ku gedzenyu baranka

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 4:

Czysthy baranek agnus castus

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5886:

Vitex agnus-castus
Vitex agnus-castus#Translingual


babin

Middle Polish: babin

Silesian: babin

Inherited from Proto-Slavic *babinъ. By surface analysis, baba + -in. First attested in 1417.

Yako tho szwyadczø, ysz ye wydzers[l]al dwanaczcze lath w mirze w [p]ocoyw babyn posaag

1974 [1417], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 559, Kalisz:

(relational, attested in Greater Poland) grandmother's (belonging to a parent's mother)


wymówka

Polish: wymówka

From wymowa + -ka. First attested in the middle of the 15th century.

A vschakoz ostaly v svey zglobye, przeztosch nyyedney vymovky myecz nye bądą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 635:


strzelić

Polish: strzelić

Silesian: strzelić

Inherited from Proto-Slavic *strěliti. First attested in the fifteenth century.

Zatym geden møsz napyøl løczisko, w nyeistnoscz strzelyl strzalø (in incertum sagittam dirigens) a nagodø zastrzelyl krolya israhelskego

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 34,22:

to shoot (to release a shot from a weapon)

Gdisz byeszal pacholek na to myasto, gdze bil strzelyl Ionatas (venit itaque puer ad locum iaculi, quod miserat Ionathas)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 37,20:


gąść

Inherited from Proto-Slavic *gǫsti (stem *gǫd-). First attested in the 14th century.

Zpyewaicze gemu y gødzcze gemu (cantate ei et psallite ei)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 2:

Brznyączych strvn aby gąthla fides liricas cithariset

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 23:

Rozlyczne gødzbi, gesz bil Dauid, krol israhelski, przyprauil, iøly gøscz (in diversis organis... concrepare)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 27:

Przikasz..., acz ti to slugy twe... szukaiø czlowyeka nyektorego, gen vmye w gøslki gøszcz, abi... gødl przed tobø røkø (hominem scientem psallere cithara, ut... psallat manu sua)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 16:

Zacharias a Oziel... na røcznyczach cy gødly (in nablis arcana cantabant)

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 20:

Gødziczye bogu naszemv w gąslech (psallite deo nostro in cithara Ps 146, 7)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 130a:

+obj

w (+ accusative locative) na (+ locative) ‘which instrument’

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to play a string instrument [with genitive or accusative or w (+ accusative or locative) or na (+ locative) ‘which instrument’]


władać

Polish: władać

Silesian: włŏdać

Borrowed from Old Czech vládati. Displaced włodać, an inherited doublet. First attested in the 15th century.

Przyszedl yeden czlek szwa zona przed gayny sząd y wszdal yey polowyczą szwego gymyenya stoyaczego..., ale poko on zyw, ma w nyem wladacz yako tho w szwym (ipse istius dominus esse vellet, quamdiu viveret)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 87, 2:


trącić

Polish: trącić

Inherited from Proto-Slavic *trǫtiti. First attested in the middle of the fifteenth century.

etydate

Hoc fit, quando deus specialem sui ipsius recogitacionem peccatori incutit *troczy

1956 [Middle of the fifteenth century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 74r:

(attested in Silesia) to touch; to affect


barłóg

Polish: barłóg
→ Low Prussian: Barlogg

Silesian: barłōg

Inherited from Proto-Slavic *bьrlogъ. First attested in the 14th century.

Ptaskowe szukagøcz ony gnaszda szobe a sverzøtha barloga

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3b:

Ara id est altare vel est stabulum porcorum oltharz vel kob vel barlogo vel swynye korytho

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 12v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) den (place where an animal lives)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


dziać

Inherited from Proto-Slavic *děti. First attested in the 14th century.

Dzeyą a. *czyno fungor (pro quo legatione fungor in catena, ita ut in ipso audeam, prout oportet me, loqui Eph 6, 20)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 129:

Unum tuss cirotecarum dzanych

1856-1870 [1431], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2364:


dziać

Mego czloueka gøl... i tamo gi pøthal, a w them ne wem, kamo gi dzal

1897 [1394], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 3470, Łęczyca Land:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to lose, to misplace; to place, to put


dziać

Polish: dziać

Silesian: dziŏć

Czeszarsz, gemusczy gest bilo tho ymø Augustus dza[a]no

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2b:

(attested in Lesser Poland) to call; to name [with dative ‘whom/what’]

Alleczby nektory clouek... tako rzecl, ysze gacz, dze, ne mogø bycz swøth

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172a:

(attested in Lesser Poland) to say, to speak

A potem czo sya dzalo, to bylo za yego poczanthkem

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8758:

Vschytek lyvd veselyl szye ze wschysthkych tych czvd vyelebnych, ktore szye dzyaly od nyego (quae gloriose fiebant ab eo Luc 13, 17)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 377:

Domini, nyesprąwyedlyw[y][ości] my szą dzeya a precone

1950 [1477], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3095, Warsaw:

O tem, yako dzyevycza Marya pytala svyatego Yana, czo by szye dzyalo z yey synem?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 734:

Dzyalo syąn w Sochaczowye (acta sunt in Sochaczew), w ponyedzalek po nyedzyeli Cantate

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 85:

Ach sluszebnyky twoge byczmy byyø, przesprawnye sze dzege przeczyw ludu twemu (iniuste agitur contra populum tuum)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 16:

+obj

:od(gen)/:przez(acc)<because of whom> + dat<to whom> + :z(ins)<with whom>

od (+ genitive) przez (+ accusative) ‘because of whom’ along with dative ‘to whom’ along with z (+ instrumental) ‘with whom’

(reflexive with się, attested in Masovia) to happen, to go on, to unfold, to take place [with od (+ genitive) or przez (+ accusative) ‘because of whom’, along with dative ‘to whom’, along with z (+ instrumental) ‘with whom’]


kłódka

Polish: kłódka

Inherited from Proto-Slavic *koldъka. By surface analysis, kłoda + -ka.

Iacom ya, prziyachaw do Dzirzskowa mostu, ne odbilem clotki anim slamal wrot szilø

1920 [1409], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1253, Płońsk:


wiotchy

Polish: wiotki

Bødzecze gescz vzitki stare esz do dzewyøtego lata, asz syø y narodzi novego, bødzecze gescz wyotche (donec nova nascantur, edetis vetera)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 22:


wrzemię

Inherited from Proto-Slavic *vermę. Displaced by czas.

vkake uremø ſg͑ſıl

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, pages Fl 20, 9:


rzezać

Polish: rzezać

On krol szyln[y]m gnewem gest na szobe swe odzene rzaszal byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173a:

Nad vmarlimi nye *bodzecze rzazacz (non incidetis) czala swego

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 28:

(attested in Lesser Poland) to cut, to slice

Aszasz nye czytal..., yako panny mordovano,... nago szwloczono... y pyrszy rzeszano?

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 488:

(attested in Masovia) to cut off (to remove by cutting)

Koyn szywy nye rzezany

1894 [1500], Konstanty Górski, editor, Historia jazdy polskiej, page 286:

Sculptilis et hoc sculptile, est imago in lapide sculpta rząząny

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 89:

(attested in Greater Poland) to engrave, to carve


tszczy

/t͡sʃʲt͡ʃʲɨː/

/t͡sʃʲt͡ʃʲɨ/


poćbiega

poćbiega m animacy unattested (canonical)

Poczbyega vagus

1885-2024 [1434], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 32:


szurzy

Iwasko... debet stare circa Fedkonem, *swrzimw swego

1868 [1442], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 106:


nieściora

Fideiubebat pro meis nyesczori dictis

1897 [1399], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 4635, Łęczyca Land:

Nesczor[a] nurus

1877-1881 [1475], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 301:


świeść

Inherited from Proto-Slavic *svьstь, *svěstь.

Clemens..., fideiussor pro domina Beyata uxore sua, et pro Praxa ac pro [omnibus] aliis sororibus uterinis eiusdem... Beyate, vlg. za sswesczy swe

1856-1870 [1403], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 1014:

Yako pan Pyotr... nigdy nye bil opyekadlnykem panyey Margarzathi, swe swyesczi

1974 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 729, Kalisz:

(attested in Greater Poland) relative, in-law


człowieczstwo

/t͡ʃʲɫɔvjɛt͡ʃʲstfɔ/

/t͡ʃʲɫɔvjɛt͡ʃʲstfɔ/


jątrew

Inherited from Proto-Slavic *ętry. First attested in 1394.

Item Vincencius... resignavit et dedit coram judicio regali omnia debita sui fratris Sandziwogii pie memorie, iantrwy sue, domine Hancze, sibi penitus nichil reservando

1887, 1889 [1394], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 1857, Poznań:

(attested in Greater Poland) sister-in-law (brother's wife)

Yantry nurus

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 496:

(attested in Greater Poland, Masovia) daughter-in-law (son's wife)


nieć

Necz nepos

1962 [c. 1420], Stanisław Urbańczyk, editor, Wokabularz trydencki, number 190:


zdeb

Cirogrillus, sabellio steb

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 489:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) wildcat


świerzepa

Polish: świrzepa

Pro quibus obligatus est solvere et dare equam al. *swyeszopa stadna

1868 [1494], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVIII, page 521:

Yako paropczy wyprzagaly moy koyn, tako szye wy[e]rwye... y rzvczyl szye od swey swyerzepy na gego koyn

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 105, 1:


pierwy

zlw-opl-adj

pierwy (comparative pierwszy, superlative napirwszy)

pierwszy (comparative)
napirwszy (superlative)

desctree

with addition of the comparative ending <i class="Latn mention" lang="pl">-szy</i>

⇒ Polish: (with addition of the comparative ending -szy) pierwszy, (Middle Polish) pierwy
→ Belarusian: пе́ршы (pjéršy)
→ Ukrainian: пе́рший (péršyj)

Silesian: piyrszy

Inherited from Proto-Slavic *pь̀rvъ. First attested in the 15th century.


płet

Sine impedimento per fluvium Wysla cum struibus et ligaturis lignorum, que plty dicuntur, cum quibuscunque mercanciarum generibus oneratis... in Thorun... poterint se transferre

1856-1870 [15th century], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, number 167:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Plet naulum

1962 [c. 1420], Stanisław Urbańczyk, editor, Wokabularz trydencki, number 151:


śpiech

Negocium est actus alicuius rei kvpya vel spyech

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 99:

(attested in Greater Poland) negotiation, business; actions

Frequencia tatitum bez przestanya conam spyechy

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 189:


śćbło

Polish: źdźbło

Bosze moy, polosz ge... iaco sczblo (stipulam) przed liczem wyatra

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 82, 12:

(attested in Lesser Poland) stalk, culm of a plant

Fastuca pasdzorko, sczblo (quid autem vides festucam in oculo fratris tui et trabem in oculo tuo non vides?)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 262:

(attested in Greater Poland) crumb, piece


wszemogący

/fʃʲɛmɔɡɑ̃t͡sɨː/

/fʃʲɛmɔɡɑ̃t͡sɨ/

From wsze- + mogący. Calque of Latin omnipotēns.

Ta to sloua tec to ocec suøti Sy[meon powiada na i]mø bogu ochchu usemogøcemu

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 7:

Gospodzyn yako møsz boyvyøczy, wszemogøczy (omnipotens Ex 15, 3) ymø gego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Moys 4:

(Christianity, of God, attested in Lesser Poland) almighty, omnipotent


żwać

Polish: żuć

Tak sgladzi ten to lvd wszistek..., kakos iest obykl wol bile szwacz asz do ko[r]zenya (herbas usque ad radices carpere)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 4:


togodla

Preto ize ne ymal w suem narodeny, gdebi suø g[łowę podkłonił], togodla pred uolem a pred oslem v yaslkah s[ię położył]

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 30:

Bo deuicha Maria az pelusek dobrih […] ne ymala, a togodla gy ue zle hustky ogar[nęła]

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 32:

A togodla i[ż boga nie chcą uź]rech, ... preto prez [ślepego] […] dobre sø znamonuiø

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 18:


wnęk

zlw-opl-noun

wnęk m animacy unattested (female equivalent wnęka)

wnęk m animacy unattested (canonical)
wnęka (feminine)

Inherited from Proto-Slavic *vъnukъ with secondary nasalization.

Nye chczyalesz my dacz mich dzewek a mich wnøkow (filios meos et filias) poczalowacz

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 28:

Heduigis totam medietatem opidi... Ottoni, filio Wincencii..., wnanconi suo ordinando, ... assignauit

1856-1870 [1403], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 965:

Heduigis... duas villas... Ottoni et Heduigi, wnancom suis,... assignauit

1856-1870 [1402], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 881:

Wnąky nepotes (semen benedictorum domini est et nepotes eorum cum eis Is 65, 23)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 205:


swadźba

Inherited from Proto-Slavic *svatьba. By surface analysis, swatać + -ba.

Drzewyey bødzeta babye, nyszly swadzbi s nymy doczekacye (quam nubatis)

1930 [c. 1455], “Ruth”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 13:

Trawyenye a szwadzby kosthowne (nuptiae sumptuosae) skoda bez vzythka

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XXXIX:

Napelny tydzen dny tey to swaczbi (copulae)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 27:


bluć

Inherited from Proto-Slavic *bľьvati. First attested in c. 1500.

Blvcz vomere

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 4:


żdać

Szdal gesm zbawena twego (exspectabam salutare tuum), gospodne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 118:

(attested in Lesser Poland) to wait; to await


sąmnienie

desctree

Polish: sumienie
→ Belarusian: сумле́нне (sumljénnje)
→ Ukrainian: сумлі́ння (sumlínnja)

From sąmnieć + -enie. Calque of Latin cōnscientia.

Obye stronye nye chczącz swego samnyenya vraszycz (sine scrupulo conscientiae) dobrowolnye... o wszytky rzeczy (sc. sporne)... na nas spvsczyli

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 3:

(attested in Lesser Poland) conscious (awareness of moral responsibility for one's actions, internal sense of the difference between good and bad)

Alye to rzekly na svym samnyenyv, nye glossem albo slovem, yedno pomyslyenym (hoc autem non dixerunt voce sed in conscientia)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 411:

Szamnyenye scrupulus

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 91:

(attested in Greater Poland) scruples (moral anxiety)


czysło

Inherited from Proto-Slavic *čislo. By surface analysis, czyść + -dło. First attested in the 14th century.

Ziawon vczin mne, gospodne, konecz moy i czislo dnow mogich (numerum dierum meorum), ktore iest

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 38, 6:


zapowiedź

Polish: zapowiedź

Inherited from Proto-Slavic *zapovědь. By surface analysis, deverbal from zapowiedzieć. First attested in 1396.

surf

Czo pobral Micolay Michalowi gego ymene, to pobral s prauem, ysz czangnøl szeme (leg. z ziemie) pres [za]powecz

1967 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 31, Kościan:

(attested in Greater Poland) verbal ban (utterance not allowing someone to perform a particular action)

Czo Kusz pobral Maczkoui sledze, to pobral po krolewi szapouedzi Prziborofszkemu Janowi

1959 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 191, Poznań:

(attested in Greater Poland) verbal prohibition (utterance not allowing someone to use something)

Gdy ktho od wasz przyszyasznykow chcze kv szwyadeczthw (leg. świadectwu) o wszdanye roley albo o wwyazanye, albo o zapowyedz (ab introductione hereditatis, resignatione, arrestatione)..., yako wyelye maczye wszyacz za tho?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 102:

(attested in Greater Poland) seizure for securing one's claims; demanding official seizure to secure one's claims

Nobilis Zaszow[ski]... scultecie in Bukowsko inferius postulavit a domino subiudice... ad inhibicionem al. *zapoyedz

1868 [1468], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume VI, page 54:

(law) act of filing a claim against something

Zophia... et Katherina... per ministerialem... de iure additum ad arestacionem al. na zapowyecz super dominum iudicem et subiudicem Haliciensem, ut non admitterent reformacionem et introductionem ad librum... partem ipsarum maternalem

1868 [1475], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 368:

act of denying, rejecting; not giving; act of invalidating

Zapowyedz krolewska interdictum regium

1876-1929 [Fifteenth century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XXVII, page 265:

Byskvp... flozy (pro slozy) zapowyecz lyvbo interdicht (tollet interdictum) prawem polozoni, tho gest othpusczi wspyewacz y... wrzanth cirkevni czynycz yako pyrzwey

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 4:

(Christianity, attested in Masovia) excommunication

Bannum regium gayny szand vel zapovyecz krolewszka gaynego szandv

[c. 1455-1460], Wokabularz łacińsko-polski, page 527:

court; announcement of royal court judgements


wnęka

Tey dzewcze sø rzekly Ada, dzewka Elomowa, wnøka Etheowa (filiam Elon Hethaei)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 36, 2:

female equivalent of wnęk (“granddaughter”)


mądo

Piga [...], bursa testiculorum moszna v mandu

1885-2024 [15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 9:


pławać

Plawal ferebatur (porro arca ferebatur super aquas Gen 7, 18)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 8:

Fluctuantes, plavayuncze, uel instabiles (ut iam non simus parvuli fluctuantes et circumferamur omni vento doctrinae in nequitia hominum Eph 4, 14)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 129:


czrześnia

/t͡ʃʲr̝ɛɕɲa/

/t͡ʃʲr̝ɛɕɲa/


kwiść

Inherited from Proto-Slavic *kvisti (stem *kvьt-).

Ona ysta svcha laska pvsczyla odrosly y kvytla (pullulavit frondibus et floribus)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 32:

Kwtøcza rosza wyborna, mathuchno bosza (florens rosa, mater domini speciosa)!

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 227:

Kwiscz bødø (florebunt) z masta iaco syano zeme

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 71, 16:

(attested in Lesser Poland) to bloom, to blossom (to be covered with flowers; to develop; to flourish; to grow luxuriantly)


cztwarty

Polish: czwarty

Silesian: sztwŏrty

Inherited from Proto-Slavic *četvьrtъ. First attested in the 14th century.

Cztwarty psa[lm]

1901 [1391], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, Brest, page 327:

Climek ne mal w Tomczine czøsczi polowice, yedno czwartø czøscz

1888 [1394], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 70:

Latha narodzenya bozego tysącz cztirseth trzydzesczy y czthwartego

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 74:

(attested in Northern Borderlands, Greater Poland, Masovia) fourth

attested in Northern Borderlands; Greater Poland; attested in Northern Borderlands; Greater Poland


śpiać

Tego psalmu spyal na poly a tu y przestal

1853 [1451], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, Błonie, Płock, page 105:


reż

Silesian: reż

Eze Adam ne ucradl Falkowi dwu kopu rzi

1888 [1386], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 60:


szłom

Sequitur alia expedicio Lithuaniam per eundem Climkonem cum schlomy Tartharorum

1874 [1418], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 521:


lić

Podzwigly rzeky licz swoiø (elevaverunt flumina fluctus suos Psal 92, 3)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 124b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) billow, current, torrent


lić

Povyemlycz annunciavero (si adnuntiavero tibi, nunquid non interficies me? Jer 38, 15)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 101:

(emphatic) Introduces a conditional clause; if

Vybyerzczye vy mazov lepsych a mocznyeyschych dvanasczye, dayczyez ym dzyerzecz choragvye. Tedy vyącz vzre[ly], schylyąlycz szye samy od szyebye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 756:

(emphatic) interrogative particle: introduces a yes-no question; whether


trzosło

Pro eo, quia eadem tua familia... receperunt Petro duo vomera al. dwa lyemyescha cum ferris aratrorum al. s tr[z]oszly

1868 [1466], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 508:

Alternative form: strzosła

Przeklool obv spolv, møza tesz y zonø, przesz gich trzosla (in locis genitalibus)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 8:

(in the plural, anatomy) lower abdomen, reproductive organs


czso

co (nominative singular)
cso (nominative singular)
czso (nominative singular)
czego (genitive singular)
czemu (dative singular)
co (accusative singular)
cso (accusative singular)
czso (accusative singular)
czym (instrumental singular)
czem (locative singular)
czym (locative singular)

Inherited from Proto-Slavic *čьso, a genitive case of *čь. Cognate with Old Czech čso. First attested in the 14th century.

relative pronoun; that what..., which, that


czso

subordinate clause
subordinate clause#English


czso

Polish: co

Silesian: co


leść

Iegosz pocløcza vsta pelna sø y gorzcosci, y lscy (dolo)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 28:

(attested in Lesser Poland) guile, cunning


bydlić

Borrowed from Old Czech bydliti. By surface analysis, bydło + ić. First attested in the 14th century.

Me (pro ne) bødze bidlicz (non habitabit) pozrzod domu moiego, ien czini pich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 100, 9:

Wibral iesm odrzuczon bicz w domu boga mego wøczey, nisz bidlicz w przebitczech grzesznicow (habitare in tabernaculis peccatorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 83, 11:

(attested in Lesser Poland) to dwell, to reside, to live

Czin dobre y bidli na weki wekom (et inhabita in saeculum saeculi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 28:

Blogoslawony pan s Zyon, gen bydly w Gervzalem (qui habitat in Jerusalem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 134, 21:

Prawi bidlicz bødø na zemi y przebiwacz bødø na weky wekom na ney (iusti... hereditabunt terram et inhabitabunt... super eam)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 31:

Oddalil iesm se *beszocz y bidlil iesm na pusczi (mansi in solitudine)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 7:

Wszysczy szwyaczy..., nam grzesnim spomosczye, bysmy s vamy bydlily

1937 [Second half of the 15th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number C, Warsaw:

(attested in Lesser Poland, Masovia) to stay, to live

Mimo to wszytko aże do tego czasu albo wieku, jenże wszytki grzechy może przyjąć, w zakonie bydlił (propterea usque ad hanc aetatem, quae omnia solet capere peccata, in legis observatione permansit)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 187:

Chitrze bydlą s pany kmyeczye

c. 1483, Satyra na leniwych chłopów, line 1:

to live according to some laws, to act, to behave

Bądzely ten sbyek... groszy czynyl poszedzączim rolą kakekole, pan, poth ktorym bidly, ... prawo... ma vczynycz (dominus, sub quo degerit, ... ius... poscentibus ministrare)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 80:

(attested in Masovia) to be a serf to [with pod (+ instrumental) ‘to whom’]

Gdy ktho bydly w nagyemnym woytowszthwe

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 74:

(attested in Greater Poland) to hold an office


śmierny

Yde tobe crol smerny na to, izbi ty ne buial, izbi onego buynego crola dyabla ne nasladoual

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 38:

Sliszcze, smerni (audiant mansueti), y weselcze se!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 33, 2:

Kto yako gospodzyn bog nasz, gen... smerne (humilia) wydzy na newe y na szeme

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 112, 5:

(attested in Lesser Poland) humble, meek, patient (characterized by gentleness and humility)

Smyernemv parco (somnus sanitatis in homine parco Ecclus 31, 24)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 170:

(attested in Greater Poland) moderate in eating and drinking

attested in Lesser Poland; attested in Greater Poland; attested in Greater Poland

Czyebye proscha... przez szmyerna dobrotha dvcha szwyanthego, genze prze thwoya dobrota szmyerna oczysczyl czye y oszwyanczyl

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, pages 72-73:

humble, meek, patient (characteristic of humility and gentleness)

Item fuerunt pacifici smerni (Mat 5, 9)

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 157a:


sirszeń

Polish: szerszeń

Wipvscylem przed wami szirszenye (crabrones)

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 12:


chrzbiet

chrzbiet m animacy unattested (canonical)

Polish: grzbiet

Silesian: rzbiet

Inherited from Proto-Slavic *xrьbьtъ. First attested in the 14th century.

Poloszil ies zamøty na chrzepcze naszem (in dorso nostro)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 65, 10:

Acz spacz bødzecze medzi dwema zaconoma, perze goløbe posrzebrzone a posladcowe chrzepta iego w bladosci zlota (si dormiatis inter medios cleros, pennae columbae deargentatae et posteriora dorsi eius in pallore auri)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 67, 14:


wieli

Prawda twoia iaco gory, bosze, sødowe twogi gløbokosczi wele (abyssus multa)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 35, 6:

(attested in Lesser Poland) great, large, big (of large physical size)

Ysze brzemyą... myedzi wyelymy roszdzelyonee (inter plures divisum) lekczey bywa nieszono

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 23:

(attested in Masovia) large, big (many in number)

Dostalasz tham vyelyey chwaly myedzy yego apostoly

1880-1894 [XV p. post.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 147:

Yacosm byl nemoczen Welą Nedzela prawą nemoczą hy spowadalem za

1959 [1426], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1222, Poznań:

(attested in Greater Poland) big (of great importance; grave)

Archiepiscopus ergo puerum... suscipiens ac confirmacionem sacri crismatis ei tribuens Adalbertum vlg. wyelly Voyczech... apellauit

1885-2024 [XV med.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 59:

(attested in Lesser Poland) Possibly a corruption of wielki.


czyść

Inherited from Proto-Slavic *čistì. First attested in the 14th century.

Y wszedl krol do domv boszego... y czedl (legitque)

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 2:

Iaco ten list wsdawni, czosz Ianowi Lukowskemu wsdana Goslina y Bodussowo, tenesmi cztli y ten list sprawne wyszedl. Alij: Iacosmi vidzeli y sliszeli, kedi czczon y sprawne wyszedl

1902 [1409], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 374:

A ginako tego zapissa albo compromissam nye widal, gedno yakom gy z minuti przet krolem czedl

1874 [1420], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume VIII, page 460:

Panye bosze..., racz przeszegnacz then lud wszystek na thych *czangach czthanczy

1885-2024 [1454], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 758:

Cce sø taco ue Kxøgah sødskih

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page av 4:

Jesus... rzekł im: ... Aniście czli o wstaniu s martwych (de resurrectione autem mortuorum non legistis Mat 22, 31)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 414:

Czthą w yednich kszagach o nym, ktho chcze szluchacz, yą powyem

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 9:

To czcze szan w kzangach kro[n]yk rzymskych

1877-1881 [c. 1418], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 2151:

Takoż uczynił sie Archalaus markrabią, a grabią nigdy nie postał. Tegodla kiedy ji chcesz margrabią (cum ergo eum legeris monarchum fuisse), rozumiej, iżeć był dziewięć lat przy tego ojcu podług domnimania pospolnego luda

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 116:

Nygdy nye badze czczono, aby sze kyedy vkazal nunquam... legitur apparuisse

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 261:

+obj

(attested in Greate Poland, Lesser Poland) to read [with accusative ‘what’; or with z (+ genitive) ‘from what’; or with na (+ locative) ‘on what (page)’; or with w (+ locative) ‘in what’; or with o (+ locative) ‘about what’]

attested in Greate Poland; Lesser Poland; attested in Greate Poland; Lesser Poland


mnieć

Middle Polish: mnieć

Mnyssly ty, panno, bych byl mal?

1934-1935 [XV century], Mikołaj z Koźla, edited by Roman Jakobson, Slezsko-polská cantilena inhonesta ze začátku XV století, Koźle, Wrocław:

(attested in Silesia) to think, to suppose

Bo prze czyę morzymy szye wszytek dzyen, mnyano nas (aestimati sumus) yako owcze pobyte

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 43:

(attested in Greater Poland) to consider, to look upon, to regard, to think (to be of the opinion that)

Nemo nostrum parvipendet, leko mnecz, oracionem suam

1956 [mid XV century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 38:

(attested in Silesia) to disregard, to make light of, to slight


ić

zlw-opl-verb

ić impf (determinate, perfective pójć, indeterminate chodzić)

pójć (perfective)
chodzić (indeterminate)

Polish: iść (through regularization)

Silesian: iść (through regularization)

Inherited from Proto-Slavic *jьti. First attested in the 14th century.

+obj

:za(acc)<for/to what/who (usually a body of water)>

:za(ins)<behind what/whom (i.e. following)>

:zo(acc)<after/for what (taking care of what)>

na (+ accusative) ‘onto what’; przez (+ accusative) ‘through what/whom’; with instrumental ‘what path’; przeciw (+ dative) k (+ dative) dative ‘to whom’; imo (+ accusative) ‘around what/whom’;

to go; to move; to walk [with na (+ accusative) ‘onto what’; or with nad (+ accusative) ‘to above what/whom’; or with po (+ accusative) ‘for what/whom’; or with pod (+ instrumental) ‘under what/whom’; or with prze (+ accusative) or przez (+ accusative) ‘through what/whom’; or with przed (+ accusative) ‘to in front of what/whom’; or with w (+ accusative) ‘into what/whom’; or with za (+ accusative) ‘for/to what/who (usually a body of water)’; or with miedzy (+ instrumental) ‘between whom’; or with przed (+ instrumental) ‘in front of what/whom’; or with blisko (+ genitive) ‘close to what/whom’; or with za (+ instrumental) ‘behind what/whom (i.e. following)’; or with z (+ instrumental) ‘with whom’; or with na (+ locative) ‘on what’; or with po (+ locative) ‘along what’; or with w (+ locative) ‘in what’; or with zo (+ accusative) ‘after/for what (taking care of what)’; or with instrumental ‘what path’; or with do (+ genitive) or przeciw (+ dative) or k (+ dative) or dative ‘to whom’; or with od (+ genitive) ‘away from what/whom’; or with około (+ genitive) or imo (+ accusative) ‘around what/whom’; or with podle (+ genitive) ‘near what/whom’; or with z (+ genitive) ‘off/out of/from what/whom’; or with po (+ dative) ‘around/about what area’; or with miedzy (+ accusative) ‘to between what/whom’]

to invade [with na (+ accusative) ‘whom’]

Descz nie szedł.

It didn't rain (literally, “the rain didn't go”)

(of phenomena, things, etc.) to go (to take place; to flow; to move, physically or metaphorically)

(of paths, etc.) to go, to trail, to stretch

to follow, to ensue, to take place, to occur, to happen [with po (+ locative) ‘after what’]

(impersonal) to have in mind [with o (+ accusative) ‘what in mind’ and dative ‘subject’]

(impersonal) to be in the air, to look like [with na (+ accusative) ‘what is in immnent’]


barzo

desctree

Polish: bardzo
→ Kashubian: (through Middle Polish) barzo
→ Slovincian: (through Middle Polish) barzô
→ Ukrainian: ба́рдзо (bárdzo)

Silesian: bardzo

From barzy + -o. First attested in the 14th century.

A cdiszcy vøcz ten tho gisty czeszarsz tho vydzene y ten tho dzif gestcy gy on bil vsrzal, tedycz vøcz gestcy szø on bil themu barszo dzyuoual

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5a:

Iako barzo milowalem zakon twoy, panie (quomodo dilexi legem tuam, Domine Psal 118, 97), wszego dnya myslenie moie iest

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 35b:

Tako barszo adeo

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 492:

Timy sloui mødresc faly... Nicolaia [z sk]utka duoiakego barzo znamenitego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page bv 40:

A tako vøcz gego mila matuchna, gdiszcy gest gy ona bila porodzyla, tedycz vøcz ona gest bila k nemu barszo laskaue mouila

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4b:

Summe barzo

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 133v:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Masovia) very

Vsliszal bog y wzga[r]dzal y ku niczemu przinosl barzo Israhel (ad nihilum redegit valde Israel)... y dal w *ioczstwo czescz gich y czudnoscz gich w *rocze neprzyaczelowi

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 65::

Ruta est quedam herba raute et est calida et sicca in tercio gradu dobre zyele czysczy oczy barzo vyelye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 117:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) completely, entirely

Palce miał wielebne, długie a barzo złączone (longi, generosi, bene iuncti)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 153:

A tak barzo y richlo powstanye przecziw wam gnyew bozi (cito atque velociter consurget... furor domini)

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 16:

A gdy szyą mv szyn narodzyl, ... then byl oczcza barszo lepszy

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 36:


oczrzedź

Middle Polish: otrzedź

/ɔt͡ʃʲr̝ɛ(ː)t͡ɕ/

/ɔt͡ʃʲr̝ɛt͡ɕ/

/ɔt͡ʃʲr̝et͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic. Cognate with Russian о́чередь (óčeredʹ).

Vstawyami, abi kv myestczv slvchanya rzeczy... nye podlug dostoynosczi persoon any podlug wyelkosczy albo *mnyeyszoczy rzeczy, alye podlug oczrzedzy szą prawvyaczich (sed secundum ordinem litigantium, Dział 12: ale podlug vrzadv poszywayączych) tylko powod a sąmperzs... wyslvchany a othprawyeny mayą bycz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 25:

(attested in Masovia) order, sequence, succession


drać

Inherited from Proto-Slavic *dьràti. First attested in 1396.

Obyczay byl zydovsky, kyedykoly vslyschely krzyvdą boską, tedy nathychmyast drapaly na sobye odzyenye, a przeto ten Cayphasch dzyerze na sobye odzyenye, aby thym vyathscha y czyasschą vyną vkazal namylszego Iesucrista

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 725:

(attested in Lesser Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Nykt przez czygey woley czvdza rzecz ma dracz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 35:


kować

Polish: kuć

Na chrzebcze mogem kowaly sø grzeszny

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 128, 3:

Then falszerz nye kowal thych pyenyadzy falszywych

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 39:

(attested in Greater Poland) to mint coins; to forge coins

Yaco na ftore postawene... yego *dzloweka ne cowal ane go na ranki dal

1959 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 760, Poznań:

(attested in Greater Poland) to manacle, to shackle


suć

Polish: suć (obsolete)

Silesian: suć

Jaco thy copcze... szø s prawem szuty y s prawa wiszly

1967 [1415], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 535, Kościan:

(transitive, attested in Greater Poland) to heap, to strew

Pro tribus crinalibus al. bramky de margarithis al. suthe

1868 [1496], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 271:


jedność

Polish: jedność

Silesian: jedność

From jeden + -ość. First attested in 1420.

Eze we wschem stworzenyu zawszde geno ss drugyem nye ma sslączenya w gednoscz, nysze casde chcze bicz za syą samo

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 246:

Idemptitas eynigkeyt yednoscz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 62v:

(attested in Greater Poland) unity (state of being one or undivided)

Ymeycze twardoscz y gednoscz w pokoyv y lasky

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 64:

Zrzadzil yedna iednoscz unam facit rempublicam

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 306:

Yednoscz commercium

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 304:

mutual relations, communion, being together


ociec

zlw-opl-noun

ociec m pers (related adjective ojcowski or ojcow or oćczysty or oćczyzny)

ojcowski (adjective)
ojcow (adjective)
oćczysty (adjective)
oćczyzny (adjective)

Polish: ojciec

Silesian: ôjciec

Inherited from Proto-Slavic *otьcь. First attested in the 14th century.

(Christianity, especially capitalized) Father (God)

father (male ancestor more remote than a parent; a progenitor; especially, a first ancestor)

general term of respect for a male; father


igrzec

Polish: igrzec (historical)

Inherited from Proto-Slavic *jьgrьcь. By surface analysis, igrać + -iec. First attested in the fifteenth century.

Joculatores pysczkowye abo gygrczy, kvglarze

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 6:


dań

Polish: (dialectal) dań

Inherited from Proto-Slavic *dȃnь. First attested in the 15th century.

Iako v mne Ian prziyøl ogroth na dan a vczeckl prawa my ne zaplacziw

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1775, Zakroczym:

A tako vøcz gescy on to bil prikasal, abycz fszeliky clouek... do Bethlehem pprzysetl bil a szobø thø to dan przynosl bil, gaszczy gest ona rzimskemv czeszarzevy dacz byla mana

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3a:

(attested in Masovia, Lesser Poland) tax, tribute

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

Barczy na pusczach albo w gymyenyv gynszego pana kmyecze trzymayącz albo prawem dzedzynnym mayącz a poth ginszim bydlącz, dany sz myodv mayą dacz (mellificia... tenentes... de tributis al. dany seu melle respondere teneantur), gysz gdyby w zaplaczenyv they tho dany byly szmvdny (si in solutione tardi exstiterint) albo placzycz by othmawyaly, tedy rzeczony pan moze ge o czynsz swoy sądzicz y cządzacz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 81:

[Czyebe] proszymi..., blogoszlaw thy danye, thy dary (te... rogamus..., uti... benedicas haec dona, haec munera)

Middle of the 15th century, Kanon mszy św., Canon missae., volume X, Błonie, page 77:

Bødzecze offyerowacz obyatø zapalnø panv, bocz iest szbor[u] a dani (et offeretis holocaustum domino: est enim coetus atque collectae)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 36:

Oczczecz za zywotha swego dzewkam swogym moze gymyenye kvpyone alybo tesz sz krolewskey dany od[r]zirzane (bona empta seu etiam ex regia donatione obtenta)... poleczicz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 57:

(attested in Masovia) act of granting property


pwać

Ia zaprawdø wszegdy pwacz bødø (semper sperabo)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 70, 15:

Oczi bosze... w tich, gisz pwaiø na miloserdze iego (qui sperant super misericordia eius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 32, 18:

Puace v moch boga uasego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 3:

Bo ne werzili sø w boga ani pwali sø we zbawenu iego (nec speraverunt in salutari eius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 26:

(attested in Lesser Poland) to trust (to confide in, to have faith in) [with na (+ accusative)] [with w (+ accusative)] [with w (+ locative)]


łomić

Polish: (obsolete) łomić

Iaco Stanislaw... na Andrzeow dom gwaltem ne begal ani gemu rani dal, ani domu lomil

1888 [1407], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 88:

Lomysz mnø et stringis me ad hoc faciendum

1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 153:

to stir up, to shake up (to evoke strong emotions such that the other person has cramps, shakes, etc.)

Luctabatur lomyl schą aut byedzyl (et ecce vir luctabatur cum eo usque mane Gen 32, 24)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 12:


pośrześć

/pɔɕr̝ɛ(ː)ɕt͡ɕ/

/pɔɕr̝ɛɕt͡ɕ/

/pɔɕr̝eɕt͡ɕ/

A obrocziwszi syø y sli po drodze Bazan y posrzatl (occurrit) ge Og

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 33:

Miloserdze a prawda posrzatla iesta iemu (obviaverunt sibi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 84, 11:

(attested in Lesser Poland) to encounter, to meet


nietopyrz

nietopyrz m animacy unattested (canonical)

Polish: nietoperz

Netopyrz vespertilio

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1109:

bat (any of the flying mammals of the order Chiroptera, usually small and nocturnal, insectivorous or frugivorous)


obów

Polish: obuwie

W Idumeiø wzczøgnø obow moiø (calceamentum meum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 59, 9:


robociądz

robociądz m animacy unattested (canonical)

/rɔbɔt͡ɕɑ̃t͡s/

/rɔbɔt͡ɕɑ̃t͡s/

*Roboczyocz plotow edificator sepium (vocaberis aedificator saepium Is 58, 12)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 96:

(attested in Masovia) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Yakom ya de Katherine robothy gey roboczyądzyow szamowthor nye szegnal gwalthem

1921 [1470], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 67:


łaskać

Sed thaurus quando debet iugum in eum imponi, primo laskagø go, postea iugum inponitur

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 67:


zobać

desctree

Polish: (partially) dziobać
→ Belarusian: дзю́баць (dzjúbacʹ)
→ Russian: дзю́бать (dzjúbatʹ) (dialectal)
→ Ukrainian: дзю́ба́ти (dzjúbáty)

Bil czasz, gdis zrzale iagodi godzili syø zobacz (vesci possunt)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 13, 21:


źrzeć

Inherited from Proto-Slavic *zьrěti (“look”).

inh+

Alternative form: jrzeć

Oczi iego na vbogego zrzita (oculi eius in pauperem respiciunt)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 30:

(attested in Lesser Poland) to look, to look at


źrzeć

Inherited from Proto-Slavic *zьrěti (“ripen”).

Rzane grona precoqua (erat autem tempus, quando iam praecoquae uvae vesci possunt Num 13, 21)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 25:


kierz

Polish: (dialectal) kierz

Silesian: kerz

A utore gy uidal Moyses ue kru polaiøcego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 16:

Jacom ya nye *pral mchv s Jacubowa krza

1950 [1427], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2699, Warsaw:

(attested in Masovia) thickets; red bushes


ozd

Iacom y[a] Iacuszowi nowey istbi ani osdu [ni]e røczil

1920 [1403], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 362a, Płońsk:


łoni

Polish: łoni

Inherited from Proto-Slavic *olni (“last year”).

Coordinate term: latoś

Jako mi loni Stasszek szaplaczil ot pan[ci] grziwen grzifna a latosze niczsz

1959 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 206, Poznań:


postrobić

Borrowed from Old Czech, from Proto-Slavic *storbiti.

Mostropeni (pro postrobeni) sø (confortati sunt, Puł: poszylyeny sø), gisz gonyly *so mne neprzyacele mogi po crziwdze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 68:

(transitive, attested in Lesser Poland) to strengthen, to fix, to affix, to fasten


drobny

Polish: drobny

Silesian: drobny

Inherited from Proto-Slavic *drobьnъ. By surface analysis, drób + -ny.

A za yutra manna przyszla, yako rossa w *okoly gich. A gdisz bila przykryla wyrzch szemye, z[ya]wyla sze gest na puszczy *drobnø rzecz (apparuit in solitudine minutum), yako kosmate, ku podobyenstwu szrzonowy na szemy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 14:

Gorącza rzecz yesth, gdy kogo wchwacza, a on kogo byye..., albo gdy naydą kradzyesz albo roszboy w yego domu..., nyszlyby thakye male rzeczy albo drobne byly, ysz gye mozono oknem wrzuczycz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 49:

Persecades sunt ille parve gutte pluviales vlg. drobny desdz"

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 99r:

(attested in Greater Poland) fine (consisting of especially minute particulates; made up of particularly small pieces)


osoczyć

Polish: osaczyć

/ɔsɔt͡ʃʲɨt͡ɕ/

/ɔsɔt͡ʃʲɨt͡ɕ/

Oszoczon yeden czlowyek panv po krzywdzye y nyewynnye

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 141:

(transitive, attested in Greater Poland) to accuse, to slander


źrzały

⇒ Polish: dojrzały

Bil czasz, gdis zrzale iagodi (praecoquae uvae) godzili syø zobacz


grędzi

Polish: grędź (rare, obsolete)

Inherited from Proto-Slavic *grǫ̑dь. First attested in the 15th century.

Ale grødzy bødø Aaronowy y synom gego (pectusculum autem erit Aaron et filiorum eius)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 31:

Dzyerszecz bødøø w røcze tuk obyeti srzødzy (pro y grødzy, tenebit manibus adipem hostiae et pectusculum)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 30:


wyknąć

Polish: wyknąć (obsolete)

Vynydz z moyey skoly, bocz nye trzeba ode mnye vyknącz (necesse a me doceri tu non habes)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 129:

Zydovye począly szye dzyvovacz rzekacz: Yako ten vmye pysmo a nye vykl yego (non didicerit Jo 7, 15)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 432:

Czlovyecze, wstany, kazecz, a potym vykny prawdzye, mądrosczy a vyerze (veritatem disce)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 133:

Myle dzyeczyatko Iesus nye tako drzal, vyknacz (discens) chodzycz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 99:

+obj

dative ‘something’; with infinitive ‘to do something’

to learn [with genitive or dative ‘something’; or with infinitive ‘to do something’]


darznąć

Inherited from Proto-Slavic *dьrznǫti. First attested in c. 1450.

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Darszøc presumptuose

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 570:


skrzeczek

skrzeczek m animacy unattested (canonical)


powiedzenie

Polish: powiedzenie

/pɔvjɛd͡zɛɲɛː/

From powiedzieć + -enie. First attested in the second half of the 15th century.

etydate

Movy svyąthy Byernath kv Eugenymv byskupv rzekącz: Tvoy myecz szvyeczky yesth snacz thve skazanye albo povyedzenye, alye nye thwa rąką ma bycz dobyt

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 639:

Tamo sø wstøpyly postaczy... w szwyadecztwo Israhel na powyedzenye (ad confitendum, Fl: na zyawyenye) ymyenyu bozemu

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 121, 4:

(attested in Greater Poland) announcing; renowning


baczyć

Polish: baczyć

Silesian: bŏczyć

desctree

→ Old Ruthenian: ба́чити (báčiti), ба́чыти (báčyti)

Belarusian: ба́чыць (báčycʹ)

Carpathian Rusyn: ба́чити (báčyty)

Ukrainian: ба́чити (báčyty)

→ Lithuanian: bõčyti

→ Middle Russian: ба́чить (báčitʹ)

Russian: ба́чить (báčitʹ) (archaic)

→? Czech: báčiť (dialectal)

→? Old Slovak: *báčiť

Pannonian Rusyn: бачиц (bačic)

→? Serbo-Croatian:

Cyrillic script: ба́чити

Latin script: báčiti

Slovak: báčiť, bačic (dialectal)

Pomeranian:

→ Kashubian: baczëc

→ Slovincian: baczic

/baːt͡ʃʲɨt͡ɕ/

/bɒt͡ʃʲɨt͡ɕ/

Back-formation from obaczyć. First attested in the 14th century.

Poczną pytać: Azalim ja? Iże w tem pytaniu nie baczyli, czyja by ręka ostała w misie z Jezucristem

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 549:

Przeto wisluszal bog y baczil iest glos prosby moiey (propterea exaudivit deus et attendit voci deprecationis meae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 65, 18:

Attendere andencken pylnye bączycz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 15v:

Percipio perfecte capio baczą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 98v:

(attested in Greater Poland) to notice, to heed; to be aware of

Też jeszcze mamy baczyć, wspominając trudną mękę, ktorą cirpiał miły Cristus u Annasza

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 701:

Innuere id est nutum facere vel signum vel dari intelligi bączycz albo porozvmyecz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 67v:

Pensare ponderare vel deliberare wegen baczycz vązycz roszvazącz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 98r:

(attested in Greater Poland) to consider, to ponder

Baczy zawsze møkø (propterea considera semper passionem filii mei)

1901 [Middle of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 426:

Bacz dobrze ten ortel, czo gy lagyesz

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 197:

Baczczye przyklad, kosthirowye, nąpyschczye gy dzysz w zwey glowye

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 136:

Contemplari beschawen oder betrachten bączycz naboznye roszmyslącz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 33v:

(attested in Greater Poland) to remember

Thu szthąd baczczye, yzecz thak dawno roszlewągya krew luczką marno

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 140:

Rozumeycze glupi w ludzoch a szaleni nekedi baczicze (stulti aliquando sapite)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 93, 8:


bakałarz

bakałarz m animacy unattested (canonical)

Polish: bakałarz
→ Kashubian: bakalôrz (through Middle Polish bakalárz)

Learned borrowing from Latin baccalārius. First attested in 1457.

lbor

Nobilis Nicolaus baccalarz

1921 [1469], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 135:

Albertus et Petrus dicti bakalarzevye, kmethones de Bobyno

1874 [1482], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 1431:

Gello rusticus ineptus aliter bancarzs vel baccalarzs

1885-2024 [1457], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Dolsk, page 15:

(sometimes offensive, attested in Greater Poland) teacher


jątrznica

From jętry + -nica. First attested in the middle of the 15th century.

etydate

Yathrznyczą farcimen

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 24:

(attested in Greater Poland) intestines stuffed with blood and fat

Flaky *varzona y ssyekane, yantrznyce, tripe

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 10:

Sumen venit a sus, yatrznycza, vel venit a sumo smyotana

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 269:


bucić

Polish: bucić (obsolete)

⇒ Polish: buc

Inherited from Proto-Slavic *butěti. First attested in the end of the 14th century.

Gisz se buczøø, ne bødø powiszeni samy w sobe (qui exasperant, non exaltentur in semetipsis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 65, 6:

(reflexive with się) to be arrogant, to vaunt


bidło

Polish: bidło

Inherited from Proto-Slavic *bidlo. First attested in 1470.

Katherine... deperditum et receptum fuerat de arpica al. bydlo cum dentibus fereis

1923 [1470], Helena Polaczkówna, editor, Najstarsza księga sądowa wsi Trześniowa 1419-1609, Trześniów, Podkarpackie Voivodeship, page 88:

(attested in Lesser Poland) batten of the loom


gabać

Inherited from Proto-Slavic *gabati. First attested in 1393.

Iacom ne gonil To[to]mislawa, *anys gy slymi slowi gabal

1887, 1889 [1398], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 2095, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

(attested in Greater Poland) to accost, to beset

Iako *Sandziwo ne gabal Micolaya po gego oczczu trzi lata o *rankomstwo

1888 [1393], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 21:

(attested in Greater Poland) to accuse, to indict, to sue

Krolevstvo moye nye yest s tego svyatha. Iakoby rzekl myly Cristus: Nye gabamczy panystva vaschego na tem svyeczye, bo krolewstwo moye są vyerny moy, ktorzy nye szą s tego svyatha

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 779:

to want to grab something; to strive hard for something


nędzić

Polish: nędzić (obsolete)

/næ̃d͡ʑit͡ɕ/

/næ̃d͡ʑit͡ɕ/

Napirsuecz byskup oblecze na szø czaszne xlo, choscy na nem scisne gego odzene, a przes to xlo mamy rosumecz gego cysto zyvoth, choscy gy nødzil

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 105a:

(attested in Lesser Poland) to rack, to torment, to vex

Obiciunt nandzą, dovodzą, movyą (non respondes quidquam ad ea, quae tibi obiciuntur ab his? Marc 14, 60)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 121:


tworzec

tworzec m animacy unattested (canonical)

Inherited from Proto-Slavic *tvorьcь. By surface analysis, tworzyć + -ec.

Uznaie..., ktorimy grehi tuorcha suego na gnew pouabil

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 18:

(attested in Lesser Poland) creator (one who brings something about)

Plastes, id est formator tworzecz (war. kal.: thworcza; mollis cera et ad formandum facilis, etiam si artificis et plastae cessent manus, tamen virtute totum est, quicquid esse potest Prol)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 1:

(attested in Greater Poland) shaper (one who gives shape)


kiegdy

Inherited from Proto-Slavic *kъgъdy. First attested in the 14th century.

introduces either a dependent or interrogative clause in reference to time; when


kiegdy

Polish: kiedy

Silesian: kedy

introduces a temporal relative clause; since; as; when


dzińsia

Polish: dzisiaj

Silesian: dzisioj

Inherited from Proto-Slavic *dьnьsь. By surface analysis, univerbation of dzień + si. First attested in c. 1301–1350.

surf

Sirce iego iemu doracy, yzbi... suøtø (leg. z świętą) cyrekuø dinsa zauolal

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 20:

Pane bosze, proszø ga dzysza, greszny clouek, thuego miloszerdza

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1b:

V[e]szelmy szya dzysza nyne, bo przesz yego narodzene mamy sbavyene

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 78:


wieśnica

wieśnica m animacy unattested (canonical)

Wozni... za wyną panową wyesznyczow (villanos) clopothacz nye ma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 8:

(attested in Masovia) villager (resident of a village)


wieśnica

Muri otoczily swe wyesznyce (vicos suos) a swyozø do nych vzitki ku potrzebye na walkø

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 4:


wieśnica

Alternative forms: (alternative reading) węźnica, (alternative reading) wieżnica, (alternative reading) więźnica, (alternative reading) wwieźnica

Quod villa nomine Stobnicza... ducalem solucionem mellis, videlicet metretam, que vulgo veznicza nuncupatur, pro nobis solvere in perpetuum totaliter non deberet

1938 [1328], “Vesnica - danina miodowa”, in Anna Kutrzebianka, editor, Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, volume VII, Inowrocław, Sieradz, page 79:

(attested in Kuyavia, Sieradz-Łęczyca) Unknown tribute in honey; customarily specified amount of honey.


wiekui

⇒ Polish: wiekuisty

Ten ps[alm] powyada, yze Xpus placz zborny wstaw z martwych w wyeszelye wyekuge obroczil

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 29 ar:

Ysz Xps yest studnya zywota y szwyatloszcz wyekuya

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 35 arg:

(attested in Greater Poland) eternal (timeless, lasting endlessly)

Podzwignicze se, wrota wekuia (elevamini, portae aeternales), a wnidze crol slawy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 23, 7:

Iaco to swadczimi, iaco droga s Raczslawcouicz do Gorki to droga vekuya y nassi starsi gesdzili

1960 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 95, Pyzdry:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) eternal (existing since time immemorial, very old)

Yakosmy bili dzelczamy myedzy Jacusszem a Ba[r]tlomyeyem y rosdzelilismy ge wy[e]cugim dzalem

1960 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 695, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) permanent, indefinite, unlimited in time, in force forever


słuszać

Cum diuinum cultum quequam munda condeceant, gl. pertineant slvschalyby, noli quicquam de inmundis questibus imolare

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 12:

Yze then gagy, o g[z]yz pan *Ondrzye pozywal, ne *sluchsa do Czarnoczyna, ale ku Mąnkarzouiczom

1895 [1423], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 162:

Tych Halene sluschalo trzecza czanscz

1901 [1432], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, Radom, Sandomierz, Opoczno, page 309:

Anym tego pobrala, czosch to wschytko sluscha ku czwartey czansczy myasteczka Czarnkowa

1959 [1438], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1598, Poznań:

Tedi za tho iste vsylstwo... vyną pyanczdzyesyant xyanzanczyu i czestnikom yego, na ktore sluscha (quorum interest) i padnye

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 90:

Ale chczalyby wasz pan kogo *vwynycz o gyna rzecz... tako, czosz by [nie] szluszala przed gego burgrabyą (quod ad burgravii officium non spectat)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 47, 3:

+obj

do (+ genitive) ku (+ dative) na (+ accusative) przed (+ accusative)

(attested in Sieradz-Łęczyca, Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) to belong to, to be due by law [with do (+ genitive) or dative or ku (+ dative) or na (+ accusative) or przed (+ accusative)]

Lesser Poland; Greater Poland; Lesser Poland; Greater Poland

Przylanczyw sobye starosthą myodovego, acz gy ma, pakli nye ma, tegdi voznego naschego, ktorego s prava slusche (nostro praecone, cuius intererit)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 96:

Sąszyeczszkye ludzy, czo nye szlusząyą ku naszemv szandv, thy moze voy[o]th zaraczycz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 15, 2:

Daley, goracze rzeczy, czo sluszą ną groczszkye prawo (burggravii iudicium fit vel est)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 45, 4:

Daley, goraczą rzecz, czso szlvszcha w groczkye prawo

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 14, 4:

(attested in Masovia) to be subject to court or law [with ku (+ dative)] [with na (+ accusative)] [with w (+ accusative)]

Bøødz ty ludu w tich, czsosz na pana slusze (quae ad deum pertinent)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 19:

Conuenire, id est congruere, decere sgądzacz szyą, slvschecz

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 97:

(attested in Greater Poland) to be appropriate; to reconcile

Weselcze se, prawi, w gospodne, prawim slusza pofala (rectos decet collaudatio)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 32, 1:

Przikaz przyiøcz w pokoiv duch moy, bocz my ivsz slusze wyøcey vmrzecz, nyszly sziwu bicz (expedit enim mihi mori magis quam vivere)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 6:

(impersonal, attested in Lesser Poland) to be fitting, to be right

Sluza vstawycz (convenit statuere), aby zadny Zyth... kthoremv chrzesczyanynowy... swych penyądzy na lysthy zastawne nye poszyczal

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 61:

(impersonal, attested in Masovia) to be necessary

Vyny prze ktore oth pana swego vczecz slvza tako kmyeczewy (propter quas licitum sit... fugere), szą thy

(impersonal, attested in Masovia) to be allowed

*Droky sø ne othlozily, u cem rady sina bozego slusaly

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 39:

(attested in Lesser Poland) to obey, to listen, to fulfill someone's will

Bødzcze vszy twoge sluszayøcze glossa modlytwy mogey (fiant aures tuae intendentes in vocem deprecationis meae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 129, 2:

(attested in Lesser Poland) to listen kindly to someone or something

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Iszem by[u]l poszlem do Andrzea o tego czloweka, czo *pzres licza obeszon, iszby pomogl swym scholtissem prawa, y to gego szona sluszala y prawa mv ne pomogl

1967 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 46, Kościan:

Sed si consensus concedit et racio decernat, id est szluszal, ad faciendum illa, ad que ira concitat

XV p. post., Józefa Reczka, Elżbieta Belcarzowa, editors, Glosy z rękopisu, number nr 414/11, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, page 173:


wszegdy

Prziglødal [jeśm] gospodna w obesrzenu moiem wszegdy (semper)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 15, 8:


wnimać

Wnimal ies zle (existimasti inique), isze bødø tobe podobni

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 22:

(attested in Lesser Poland) to deem, to think (to have a particular opinion)

Wnimal iesm (existimabam, Puł: mnymal yesm), abich poznal to

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 72, 16:

(attested in Lesser Poland) to cogitate, to consider, to ponder

Vtny przeczywenstwo moge, gegosz w[n]ymal gesm sø (quod suspicatus sum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 39:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland) to expect, to anticipate


wnętrzny

Polish: wnętrzny

Silesian: wnōntrzny, wnyntrzny

Inherited from Proto-Slavic *vъnǫtrьnъ. By surface analysis, wnętrze + -ny. First attested in the 15th century.

Vzrzisz tego dnya, gdisz wnydzesz do pokoia wnøtrzney komori (cubiculum intra cubiculum)

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 25:

Ktorzy by opvchly od zley vylgotnosczy vnątrzney (hydropico qui fuerant tumentes ex humore)..., wschyczy... nathychmyast vzdrovyeny

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 217:

inner, internal (being on the inside of something)

Vrzvczyesch y v czyemnycza vnątrzną (in tenebras exteriores Mat 22, 13)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 413:

mistranslation of Latin exterior or a miscopy of Old Polish zewnętrzny

Aby, myly Yesukriste..., moya duscha vczyeschyl wnąthrznym veszelym

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 106:

internal (relating to the psychological experience of a person)

Tuk... y syatkø wnøtrznø (reticulum iecoris) a dwye lyødzwyczy... zakadzy na oltarzu

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 16:

possible misstranslation of Old Czech jatrný (“hepatic”)


wykusz

[…] a na strzesze wyeszney... wikusze (super turris tectum stantes per propugnacula)

1930 [c. 1455], “Jud”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 51:

shooting range extending beyond a wall (part of a defensive structure in the form in the upper part of a defensive wall or defensive tower)

(attested in Southern Borderlands) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Ex parte Thome braseatoris thugurium, quod *wychus vlg. nominatur, retro Martinum circa valuam iacentem, claudo Michaeli carnifici iuste vendicionis titulo libere resignauit

1892-1921 [1387], Aleksander Czołowski, Franciszek Jaworski, editors, Pomniki dziejowe Lwowa z archiwum miasta, volume I, Lviv, page 85: