nosić

zlw-opl-verb

nosić impf (indeterminate, imperfective determinate nieść)

Inherited from Proto-Slavic *nosìti. First attested in the 14th century.

Nabral szobye szrebra, szlotha doszicz, czo go mogl pyechotą noszycz

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 90:

Gdisz chodzil krol do domu boszego, noszily (portabant) ge cy, gysz myely vrzød naprzod chodzicz

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 28:

Noszon byvam ducor

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 334:

Noszyl ges gy (portasti eum Ex 15, 13) w moczy twogey kv przebytkv swøtemv twemv

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Moys 15:

Baiulare id est portare sustentare tragen noszycz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 17r:

Gestare id est portare tragen noszycz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 57v:

(transitive, attested in Lesser Poland, Greater Poland) to carry (to lift (something) and take it to another place; to transport (something) by lifting)

Udzyelal... dwa pyerszczyenya..., abi sze mogli przewlecz przes nye szyrdzy a moglbi sze oltarz noszycz (ut... possit altare portari)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 37, 27:

Gdisczy Maria gest ona bila do Bethlehem prisla, a tho noszøcz tako velikø svøtoscz, tocz gest svego szinka milego

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4a:

A wszakom czya, szynku myly, w szwem szerczu noszyla

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, Nowa Słupia, page 48:

(attested in Lesser Poland) to carry; to bear (to be pregnant with)

O krzyzv, drzewo bogoslawyone, kthoresz noszylo nasze zbawyenye!

1882 [End of the 15th century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 290:

to hold (to lift and keep in one's hand without moving)

Czwyrdzimi, aby, poky oczecz zyw, szadny syn swey pyeczączy nye noszyl (portare... non praesumant), gedno oczczowey pyeczaczi vszywal

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 10:

Iaco Iandrzey... gest clenotu Baranow, czsso nossą byaly baran na czirwoni[m] sczicze

1878-1889 [1422], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Greater Poland, page 327:

Thobias... spyekl myøso tey ribi a gyne nosil, abi s sobø na drogø wzøl

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 6:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to carry; to bring (to have, hold, possess or maintain (something))

Tą suknya noszyl myly Iesus a nygdy yey nye s[w]loczyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 142:

Czy czischi za oplatą mayą od boga, esze possyądą zyemyą troyaką, yąsch noschą, thoczu swoge czyalo

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 237:

to wear (to don clothing and have on one's body)

Noscze (ferant) richlo ganbø swoiø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 39, 21:

Grad y ogeyn smyeszywszy sze pospolu noszyly sze søø (ferebantur)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 24:

Byla yego schyyą prosta, pelna a nadobna a noszyl schyą krasnye podnyoslą (gessit hoc decenter et erectum)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 153:

Bo strzegl iesm drog boszich any iesm zle nosil (nec impie gessi) od boga mego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 24:

(attested in Lesser Poland) to carry out, to bear out; to perform

Dalesm wam wszelkye szele noszøcz szyemyø (herbam afferentem semen) podlug przyrodzenya swego na szemy

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 29:

Obeczuycze... gospodnu... wszitczi, gisz ocolo iego nosycze (affertis) dari

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 75, 11:

(attested in Lesser Poland) to give; to offer


nosić

Polish: nosić

Silesian: nosić

Yako panycz noszil list ot Yødrzeya do Bronisza, a on go nye chczal wszyøcz

1960 [1423], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 721, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) to deliver; to bring


wiadomość

Polish: wiadomość

Silesian: wiadōmość

From wiadomy + -ość. First attested in the 15th century.

Et si habuero propheciam, gl. id est futurorum cognicionem wyadomoscz rzeczy przyszlych, ... caritatem autem non habeam, nihil sum (I Cor 13, 2)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 70:

(attested in Southern Borderlands) knowledge (awareness of something)

Jeslibi... lothr... bil poyman... a stharostha pothem... wipvsczilbi go krom wiadomosczy xiazączey (absque consensu principis)..., thedi... thakowi stharostha ma zaplaczicz

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 274:


ludzie

Polish: ludzie

Silesian: ludzie

Inherited from Proto-Slavic *ľudьje. First attested in the 14th century.

Ludze s kaplany... naprzecif... vynydzø

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4a:

(attested in Lesser Poland) suppletive plural of człowiek; people

Sziman ne poslal swich ludzi na Parcowo

1959 [1391], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 121, Poznań:

Domina Pronka... debet... intromissionem dare domino Scarbkoni... super decem sexagenis super fundatis hominibus in Bellszewa, in centum sexagenis vlg. yszczini et X sexagenis census, id est na osadlich ludzech

1897 [1420], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 1413, Brześć Kujawski Voivodeship:

(more specifically, attested in Greater Poland, Kuyavia) peasants, subjects

more specifically; attested in Greater Poland; more specifically; attested in Greater Poland


krew

Polish: krew

Silesian: krew

Inherited from Proto-Slavic *kry̑. First attested in the 14th century.

Richle nogi gich ku przeliczu krwe (ad effundendum sanguinem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 13, 6:

Cruor blut poszoką krew'

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 36r:

To gest zayste kelich krwe moyey (calix sanguinis mei)..., yaasz krew za waas y za wele luda bąndze roszlana

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 58:

Przyyąncze czyala y krwe (perceptio corporis) ... ne bøndz my na sąnd any na potøpyene

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 66:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) blood (vital liquid flowing in the bodies of many types of animals that usually conveys nutrients and oxygen)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Powyedaycze myedzy lyudem naukę yego, bo zyskuyę krwye (quoniam requirens sanguinem eorum recordatus est) gych wspomyenąl iest, nye zapomyenąl iest wolanya vbogych

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 9, 12:

(figuratively, attested in Greater Poland) death (cessation of life and all associated processes)

A pakly wilomy zlodzyey doom, ... a nalyeszon bi byl, a wszøøw ranø vmarlby, ten ktory bi byl, nye bødzye wynyen krwye (percussor non erit reus sanguinis)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 2:

Zbaw me ode krwy (libera me de sanguinibus), bosze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 50, 15:

(attested in Lesser Poland) responsibility for murder

Iuczachø w duszø prawego a crew newinnø (sanguinem innocentem, Puł: krew prawego) potøpyachø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 93, 21:

(attested in Lesser Poland) human; man; person

Dzerszek yest krwø bliszszi ku Clonowczu... nisz Ramsz

1902 [1406], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 306:

(attested in Greater Poland) blood (family relationship due to birth)

Jandrzey iest nasz brath, nasz kleynothnik y z nassey krwe wyssedl

1959 [1390], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 272, Poznań:

(attested in Greater Poland) blood; lineage

Jan gest nasz brat, naszego cleynota, naszego sczitha y nasza kref

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 178, Poznań:

(attested in Greater Poland) blood; relative

Postawyl gy nad wyssokø zyemyø, aby yadl... kozly z tlustoszczyø pszenycze a krew grona (sanguinem uvae biberet meracissimum Deut 32, 14) pyl[y] nayczyszczø

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page Deut 21:

(attested in Greater Poland) blood (sap or juice which flows in or from plants)


kamień

zlw-opl-noun

kamień m inan (diminutive kamionek, related adjective kamieny or kamienny or kamieniowy)

kamionek (diminutive)
kamieny (adjective)
kamienny (adjective)
kamieniowy (adjective)

Polish: kamień

Silesian: kamiyń

Inherited from Proto-Slavic *kamy. First attested in the 14th century.

*Sczo ranyl Voyczech Vøczencza, to gy ranil gego poczøtkem, is gi pirzwey camenem vderzil

1887, 1889 [1399], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 852, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

[Rzeknij], aby tho camene (lapides Mat 4, 3) bylo chlebem

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 83:

Jaco praue przeoral moczø i kam[ie]ne przemothal loni

1888 [1399], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 97:

(sometimes collective, attested in Greater Poland) stone; rock

Przes kamyen a. przesch okna per cancellos, id est per fenestras (cecidit... per cancellos coenaculi sui IV Reg 1, 2)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 45:

O ktore kamene xyacz my wyna dal, tychem ya ne nalaszl, any gych vszithcu mam

1950 [1435], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 667, Warsaw:

Vesmiczesz vy tho slotho y tho tesze drodze kamene

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 182a:

Mylowal gesm zakon twoy... nad droge kamene (super... topazion)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 127:

(sometimes collective, attested in Masovia, Lesser Poland) precious stone; gemstone; pearl

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

Przi tem yemu ne wszanl cztirzi grziwni y werdunka, kamen welni

1888 [1406], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 85:

Decem millia talentorum *kamynya (Esth 3, 9)

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 268:

Svyaty Yan począl krzczycz... Iesu Crista, trzeczy kamyeny albo skala od Ierycha (tertio lapide a Jericho)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 189:

Talentum kąmyen vel cząthnar vel fvnth

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 135r:

(unit of measure, sometimes collective, attested in Greater Poland) stone (unit for measuring weight or sometimes length)

unit of measure; attested in Greater Poland; unit of measure; attested in Greater Poland


mać

Polish: mać


obóz

Polish: obóz

Silesian: ôbōz

Inherited from Proto-Slavic *obozъ. First attested in 1490.

Ipsi coram eodem capitaneo duos debent statuere..., cum quibus stabant in oboz, et alios duos, qui cum eis stabant in exercitu al. v szyku

1856-1870 [1490], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 4360:

camp (fortified place in the open air where the army gathers and stays during a military expedition)


tym

Polish: tym

insrumental singular of ten／to. First attested in 1425.

Przeto aby naszy poddany czczą tym szyrzey slynaly, vstawyamy

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 37:

Yscy velkocrocz sø to przygadza, gymcy clouek gest pøknegsy, timcy gest f serczu gorsy, a presto gdiscy mili Ihu Xc cloueka czudne stvorzy, tymcy sø richle grechu dopuscy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 70b:

Czim wyøczey lyat ostalobi po milosciwem lyatv, tim wyøczey roscz bødze y *naem (quanto plures anni remanserint..., tanto crescet et pretium)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 16:

Quanto, ale y[m] wące, autem eis precipiebat, ut tacerent, tanto magis, tym vącze, plus predicabant (Marc 7, 36)

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 74:

(attested in Lesser Poland) used in parallel, conditional or comparative statements; the

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Aoyad (pro doyad) Antypater v Rzymye byl, tym vmarl Feroras (cum... Antipater Romae esset, mortuus est Pheroras)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 106:


wieś

wieś f (diminutive wioska, related adjective wieśny)

Polish: wieś

Silesian: wieś

Inherited from Proto-Slavic *vь̀sь. First attested in 1249.

Myasta albo targy, albo wszy (civitates, oppida seu villae), czo leszą pod waszym (sc. madborskim) prawem..., czy mogą do wasz po prawo chodzycz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, page 51:

Esze... kmecz ne wczinil gwalthu ve Msczignewovey wsi

1959 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 360, Poznań:

Jestlibi bil dom we wszi (in villa), ktorysz mvrv nye ma

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 31:

(attested in Greater Poland) village (rural municipality)

Sed neque Medorum silue ditissima terra, wszye, [n]ec pulcer Ganiges, atque auro turbidus Hermus laudibus Jtalie certent

1977 [End of the fifteenth century], “Vergili Georgicorum schedae Gnesnenses”, in Bogdanus Bolz, Wanda Żurowska-Górecka, editors, Symbolae Philologorum Posnaniensium, volume 3, page 78:

Jaco Jacub parobka do mego sadu nye prziwodzil anym go mv odbyl szylą, anym nan wssy zwolal

1921 [1452], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 79:

(demonym, attested in Masovia) village (inhabitants of such a place)

Circa iudicia tam parva, quam magna ac ad concursum communem, qui vlg. wess (var. wepp) vocatur seu nominatur, si cuiquam invadent, quod absit, in adiutorium sint (sc. hortulani) veloces

1962-1975 [1368], Stanisław Kuraś, Irena Sułkowska-Kuraś, editors, Zbiór dokumentów małopolskich [A collection of documents from Lesser Poland], volume I, Lesser Poland, page 158:

(attested in Lesser Poland) corruption of wep


kościół

kościół m inan (diminutive kościołek, related adjective kościelny)

kościołek (diminutive)
kościelny (adjective)

desctree

Polish: kościół
→ Belarusian: касцёл (kascjól)
→ Kashubian: kòscół
→ Slovincian: kôscól
→ Russian: костёл (kostjól)
→ Ukrainian: костьо́л (kostʹól)
→ Yiddish: קאָשטשאָל (koshtshol)

Silesian: kościōł

Borrowed from Old Czech kostel. First attested in the 14th century.

Pospesihø sø do coscola na modlituø

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 5:

Cristus... szye przyrovna kosczyolu zyvemv, a nye kamyennemv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 720:

Ony to myenyly o zlomyenyv ych kosczyola kamyennego

(religion, attested in Lesser Poland) church

Yszem ya nye daual pol grzywny grossi schyrokych czynsu do cosczola posnanskyego

1959 [1429], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1522, Poznań:

(law, attested in Greater Poland) individual legal unit associated with a given church

A thako czi yzczy laczynnyczy... mayą moviczi... ony psalmy, ktore movya y pelnyą kaplany albo też spyeva albo obchodzy kozycziol katedralzky albo onego bysskupzthva (quos dicunt clerici vel ecclesia cathedralis)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 714:

(attested in Lesser Poland) church's ministry or clergy

Suche dny tak kosczyol trzyma

1915 [Middle of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Gniezno, page 518:

Jesus... koszczyol poleczyl Pyotrowy

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 89:

Czczyenye o posvyączanyv kosczyola bozego y o vstavyenyv novey *vylykonoczy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 540:

(attested in Greater Poland) church (group of people of the same faith)

V czebe chwala moia w kosczele welikem (in ecclesia magna)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 27, 17:

(attested in Lesser Poland) gathering of people


kochać

Polish: kochać

Inherited from Proto-Slavic *koxati. First attested in c. 1301–1350.

Wschem lyvdzyem vczynyl szye vdzączny, myly a barzo lyvbyezny, bo yego kraszye szye wschysczy dzyvovaly a yego nadobnych obyczayow wschysczy szye cochaly (suisque pulchris moribus condelectabantur) y yego mądrosczy zvmyawszy szye kochaly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 120:

Gospodne..., bi bil chczal offarø, dalbich bil owszem, offeramy ne bødzesz se kochacz (holocaustis non delectaberis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 50, 17:

Gdy jesz krolya angyelskyego w szwogym zywoczye... noszyla, sz nym szye kochala, kochayaczy bostwa yego pozywala

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 54:

Lezøcy sø, giz sø u[e z]lem cohaiø

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 13:

Quanto enim diuiciis et pulchritudine splenduit chochala gest

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 119b:

W glose wesela y w zpowedzi zwøk cochaiøcego se (sonus epulantis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 41, 5:

+obj

(transitive or reflexive with się, attested in Lesser Poland) to love; to like; to enjoy [with genitive or instrumental or na (+ locative) ‘what’; or with z (+ instrumental) ‘whom’; or with w (+ locative) ‘whom/what’]

Cochal me ies (delectatis me), gospodne, w uczinenu twoiem

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 91, 4:

(transitive, attested in Lesser Poland) to give someone pleasure; to cheer up

Kochaiancz fouendo

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 308:

(transitive) to pamper, to please, to indulge, to pander

Cocha szø placuit (deo)

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 324r:

(reflexive with się) to please (to be liked; to be pleasant for)

Weszelmi sie bogu, kochaymi sie w panye (iubilemus deo Psal 94, 1)..., w spowiedzi y w psalmowem pyenyu kochaymi sie iemu (sc. bogu, in psalmis iubilemus ei Psal 94, 2), angelskemu krolyowi poymy pospolu

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 107b:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to praise with joy


szósty

Polish: szósty

Silesian: szōsty

Inherited from Proto-Slavic *šȅstъ. First attested in the first half of the 13th century.


pięćdziesiąty

Polish: pięćdziesiąty

Silesian: piyńdziesiōnty

/pjæ̃d͡ʑd͡ʑɛɕɑ̃tɨ/

/pjæ̃d͡ʑd͡ʑɛɕɑ̃tɨ/

From pięćdziesiąt + -y. First attested in the second half of the 15th century.


dwudziesty

Polish: dwudziesty

From dwadzieścia + -y. First attested in the fifteenth century.

A pyø[tego d]nya, a we dwudzestu mye[siąca] obyati czinyly na oltarzu (et quinta et vigesima die mensis sacrificabant super aram)

1930 [c. 1455], “I Mach”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 62:


dziewiąty

Polish: dziewiąty

Silesian: dziewiōnty

/d͡ʑɛvjɑ̃tɨ/

/d͡ʑɛvjɑ̃tɨ/

Inherited from Proto-Slavic *devę̃tъ. First attested in 1391.

Tho yest... przycazane... dzewanthe: ne pozanday czudzey zony

Middle of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume VII, number 1:


siódmy

Polish: siódmy

Silesian: siōdmy

Inherited from Proto-Slavic *sedmъ. First attested in the 14th century.

Eze Przosna na szodmø czøscz starzini... dal dwadzescza grziwen i trzi

1888 [1400], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 78:


ósmy

Polish: ósmy

Silesian: ôsmy

Inherited from Proto-Slavic *òsmъ. First attested in the 14th century.

Jacom ya ne szbyl szedmy czlowecow xyaszych a oszmego ne zabyl

1950 [1435], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 659, Warsaw:


piąty

Polish: piąty

Silesian: piōnty

Inherited from Proto-Slavic *pętъ. First attested in 1391.


dziesiąty

Polish: dziesiąty

Silesian: dziesiōnty

/d͡ʑɛɕɑ̃tɨː/

Inherited from Proto-Slavic *desętъ. First attested in the 14th century.

Dzeszøtha kaszn boza: ne pozøday czudzego szboza

End of the 14th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 10:

Gomor ta myara gest dzeszøta czyøszcz effy tey myari (gomor autem decima pars est ephi)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 36:


trzeci

Polish: trzeci

Silesian: trzeci

Inherited from Proto-Slavic *tretь. First attested in the 14th century.


życie

Polish: życie

Silesian: życie

Inherited from Proto-Slavic *žitьje. By surface analysis, żyć + -cie. First attested in c. 1430.

Beati, qui esurient et siciunt iusticiam (Mat 5, 6), id est vite rectitudinem zycza prostego

1981-2001 [c. 1430], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Kęty, page 28:

(attested in Silesia) life; way of life, behavior


zły

zlw-opl-adj

zły (comparative gorszy, superlative nagorszy, derived adverb źle)

gorszy (comparative)
nagorszy (superlative)

Polish: zły

Silesian: zły

Inherited from Proto-Slavic *zъlъ. First attested in the 14th century.

bad, wrong (morally or societally incorrecy)

vulgar (born of a low status; considered low in a hierarchy)

evil (wanting to cause harm or causing it)

Gorschy deterior

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 20:

Eze Bartek zlym na zywe przeczywo zemanom y przeczywo panu staroscze any zlego vzytka ma

1888 [1405], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 111:


żywy

Polish: żywy

Silesian: żywy

Inherited from Proto-Slavic *žȋvъ. First attested in the 14th century.

A on.... zaprzał z przysięgą, przysięgając a rzekąc: Tako mi miły Bog żywy a wierny pomoży, iżem nie znał tego człowieka. (Jewish oath)

And he... denied it with an oath, swearing and saying: The living and faithful God will help me so much that I did not know this man.

Neprzyaczelowe wem mogi sziwi sø (vivunt) y stwerdzili se sø na mø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 37, 20:

A dusza moia sziwa bødz iemu (sc. gospodnu, illi vivet)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 33:

Plena omni racione vivencium wszech wzorow rzeczy zyvich

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 154:

Przedadzø wol szywi (bovem vivum)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 35:

Cristus corripuit demptaque, gl. auriculam cisam vcząthe vcho, restituit, gl. reddidit sszivo

1466, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy z rkpsu Biblioteki Jagiellońskiej nr 2195 oraz z rękopisu, numbers 1490/11, 1945/1, Biblioteka Kapitulna w Pradze, page 19:

Iohannes... vinitor... cum... uxore sua legitima submiserunt se sub pena excommunicacionis plantare XXX vites vineas vlg. sziwego drzewa

1874 [1423], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 1845:

Cristus swøtemu sye Blaszeyu pokazal a rzkøcz gemu: Blaszeyu, zywø offerø mnye offervy!

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 319:

Sziw iest (vivit) gospodzin y blogoslawoni bog moy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 50:

A on.... zaprzal s przyszyegą, przysągayącz a rzekącz: Tako my myly bog zyvy a vyerny pomozy, yzem nye znal tego czlovyeka

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 690:

Tedi lyvd ku Savlowy rzecze: Nye vmrze przeto Jonatas... Sziw gest pan (vivit dominus), vpadnyely wlos z gego glowi na zemyø

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 45:

Sziw bødze (vivet) ieszcze do concza

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 48, 8:

Chwalicz bødø gospodna, gisz to szukaiø iego, sziwa bødø (vivent) sercza gich na weky wekom

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 28:

Przeto bog... wynese cze z przebitka twego y korzen twoy szeme sziwich (de terra viventium)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 51, 5:

Przeto wezwala gest studnyczø studnycza zywego (puteum viventis) a wydzøcego [ode] mnye

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 14:

(attested in Lesser Poland) living, alive (not dead)

Aer dicit: Vitalem, zywy, tibi prebeo flatum

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 64r:

(attested in Silesia) essential to life, life-sustaining, life-giving

Gego mocz ziwa gest (vivit), iasz gest w tobye ku skaranyv... wszego lyvda blødnego

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 5:

surviving, living (lasting without losing any essential properties)


mieszkać

zlw-opl-verb

mieszkać impf (frequentative mieszkawać)

Polish: mieszkać

Silesian: miyszkać

Inherited from Proto-Slavic *mešьkati. The form mięszkać is from secondary nasalization from the m-. First attested in c. 1301, but in common usage only as of 1350.

etydate

Wdowa... w domu, w ktorem ten tho mansz yey bidlycz bil obykl, ... myaszkala bandzye (manebit) alysch do yey zivotha

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 105:

(attested in Masovia) to live, to reside (to stay somewhere permanently or temporarily)

Vstawiamy, aby nye mogli wyączey smyecz zbyeszecz abo odydz, gedno geden abo dwa do gynszey dzedzyny, kromye woley tego pana, pod ktorym są abo myeszkayą (praeter domini illius villae, in qua degunt, voluntatem)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 34:

+obj

(attested in Lesser Poland) to live under (to be subordinate to) [with pod (+ instrumental) ‘under whom’]

Gdyby syą przygodzylo w nyezgodzie myeszkacz (de pace vero inter fratres et sorores... in discordia positos facienda)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 716:

(attested in Lesser Poland) to keep doing (to persist in something; to do something without interruption)

Suøta Katerina [k dobremu] ne meskacy iesc stala

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 39:

Dzalo vyelykye ia dzalam y nye mogø k vam snydz, abi syø dzalo nye myeszkalo (ne forte negligatur), gdisz bich szadl k vam

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 3:

(attested in Lesser Poland) to delay, to linger

Nasze gest Ramot Galaad, a myeszkami ge wszøcz (negligimus tollere eam) z røkv krolya syrskego

1930 [c. 1455], chapter III, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), Reg 22, 3:

Quid verborum circuitu moramur y czos tho vyele mova myąskamy

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 45:

(attested in Greater Poland) to waste time

Nye racz thego odmawyacz, ss czebyecz ma bicz bosza macz, myeschkasch dyvd zbawyenye, vczyn temv dokonanye

1885-2024 [Middle of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 594:

Quid verborum circuitu immoramur y czos tho vyele mova myąskamy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 111r:

(attested in Greater Poland) to put off, to delay

Ize braczya mayą vczlyvye myezkaczi, a tez mayą sye rozpusthnosczy y marnosczy vystrzegaczi y vyarovaczy

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 710:

(attested in Lesser Poland) to live or act according to some rules

Spyevalysmy vam a vysczye myeskaly (cecinimus vobis et non saltastis Mat 11, 17), krzyczelysmy a vysczye nye plakaly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 317:


żyć

Polish: żyć

Silesian: żyć

Inherited from Proto-Slavic *žìti. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Vstawyamy, aby oczecz zywącz (pater vivens) mogl dzeczem swogim... vstawycz pewne opyekadlnyky

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 75:

Chvalyą czyebye, gospodnye, yzesz thy czlovyeka raczyl stvorzycz na *twą *svyatą oblycze y dalesz yemv dvch zyvyączy (spiraculum vivificum)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 11:

Mi domine, Ihu Xpe, vita, zyvocze zywączy, et dulcedo summa!

1981-2001 [1448], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume IV, page 68:

(attested in Masovia) to live (to be alive)

Eze Stanislaw nye cradnye w ksanszey zemi ani slodzeysky sziwe

1950 [1436], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 468, Warsaw:

Dlusznyczy yeszmy duszy, nye czalu, abychom nye *podly czala zyly. Owszem *badziczely podluk czyala zyly, szemrzeczye ut secundum carnem vivamus. Si... secundum carnem vixeritis, moriemini (Rom 8, 12–13)

1878-1889 [End of the 15th century], Archiwum Komisji Historycznej, volume VI, page 445:

Eze Gnewek ne zywe *chozbø any vzitka ma

1888 [1403], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 110:

Odzyersy my yedynaczka thwego zbawyenye... a dobrze zycz w szwyanthym zakonye

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 56:

Boze,... slutuy se miloscziwie nad duszami rodziczow naszich... a nas sz nimi w wieczney swiątosczi (pro swiatlosczi) weszelu (in aeternae claritatis gaudio) zrzandzi zicz

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 21a:

Iako Zagarza zemskego sbega ne choual ani s nim zil

1959 [1391], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 281, Poznań:

Yaco ya nye cradna in terra domini ducis any zlodzyesky zlodzyemy zywą

1950 [1453], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 975, Warsaw:

+obj

podle (+ genitive) podług (+ genitive) ‘according to whom/what’; with instrumental ‘by means of what’;

(attested in Masovia, Greater Poland, Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to lead a particular kind of life [with podle (+ genitive) or podług (+ genitive) ‘according to whom/what’; or with instrumental ‘by means of what’; or with w (+ locative) ‘in what’; or with z (+ instrumental) ‘with whom’]

attested in Masovia; Greater Poland; Lesser Poland; attested in Masovia; Greater Poland; Lesser Poland

Kthory czlowyek szyedzy w prawie myeszczkyem... y tam bytem zyl albo zywye (possessionatus est vel mansionem agens), ten moze szwey zenye dacz wyano

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 68, 3:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Czczy *szensko twarz..., czczi yø, yszby zyla s tobø

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 79:

[Ko]nec duszny any dusza szywe duchow[...]

1922 [End of the 14th century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 233:


więzienie

Polish: więzienie

Inherited from Proto-Slavic *vęzenьje. By surface analysis, więzić + -enie with a secondary shift of *więżenie > więzienie. First attested in the 15th centeury.

Nawroczi czø pan bog twoy z wyøzenya twego (reducet... captivitatem tuam) a slvtvge syø nad tobø

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 30, 3:

captivity; custody; incarceration (state of not having freedom)


więzienie

Vyeszenye stiptice

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 495:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) astringently; in a hardening way


sklep

desctree

Polish: sklep
→ Ukrainian: склеп (sklep)
→ Russian: склеп (sklep)

Silesian: sklep

Inherited from Proto-Slavic *sъklepъ. First attested in the fifteenth century.

Wyznaly, ysz wydzely, ysz tramy pywnyczne powodą leszą w mvrze y na tem gego szklepp wmvrowan (desuper suam testitudinem intromunitum)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 92, 1:

Testudo […] a testa dicitur et est quoddam animal quia tegimine teste sit cooperta Etiam dicitur camera templi obliqua et curua quia in modum testudinis veteres templorum tecta faciebant vt celi imaginem redderet etiam dicitur scutum eyn schilt zolw albo sklep

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 137r:

Testudo sklep vel zolw

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 137v:

(attested in Greater Poland) arch, vault


nagle

Polish: nagle

Silesian: nŏgle

From nagły + -e. First attested in 1461.

Nagle (subito) strzelacz gi bødø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 63, 4:

Subito id est cito velociter repente insperate schnell nagle prathko

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 132r:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) suddenly; quickly; violently; unexpectedly

Pocøhø sø modlich, izbi ie bog zbauil ot mocy crola poganskego. Tegdis nagle bog uslusal modlituø luda

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 7:

Nye bødzesz vinyen, gdisz syø kto popelznye, nagle padnye (in praeceps ruente)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 8:

Nagle pascz succumbere

1915 [Middle of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 517:


chodzić

zlw-opl-verb

chodzić impf (indeterminate, imperfective determinate ić)

Polish: chodzić

Silesian: chodzić

Inherited from Proto-Slavic *xoditi. By surface analysis, chód + -ić. First attested in the 14th century.

Przez lichoti begal iesm y chodzil (sine iniquitate cucurri et direxi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 58, 4:

Idancz chodzyly y plakaly (euntes ibant, Leopolita i Wujek: idąc szli)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 125, 7:

+obj

na (+ accusative) ‘onto what’; podle (+ genitive) około (+ genitive) ‘around what’; with instrumental ‘on what trail’; accusative) ‘along what’; pośrzod (+ genitive) weśrod (+ genitive) ‘between/among whom’; do (+ genitive) ‘towards what’

to walk (to move by means of one's feet) [with na (+ accusative) ‘onto what’; or with w (+ accusative) ‘into what’; or with mimo (+ accusative) or podle (+ genitive) or około (+ genitive) ‘around what’; or with instrumental ‘on what trail’; or with po (+ locative or accusative) ‘along what’; or with na (+ locative) ‘on what’; or with w (+ locative) ‘in what’; or with przed (+ instrumental) ‘in front of whom/what’; or with między (+ instrumental) or pośrzod (+ genitive) or weśrod (+ genitive) ‘between/among whom’; or with z (+ instrumental) ‘with whom/what’; or with ku (+ dative) or do (+ genitive) ‘towards what’]

Smøczen chodzil iesm (contristatus ingrediebar)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 37, 6:

(copulative) to go (to continuously or habitually be in a state)

Bog zlame glowi neprzyacelow swogich, wirzch wlosa chodzøczich w grzeszech swogich (verticem capilli perambulantium in delictis suis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 67, 23:

(locative) to be; to find oneself; to last a certain amount of time

Jacom w them chodzil, gdi Staszek ne chczal ranczicz za starostan Thomka dzsanci grziwen Lewkowskim

1888 [1410], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 53:

Y *rzek gemv bog: Nye chodzi za nymy, otydzi ot nych (non ascendas post eos, recede ab eis)

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 14:

to follow (to move along the same line as someone) [with za (+ instrumental) ‘whom/what’]

Sznødzeny bødø, doyøød... zlego... nye wspomyonø, gimze to przestøpili sø przecziwko mnye. Przetos y ia chodzicz bødø przecziwko gim (ambulaverunt ex adverso mihi. Ambulabo igitur et ego contra eos)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 41:

to act against [with przeciwko (+ dative) ‘against whom’]

Szøcz ony bily swe sludzy f drodzem odzenv chodzøcz vsrzely

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 182a:

Maria gest ona brzemenna byla a svim szinkem milim gestcy ona bila chodzila

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 176a:

Iacom ia ne chodzil na Staskowi dom ni na gednø scodø

1920 [1403], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 349, Płońsk:

to invade [with na (+ accusative) ‘what/whom’]

Chodzicze i widzcze (venite et videte) dzala bosza

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 65, 4:


wiele

Polish: wiele

Silesian: wiele

Inherited from Proto-Slavic *velьjь. First attested in the 14th century.


zdanie

Polish: zdanie

Silesian: zdanie

From zdać + -anie. First attested in the beginning of the fifteenth century.

etydate

Przyszla yedna nyewyastha przed gayny sząd y gyesth szwe gymyenye y szwą rzecz wszdala... A gdysz yusze tha nyewyastha tho vczynyla szdanye, poszla za masz y umarla

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 26:

(attested in Greater Poland) act of transferring real estate and power of attorney to conduct the case in court

Jako Szkorvpka... voythem nye byl, kyedi szelcze v mne byly o szdanye dna

1950 [1479], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1477, Warsaw:

(attested in Masovia) verbal noun of zdać (“to schedule”) (to determine a date)

Lvpyesze... ma dacz (sc. sędzia) temv, ktori gego o nyesprawiedlyve zdanye wyzwal (in falsa pronuntiatione evocavit) kv stolv wyszszemv

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 3:

(attested in Lesser Poland) sentence (judgement passed by a judge or court)

Iudex... sentenciavit... Nikel... in suo lucro iuxta ipsius deputacionem al. podlug yego sdanya

1868 [1444], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 142:


królestwo

Polish: królestwo

Inherited from Proto-Slavic *korľevьstvo.

inh+

Gdisczy szø kthoremv krolevy... szin narodzy, tedicz vøcz po fszythkemv krolefstw posly beszø

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1a:

Ma gest wszitka szemya, a wi bødzeczye my w krolewstwo kszøszkye a lud szwyøti (vos eritis mihi in regnum sacerdotale et gens sancta)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 6:

Jegoz croleustua domesci

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 15:

Izbihom gih touaristua y nebeskego croleustua [dostąpili]

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page av 16:

Bądzyely satan ssam w sobye rozdzyelon, kako stanye krolyevstvo yego (regnum eius Luc 11, 18)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 299:

(attested in Lesser Poland) kingdom (state belonging to or ruled by a king)

Czso [Woj]tha zabral Janowi cone, to zabral, nisz [kr]ol przyøl crolewstwo

1887, 1889 [1398], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1139, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

(attested in Greater Poland) reign (power or authority of a king)

Wywyodl lud swoy w radosczy... y dal gym krolewstwa poganow (regiones gentium)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 43:

(by folk etymology with Latin regiō, attested in Greater Poland) land, area

Thedy vychodzylo do nyego Ierusalem y vszelkne szydostwo y wszelkne krolyesthvo v Iordana (Jerosolyma et omnis Judaea, et omnis regio circa Jordanem Mat 3, 5)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 298:

(attested in Masovia) inhabitants of an area

attested in Greater Poland; attested in Masovia; attested in Masovia

Stephanus de Sulkowicze paratum se exhibuit dare exaccionem regalem vlg. crolewstwo secundum consuetudinem antiquam de willis

1856-1870 [1422], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 1857:


bażant

Polish: bażant
→ Kashubian: bażant

Borrowed from Old Czech bažant. First attested in 1472.

*Bazød atago

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1026:


naród

Polish: naród

Silesian: nŏrōd

Inherited from Proto-Slavic *narodъ. By surface analysis, deverbal from narodzić. First attested in the 15th century.

surf

Zagynyecze myedzi narodi (inter gentes) a nyeprziiaczelska zemya was szmorzi

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 38:

Od naroda do naroda (in generationem et generationem, Puł: w pokolyenye y w pokolyenye) prawda twa

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 90:

Czy to søø narodowye (cognationes) Lewy po swych czyelyadzyach

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 19:

Tu cum tua paternali sorore h[ab]uisti progeniem vlg. naroth

1920 [1410], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1449, Płońsk:

(attested in Masovia) offspring, children, progenies, livery


pytanie

Polish: pytanie

Silesian: pytanie

From pytać + -anie. First attested in c. 1301–1350.

Ktorez pytanye Pylatovo kv mylemv Iesucristovy vschysczy evanyelysczy pyssą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 792:

verbal noun of pytać (“to ask”) (to inquire about information)

pytać

Wasche pytanye o prawo (quaestio) gesth takye

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, page 61:

Item damus..., quod requisicio in iudicio vlg. pythanye... recipi non debet neque extroqueri

1895 [1471], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume V, page 284:

Suøti [ewanjelista] troiaky skutek znameniti pocazuie v tih ue threh croleh poganskih: gih zødne croleuicha deuicø porodenego pitane

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 17:

verbal noun of pytać (“to seek, to search, to look for”)

Yedno pytanye (quaestionem) proszą czye, by my vylozyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, pages 166–167:

question (problem or enigma to be solved)

Facta est contencio, vadzene albo pytane, inter eos (sc. discipulos), quis eorum videretur maior esse (Luc 22, 24)

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 85:


walka

Polish: walka

Silesian: walka

Borrowed from Old Czech válka. First attested in the 14th century.

Pogubyeny bily walkamy (exterminati sunt proeliis) ot wyelya narodow

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 22:

Ku valcze ad miliciam

1874-1891 [Middle of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 158:

Nyektorzy z naszych ryczerzow..., gdy na grodzech naprzeczyw nyeprziaczelom badą posadzeny abo na walkach, wsząli obyczay nye stacz pod szadną chorągwą

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 8:

(attested in Greater Poland) battle; fight (general action, fight, or encounter, in which all the divisions of an army are or may be engaged; a combat, an engagement)

Ecce dies oritur tempusque locusque duelli, gl. pugne valcze, stant pugiles

1466, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy z rkpsu Biblioteki Jagiellońskiej nr 2195 oraz z rękopisu, numbers 1490/11, 1945/1, Biblioteka Kapitulna w Pradze, page 17:

Duellum ein kampf et dicitur quasi duorum bellum valką

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 43r:

(attested in Greater Poland) duel (arranged, regular combat between two private persons)

Picha przeczywko sząszyądowy [wąl] walka gyest, czakagyącz gromw y strzali (superbia contra vicinum balneum, var. venenum, est, expectans tonitruum cum sagitta)

1874-1891 [End of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLI:

Bo czsso pomoze... tobye gine s sobą gednacz a pocoycz, gdi w t[w]ey duschi gest walka grzeschna

1874-1891 [Middle of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 243:

Factus in agonia, id est venit pugna super eum przysla nany walka (factus in agonia, sc. Iesus, prolixius orabat Luc 22, 43)

1882 [End of the fifteenth century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 274:

Byla myedzy lyvdem vyelyka valka, bo nyektorzy movyly, yze podobno dacz dan rzymskym czeszarzom..., alye lyczemyernyczy... movyly..., yze myszmy volny od svyeczkych zakonow

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 455:

Valką alreda

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 116:

(attested in Greater Poland) game played on Easter in which one rolls Easter eggs


komórka

desctree

Polish: komórka
→ German: Kamurke
→ Kashubian: kòmórka (semantic loan)
→ Russian: камо́рка (kamórka)
→ Ukrainian: комі́рка (komírka)

Silesian: kōmōrka

From komora + -ka. First attested in 1461–1467.

Piwnicza vinnø albo comorka in cellam vinariam

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 248v:

Cella est parua camera ein zell oder kammer komorką

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 25v:

(attested in Greater Poland) diminutive of komora (“room; storage”)


cierpieć

Polish: cierpieć

Silesian: ciyrpieć

Inherited from Proto-Slavic *tьrpě̀ti. First attested in the 14th century.

Genze cyrpal gest (passus est) za zbawyenye nasze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 36:

Isbichcy ga na kryszu møky ne cirpal

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 177b:

A na zemyø pomnyecz bødø, ges to gdisz opvsczona bødze od nich, zlvbi syø gim w sobotach swich, cirzpyøøcz pvstinye prze nye (patiens solitudinem propter illos)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 4:

Czynye milosirdzye gospodzyn a szød wszem nasyle czyrpyønczym (iniuriam patientibus)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 102, 6:

Czirzpal fuerat expertus

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 68:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to suffer (to endure suffering)

Bo bi me bil pocløl neprzyaczel moy, cyrzpalbich bil owszem (sustinuissem utique)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 12:

Ieszcze rozplodzø se w starosci oplwitey, a dobrze cirzpøczy bødø (bene patientes erunt)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 91, 14:

Cyrpmy milosciue vbostvo paupertatem in paciencia sustineamus

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 157a:

Lodzye zlamanye czirpyalem (naufragium feci)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page gl. 65:

Uczyniłam sie czarna i śniada, kako mogę cirpieć śmierci syna mego?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 527:

A nye mayaly rąkoyemszthwa, thych ma woyth, szlowye poszpolny poszel, szchowacz asz do szadu poloszonego odworzonych dny, asz ony muszą przyszyągy czyrpyecz y czynycz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 116:

Czirzpyąncz kogo trzy lyatha... nyekaką dzedzyną spokoynye a czycho dzirzeecz alybo poszescz (patiens aliquem... aliquam hereditatem... possidere)..., ode wszego prawa thego they tho dzyedzyni othpadlym szą czvcz yma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 11:

+obj

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to suffer (to bear; to endure patiently) [with accusative or genitive ‘whom/what’]

Si invenient domini, abi ktora vyna bila in meis hominibus, tedy gotowem yą czirpecz

1922 [1414], “Sądownictwo w sprawach kmiecych a ustalanie się stanów na Mazowszu pod koniec wieków średnich”, in Kazimierz Tymieniecki, editor, Prace Komisji Hisorycznej, volume 3, Masovia, page 165:

(attested in Masovia) to suffer (to be punished, to suffer a form of punishment, fee, etc.)

Ty ies bog, zbawiczel moy, a czebe cirzpal iesm (te sustinui) wszistek dzen

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 24, 5:

(attested in Lesser Poland) to wait, to miss


blisko

zlw-opl-adv

blisko (comparative bliżej, superlative nabliższej)

bliżej (comparative)
nabliższej (superlative)

Polish: blisko

Silesian: blisko

From bliski + -o. First attested in the 14th century.

Przikazanye to to, ges to ya dzysz przikazvyø tobye, nye iest nad tobø ani daleko polozono, ani na nyebye postawyono... Ale gest tv rzecz wyelmi blisko (iuxta te est sermo valde), slowo w vsczech twich y w serczv twem

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 30, 1:

Filocapcio fry yest to, czo slowe thego blyzey

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 340:

Pogrzebl zonø... w yaskyny dwoytey blisko od Mambre (in spelunca agri duplici, quae respiciebat Mambre)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 1:

closely, near (not far in distance) [with genitive or od (+ genitive)]

Sluga twoy wiszedl boiowacz blysko (egressus est ad proeliandum cominus)

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 39:

Chczeemi, aby... dnyow naablyszzey naslyadvyących (diebus proxime sequentibus)... wszistczy prawvyączi szą... odprawyeny bily

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 25:

(attested in Masovia) closely, soon (not far in time)

Ysz mv gest w them czlonku a tako blyszko przyrodzon ten vmarly

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VII, page 572:

Jaco blizey k dzedzinye xandz Symon ani k nyey nicz nye maya

1856-1870 [1933], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8539:

Yacoby a. blisko circiter, id est fere a. citra (circiter tria millia Act 2, 41)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 133:

Circiter refertur ad numerum et ad tempus blysko albo okolo

c. 1500:, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 27v:

(attested in Greater Poland) close to; approximately

Bili blisko ku wilamanyu drzwy (iamque prope erat, ut effringerent fores)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 9:


teść

Polish: teść

Inherited from Proto-Slavic *tьstь, perhaps from Proto-Indo-European *teḱ- (“to sire, beget”).

der

Iakom ia than vmowa myal s mim czczem

1920 [1436], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume III, number 2187, Zakroczym:

(attested in Masovia) father-in-law (one's wife's father)

Czyescz socer (socer nurum suam polluit nefarie Ezech 22, 11)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 227:

(attested in Greater Poland) father-in-law (one's husband's father)

Czescz socer

1901 [c. 1460], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 379:

Ze czciem cum socero (noli consiliari cum eo, var.: cum socero tuo, qui tibi insidiatur Ecclus 37, 7)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 172:

father-in-law (one's husband's or wife's father, or another in-law or relative)


bliski

zlw-opl-adj

bliski (comparative bliszy or bliższy, superlative nabliszy, derived adverb blisko)

bliszy (comparative)
bliższy (comparative)
nabliszy (superlative)

Inherited from Proto-Slavic *blizъkъ. By surface analysis, blizi + -ki. First attested in 1386.

Do nablyszego dworv (ad proximiorem curiam)... swyerzepycze... yma dopądzicz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 39:

Poydzcze kv gorze Amoreyskey y k gynemv, ktores to gey bliska sø pola (quae ei proxima sunt campestria)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 7:

(attested in Masovia) close (physically not far) [with dative ‘to what’]

Aczby... dzedzini... ne wykupilibichom na bliske Narodzene Christusovo, tedy nameny... penødze v Szydow si... non exemeremus ad festum prefixum Natiuitatis

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 482:

(attested in Greater Poland, Masovia) close (not far in time)

Duchowny z gymyenya oczczyznego na woyną sluzicz albo gymyenye blyszkym (proximis) spvsczicz szan povinni

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 7:

Jaco mnye Katharzina tako bliska iako Maczeowi

1950 [1433], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 424, Warsaw:

O cthore (pro cthory) pancerz Janik na *nyø szalowal, tegom ya nye wzøl oth Micolaya na szidowski dlug, ale przeto ez bil mego strya, a iam k nemv bliszszi

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2863, Warsaw:

+obj

(often in the comparative, attested in Masovia) related [with ku (+ dative) or dative ‘to whom’]

often in the comparative; attested in Masovia; often in the comparative; attested in Masovia

Jaco sse wrzuczili w tø dzelniczø na nassø dzerzawø, a mismi taco blisczi iaco i nass strig

1888 [1386], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 61:

Ta dzelnicza yest mi blisza crwø nisze Ianowy

1895 [1419], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 147:

Tochna ku they dzelnicze trzeczey czøsczi, cso yø w uene dzirzala Yagneszka po swem oczczu, yest bliska

1888 [1399], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 96:

(law, attested in Greater Poland) having legal priority through relation [with ku (+ dative) or dative ‘to whom/what’]


bliski

Polish: bliski

Silesian: bliski

Ne poząday zony *thwogo blysshego (non concupisces uxorem proximi tui Deut 5, 21)

c. 1420, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume I, number 3:


bać

Polish: bać

Silesian: bŏć

Inherited from Proto-Slavic *bojàti First attested in the second half of the 14th century.

Abyscze sze nye bogely ne timveritis (timorem... eorum ne timueritis I Pet 3, 14)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 99:

Acz vstawø przeciwo mne grodi, ne bødze se bacz serce moie (non timebit cor meum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 26, 5:

I wpuscil w usta moia pene nowe, pastnkø bogu naszemu. Vzrzø mnodzi y bødø se bacz y bødø pwacz w gospodna (et timebunt et sperabunt in domino)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 5:

Szvyathloscz bosza ogarnąla ony i baly szyą boyasznyą vyelyką (timuerunt timore magno Luc 2, 9)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 292:

On gego [g]grosz ne bal szø gest byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 11 b:

[…] gesc wam boyøcym sye boga wsznydze

1922 [End of the 14th century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 232:

Zamøczø se pogani y bacz se bødø, gisz przebiwaiø na conczoch, od znamon twogich (turbabuntur gentes et timebunt, qui habitant terminos, a signis tuis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 64, 8:

Czvdzego drapycz szą nye boyą (aliena rapere non formidant)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 42:

Boymisch syą, bichom pichą krolewstwa nyebyeskyego nye straczily

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 235:

genitive ‘of what’; with infinitive ‘to do what’

(reflexive with się, attested in Southern Borderlands, Lesser Poland, Masovia) to be afraid, to fear [with genitive ‘of what’; or with infinitive ‘to do what’]

attested in Southern Borderlands; Lesser Poland; attested in Southern Borderlands; Lesser Poland

Czlowyek, czsso nawyączey myluge, o tho syą bogi nawyączey y ląka

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 248:

(reflexive with się) to be afraid for; to worry, to fret [with o (+ accusative) ‘for what’]


przed

Polish: przed

Silesian: przed

Inherited from Proto-Slavic *perdъ. First attested in the 14th century.

Pred uolem a pred oslem v yaslkach s[ię położył] bil

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 30:

Przebiwacz *bodze se slunczem y przed *mesoczem (ante lunam) w pocolene y w pocolene

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 71, 5:

Yaco ne szabyl szarni przet yego psy any gey iego psi gonily do yego wsy

1959 [1422], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1099, Poznań:

Angyyel palmą rayszką yey dal, aby przeth panną noszona, gdy do grobu prowadzona

1908 [c. 1500], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume V, page 12:

Takoz za ssobą y przed sobą byl (sc. Jesus) tako sylnye vbyth, yze v yego vschythkym zyvoczye... nye bylo myescza czalego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 822:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) denotes location; before, in front of; ahead of [with instrumental]

denotes location; before, in front of; ahead of

Jaco Potrek ne obszaloual Sandziuoya przet szeczø nedzel

1959 [1390], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 82, Poznań:

Jako mi sø Wanczlaw poclonil przeth swantim Marczinem

1959 [1391], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 284, Poznań:

Wszitci gyny wyøczsy vrodzenym, gysz przed nym (ante eum) bily, zmordowany sø

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 22,1:

Gdysz gescze byla przeth lathy alybo molthsza (pro mlothsza) lath (dum... esset minor annis)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 37:

Zalowal szyą Pyotr na Andrzeya, ysze chcze gy wygnacz sz domv przed czasszem

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 42, 1:

(attested in Greater Poland, Masovia) denotes time; before [with instrumental]

Iaco Buthka... uczinila zaplaczene przed Yanem

1967 [1394], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 65, Kościan:

Dzeczøthko... gestcy ono bilo przeth svø milø mathkø plakalo, allecz... [p]przed svøth[y]my angoly gestcy szø ono bylo ssmalo

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4b:

Then, ktho mye przethobą (leg. przed tobą) vyny, memv szerczv czyaskoscz czyny

1915 [Fifteenth century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 444:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) denotes witnesses to an action; in front of [with instrumental]

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

denotes witnesses to an action; in front of

Byly sprawyedlywy oba przed bogyem (ante deum Luc 1, 6)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 287:

(attested in Masovia) according to, in someone's opinion [with instrumental]

Isci szø ony pred luczmy vkaszugø dobrzy, allecz ony szø pred bodzem sly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 11b:

(attested in Lesser Poland) in relation to [with instrumental]

Yaco Marczin nye mogl przeyachadz przed slim powetrzim ieszora oglandacz

1967 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 812, Kościan:

(attested in Greater Poland) because of [with instrumental]

Chosci bi gy (sc. synka) ona pred szimnem bila przycrila

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5b:

(attested in Lesser Poland) denotes source of fear; of [with instrumental]

Ale genø tø rzecz zatayl ocyecz moy przede mnø

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 20,2:

denotes a person blocking an action [with instrumental]

Welyky gest gospodzyn a bog nasz przed wszemy boghy (prae omnibus diis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 134, 5:

Ya wasz chwalø, panny, pane, ysz przeth wami niczsz lepszego ne

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 84:

Nye bødzyesz myecz bogow czudzich przede mnø (coram me)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 20,3:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) used in comparisons; than [with instrumental]

Yestesmy przed trzemy personamy (sub personis tribus) v yednym bostvye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 165:

denotes a form or shape which someone takes; as [with instrumental]

denotes a form or shape which someone takes; as

Ktorykole chcze zbawon bycz, przede wszym (ante omnia) potrz[e]byszno gest, aby dzerszal krzesc[ij]anskø werø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 1:

(attested in Lesser Poland) denotes higher position of importance; above [with instrumental]

denotes higher position of importance; above

Pospesihø sø do coscola na modlituø pred boga usemogøcego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 5:

Vyrzvczyly y (leg. ji, sc. Jesusa) przed myasto (extra civitatem Luc 4, 29)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 253:

(attested in Lesser Poland) denotes movement; in front of [with accusative]

Panny, na to szø trzymaycze, male køszy przed szø kraycze

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 71:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) forward; ahead of [with accusative]

Vyeczczye, yzecz rychlo vstane z marthvych... y przydą pr[z]ed vass (praecedam vos Mat 26, 32) do Galyleey

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 580:

Thv my szya nye vszpravyethlyvyl, gdzye szyą przeth vaszą myloszcz oblygoval, ysz my myal zaplaczycz

1937 [Fifteenth century], Středověké listy ze Slovenska. Sbírka listů a listin, psaných jazykem národném., volume I, Lesser Poland, page 23:

(attested in Lesser Poland) denotes person accompanying an action; before [with accusative]

denotes person accompanying an action; before

Kyedy dlusznyk wynydzye sz myasztha przed dlugy (propter debita)

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 58:

(attested in Greater Poland) because of [with accusative]

Przymicze tho powedane przed waszø czescz, panni, pane

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 110:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) for, benefitting [with accusative]

Czokoly szwyathczy gayony sand, to gydze przed wszythky gyne szwyadeczstwa

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 89, 1:

denotes higher position of importance; above [with accusative]


początek

Polish: początek

Silesian: poczōntek

/pɔt͡ʃʲɑ̃tɛk/

/pɔt͡ʃʲɑ̃tɛk/

Inherited from Proto-Slavic *počętъkъ. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Nagotowane wam od poczøtka swyata (possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi Mat 25, 34)

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXXIII, page 122:

beginning (first moment of something; first of a series; initial area)

Sva volya boga gnyeva, ... a vschemv grzechovy yest poczathek

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 611:

Kv poczanthką (war. lub.: kv *podnyedze) in fomitem (ita facietis per singulos dies septem dierum in fomitem ignis Num 28, 24)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 27:

Yze kmecze vczynili poczanthek na synu gego

1901 [1423], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, Radom, Sandomierz, Opoczno, page 302:

(attested in Lesser Poland) beginning (starting a quarrel, verbal or active attack)

Poczøtek mødroszczy (initium sapientiae) boyazn *bozø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 110, 9:

Origo ein vrsprunck oder auffgang poczathek

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 93r:

Cum [e]mergenciis s poczontky

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 488:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) source, origin

Preambulo, id est principio poczøtka

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 494:

Preludium est paruus ludus ante maiorem factus poczathek, povąbą

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 69:

Prohemium id est prima modulatio scilicet prologus począthek

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 107v:

(attested in Greater Poland, Masovia) forward, preface, introduction


ojczym

Polish: ojczym

Yako moy oczczim nye wnosl do mey [ma]maczerze gednim i drugim yako trzidzesczy grzywyen

1960 [1444], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 1207, Pyzdry:


pasierb

pasierb m animacy unattested (canonical)

Polish: pasierb

Inherited from Proto-Slavic *pasьrbъ. First attested in 1391.

Johannes Creskovius, pasirzb

1897 [1391], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 4029, Łęczyca Land:


trawa

Polish: trawa

Silesian: trŏwa

Trawa gramen

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2630:

Iako Marczin ne bral Potrowa zita ani trawi zeckl, ani tego vzitka ma

1981 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V., B. Roty konińskie, s. 275-533, number 67, Konin:

Eze Barthlomey Janowi bidlo moczø silø zayøl w trawe, a ne w zicze

1888 [1402], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 102:

Kyedy bog trawą polną (faenum agri Mat 6, 30), ktora dzysch yest, a yvtro bądzye wnywecz vrzuczona, tako odzyenya, tako vasz vyeczey maley vyary?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 281:

Grodzycz trawą kasze Woyczyech

1927 [1471], Jan Fijałek, editor, Cyzjojan kłobucki, Kłobuck, page 444:

(attested in Lesser Poland) grassy area; meadow

Jaco Micolay... zayąl konye y s wosem na lącze przy sszenye, ale nye w lesse, a trawa na wosze lezala

1967 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 822, Kościan:

(attested in Greater Poland) mown, not yet dried plants


rzeka

zlw-opl-noun

rzeka f (diminutive rzeczka, related adjective rzeczny)

rzeczka (diminutive)
rzeczny (adjective)

Polish: rzeka

Silesian: rzyka

Inherited from Proto-Slavic *rěka. First attested in the 13th century.

Po rzecze poydze peszi (in flumine pertransibunt pede)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 65, 5:

Cananevs przebiwa... podle rzeki Iordanskey (circa fluenta Iordanis)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 13, 30:

Rzeka bosza (flumen dei) napelnona iest wod

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 64, 10:

(attested in Lesser Poland) river (stream of water)

Thamo byla yedna rzeka ognyewą... Dym they rzeky podnosyl sya asz do nyeba

1915 [End of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 536:

river (stream of water)
river (stream of anything)


księżyc

księżyc m animacy unattested (canonical)

Polish: księżyc

Silesian: ksiynżyc

/kɕæ̃ʒʲɨt͡s/

/kɕæ̃ʒʲɨt͡s/

Inherited from Proto-Slavic *kъnęžiťь. First attested in the 14th century.
The meaning of “moon” is the result of a great moon cult among the Slavs; compare Polabian ťėnąʒ (“king, nobleman; moon”), Serbo-Croatian кне̑з／knȇz (“prince; moon”), ца̏р／cȁr (“tsar; moon”), Belarusian малады́ князь (maladý knjazʹ, “young prince; moon”). Compare also a Ukrainian vocative мі́сяцю кня́зю (mísjacju knjázju) (used, e.g., in a spell against toothache and Ivan Franko's poetry).

cog

малады́ князь

Troiaky skutek znameniti pocazuie v tih ue threh croleh poganskih: gih zødne croleuicha... pitane, gih verne kzøzicha pocoynego posnane

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 18:

(hapax, attested in Lesser Poland) son of a prince

Zorza czudna, xanzycz

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 266:

Clenody dwa xąsycza a krzys, proclamacio Ostoya

1878-1889 [1426], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Greater Poland, page 335:

(attested in Greater Poland) moon (representation or shape of the Moon on something)

I myaszkala Maria sz nyą yacoby przes trzy kzyazycze (quasi mensibus tribus Luc 1, 56)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 289:

(attested in Masovia) month (period into which a year is divided based on the phases of the Moon)


szyja

Polish: szyja

Silesian: szyja

Inherited from Proto-Slavic *šìja. First attested in the 15th century.

Jako pan Vanczenecz... vmarl, ten czso szyą slomyl

1967 [1416], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 608, Kościan:

Pravda przebya glovą, a dobry vczynek schyyą lamye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 684:

De clenodio defferentes lunam desuper et conyowa schigya in nigro campo

1856-1870 [1448], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3335:

Collum a columna dicitur ein hals schyą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 30r:

(anatomy, attested in Greater Poland) neck (part of the body connecting the head and the trunk found in humans and some animals)

Nye da-ly, tedy nycz gynego, gedno mvssy mv szyyą kostovacz (posset sibi extunc ad vitam transire)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 103, 4:

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Wybyl yes glowę z domu nyemyloszczywego, odkryl yes zalozenye az do szygey (usque ad collum Hab 3, 13)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page Hab 20:

Debet solvere... aratra ferri viginti septem et viginti quatuor lamma al. syy

1921 [1460], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 236:


dziecko

Polish: dziecko

Silesian: dziecko

Inherited from Proto-Slavic *dětьskъ. First attested in 1429.

Nicolaus... contumax in termino curie contra Thomconem de Nawoyowa, pro eo, quia sibi fideiussit, quod eundem Thomconem dzeczko debuit mittere a captiuitate libere, et eundem non dimisit, nec fecit

1856-1870 [1429], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2257:


ziemia

Polish: ziemia

Silesian: ziymia

Inherited from Proto-Slavic *zemľa. First attested in the 14th century.

Chuala bøcz bogu na uiszszokosczy, a mir boszy bødz na szemy (in terra Luc 2, 14) ludzem dobre vole

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1a:

(attested in Lesser Poland) earth (all that which is under the sky)

Nauczce se, czso sødzice zemø (terram)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 2, 10:

On będzye sądzyl okrąng zyeme (orbem terrae) w sprawyedlywoszczy

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 9, 8:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) habitants of the Earth

Gorna zemya torrida zona

1965 [End of the 15th century], Julian Wojtkowski, editor, Glosy i drobne teksty polskie do 1550 roku. Z inkunabułów Kalisza, Kazimierza Biskupiego, Koła, Sieradza i Warty, Kalisz, Kazimierz Biskupi, Koło, Sieradz, Warta, page 75:

(attested in Greater Poland, Sieradz-Łęczyca) one of the earthly spheres

Vøczcy on (sc. wąż) gedno vcho ogonem szaslony a drudzecz on ku szemy skloniy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173b:

Blogoslawyona zyemya, Anna swyatha, kthora zbawyenyv nasszemv poczatek dala

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 57a:

Począla (sc. Maryja) *vnyątacz kosczyol. A yako smyotla proch v gromada,... pobrala przed szyą w szvknyą... A zatem poschedl yeden stary kaplan zydowsky. Vzravschy dzyevyczą Marya naczela szyą lyekacz... y osvla on proch na zyemyą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 20:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) earth, soil, dirt

Ten ps[alm] powyada, yze Xpus stworzyl zywyoly, to yest *zyemye, wyatr, ogye[ń], wodę

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 73 arg:

(alchemy, philosophy, attested in Greater Poland) earth (one of the four classical elements)

Nazwal bog suchoszcz szemyø (vocavit... aridam terram)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 10:

land, earth (solid ground, as opposed to air or water)

Sam... pres mø prisøgl iesm, iz uam hochal [dać z]emø urogow uasih

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page av 8:

Przetosz pomnecz bødø czebe z zeme iordanskey (de terra Iordanis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 41, 8:

Tobye dam szemyø Kanaan (terram Chanaan)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 11:

Chos gesmcy ga vasz s te tho szeme Egypta (de terra Aegypti Ex 20, 2) vyuotl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 175a:

Tak przebiwal Israel w zemi Amorreyskego (in terra Amorrhaei)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 31:

(attested in Lesser Poland) land, country

K temv Yanovy vychodzyla wszytka zydowska zyemya (omnis Iudaea)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 177:

Iaco Marczin w kszøzey szemi ne cradne

1920 [1406], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 696, Płońsk:

Jaco Boyan y Boguslaw sa wsze zeme cuyawskye zlodzeye

1861 [1415–1427], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 39:

Yssze Dzerszek... nye began (pro begal) na zemą krole[s]wstwa polszkego... any gey scodzyl

1967 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1345, Kościan:

(attested in Masovia, Greater Poland) territorial unit of a country or of land

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Zwali sø ymona swa w zemach swogich (in terris suis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 48, 11:

Iaco Potrek do Kaliszkego slal, zøndayø miru, drzewey nisz w zemi zawadzil

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 446, Poznań:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) property or ownership of land; manor, estate, property