aż

Inherited from Proto-Slavic *aže. First attested in the first half of the 14th century.

etydate

Wøczsla[w]ow synowecz dal policzek I[a]cuboui parobku, as sø crwa oblal

1888 [1401], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 116:

Yacom ya ymal s Potrkem liczbø, aze ne mal na mø o sszethm cop zalowacz

1920 [1410], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1458, Płońsk:

Pop[r]ossimi Mariey mathki yego, asz nam ghot[o]wa v ssina swego vprossicz daru ducha swenthego

1915 [1423], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 209:

Jako ja tho vyem, haze Pyotr Stanislavem sgednan

1950 [1461], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1118, Warsaw:

A gdy szye masczisny zwadzą a ud[z]erzy geden drugego kamyenyem..., tako asz nye vmrze, ale asz lązą (leg. lęże) w lozv (et ille mortuus non fuerit, sed iacuerit in lectulo Ex 21, 18)

1882 [End of the 15th century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 283:

(attested in Greater Poland, Masovia) connects clauses; that

Quousque jus fiet inter ipsos vlg. asz prawo przebeszy

1887, 1889 [1399], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1300, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Nye odetchnyesz, az s nymy y zgynyesz (donec extermineris)

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 4:

Yacz poydø z nyenagla..., aze (donec) przydø do Seyr

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 33, 14:

Jedno ją wziął, aż natychmiast ona ista sucha laska puściła odrośli

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 32:

(attested in) as soon as, at the moment when; immediately after


aż

Polish: aż

Silesian: aż

Od wirzchnego neba wiszce iego, i potkane iego asz do wirzcha (usque ad summum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 18, 7:

Wszedl asz (usque) do pocolena oczczow swogich y asz (usque) na weky ne vzrzy swecze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 48, 20:

Asz nine (usque nunc) przepowadacz bødø dzywi twoie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 70, 18:

Ne iest, kto bi vczinil dobrego, ne iest asz do iednego (non est usque ad unum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 13, 2:

Tey niwe Albertus ne bil nigdiy gospodarz po wcupenu asz do tich mayst (pro myast)

1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 6621:

Tho giste veszele ku dlugosczy gest cy ono bilo velike, przes to iscy szø gest ono od fchodu sluncza asz do szapadu bilo rosczøglo

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2b:

Od srothnocy asze do balego dna gest cy gim on bil kaszal

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 181b:

Po nyem dzalal Neemyas..., ksyøszø pol stroni vlyce Betsur, a przecyw grobu Dauidowu, az do ribnyka (et usque ad piscinam)..., a ez do domu mocznich

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 16:

Rozdzelyl wszem po wszitkich ot møsza az (usque) do nyewyasti

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 3:

(attested in Lesser Poland) up to, as far as

Deuicha Maria az pelusek dobrih... ne ymala, a togo dla gy ue zle hustky ogar[nęła]

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 31:

(attested in Lesser Poland) The meaning of this term is uncertain.


słyszeć

Polish: słyszeć

Silesian: słyszeć

Inherited from Proto-Slavic *slyšati. First attested in the 14th century.

Ale ia iaco gluchi ne sliszal iesm (non audiebam)..., vczinil iesm se iaco czlowek ne sliszøczi (non audiens)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 37, 14–5:

(attested in Lesser Poland) to hear (to possess the ability or be able to perceive with the ear)

Sliszcze, smyerni (audiant mansueti), y weselcze se!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 33, 2:

Slyszala (audivit) y wyesszyelyla sze Syon

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 96, 8:

Jszeszmy szliszely y przi tem byly, crzik, placz y wolanye na osszile gwaltu Clari s Gnyezna

1959 [1433], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1560, Poznań:

Nastroiene gich sercza slyszalo iest (praeparationes cordis eorum audivit, Puł: slyszalo) vcho twoie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 40:

Allecz ve fthore nedzely gescze vy bily slyszely, kakocz on f dzen szødny na szød przydze

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2a:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to hear (to perceive with the ear)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Kelko sliszeli y poznali iesmi (quanta audivimus) ie y oczczowe naszi powadali sø nam

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 3:

O tobyesmy schlyszely (de te nos audivimus) vyelykye dzyvy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 226:

W glosv radostne[ne]m zwyastvycye, sliszecz daycye (auditum facite), a ogloszcye to asz na krage szemye

1930 [c. 1455], “Is”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 48, 20:

(attested in Lesser Poland) to hear (to find out by hearing) [with o (+ locative) ‘about whom/what’]

Yakom bil poslem ot Macka y ot Micolaga do Marcina, ysbi vrocil stari list, a on o nem nics ne slisal

1974 [1406], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 157, Kalisz:

Kto taką rzecz slyschal? Cztyrzy dny lezal vmarly v grobye, a on y skrzeszyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 584:

(attested in Greater Poland) to know (to have knowledge about)

Mof thy, Moyseszu, k nam a micz czebe chcemy slyszecz radzy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 175a:

(attested in Lesser Poland) to hear; to listen carefully to what someone is saying

Boszicze, ... slisz modlitwø, yøsz nosimi

1937 [15th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, numbers A–F, Krakow, Warsaw, Częstochowa, Cieszyn, Sandomierz, Płock:

(attested in Lesser Poland, Masovia) to listen; to fulfill someone's request

Puszcz lyud moy, acz my offyeruge na puszczy. Asz dotøøt slyszecz yesz nye chczyal (audire noluitsti)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 16:

Gdyby czlowyek z gyney strony byl, a nan by szlyszecz, ysz yesth wylyeganyecz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 27:

(in the infinitive, attested in Greater Poland) it is said, it is heard, they say


musieć

desctree

Polish: musieć
→ Kashubian: mùszec
→ Slovincian: mùszec

Silesian: musieć

desc

→ Old Ruthenian: мусити (musiti), мусѣти (musěti), мусꙗти (musjati)

Belarusian: му́сіць (músicʹ)

Ukrainian: му́сити (músyty)

Borrowed from Old Czech museti, from Middle High German muozen, from Old High German muozan, from Proto-West Germanic *mōtan. The change of musić to musieć is due to influence from intransitive verbs ending in -eć, i.e. umieć, and woleć. First attested in 1365.

Libro completo muszysz mi dacz moge mito

1899 [1365], Mathias Bersohn, editor, Księgozbiór katedry płockiej, Płock, page 21:

(attested in Masovia) to have to, to need to, must (to be obliged to)

A szaprafdøcz by ten tho clouek malo sgrzesil, ysze gdisci bi szø on na tho rosmislil, isbicz on f krothke chvyly vmrzecz muszyl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173b:

(attested in Lesser Poland) o have to; must; used to indicate certainty


mówić

Polish: mówić

Silesian: mōwić

Inherited from Proto-Slavic *mъ̀lviti. By surface analysis, mowa + -ić. First attested in the 14th century.

Allecz ga naprzecif themv nix ne mouø, ysze ktoricz clouek ma on vele dzecy a na slusbøcz ge on vyrzødzy, vøczcy ony byuagø slachethny a dobrich obyczagof napelneny

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 12a:

+obj

(attested in Lesser Poland, Masovia, Greater Poland) to say, to speak (to vocalize using words) [with ku (+ dative); or with do (+ genitive); or with dative; or with na (+ accusative); or with o (+ locative); or with przeciwo (+ dative)]

(attested in Lesser Poland) to speak against, to deny, to negate [with naprzeciw (+ dative) ‘what’]

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; attested in Lesser Poland

to say, to speak (to vocalize using words)

O dobry czye vczynek nye kamyenvyemy, ale yze movysch przeczyw bogu, yze ty bądącz czlovyekyem dzyalasz szye bogyem

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 429:

to insult, to maledict [with przeciw (+ dative) ‘whom’]

attested in Lesser Poland; Greater Poland

Vymy, ysch ten yest syn... Wschakocz ma lata, pytayczye yego, nyechacz sam za szye movy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 422:

to speak for, to speak in someone's name [with za (+ accusative) ‘for whom’]

to speak for, to speak in someone's name

Wloszyl zakryczye na lycze swoge, ktore, wchodzø ku bogu a mowyø z nym, odgymal

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 34:

Mouili a preto medzi soba dixerunt ergo ad invicem

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 73:

with miedzy (+ instrumental) ‘amongst whom’

to speak with, to converse with [with z (+ instrumental) ‘with whom’; or with miedzy (+ instrumental) ‘amongst whom’]

Tedi rzeknø Elyachym..., a Sobnya, a Iohae...: Prosymi, abi nam mowyl... po syrsku, bo rozumyemi temv iøzikv, a nye mow nam po szidowsku

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 26:

to speak (to be able to use a particular language) [with po (+ dative) ‘in what language’]

to speak (to be able to use a particular language)

Prawdø twoiø y zbawene twoie molwil iesm

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 39, 13:

(attested in Lesser Poland) to narrate; to tell a story

Psalm molwicz bødø gospodnu

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 26, 11:

Gdyby vrzadnik... gynako rothą przysągy mowyl swyathkom, nyszly gest skazano..., gyny w myastho gego ma bycz vstawyon

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 63:

Mowczye za mną spovyecz powszednya

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 5:

to repeat [with za (+ instrumental) ‘after whom’]

Movil dicebat

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 72:

to say; Further details are uncertain. Possibilities include:

to say; Further details are uncertain. Possibilities include

Pobudaiø ie moui [bog] vsemogøcy: Vstan

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 9:

Poslanem yest movycz do czyebye

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 287:

A tim usem tec to bog mylosciuy moui reca: Vstan! Y mouy piruey sedøcim: Vstan

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 15:

A tako vøcz gego mila matuchna... ona gest bila k nemv barszo laskaue mouila a *rzekocz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4b:

Przeto mowylesz na dom slugy twego

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 17:

I zle molwili sø o bodze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 22:

Molwili sø, bichø pocrili sidla

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 63, 5:

Bąndzely nyewyesta mązzatha, yasz kv kthorey dzedzynye myeny y mowy szą dlya possagv alybo kthorimkole obiczayem prawo myecz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 36:

Zgubisz wsz[y]stky, gisz molwø lsze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 6:

Moui to slou[o] albo sedøcim, albo spøcim, albo lezøcim

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 10:

Prosznoscy molwili sø kaszdi ku swemu blisznemu, wargi lsciwe w sercy y serczem molwili sø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 11, 2:

Nema bødzcze vsta lscziwa, isze mowø przecziwo prawemu lichotø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 30, 22:

Spuridicus […] id est immunda dicens plvgąvye movyaczy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 129v:

Cogitans vel nominans baczvcz albo myszlącz, albo mowyącz

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 161:

Swey zenye nye bødzesz mowycz Saray, ale Sara

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 15:

Alyecz yest oczyecz moy, ktory mye vyelby, ktorego vy movyczye, by byl vasch bog

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 476:

Taczy nye badą szą mocz mowycz dobrymy, gdysz szą nyerowny dobrym mąszom *dompnymany

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 47:

Nye mov bycz szwyąthym, nysly bądzye, ale pyrvey bycz, czo by prawdzyvyey movyono

1880-1894 [XV ex.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Gniezno, Warsaw, page 144:

accusative ‘whom’ along with genitive instrumental ‘by what’

[with dative or accusative ‘whom’, along with genitive or instrumental ‘by what’]

(attested in Masovia, Greater Poland) to call, to name [with dative or accusative ‘whom’, along with genitive or instrumental ‘by what’]

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Vstawiamy, aby gednemv dano winą abo pomowyon o glową y poprzyssyąszon przez tego, kto nany mowy

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 30:

Sedzøcz przeciwo bratu twemu molwil ies

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 21:

(law, attested in Masovia, Lesser Poland) to speak (to make statements in court)

(law) to accuse [with na (+ accusative) or przeciwo (+ dative) ‘whom’]

to speak (to make statements in court)
to accuse

na (+ accusative) przeciwo (+ dative) ‘whom’

[with na (+ accusative) or przeciwo (+ dative) ‘whom’]

Dorotha... ono tho czyrpyala, szlowye przeczyw temv nye mowyla

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 389:

to protest [with przeciwo (+ dative) ‘against what’]

to speak (to make statements in court)
to protest

[with przeciwo (+ dative) ‘against what’]

A take ten gisti Jassek ma mu dacz veczni pocoy hy weczne milczenie o wsithky rzeczi, *czosbø mal k nemu gdi mowicz

1872 [XV in.], Konstanty Małkowski, editor, Przegląd najdawniejszych pomników języka polskiego, page 118:

Tako ona zlomy they drugyey panyey wwyazanye przetho, ysz ona w czasz gye odwolala y pyrwey k nemu mowyla podlug prawa

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 79:

Vstawyamy, aby w tey dzedzynye, ktora by byla nagabana... dano yawny rok, ... acz kto ma mowycz czso k tey dzedzynye, abo yszby byla gego, abo ktore prawo w nyey ma, aby... tv na rokv vkazonem praw[a] swa vkazal

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 28:

Jaco mi Czibek ne movil o ten con

1902 [1403], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 172:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to dispute [with ku (+ dative) and o (+ accusative)]

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

to speak (to make statements in court)
to dispute

[with ku (+ dative) and o (+ accusative)]

Komornyczy albo vrzadnyczy thako poszadzeny nye mayą, nyszlyby wlosthne szwe rzeczy, mowycz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 78:

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

A thakesz mowymy, kedyby przeth starostą naszym tho szą sstalo

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 64:

I na to mowymy my, aczby tesz rzeka moczą czlowieczą gynądy obroczona, a wszakosz pyrwsze brzegy myedzy dzedzinamy graniczą czynyą

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 7:

(attested in Masovia, Lesser Poland) to decide

Mowy ewange[li]a, eze Xpus, nysze mowil, vsta swa otworzil

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 235:

Dami gim rok do Koz[e]mina, yako gosczine listi movø

1959 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 187, Poznań:

Sym wyklada szye plastr, bo molwy, yze smętek lyeczy rany grzechow

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 11:

Y moui ewangelista suøti pod obrazem trsy crolew poganskih: Gde iesc tec, ienze sø narodil crol zidowsky

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 20:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) to tell (to inform, to let know)

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

Na tho pyszmo wyencze mowy

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 290:

(attested in Silesia) to explain [with k (+ dative) and na (+ accusative)]

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Silesia; attested in Silesia

to tell (to inform, to let know)
to explain

[with k (+ dative) and na (+ accusative)]


robić

Polish: robić

Silesian: robić

Inherited from Proto-Slavic *orbiti. First attested in the 14th century.

Yaco v mne ne robyl Thomek sznopa ratayskego

1920 [1411], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1609, Płońsk:

Jaco ia o tha krywda oth *pyskupa *wstol, esz my kaszal wyszey szecz dny robic, nysze bil wynowath y robilem ge

1879 [1430], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page LXXXI:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Masovia, Lesser Poland) to work, to labor

Greater Poland; Lesser Poland; attested in Masovia; attested in Masovia

Sed te mea uxor [mea] covenerit precio vlg. hwstanowyla do thego dna s mytha robycz

1921 [1434], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 76:

Zadny thowarzis aby nye sromoczil swego mystrza, v kthorego 'roby

1959 [1491], “Teksty polskie z końca XV w.”, in Rafał Leszczyński, editor, Rozprawy Komisji Językowej, volume VII, page 58:

(attested in Masovia) to be employed somewhere

to work, to labor
to be employed somewhere

Dalem wam zemyø, w nyeyzescye nye robili (in qua non laborastis), y myasta, gichzescye nye dzalali

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 24,13:

A pelnø miszø nadroby, yako on, czszo motykø roby

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 31:

Jacom ya nye robil na Janowich konyech silø... Canimir nye robil na Janowich konyech silø

1950 [1436], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 480, Warsaw:

Syosthry... brzemyenne... nye mayą robiczi cziązko roboth thych czyelesthnych (ab exactione qualibet corporali... potuerint... abstinere)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 712:

Po drodze ydączy, Marya barzo vyelye robyla (laboravit), a rzatko kyedy vszyadla na osla, aby sobye odpoczynela

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 118:

Greater Poland; Lesser Poland; Greater Poland; Lesser Poland

Ktore stoli Pabian robil *Stanislaowi, thi sø przi Pabyiane

1895 [1419], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 45:

Iaco prave Iaracz ne mal g themu situ niczs ani na ne robil, nisli ('ale') Stachni czeczy

1888 [1399], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 96:

Ten dlug[…], o ktorisz Marczin (sc. aurifaber) s Posznanya byl poszwal paną Mycolaya... temu szą trzi lata mynaly, a potem v nyego pąn Mycolay nycz nye robyl po trzech leczech

1959 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1297, Poznań:

(attested in Greater Poland) to order (to request some product or service)

Jako czszo yest Barthlomey robil, tho sz Yanowø wolø robil, szwe zytho woszø sz Wochowa

1876-1929 [1411], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 213:

Robczye temy pyenyądzmy, asczy szye vrocze (negotiamini, dum venio Luc 19, 13)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 407:

Y robicz bødze (laborabit, Puł: vszylowacz będze) na weky

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 48, 8:

Nalazvyą szą nyegini, gisz okrasamy vymyslonymy myarthwe a dokonane rzeczi robyą szą wsdrvszycz (molliuntur refricare

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 38:

(sometimes reflexive with się, attested in Lesser Poland, Masovia) to try, to attempt


nietu

Ysze Hanna bila w dzirzenyv zastawy they... we czthirzech grziwnach, yescze roku nethu

1901 [1424], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, Radom, Sandomierz, Opoczno, page 302:

(attested in Lesser Poland) there is no, there are no [with genitive ‘what’]


bazar

Polish: bazar
→ Kashubian: bazôr

Etymology tree
Proto-Indo-European *wes-der.
Proto-Indo-European *kʷel-der.
Middle Persian wʾčʾl
Classical Persian بازارbor.
Ottoman Turkish بازارbor.
Old Polish bazar
Borrowed from Ottoman Turkish بازار (bâzâr). First attested in 1500.

bor+

W Zawolskyey ordze rosstargnąly szyą panovye myedzy ssobą y zabraly bazar, y s poloviczą bazarv poschly do Czirkass. Druga polovicza rosstargala szyą myedzy gymy

1952 [1500], Josip Hamm, editor, Altpolnisches aus kroatischen Archiven, page 175:


szukać

Polish: szukać

Silesian: szukać

Uncertain.
* Possibly borrowed from Middle High German suochen and/or Low German söken.
* More likely inherited from Proto-Slavic *šukati, ultimately onomatopoeic, with a semantic shift of to make a rustling sound → to speak quietly, to whisper, to murmur / to wander around causing a rustling sound → to look for something making a rustling sound.

Wyącz szą po nym pythano, po wsz[y]thkych domyech szvkano

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 198:

Szøga w myszø prze drugego, szukayø køsza lubego

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 33:

Szukal yesm gy (sc. niemiłościwego, quaesivi eum) y nye yest nalyezyono myasto yego

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 36, 38:

Syn czloweczi... przyszedl szukacz, cso bylo sz[gubiono] (venit... quaerere..., quod perierat Luc 19, 10)

1922 [End of the 14th century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 233:

We wszem serczy mogem szukal gesm czø (exquisivi te)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 10:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Lesser Poland) to look for, to seek, to search (to attempt to find) [with genitive or accusative]

Alye ya nye slucham chvaly moyey, yestczy, kto schuka (qui quaerat Jo 8, 50) y ssądzy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 476:

Ait (sc. equus ad leonem): Quesitus, gl. sc. leo perscrutatus szvkany, placidusque venis, te temporis offert gracia

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 15:

Gego miloserdza mamy szobe sukacz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14b:

Przecz myluyecze proznoszcz y szukacze lesz (quaeritis mendacium)?

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 4, 3:

Znamona grzeszni prawego y szuka vmorziicz (quaerit mortificare) gy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 34:

Pylath potym szukal, yakoby mogl Jezu Krysta wypuszczycz

1911 [Emd of the 15th century], Ludwik Bernacki, editor, Karta z "Rozmyślania o życiu Pana Jezusa", page 472:

+obj

(attested in Sieradz-Łęczyca, Lesser Poland, Greater Poland) to look for, to seek, to search (to attempt to achieve or gain) [with genitive or accusative; or with infinitive ‘to do what’]

Lesser Poland; Greater Poland; Lesser Poland; Greater Poland

Any gest, gen by svkal dvsze mogey (qui requirat animam meam)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 141, 6:

(attested in Lesser Poland) to make an attempt on someone's life

Rozgnewal iest boga grzeszni, podlug mnoszstwa gnewu swego ne szukacz bødze (non quaeret)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 24:

(attested in Lesser Poland) to revenge, to mete out justice

Thedi on, komu oczyecz... przes nyekogo bilbi zabith, schvkacz crzywego i patrzacz ma (reum tentare et inspicere debet)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 86:

(attested in Masovia) to prosecute, to pursue in court

Repetere vsznawacz uel schukacz

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 22:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Blogoslavyeny ssą, ktorzy schukaya (qui audiunt Luc 11, 28) slova mego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 301:


wiatr

zlw-opl-noun

wiatr m animacy unattested (related adjective wiatrowy or wietrzny)

wiatr m animacy unattested (canonical)
wiatrowy (adjective)
wietrzny (adjective)

Polish: wiatr

Silesian: wiater

Inherited from Proto-Slavic *větrъ. First attested in the 14th century.

Iscy thamo... na the tho puscy any descz, any vatr, any... sle pouetrze thamocz ono nygdy ne postogy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 183b:

Sic pugno, non quasi aerem, nye yako na wyathr, verberans (I Cor 9, 26)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 64:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) wind (real or perceived movement of atmospheric air usually caused by convection or differences in air pressure)

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands

Ten ps[alm] powyada, yze Xpus stworzyl zywyoly, to yest zyemye, wyatr, ogye[ń], wodę

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 73 arg:

(philosophy, alchemy, attested in Greater Poland) wind; air (one of the four elements of the ancient Greeks and Romans)

Wyatr flatus (quoniam fumus flatus est in naribus nostris Sap 2, 2)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 150:

(attested in Greater Poland) breath (air drawn in and out by the lungs)

Po cztirzech wyetrzech (per quattuor ventos) bily wrotny, to gest na wschod sluncza a na zapad, a na polnoci, a na poludnye

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 24:

wind (direction from which the wind may blow; a point of the compass; especially, one of the cardinal points)


-o-

Polish: -o-

Silesian: -o-

Etymology tree
Proto-Slavic *-o-
Old Polish -o-
Inherited from Proto-Slavic *-o-


rada

desctree

Polish: rada
→ English: rada
→ Kashubian: rada
→ Slovincian: rada

Silesian: rada

→ Old East Slavic: ра́да (ráda)
Old Ruthenian: ра́да (ráda)
Belarusian: ра́да (ráda)
Ukrainian: ра́да (ráda)
Carpathian Rusyn: ра́да (ráda)
Russian: ра́да (ráda)

Borrowed from Old Czech rada, from Middle High German rât. First attested in the fourteenth century.

etydate

Posluchay slow mich y radi mey (atque consilia)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 19:

Idzy, povyedz pyrvey gloss moye rady

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 45:

Gdyby radzczą albo gyny myesczanyn, czo by gy przyszwano w rada tagemną (ad consilium vocatus), a tha radą wszyawylby (si... consilium... revelaret)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 35, 2:

Fszythczy szemane szøcz szø onj byly do gednego mastha sgachaly [y] y szøcz ony na tho radø byly mely, kakocz bichø ony s tim tho vczinicz bily mely

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 176a:

Jesu, raczy myą wyszluchacz, a dar rady dobrey my dacz

1908 [c. 1500], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume V, page 18:

(attested in Lesser Poland) advising; deliberation

Stare radzcze... owynyly przed prawem gednego czlowyeka... a (pro o) gedna rzecz, ktorąsz przed pelna rada wysznal (coram pleno consilio fassus est)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 35, 4:

Tako to ma bycz gysczono, yako szyedzaczą radą wysznala

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 43, 4:

Rada zlich (concilium malignantium) osadla iest me

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 17:

Krol y rada gego (consiliatores eius)

1930 [c. 1455], “I Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 25:

Mi thake thesz boze gymyą wzywawszi a radą mandrich k sobye zezwafszi (consilio sapientium communicato nobiscum)..., vfalami

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 3:

Potem czeszarz s rada senaczka (tandem de consilio senatus) krolyewstvo zydowskye rozdzyelyl na troye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 115:

Wczora wyrzekl ku zydow[skiej] radzye

1911 [End of the fifteenth century], Ludwik Bernacki, editor, Karta z "Rozmyślania o życiu Pana Jezusa", page 472:

(attested in Lesser Poland, Masovia) council, board


biały

Polish: biały

Silesian: bioły

Inherited from Proto-Slavic *bě̃lъ. First attested in the 13th century.

Coordinate term: czarny

Gorzkye nye chcze, ny mosze bicz slotkym, prosczye mowyącz, byale czarnim

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 246:

Przed obliczym baranka odzane w byale odzyenye in conspectu agni amicti stolis albis

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 275:

Iandrzey... gest clenotu Baranow, czsso nossą byaly baran na czirwoni[m] sczicze

1878-1889 [1422], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Greater Poland, page 327:

Zøbi gego byelsze mleka (lacte candidiores)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 49, 12:

[To] bilo gest yako szyemyø kolyandrowe byale (album)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 31:

(attested in Greater Poland) white (of a light color)

Z byalego de bysso (decem cortinas de bysso retorta... facies Ex 26, 1)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 18:

Pawloką byala bysso (I Par 4, 21)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 48:


żółw

Polish: żółw

Silesian: żōłw

Zolw rana

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 637:

European pond turtle
European pond turtle

Mus per cellarium ingruente gressu discedens gravi passu pergenti testudini, gl. illi animali zolw, obviauit

Middle of the 15th, Józef Reczek, Zbigniew Wojas, Felicja Wysocka, Mariusz Leńczuk, Elżbieta Belcarzowa, editors, Glosy i drobne zabytki języka polskiego pominięte przez wydawcę w RXXIII 268-319. Uzupełnienie materiału z trzech rękopisów na podstawie nieopublikowanych odczytań z rękopisów wyrazów polskich wraz z kontekstami, Lviv, page 279:

Testudo […] a testa dicitur et est quoddam animal quia tegimine teste sit cooperta Etiam dicitur camera templi obliqua et curua quia in modum testudinis veteres templorum tecta faciebant vt celi imaginem redderet etiam dicitur scutum eyn schilt zolw albo sklep

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 137r:

Testudo sklep vel zolw

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 137v:

(attested in Southern Borderlands, Greater Poland) turtle; tortoise (any land or marine reptile of the order Testudines)

attested in Southern Borderlands; Greater Poland; attested in Southern Borderlands; Greater Poland

Rideo, quod talpa lincem, quod limax, gl. talis vermis de terra genitus zolwf, tigridem, quod aquilam in conflictu provocat scarabeus

1977 [Middle of the 15th century], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Polskie glosy w rękopisie Kroniki Wincentego Kadłubka, page 149:

Bufo […] est nomen vermis venenosi[…] Item bufo est rana terrestris al. zolv

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 30v:

Sicut odor vinee expellit bufones, zolwy, sic odor mundicie Christi debet expellere bufones luxurie, Xc enim super mundiciam dilexit

1884 [1476], Ignacy Polkowski, editor, Katalog rękopisów kapitulnych katedry krakowskiej. Cz. 1, Kodexa rękopiśmienne 1-228, volume III, page 108:

(attested in Greater Poland) European toad


wymowa

Polish: wymowa

Deverbal from wymówić. First attested in the fourteenth century.

Ku twoiey sprawyedlyuosczi czynienyu wszitki nasze aby szly wimowi

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 13b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) statement, utterance, expression

Trademus ea (sc. documenta moralia), vt intelligas clarius..., per fabulas figurarum, gl. per locuciones fabulosas wymowy

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 279:

Wymowa facundia

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 86:

Ysz gdiby... then tho pozyczcza za svmmą penyądzy... prosczye a przes kthoreykole wymowy (sine aliqua condicione) yakoby za przerzeczoną svmmą *peynyądzy doszycz czynyącze przyąl (sc. rzeczy zastawione)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 32:

(attested in Masovia) condition; exception

Gdy nyektorzy bywayą pozwany przed naszą oblycznoscz o nyektore vini, ... wziąli sobie obyczay, ysz tho... przykazanym swych panow... czynyą, ktorąsz to wymową od zlosczy y od smyerczy czastokrocz byli wyzwoleny

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 16:

(attested in Lesser Poland) justification; excuse

Contra initum pactum mymo pospolithy slub y wymoua

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 488:

(attested in Greater Poland, Masovia) deal; arrangement, agreement


do-

do- + mówić → domówić

appended to verbs to indicate completion

do- + sypać → sypać

appended to verbs to indicate addition or furthering a previous process

do- + ić → dojć

appended to verbs to indicate addition or approaching a goal


pan

zlw-opl-noun

pan m pers (female equivalent pani or panna)

desctree

Polish: pan
→ Lithuanian: põnas
→ Yiddish: פּאַן (pan)

Silesian: pōn

desc

→ Old East Slavic: панъ (panŭ) (13ᵗʰ c.)

→ Old East Slavic: панъ (panŭ) (13ᵗʰ c.)

Old Ruthenian: панъ (pan) (14ᵗʰ c.)

Belarusian: пан (pan)

Carpathian Rusyn: пан (pan)

Ukrainian: пан (pan)

→ Middle Russian: панъ (pan) (16ᵗʰ c.)

Russian: пан (pan)

Inherited from Proto-Slavic *gъpanъ. First attested in the 13th century. Displaced gospodzin.

Pan Andreas castellanus Danensis

1881-1882 [1293], Max Perlbach, editor, Pommerellisches Urkundenbuch, page 451:

Esze Boguchna otkaszala Potrkovi dacz swego posagu panu posnanskemu trzinaczcze grziwni

1959 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 368, Poznań:

(attested in Greater Poland) lord (master of a feudal manor)

Omnesque eius (sc. monasterii) villas... cum... incolis... a domino custodie, qui dicitur vlg. pan stroze vel stroznj, semper facimus liberos

1874 [1275], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume IX, page 136:

Dominus castorum dictus wlgo pan bobrowi

(more specifically) beaver official (ducal lord or acting official in charge of beavers, the mammal)

Dicitur pan in Slavonico maior dominus... Xandz autem maior est quam pan, veluti princeps et superior rex

1864 [14th/15th century], August Bielowski, editor, Monumenta Poloniae Historica. Pomniki Dziejowe Polski, volume II, page 468:

A *szaprafdocz na tem tho svecze malo takich kaplanof nadze ('najdzie')..., chos bycz ony krole, xøszøtha y tesze pany bogathe o gich sloscz karaly ge

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 11b:

Czelny panowye barones

1885-2024 [c. 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 289:

(attested in Lesser Poland, Silesia) dignitary

attested in Lesser Poland; Silesia; attested in Lesser Poland; Silesia

Pana swego wyelkyego, choragyewnego, zabylyszcze, chlopy!

1462-1463, Wiersz o zabiciu Andrzeja Tęczyńskiego, line 2:

Filius tribuni chorøsznego pana

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 359:

Y stalo syø gdisz Achior przestal mowyenya slow swich, roznyewaly syø wszitcy wyelyci panowye (omnes magnates) Olofernovy

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 5,26:

Optimas stoleczny pan

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 62:

Iako Sandziuoy starosta wmovil medzi mnø a medzi Sczepanem, esz ne mal na mø niyednego roku stacz nisz przet timi pani, czso sø nameneni

1959 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 362, Poznań:

(in the plural, law, attested in Greater Poland) court officials

Yssze Marczin ne odmouil Yana szoltisa od rok za swego pana, za Wolwrama

1959 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 381, Poznań:

Jaco pan dzedziczny Dzbansky dal Janowy mlin czynicz w dzedzyczstwo

1967 [1424], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1048, Kościan:

Dobrowolne panowe ffeodales

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 487:

Liber (sc. dominus) wolny pan

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 7:

(attested in Greater Poland, Masovia) lord (one possessing similar mastery over others; any feudal superior generally; any nobleman or aristocrat; any chief, prince, or sovereign ruler)

Tedi *rzegk pan Hinczka

1959 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 187, Poznań:

Jako do Vtroszina... przigeli, taco rzecli gednacze pana Hinczkoui

Pani Poluiczska Hanka ma postauicz zachoczczø przecziw Potraszoui Czepurskemu pana choranszego Paska

1959 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 378, Poznań:

Iaco to swatczø, iz pan sandza o tø rzecz alisz po trzech *ledzech zalowal na Troyana

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 433, Poznań:

Iacom sø ne zamowil prze[d] pani Czarnkowskimi Janoui praw bich (leg. być) *vsm krziwen

1959 [1401], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 522, Poznań:

Yaco gdy pan Jan Czepurski wyprawil Splawskego s gysczyny, tedi go ne gabal prawem, asz trsy latha mynøly

1959 [1411], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 835, Poznań:

Yaco Newstąmp Swekoczsky szedl na pana Janową lanka Potrowskego gwaltem

1959 [1419], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 979, Poznań:

Ysze pąn Jaroslaw sz Lubacowa, podkomorze, ne yest vinouat... czterdczesczy grzyven... sza woly

1959 [1422], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1117, Poznań:

Vstawyenye przes oswyeczonego ksządza pana Wlodzyslawa (per serenissimum regem Vladislaum), krola polskego, ... w Krakowye... wywolane

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 72:

(attested in Greater Poland, Masovia) title of respect or formality often used with nobility or officials

Postawil gyey panem (constituit eum dominum) domu swego y ksødzem wszego bydla swego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 104:

Ktho tho wsdruschy, dyabel bandzye pan gego duschi

1853 [Fifteenth century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, Rogoźno, page 44:

(attested in Greater Poland) lord, master (male head of a household, a father or husband)

Item domina de Czepury prestabit iuramentum...: Jaco yest moy pan ne uinouat Sulcoui trzinaczcze grziwen za Czepuri

1959 [1386], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 4, Poznań:

Blogoslawcze panv (domino) wszyczki syly yego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 102:

(attested in Lesser Poland) Lord (title of God)


chudoba

Polish: (obsolete or dialectal) chudoba

Inherited from Proto-Slavic *xudoba. By surface analysis, chudy + oba. First attested in the 15th century.

Chudoba macies

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 341:

Ten ps[alm] wypowyada, yze Xpus prze chudobę naszę y nędzę wstal z martwych

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 11 arg:


palec

Polish: palec

Silesian: palec

Inherited from Proto-Slavic *pàlьcь. First attested in the 14th century.

Bo vzrzø nebossa twoia, dzala palczow twogich (opera digitorum tuorum), mesøcz y gwazdy, iesz ies ty vczinil

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 8, 4:

Noszny palecz pedica

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 491:

Pedicus nozny pąlecz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 97v:

(anatomy, attested in Lesser Poland, Greater Poland) digit; finger; toe


mnich

zlw-opl-noun

mnich m pers (female equivalent mniszka, related adjective mniski)

desctree

Polish: mnich
→ Kashubian: mich
→ Old Lithuanian: minỹkas, minỹchas
Lithuanian: (dialectal) minỹkas

Borrowed from Old Czech mnich. First attested in 1429.

Jsze pan Micolay Thomiczsky ne schedl... do clastora, do mnichow

1959 [1429], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1339, Poznań:


skot

Jaco my Sandziwog kazal swemu ludu wzøndz dwoye skota

1959 [1387], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 10, Poznań:

Chwalcze gospodna... swerz y wszelke skoty (bestiae et universa pecora)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 148, 10:

(chiefly collective, attested in Greater Poland, Lesser Poland) horned cattle or animals

Yze Gotard... nye wsal... pyersczena za dwadzescza scoth

1901 [1421], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 301:

Yako pan Lutek wsyal dzesancz scott penandzy

1974 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 632, Kalisz:

De qualibet arte mechanica medio scoto, prout ius Culmense requirit

1863 [1380], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, Masovia, page 96:

(attested in Greater Poland, Masovia) monetary unit worth 1/24 of a grzywna


chobot

Polish: chobot (obsolete)

Probably borrowed from Old Czech chobot, from Proto-Slavic *xobotъ

Pirzwy pop Lassota wzzøl mocz od chobota Cønstantina smoka

1449, Gałka Jędrzej z Dobczyna (Dobszyna), Pieśń o Wiklefie, Głogówek, line 37:


barchan

zlw-opl-noun

barchan m inan (related adjective barchanový)

desctree

Polish: barchan (“fustian”)
→ Kashubian: barchón

Silesian: barchin

Borrowed from Old Czech barchan. First attested in 1370.

Jako themv gwalthowi o szvknya y o barchan, o kthore mnye Borzym poszvąl, *røk mynąl, thako my pomozi boog y szwanthi crzyschs

1950 [1477], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3094, Warsaw:

Pro duobus barchanis

1370, Adam Chmiel, editor, Księgi radzieckie kazimierskie, Krakow, page 20:

Lliniscenia vestis lana et ex lino contexsta vlg. barchan

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 136r:

Liniscenia dicitur vestis ex lino et lana contexta et alio nomine dicitur liniscius proprie barchan

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 145v:

Linistius barchan

1463, Wokabularz petersburski VII, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.I.100, page 12:

Liniscema dicitur uestis ex lino et lana contexta et alio nomine dicitur liniscius proprie *brachan

XV p. post., rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 3297, z r. 1476, page 131r:

Liniscenia dicitur vestis ex lino et lana contexta Et alio nomine dicitur liniscius proprie barchan

XV p. post., Rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 1630, page 129v:

Liniscenia barchan vel brucfa

XV p. post., Wokabularz petersburski II, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.XVI.12, page 9:

Cardiunculus barchan

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 23v:

(attested in Masovia, Lesser Poland, Greater Poland) fustian

attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland; attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland


koło

zlw-opl-noun

koło n (diminutive kółko, related adjective kołowy)

Polish: koło

Silesian: koło

Inherited from Proto-Slavic *kȍlo. First attested in the 14th century.

Kyedy nad Rzymem chodzylo kolo yakoby slota korona (circulus... corona velut aurea)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 72:

Nicolaus... contra Zegotam... et contra IIII-or kmetones... pro XXX curribus sepis et pro XV cola

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8335:

Gumpha est pars rote eyn nab an dem rad spyczą v kolą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 59r:

Spula czolnek radius idem vel spyczą v kolą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 129v:

(attested in Greater Poland) wheel (round device that allows a vehicle to move)

Pani Przechna ne podnosla cola v mlyna w Zeloney Dambrowe visech, nysly iaco mlynarze crolewscy... vstavily

1959 [1426], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1238, Poznań:

(attested in Greater Poland) wheel (spinning object i.e. on a mill)


ogień

ogień m inan (related adjective ogienny or ogniowy)

Polish: ogień

Silesian: ôgyń

Inherited from Proto-Slavic *ogňь. First attested in the 14th century.

Wsczedl iest dym w gnewe iego a ogen (ignis) od oblicza iego zaszegl se iest

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 10:

Pir grece latine dicitur ignis ogen

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 101r:

Tegale (pro tedale) zalozenye glownye vel ognyą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 135v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) fire (flame evoked by chemical reactions that is usually a source of heat)

Ten ps[alm] powyada, yze Xpus stworzyl zywyoly, to yest zyemye, wyatr, ogye[ń], wodę

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 73 arg:

(philosophy, alchemy, attested in Greater Poland) fire (one of the four elements of the ancient Greeks and Romans)

Mnye listopadl dzeya, v ognya szą ludze grzeya

1927 [c. 1455], Kazimierz Dobrowolski, editor, Przyczynki do dziejów średniowiecznej kultury polskiej z rękopisu szczyrzyckiego, Szczyrzyc, page 325:

(attested in Lesser Poland) conflagration (large fire extending to many objects)

Jaco od Woczechowego ogna sgorzalo Dobrogostowi za *dwadzeiscze griwen

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 320, Poznań:

(attested in Greater Poland) bonfire; campfire

Pan dal grom a graad, a blyzkanye byeszøcze na szemyø... A grad y *ogeyn (et grando, et ignis), smyeszywszy sze pospolu, noszyly sze søø

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 24:

lightning (natural flash of light produced by short-duration from the sky)

Gysz sø dobrze czynyly, podø w szywot wekvgy, a ktorzy zle, w oghen wekvgy (in ignem aeternum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 39:

(religion, figurative, attested in Lesser Poland) hell (place of torment in the afterlife)

Ogen duchowni (ignem spiritalem) w serczu podszega

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page I Prol 6:

(figurative, attested in Lesser Poland) fire; passion

Quidam ciuis... confregit sibi pedes alias tibias et maxime sibi inflati fuerunt... Namasz plath... a thak... nogą obvyn thą massczą, za trzeczym przivy[c]zym vznasch pomocz, yestly bog i chcze, bo vycziągnye ogyen

1939 [End of the 15th century], Adam Bednarski, editor, Materiały do dziejów medycyny polskiej w XIV i XV stuleciu, page 74:

(pathology) inflammation (condition of any part of the body, consisting of congestion of the blood vessels, with obstruction of the blood current, and growth of morbid tissue)


mieć

Polish: mieć

Silesian: mieć

Inherited from Proto-Slavic *jьměti. First attested in the 14th century.

to have, to hold (to contain in one's hands)

(with the passive participle) to have (e.g. to have something (that is) cooked)

(reflexive with się) to fare (to be in any state, or pass through any experience, good or bad)


król

król m animacy unattested (female equivalent królowa, diminutive królik, related adjective królewski or królowy)

król m animacy unattested (canonical)
królowa (feminine)
królik (diminutive)
królewski (adjective)
królowy (adjective)

Polish: król

Silesian: krōl

desc

→ Old Ruthenian: кроль (krolʹ), круль (krulʹ)

Inherited from Proto-Slavic *korľь. First attested in c. 1300–1350.

[Mowi krol pogań]sky do crola Ezehiasa, crola zidouskego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 2:

(attested in Lesser Poland) king (male monarch; a man who heads a monarchy)

Slaua crola usemogøcego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 1:

(figuratively, attested in Lesser Poland) God

I kazal krol Pylat vnydz mylemv Iesucristovy vtore

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 757:

Tez za Yordanem, rzeka, yeden Symon, yen byl sluga krolyesky *chy prze mąstwo yego zyvota od zboyecz vybran krolyem (a latronibus rex creatus est). Pastuschy na granyczach zyemye israelskey yednego począstnego pastucha vstavyly krolyem (regem sibi statuerant)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 114:

Krol rex herbarum

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1869:

rabbit (mammal of the family Leporidae, with long ears, long hind legs, and a short, fluffy tail)


-ski

Polish: -ski


naton

Nicolaus... contumax... pro nywa, pro naton, pro sepis et pro sepicione facta in pomerio contra Przeczslaum

1856-1870 [1400], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 558:

woodshed; woodpile (place where wood is deposited)

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Naton *custrum

1885-2024 [15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 29:


-i-

Polish: -i-


bych

Inherited from Proto-Slavic *byxъ. Cognate with Czech bych, Serbo-Croatian bih, Old Church Slavonic бꙑхъ (byxŭ).


bęben

Polish: bęben

Silesian: bymbyn

Inherited from Proto-Slavic *bǫbьnъ. First attested in the 14th century.

Wezmicze psalm a daycze bøben

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 80, 2:

Timpanum est instrumentum musicum ein baucke baben

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 138r:

(attested in Lesser Poland) tambourine (drum with plates attached around it)


osoba

Polish: osoba

Silesian: ôsoba

Inherited from Proto-Slavic *osoba. First attested in the mid 15th century.

Bog gest z osoby (ex substantia) albo sz postawy oczczowy... vrodzon, a czlowekem gest z osoby (ex substantia) maczerzyny

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 29, sim. Puł:

(attested in Lesser Poland) essence (quality that makes up or determines a being)

Niżadnemu rozdział nie będzie miedzy osobami (nulla erit distantia personarum) sąsiednimi, takież małego jako wielikiego przesłyszcie ani przymiecie czyjejkoli osoby (personam), bo sąd boży jest

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 1,17:

Othvorzylo szya nyebo y stapyl dvch szvyąthy w czyelney oszobye (corporali specie Luc 3, 22), yakoby goląbycza, nan

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 300:

(attested in Masovia) form, appearance, shape

Vrząndnyczi... ot ludzy... ot ktorichkoly rzeczi, kupy ktoregokoly bi rodzayu albo ossobi (cuiuscumque generis vel speciei)... bilibi, targowego braacz nye mayąn

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 112:

(attested in Masovia) type, species, kind


głos

Polish: głos

Silesian: głos

Inherited from Proto-Slavic *golsъ. First attested in the 14th century.

A glosz sz nebosz gestcy on (sc. cesarz) then to bil vslysal nebesky a rzekøcz mu... tako

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5a:

Brznaczy glos vox canora

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 307:

Si rubeum vinum nimium quandoque probatur, venter stipatur, vox limpida raucificatur ostry glosz *omyenyawa

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 290:

Spytal yego svyąthy Ian lyekyem glosem (submissa voce): Gospodnye, ktory yest, yen czyą ma zdradzycz? Ktoremv odpovyedzyal myly Iesus tesch lyekkyem glossem

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 552:

A tako vøcz ona (sc. Gebal) velikiim gloszem gest bila bogu chualø dala

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4a:

Vox a voco […] quia per eam vocamus glosz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 148r:

(attested in Lesser Poland, Silesia, Greater Poland) voice (sound uttered by the mouth)

attested in Lesser Poland; Silesia; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Silesia; Greater Poland

Cu glosu sina bozego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 24:

Winydzcye z Babylona, vcyeczcye od Kaldeyskich, w glosv radost[ne]nem zwyastvycye (in voce exultationis annuntiate), sliszecz daycye a ogloszcye to asz na krage szemye

1930 [c. 1455], “Is”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 48, 20:

Vistøpaiøch z masta Corrozaim, nepriiacele, to sø dyably, urocy cloueca gresnego, gloz sø... scrvsena vslisely

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 9:

(attested in Lesser Poland) voice; speech (act of talking)

Y rozezslan glos asz do Ivdowa pokolena y do Ierusalem wszitkim sinom przewyedzenya (missa est vox in Juda et in Jerusalem omnibus filiis transmigrationis), abi syø sebraly do Ierusalem

1930 [c. 1455], “I Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 7:

prescription, order, instruction, bidding, mandate

Quanto enim plures pro aliquo petunt yse gimcy vøce glosof

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 156a:

Wstøpil iest bog w penu, a gospodzin w glosse trøbi (in voce tubae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 46, 5:

Gløbocoscz gløbocoscz wziwa w glosse oken twogich (abyssus abyssum invocat in voce cataractarum tuarum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 41, 9:

Czsosz vczynyl? Glos twego... brata krwye ku mnye krzyczy z zemye (vox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra), przeto bødzesz przeklyøti na szemy

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 10:

(figuratively) voice (sound given by an instrument or other objects)


czytać

Polish: czytać

Silesian: czytać

/t͡ʃʲɨtat͡ɕ/

/t͡ʃʲɨtat͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *čitati. By surface analysis, czyść + -ać. First attested in 1453.

W moyem rozvmye pythalem y thakyesz w pyszmye czythalem

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 213:


broń

Polish: broń

Silesian: brōń

Inherited from Proto-Slavic *bȏrnь. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Wezmi bron y sczit (apprehende arma et scutum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 34, 2:

(attested in Lesser Poland) weapon (instrument of attack or defense in combat or hunting)

Przez bronya spravedlivosczy (per arma iustitiae II Cor 6, 7)

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 165:

(figuratively) weapon (anything used for defense)

De clenodio Rolye, rosam cum tribus bronya in clipeo deferentes

1856-1870 [1462], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3681:


obec

Polish: obec

Borrowed from Old Czech obec. Doublet of obiec, an inherited form. First attested in 1439.

Nobilis Andreas produxit... duos nobiles... post patrem, item produxit nobilem Petrum... et Martinum... post matrem, item produxit duos tercios... de communibus al. s obcze... Iurauerunt primi et sequentes..., quod... Andreas... est nobilis

1878-1889 [1439], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Greater Poland, page 343:

(attested in Greater Poland) a vestigial institution of land law consisting in appointing in customary cases, e.g. when nobility is reprimanded, a group of witnesses with an unblemished reputation, long settled in a given area


łóżko

Polish: łóżko

Silesian: łōżko

From łoże + -ko. First attested in the 14th century.

Offerebant ei, inquit, paraliticum iacentem in lecto... Cso nam pres togo nemochnego, na lozcu lezøcego znamona?

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 34:

diminutive of łoże (“bed”) (piece of furniture, usually flat and soft, on which to rest or sleep)


rzecz

Polish: rzecz

Silesian: rzecz

Inherited from Proto-Slavic *rěčь with a semantic shift of speech > thing/subject of discussion > any thing. First attested in the 14th century.

Wesoly *czloweg, gen... rozloszy rzeczy (sermones) swoge w sødze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 111, 5:

(attested in Lesser Poland) speech; language; verbal recommendation, command or vow

Moze czlowyek swa rzecz albo gymyenye (bona) w dludze zastawycz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, page 46:

Jaco Boguchwal ne pobral Dobeslaue ye rzeczy w yge domu

1959 [1388], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 229, Poznań:

Offyarvgecze obyatø... panv... scopi dwa... s paløczimi rzeczami gich (in libamentis eorum)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 29:

(attested in Greater Poland) thing (that which is considered to exist as a separate entity, object, quality or concept)

Tec to crol y croleuich nebesky v troiakey recy znamenitey ine usitky crole zmyia

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 27:

(attested in Lesser Poland) thing; abstraction (anything abstract, nontangible, or immaterial, i.e. an experience or concept)

Mąka nye czini mączennyka, ale rzecz, o yąsz czirpy

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 245:

affair, issue (something which needs to be taken care of or resolved, or area of interest)

Czso Pot[r]rek *wold swadki przecziuo Weczenczeui, to ge *wold za [p]prawø rzeczø

1959 [1389], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 243, Poznań:

(law, attested in Greater Poland) case (legal proceeding)

Troiaka rech crola m[ocniejszego po]cazuie: vstauichne uicøzstuo, mochne [włodyc]stuo, velike bogathstuo

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dr 6:

(attested in Lesser Poland) action (act of doing)

Dzywne rzeczy w mylosczy *bendocz poczyøly sszą medzy nąmą

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 480:

(attested in Greater Poland, Masovia) fact; event (that which happened or will happen)

Ne pocladal iesm przed oczima mogima rzeczi neprawdziwey (rem iniustam)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 100, 4:

Na thy wszythky rzeczy, na ktorez są braczya y syosthry povynny

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 724:

(attested in Lesser Poland) deed, action; misdeed (that which is done, particularly bad)

Sicut post divisionem Johannes se non intromisit in sculteciam... modo violenti et forti, nec sua re, *rzeczo, ipsam amisit seu per perdit

1897 [1391], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 4027, Łęczyca Land:

(attested in Sieradz-Łęczyca) reason, cause

Est puer vnus hic, qui habet quinque panes..., sed quid sunt inter tantos myedzy taką rzeczą (pro rzeszą, Jo 6, 8)

1876-1929 [c. 1500], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume X, page 2:


jednota

Polish: jednota

Inherited from Proto-Slavic *edinota/*edьnota. By surface analysis, jeden + -ota. First attested in the fifteenth century.

Ten psalm wypowyada, yze Xps prze zgromadzenye blędnych pysma yednotę przes szwyentego Ducha wzyawya

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 28 arg:

(attested in Greater Poland) unity (state of not being separate)

Grandia dum tractat, gednala, senatus, rada, gloria regis, discissos animos in pia vota trahit, v gyednotą gednal

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 329:

Sebrany søø w gednotø (adunati sunt)

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 5,23:


ryż

desctree

Polish: ryż
→ Belarusian: рыж (ryž)
→ Lithuanian: rỹžis
→ Ukrainian: риж (ryž)

Silesian: ryż

Borrowed from Old Czech rýž. First attested in 1393.

Pro... I lapide risz

1874 [1393], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 171:

Secundus articulus, pro quo querulavit, yidelicet ficus, risz, uvis passis al. roszynky et mandele

1960 [1444], Adam Wolff, Anna Borkiewicz-Celińska, Witold Wołodkiewicz, editors, Księga ławnicza miasta Nowej Warszawy, t. I (1416-1485), volume I, number 200, Warsaw:

(attested in Masovia) rice (seeds, food)

Gith est genus leguminis, proprie rysz, simile cimino secundum aliquos in quantitate et est nigri coloris, et propagitur ad panem, et hic quo ad dulcoracionem panis uel dulcorando panem..., et alio nomine dicitur fiella (pro nigella?)

1450, rkps Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. KP 224., Uście Solne, Lviv:

Nigella sativa
Nigella sativa#Translingual

(hapax, attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) black caraway (any plant of the genus Nigella sativa)


niedźwiedź

zlw-opl-noun

niedźwiedź m animal (female equivalent miedźwiedzica, diminutive miedźwiadek)

miedźwiedzica (feminine)
miedźwiadek (diminutive)

Polish: niedźwiedź

Silesian: niedźwiydź

→ Old Ruthenian: недвѣдзь (nedvědzʹ)

/ɲɛd͡ʑvjɛ(ː)t͡ɕ/

/ɲɛd͡ʑvjɛt͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *medvědь, with a sound change of mj changing to ń as a result of labial dissimilation, (compare Old Czech nedvěd and Old Slovak nedveď) or is a dialectalism (compare Old Polish miasto > Masovian Polish niasto) or hypercorrection (compare Silesian Miymcy), and possibly via association with nie-. First attested in the 13th century.

Czy ystny, boyącz szye zarlocznego svyrza, czvsz lwov albo nyedzvyedzov, y przyyąly Moyseschovy xyągy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 245:

Bądzyely proszycz yaya, azaly yemv poda nyedzvyedzya (scorpionem Luc 11, 12)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 275:

scorpion (any of various arachnids of the order Scorpiones)


piwo

Polish: piwo

Silesian: piwo

Paszek... any se mesczkym prawem obchodzil, any piwa schynkowal

1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 6574:

Piwo fuca

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2622:


pytel

Polish: pytel

Silesian: pytel

→ Kashubian: pëtel

→ Slovincian: pëtel

Borrowed from Old Czech pytel. First attested in 1393.

Iacom ya nye powsczagnal Andrzeye po rakoyemstwie... anym mu pytl y gynschich sczebrzuchow domowich pokrat gwaltem

1895 [1462], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 53:

*Taratentara […] uel *taratentarum id est [est] instrvmentum cum *quuo farina colatur vlg. pytel

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 256v:

Dodacium vlg. pytel

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 91r:

Politrudium vlg. pythel

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 165v:

[D]odacium vlg. pytel

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 72ra:

Taratantara pytel

1463, Wokabularz petersburski VII, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.I.100, page 13:

Dodacium pythel

XV p. post., Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 6:

Taratantara pytel

XV p. post., Wokabularz petersburski III, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.32., page 11:

Taratantara est instrumentum quo farina colatur id est purgatur pythel est etiam clangor tube quod alio nomine dicitur *dodatrum pythel

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 135r:

(attested in Greater Poland) type of bag-shaped sieve used for sifting flour

Ale ia, gdisz my szalosciwi bili, obloczil iesm se w pitel

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 34, 15:

Po[ło]szil iesm odzene moie pitlem

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 68, 14:

Seipsum exinaniuit formam serui accipiens pythel

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 62:

(attested in Lesser Poland, Pomerania, Greater Poland) bag made of thick canvas; penitential shirt

attested in Lesser Poland; Pomerania; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Pomerania; Greater Poland


akademski

From Latin acadēmicus + -ski. First attested in 1471.

Skaly achademskye studia achademye, gimnasia

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 5:


babica

From baba + -ica. First attested in 1472. Compare Polish babica and Silesian babica.

Babicza salix

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 246:

willow (any of various deciduous trees or shrubs in the genus Salix)


robotnik

robotnik m animacy unattested (female equivalent robotnica)

robotnik m animacy unattested (canonical)
robotnica (feminine)

Polish: robotnik

Silesian: robotnik

Inherited from Proto-Slavic *orbotьnikъ. By surface analysis, robota + -nik. First attested in 1402.

Sąly robothnyczy, nyechay czinyą (si laboratores sunt, faciant, quod volunt)

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLVII:

(attested in Masovia) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Cszom segnal Goskowa robotnika, tom segnal... w mem

1920 [1402], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 252, Płońsk:

Sini Iudzini a ierusalemske chcecye sobye podbycz w robotnyki a w robotnyce (in servos et ancillas)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 10:


długi

zlw-opl-adj

długi (comparative dłuższy, derived adverb długo)

Polish: długi

Silesian: dugi

Inherited from Proto-Slavic *dь̀lgъ. First attested in the 14th century.

Palcze myala okrągle a proste, doszycz dlvgye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 22:

Dluszszy capacior

1901 [End of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 324:

Dlvge yelytho longaon

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 13:

Cesaries est coma capitis et proprie virorum przedzyal vloszy dlvgye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 26v:

(attested in Greater Poland) long (having much distance from one terminating point on an object or an area to another)

Tec to crol iesc miloscyueysy... w dlugem chacany, izbihom sø k nemu zødne pospesily

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 35:

A rvssziwsy syø ottød, przislismi na pvsczø... y obchodzilismi gorø Seyr dlvgy czasz (et circuivimus montem Seir longo tempore)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 2,1:

(attested in Lesser Poland) long (having great duration)


rzepa

Brassica rapa var. rapa
Brassica rapa var. rapa#Translingual


-ić

Polish: -ić

ślepy + -ić → zaślepić


-ica

Polish: -ica


-nik

Polish: -nik

forms masculine nouns referring to a performer of some action, sometimes a device


-ca

Polish: -ca

Silesian: -ca

prześladować + -ca → prześladowca


-ik

Polish: -ik


dla

Inherited from Proto-Slavic *dьľa, *děľa. First attested in 1366.

A nye chczą tho odpusczycz any dla laszky, any dla zalosczy, any szamych mogych vsth dla, any sządne rzeczy dla

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VII, page 560:

Blogoslawyeny, gysch czyrpyą przeczywnoscz... prze sprawyedliwoscz, tho gest prze caliszdą dobrocz boga dla vczinyoną

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 245:

Nobilis Fridricus... Hedwigi, sue consorti carissime, racione dotis et dotalicii al. possagu dlya y wyena trecentas marcas... inscribit

1868 [1437], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 117:

Czebye dla, czlowecze, dal bog przeklocz szobe rancze, nodze obe

1937 [1408], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number B, Krakow:

(attested in Lesser Poland, Masovia, Silesia) for, benefitting

Vzytkw dla twego comodi more

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 347:

denotes the aim or purpose of an action; for


dla

Polish: dla

Silesian: dlŏ

Strona trzikrocz wezwana, nye bandzeli kv prawv, kgdi sandza iakobi wstacz chczal, dlya nyestanya ma bicz skazana (ob contumaciam condemnetur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 8:

Ma... zmoviczi trzy paczierze dla onego, yze thak nyeopatrznye... przysyągal (propter incaute facta huiusmodi iuramenta)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 717:

(attested in Masovia, Lesser Poland) because of

I yąl go proszycz: W gymyą szyna boszego y dla szyna th[e]wego, Allexego, a racz my szwą gyelmvszna dacz

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 167:

Pany Staskowy dna roboth... nigdy nye zastawala... any dla zastawy dala robycz kmeczom

1895 [1421], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 155:

Day my czyalo szyna tvego, bosz go szeslal dla mnye grzesznego

1880-1894 [Fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 151:

Tha czistoscz nycz ginego nye gest, geno czyala y dusche czaloscz ot zmazanya dla mylosczy bozey otrzimanya

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 241:


dla

Inherited from Proto-Slavic *dьlja, from Proto-Slavic *dьlь. First attested in 1462.

Laneos cum dle, silvas et campos

1868 [1462], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 469:


skutek

Polish: skutek

Silesian: skutek

From Proto-Slavic *sъkutiti + -ek. First attested in the first half of the 14th century.

etydate

Day gim podlug scutcow gich (secundum opera eorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 27, 5:

(attested in Lesser Poland) deed, action; work

Skutki excessus

1915 [Middle of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 514:

Bo yako mowy mystrz *szkutkuow wypys[a]nych

1911 [End of the 15th century], Ludwik Bernacki, editor, Karta z "Rozmyślania o życiu Pana Jezusa", page 475:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Ale gyny skutkowye (reliqua autem sermonum) Nadabowy, wszitko czsosz czinyl, sø popysany w ksyøgach skutkow (in libro verborum) dny krolyow israhelskich

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 31:

Czinyly skutki przeszarzedne (verba pessima) draznyøcz pana

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 11:

Qui do vnicuique juxta viam suam et iuxta fructum, slutkow, adinvencionum suarum (Jer 17, 10)

1880-1894 [15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 309:

Effectus est finis rei eyn geschicht oder that konyecz skvthekh vczynek

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 44r:

(attested in Greater Poland) effect; result (product of an action)


źródło

Polish: źródło

Silesian: zdrzōdło

Inherited from Proto-Slavic *žērdlò. By surface analysis, żreć + -dło. First attested in 1390.

Tako nathychmyast vyrzvczylo szye zrzyvdlo (erupit fons aquarum) vyelykye y napyly szye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 83:

Cepit extragere sanguinem, qui fluebat de corpore suo sanctissimo tamquam de fonte, yrzodla, purissimo

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, Trzemeszno, page 80:

Wzøw radø z swimy ksyøszøti..., abi zaczwyrdzily wszitki zrzodla studnycz (capita fontium), ktore bili przed myastem

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 32,3:

(attested in Greater Poland) spring (natural water source)

Qui (sc. Iesus) est fons, zrodlo, ortorum, puteus aquarum viuencium, hodie enim clamat: Sicio!

1884 [1476], Ignacy Polkowski, editor, Katalog rękopisów kapitulnych katedry krakowskiej. Cz. 1, Kodexa rękopiśmienne 1-228, volume III, page 108:

(figuratively) spring (source of anything)

Mons enim Libani, ut ait Ieronimus, est... abundans in venis vlg. we rzodlach, aquarum intrinsecus

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 176:

subcutaneous water reservoir, water vein; aquifer

Glębokoszcz glębokoszczy wzywa w gloszye zrzodl twoych (in voce cataractarum tuarum)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 41, 9:

(biblical, attested in Greater Poland) gates (gates and locks that supposedly stop the heavenly waters from falling to the Earth)


niebo

Polish: niebo

Silesian: niebo

Inherited from Proto-Slavic *nebò. First attested in the 14th century.

Isczy on nebo y szemø osfecza

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1b:

Ti gesz vczinyl nyebo y nyebo nyebyos (caelum et caelum caelorum), y wszitkø voyskø gich

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 6:


piekło

Polish: piekło

Borrowed from Old Czech peklo, from Proto-Slavic *pьkъlъ (“tar, pitch”), from Proto-Indo-European *pik- (“pitch”). The meaning of “hell” originated in Old Czech, which is a semantic loan of Middle High German pech (“tar, pitch; hell”). First attested in the mid 14th century.

cog

U tem to mesce Corrozaim, v peckle uekuiem, ... utonølo

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 14:

(religion, attested in Lesser Poland) hell (place of torment in the afterlife)

Isczy gest ono bilo pkel rosbilo a fszytkycz svøthe gestcy ono sz nego bilo vipusczylo

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2b:

(Christianity, attested in Lesser Poland) afterlife (place of residence of the souls of the righteous before the resurrection of Christ)


człowiek

człowiek m animacy unattested (canonical)

Polish: człowiek

Silesian: czowiek

/t͡ʃʲɫɔvjɛk/

/t͡ʃʲɫɔvjɛk/

Inherited from Proto-Slavic *čьlověkъ. First attested in the 14th century.

Tedy vøcz naprzecif gemu nyszadny clouek ne gestcy on vyszetl byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4b:

Czlowyek microcosmus

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 88:

Yacom ya ne przyøl Olbrzikowa parobka, ale do mne prziszeth *czlowel zonathy w chicze

1920 [1406], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 673, Płońsk:

Wtenczasz Mikolay bil moy czlovek, kedi gi Passek wsczøgnøl na prauo

1887, 1889 [1391], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 1072, Poznań:

Człowiecze boży, toć mowi krol (homo dei, haec dicit rex)

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 11: