umieć

Polish: umieć

Silesian: umieć

Inherited from Proto-Slavic *uměti. By surface analysis, um + -eć. First attested in the 14th century.

Thy, ktory czczysz, bacz, poprawyay, yestly vmyesz, iestly nye vmyesz, day pokoy... Sz kthorych telko thym, ktorzy lepyey vmyeya, dawam... szye poprawyacz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 145:

Blogoslawoni lud, iensze vme spewane (qui scit iubilationem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 88, 15:

Wstawyami, aby ryczerz kazdi... pod pewną... chorangwyą... staal, yszbi... vmyaal myestcze wząncz (ut... sciat capere locum) pewne kv obronye szwey chorąngwye

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 21:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland, Masovia) to know; to know how (to have knowledge on, to understand) [with infinitive ‘to do what’]

Kto nye vmye po laczynye (illiteratus), ma zmovyczi... pyączidziessyąth paczierzy

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 720:

(attested in Lesser Poland) to know (to speak a language) [with po (+ locative) ‘what language’]

Szaffranyecz nye ma othbywacz szadna dawnoscza szemszka, yedno othpowedacz, yako nalepy hwmye

1959 [1444], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1647, Poznań:

(attested in Greater Poland) to be able to; can, to know how (to have the ability or knowledge to do something)

Cui deus pater ait: Quid miraris, Gabriel? Nonne missus fuisti prius a me ad Zachariam... et omnia dicta tua et promissa habebunt effectum?... Cur ergo ambiis, humyeyesch

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 49:


dotąd

Polish: dotąd

Silesian: dotōnd

Univerbation of do + tąd. First attested in the 15th cenutry.

Puszcz lyud moy, acz my offyeruge na puszczy, asz dotøøt slyszecz yesz nye chczyal (et usque ad praesens audire noluisti)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 16:

Zvyąrzata... daly szą chvalą Iesucristvszovy... a doką[d]kolvye byl na pvsczy, dotąd s nym byly na pusczy (quamdiu mansit in deserto, secum morabantur)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 199:

Poydzyczye, vzryczye czlovyeka, ktorycz my povyedzyal wschytky moye grzechy... Azalyby on byl Cristus? Vyschedschy ony s myasta y schly k nyemv dotąd (Jo 4, 30)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 248:


głowa

zlw-opl-noun

głowa f (diminutive główka, related adjective główny)

Polish: głowa

Silesian: gowa

desc

→ Old Ruthenian: кглова (glova), глова (hlova)

Inherited from Proto-Slavic *golva. First attested in the 13th century.

Ia, wyiøw od nego iego mecz, vczøl iesm glowø iego (amputavi caput suum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page II Prol 5:

Od glovy az do pyąth nye bylo myescza czalego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 822:

(anatomy, attested in Krakow) head (part of the body)

Wyszna-ly szye, tedy straczyl glową swą, a lezy na radczach, czo chczą sz nym vdzalacz

Avgustus[…] szwyath wszysthek popysacz kasal, a czynsz oth kasdey glovy bral

End of the 15th century, Ladislas of Gielniów, De nativitate Domini - Pieśń o narodzeniu Pańskim, Gielniów, line 4:

(attested in Lesser Poland) head; person, individual

Czso Pauel glowø zabil, tø policzil na Grotha

1888 [1386], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 61:

(attested in Greater Poland) murder victim

Vstawisz me w glowø poganzkø (constitues me in caput gentium)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 47:

(attested in Lesser Poland) head (person leading)

W glowe ksøg (in capite libri) pisano iest o mne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 39, 11:

Udzyalal[…] cztyrzy slvpi s *dzrzewya sethym, ktorich gdi glowi pozloczyl (quas cum capitibus deauravit), ulawszy podstawky gich szrzebrne. I uczynyl[…] slupow pyøcz s glowamy gich (et columnas quinque cum capitibus suis), ktore przykril zlotem

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 36, 36—8:

Przichodzen[…] zwyssi syø nad czø[…], on bødze na glowye a ty na ogonye (ipse erit in caput et tu eris in caudam)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 44:

(attested in Lesser Poland) head (beginning of something, i.e. text; thing in the most important position)

Iaco czso yest Conarsky mesczanom warczskym dal wynø o glowø newesczø, ta swø szmerczø vmarla, ale ne zabitha

1888 [1407], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 87:

Iaco me Nicolaus slal do Michala, obeczugø gemv pomocz thich glow placzicz

1888 [1398], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 72:

(law, attested in Greater Poland) compensation for murder, usually with a fee to a feudal lord

*Pomodlw sze bogv Israel a obroczyl sze w glowi loszyczka (conversus ad lectuli caput)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 47, 31:

head (part of bed where one places one's head)


myszka

From mysz + -ka, possibly a calque of Latin mūsculus. Compare Russian мы́шца (mýšca), Serbo-Croatian мѝшӣћ, Slovene mȋšica.

Musculus est caro in pollice vel tibia myschka w rącze

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 47:

(anatomy, attested in Greater Poland) muscle (organ composed of muscle tissue)


zakład

Polish: zakład

Deverbal from zakładać. First attested in 1386.

Zaklady (fundamenta) gor zamøczony są y poruszony są

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 17, 9:

Fides est substancia, zaclad, fundamentum twyerdoscz (est autem fides sperandum substantia rerum Hebr 11, 1)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 295:

Nye przymyesz myasto zaklada (loco pignoris, ib. 24, 17: zakladv) spodnyego y zvirzchnyego zarnowa

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 24,6:

Andreas omnia bona sua mobilia et immobilia... domino Nicolao inpingnorauit et dare debet vlg. pro *furdroweny saclad

1912-1930 [1441], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume III, page 87:

Slvza vstawycz, aby zadny zyth... chrzesczyanynowy... swych penyądzy na lysthy zastawne nye poszyczal..., alye tylko na zaklath dostateczny (ad pignus sufficiens) pozyczycz moze

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 61:

Smyegessz syą rzeczy ktorego klamcze a wyessyolesz z rzeczy gego, yusz masz swoy zaklad v nyego (pignus sibi dedit)

1874-1891 [End of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLV:

(attested in Masovia) collateral in the form of money or movable or immovable property

Jaco Andreas porussil trzsi copi lnu, ne mayø praua, pod trzemi grziwnami zakladu

1888 [1386], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 59:

(attested in Greater Poland) money paid by parties to ensure compliance with the settlement

Petrus... vicecapitaneus Leopoliensis ex commisione capitanei vallavit vad[ium fa]cialem al. zaklad obliczny centum marcarum inter... Valentinum... et.... Vanyko

1868 [1498], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 356:

undertaking established personally and ex officio in real estate affairs

Vstawyamy, aby woszny... ho wyną, yasz rzeczona szethmdzeszanth, volv w szakladze począdzacz ma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 63:

(attested in Greater Poland) compulsory lien

Quem (sc. Martinum) habes et seruas... ita bonum hominem ad utilitatem ipsius Luce, cum censibus, laboribus, ... obuencionibus al. z schosmy et cum subsidiis zakladmy

1856-1870 [1486], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 4307:

repayable loan granted by a lord to a peasant for management of their household

Zaglad depositum (anima, quae... negaverit proximo suo depositum, quod fidei eius creditum fuerat... reddet omnia Lev 6, 2)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 32:

(attested in Greater Poland) entrusted good or ware; deposit

Omnes quidem currunt, sed vnus accipit brauium zaclad, [c]zacz (I Cor 9, 24)

1880-1894 [Middle of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 63:

(attested in Southern Borderlands) reward for the winner of a race


ramię

Polish: ramię

Silesian: ramiã

Inherited from Proto-Slavic *òrmę. First attested in the 14th century.

Bo yemv byly vschytky stavy vytargnyony z ramyon

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 820:

Poloszil iest iaco løcziszcze mosød[z]owe ramona moia (bracchia mea)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 37:

Brachium […] ein arm rąmyą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 20r:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) upper arm; shoulder; arm (upper limb as a whole or the upper most part of this appendage)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Gen wywodl Yzrahel z posrzod gych w røcze moczney y w ramenv wysokem (in... bracchio excelso)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 135, 12:

(figuratively, attested in Lesser Poland) arm; strength, power, force

Ramyona humeruli (quasi umeruli subter luterem fusiles contra se invicem respectantes III Reg 7, 30)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 43:


który

Polish: który

Silesian: ftory, ktōry

Inherited from Proto-Slavic *kotorъjь. First attested in the 14th century. Cognate with Latin uter, Ancient Greek πότερος (póteros), Old English hwæþer.

interrogative pronoun, referring to a number of choices; what, which one


odpowiedź

Polish: odpowiedź

Silesian: ôdpowiydź

Inherited from Proto-Slavic *otpovědь. By surface analysis, deverbal from odpowiedzieć. First attested in the fifteenth century.

surf

A gdisz o tem na miszly przemislyal, dlugo nye daiø otpowyedzi proszøcemv (non daret potenti ullum responsum), rzecze gemv angyol

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 7,11:

Wyszczye dobrze szlyszely mogyą odpowyedz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 65:

Si cuiuscunque pueri... ob defectum etatis cum actore litem contestare, id est odpowedzecz, nequeunt, propter quod ex interlocucione iudicis eadem litis contestacio al. odpowedz usque ad debitam etatem illorum puerorum prorogatur

1895 [1444], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume IV, page 209:

(law, attested in Greater Poland) defendant's response to an accusation in court

(Micos) illud, quod faciebat, hoc faciebat ibidem Bohemie za odpowedzą, prout bonus homo

1856-1870 [1429], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2254:


koniec

Polish: koniec

Silesian: kōniec

Inherited from Proto-Slavic *konьcь. First attested in the 14th century.

Nicolaus dedit... superficies agrorum al. coyncze, quas deberet piscina perfundere

1868 [1488], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVI, page 211:

(attested in Sieradz-Łęczyca) end (place where a thing ends, border, edge)

extra pieces of land at the end of cultivated fields

Na dol mlinow ma gidz stara szamicza asz na conedz gori

1959 [1419], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1048, Poznań:

(attested in Greater Poland) foot, base (part of a mountain or hill)

Wydzal gest we znye drab, stoyøcz na zemy[ø], koncem nyeba dosyøgayøcz (cacumen illius, sc. scalae, tangens caelum)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 12:

Strona polvdna[…] bødze myecz koncze (terminos) przecziw wschodv slvnecznemv morze slone

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 3:

Sed draco pro fraude te pungens cuspide, zarazayąncz conczem

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 25:

Kv *konczą ad oram (tunc abiit Salomon in Asiongaber et in Ailath ad oram maris Rubri II Par 8, 17)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 50:

Margareta[…] cum Jacobo[…] niwa[…], ktora lyezy ku crakowskyey drodze konczem, a drugem koncziem ku Swiaskowey roley[…] obligauerunt

1880-1894 [1476], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume III, Krakow, page 333:

Ornamentum Armenicale, quod konyecz dicitur

1868 [1497], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 336:

O tem tez bog oczyecz movy przez proroka Izayascha na konczv kxyag

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 839:

ending (final section of a work, i.e. a book)

Welyky pan..., a welkosczy yego ne koncza (non est finis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 144, 3:

Muszycz szye to stacz, alye nye nathychmyast konyecz albo skonanye (sed nondum est finis Mat 24, 6)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 480:

Nyektorzy w wycząganyv pyenyądzy koncza nye kladącz (terminum non imponens), lakomye sz vczązenym szkod wyczągayą pyenyądze

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 47:

(attested in Lesser Poland, Masovia) end, finish (time in which something stops)

Ziawon vczin mne, gospodne, konecz moy (finem meum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 38, 5:

Mozely ten woyth szynkowacz... a mozely yemu thego myastho bronycz... albo nye, albo na kthory konyecz tho ma przydz podlug prawa?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 73:

Nyekthorzi... ny pod czyyą chorąngwyą z naszey woyszki stanowycz szą obykli, na then konyecz a k themv konczv (ad hunc finem), aby... woyenney strozzey szą vwyarowali

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 21:

W konyecz psalm Dawydow (in finem psalmus David) za oktawę, to iest dzyen sødny

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 11 arg:

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.

Extendit se apud aquam Wydavam a metis et terminis fidelis nostri Bogussii..., qui termini vlg. consca nuncupantur

1883 [1300], Wilhelm Haeusler, editor, Urkundensammlung zur Geschichte des Fürstenthums Oels bis zum Aussterben der Piastischen Herzogslinie [Collection of documents on the history of the Principality of Oleśnica up to the extinction of the Piast ducal line], page 141:


powietrze

zlw-opl-noun

powietrze n (related adjective powietrzny)

Polish: powietrze

Silesian: powietrze

Inherited from Proto-Slavic *povětrьje. By surface analysis, po- + wiatr + -e. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Na pouetrzucz slothke pene szøcz ony bily spe[ue]ualy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1a:

(attested in Lesser Poland) air (composition of the atmosphere; that which is breathed)

Xpc na (pro ne) chczal gest byl cloueka stvorzycz s pouetrza..., allecz gest gy on szeme byl stworzil presto, isbicz on byl skromny, isczy szema... naprzecif pouetrzu gest ona moczna

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 174a:

(attested in Lesser Poland) air (one of the classical four elements)

Czokolvye vzyal (sc. Jesus) podlvg czyala, to wschytko v nym gorączosczyą bylo skarmyono y vyschlo od nyego povyetrzym

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 75:

air, gas (that which is expelled from the anus)

Oretur deum pro... aere bono..., aby... bog raczyl... dacz nam... dobre povyetrze

1880-1894 [End of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 148:

air, atmosphere; weather (general state of the atmosphere or weather)

Povetrze ventus

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 443r:

Venticipium powyetrze

End of the 15th century, Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 8:

By sza pothnoszyl na povyetrze, mvszysz placzycz swyanthopyetrze

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 394:

Malus (ecclesie) powyetrze vel masth

1885-2024 [c. 1500], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 748:


dźwięk

Polish: dźwięk

Silesian: źwiynk

We wszelikø zemø wiszedl iest zwøk gich (im omnem terram exivit sonus eorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 18, 4:

(attested in Lesser Poland) sound, voice

Zginøla iest pamøcz gich se zwøkem (periit memoria eorum cum sonitu)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 7:

Od zwyąkv lingua (initium eius a summitate maris salsissimi et a lingua eius Jos 15, 2)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 32:

(attested in Lesser Poland) crack, noise, murmur


widzieć

Polish: widzieć

Silesian: widzieć

Inherited from Proto-Slavic *vìděti. First attested in the 14th century.

to see (to have vision; to not be blind)

to see (to perceive or detect someone or something with the eyes)

(of one's eyes) to see (to detect light)

to see (to regard as) [with accusative ‘whom/what’, along with accusative or instrumental or jako (+ clause) ‘as whom/what’]

+obj

acc<whom/what> + acc/ins/:jako(clause)<as whom/what>

accusative ‘whom/what’ along with accusative jako (+ clause) ‘as whom/what’

to see (to experience, particularly hardship)

(reflexive with się or impersonal) to be seen

(reflexive with się) to seem (to appear; to look outwardly; to be perceived as)

(reflexive with się) to please, to catch the eye (to be physically attractive or pleasing)


komar

Polish: komar

Komar culex

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 354:

Cedzącz komora (excolantes culicem Mat 23, 24), vyelbląda poglytayącz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 763:


siekiera

desctree

Polish: siekiera
→ Old Ruthenian: секе́ра (sekéra), соке́ра (sokéra)
Old Belarusian: саке́ра (sakéra)
Belarusian: сяке́ра (sjakjéra)

Czso Vøcenesz ranil Iana, to gi ranil gego poczøtkem, is... s szekirø nan bezal

1960 [1402], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 168, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) axe, hatchet (tool for felling trees or chopping wood etc. consisting of a heavy head flattened to a blade on one side, and a handle attached to it)


puch

Quamdiu homo est in infirmitate, plenus est malis humoribus, pvchv, propter quos non habet appetitum comedendi

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 67:

(attested in Pomerania, Greater Poland) exhalation, fume, vapor

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland


siła

Polish: siła

Silesian: siyła

Inherited from Proto-Slavic *sìla. First attested in the 14th century.

Davam sche... vynna..., y[ch]zem boga mego nye milowa[ła] ze wszythkych szyl moych

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 4:

Blogoslawcze panv wszyczki syly (virtutes) yego, slugy yego, gysz czynycze wolø yego!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 102, 21:

(in the plural, Christianity, attested in Lesser Poland) angels

Yacom ya *Szbeycze sily ne vczinil, wiwodl sz thancza, any pomocznikem bil

1920 [1404], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 482, Płońsk:

(attested in Masovia) violence; rate (illegal force or show of strength)

Morza mądre y thesz vyly, w thym szkaszvya szwoye szyly, y chorego y strowego sbavya szyuotha kaszdego

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 173:

(attested in Masovia) force (ability to evoke a reaction)

Thv wyacz byla lvdzy szyla, szylno wyelka czyszczba byla

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 213:

a lot (a large amount or number of something)


dłoń

Polish: dłoń

Silesian: dłōń

Inherited from Proto-Slavic *dolnь. First attested in 1471.

Dlony palma (palmas suas extendit ad pauperem Prov 31, 20)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 70:

Ir id est concauitas manus vel medietas palme dlon

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 70r:

Palma est quedam arbor vel manus extensa dlon versus: palma manus palma ramus victoria palma

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 94v:

(attested in Greater Poland) palm (inner part of the hand)


prowadzić

Polish: prowadzić
→ Kashubian: prowadzëc
→ Slovincian: prôwadzëc

Silesian: prowadzić

Borrowed from Old Czech *prováděti (modern Czech provádět, from pro- + Proto-Slavic *voditi. First attested in 1412.

O panye Ihu Kriszczye, kthorysz na sząd godzyny szoszthy byl provadzon

1882 [End of the fifteenth century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 290:

Ducere leyten oder furen vyescz vel provądzycz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 43r:

(attested in Greater Poland) to lead (to bring someone to a designated destiation)

Nobilis Paschko... restituere debet hominem Chacz fugittivum nobili Johanni..., qui (sc. Chacz) fugit ab eo... Hominem ad terciam diem restituat (sc. Paschko) et in duabus septimanis prowadzyczz

1868 [1448], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 260:

Jaco Potr[t] bil Micolaiewim... soltissem y posedl, y prowadzil sø s gego dzedziny

1960 [1412], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 357, Pyzdry:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to leave some place


wychodzić

zlw-opl-verb

wychodzić impf (perfective wyjć, frequentative wychadzać)

wyjć (perfective)
wychadzać (frequentative)

Polish: wychodzić

Silesian: wychodzić

Inherited from Proto-Slavic *vyxoditi. By surface analysis, wy- + chodzić. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Ne wichodzil iesm (non egrediebar)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 87, 9:

Szbawyczyelu mylosczyvy, ... raczy myą thedy nawyedzycz, gdy bądzye dusza wychodzycz

1979 [c. 1500], Ladislas of Gielniów, “Rzepka Wojciech R. Pieśni Władysława z Gielniowa nowo odnalezione”, in Wiesław Wydra, editor, Studia Polonistyczne, volume 6, numbers 167-201, Gniezno, page 178:

O tych, gysz z sąndv wychodzą szkazaany (de convictis recedentibus de iudicio)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 22:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) to walk out, to go out, to leave [with z (+ genitive) ‘what place’]

Ysze taczy zlosnyczy... wząly sobye w obyczay myeszkacz... we wsyach, gdzesz to by nyemyeczskym prawem odpyraly, a tako... swą chytrosczą od smyerczy wychodzą

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 33:

(figuratively, attested in Lesser Poland) to avoid [with od (+ genitive) ‘what’]

Myalby przeth thym volą kylo lath, telesz lath panv svemv slvzycz ma, oth nyego nye wychodzącz (ab eodem minime recedendo), gyle lath volą szą weszelyl

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 61:

(of a serf, attested in Masovia) to leave a farm in one's lord's village

attested in Lesser Poland; attested in Masovia; attested in Masovia

to avoid
to leave a farm in one's lord's village

Tegodlya rzekąlycz vam: Ovo yest na pvsczy, nye vychodzczye (nolite exire Mat 24, 26)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 483:

Thedy vychodzylo do nyego (exibat ad eum Mat 3, 5) Ierusalem

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 298:

Nye vychodczye ku mystrzovy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 736:

Tak wyelyki strach wszem kraynam przipadnye, ysze... ksyøszøta y wszitci poczcziui... wichodzily przecyw gemu (exirent obviam venienti) przimuiøcz gy s koronamy

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 9:

+obj

do (+ genitive) ku (+ dative) przeciw (+ dative) ‘whom’

(attested in Masovia) to head out (walking, to go to meet or greet someone) [with do (+ genitive) or ku (+ dative) or przeciw (+ dative) ‘whom’]

O krolyv, nye wichodz s tobø woyska israhelska (ne egrediatur tecum exercitus Israel)!

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 7:

Przeda-ly ktho dzyewką szwą, nye wynydze tako, yako wychodzą dzyewky nyewolne (non egredietur sicut ancillae consueverunt Ex 21, 7)

1882 [End of the 15th century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 282:

(about a woman dismissed by her husband) to leave forcibly

Iesz wychodzø z warg mogich (quae procedunt de labiis meis), ne vczinø wzdruszono

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 88, 34:

(attested in Lesser Poland) to get out (to reach the outside of something from the inside)

Vlal y oltarz offyerni..., gegosz rogy s *woglow wichodzyly søø (de angulis procedebant)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 38, 2:

Vexilla regis prodeunt wichodza, vkazuia są, wsnoscha są

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 303:

Quia sicut oleum utat (pro natat?) super aliis licoribus, sic fides excedit, vychodzycz, alias virtutes

1965 [1456], Mikołaj z Pawłowic, edited by Henryk Kowalewicz, Średniowieczne zabytki języka polskiego w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Polskie glosy i zapiski z rękopisów 1728, 1732, 1752, Zeszyty Naukowe UAM, Greater Poland, page 118:

Quando modus, gl. mensura, excedat, gl. transgredit vychodzy, tum membra suis ministeriis non respondent

1466, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy z rkpsu Biblioteki Jagiellońskiej nr 2195 oraz z rękopisu, numbers 1490/11, 1945/1, Biblioteka Kapitulna w Pradze, page 12:

(attested in Greater Poland) to exceed (to go beyond some measure or border)

Dum plaustrum Feton male vexat, aboritat, gl. deviat vychodzyl, Elon, gl. talis equus solis

1466, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy z rkpsu Biblioteki Jagiellońskiej nr 2195 oraz z rękopisu, numbers 1490/11, 1945/1, Biblioteka Kapitulna w Pradze, page 26:

Dum iniquitas mercede redimitur, ab equitatis calle palam exhorbitat, gl. sc. tunc iudex deviat vychodzy, ... iustum iudicium perveritendo

(figuratively) to stray from the righteous path

to err, to stray from the right path
to stray from the righteous path

Nam hodie expirat, wychodzy, annus servitii eorum

1977 [c. 1500], Julian Wojtkowski, editor, Glosy i drobne teksty polskie do 1500 roku, page 131:


dobrota

Inherited from Proto-Slavic *dobrota. By surface analysis, dobry + -ota. First attested in the 14th century.

Podlug miloserdza twego pomny me ty prze dobrotø twoiø, gospodne (propter bonitatem tuam, domine)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 24, 8:

Pway w gospodna a czin dobrotø (spera in domino et fac bonitatem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 3:

(attested in Lesser Poland) good thing; good deed; benefit


za-

Polish: za-

za- + ślepy → zaślepić


stolica

Polish: stolica

Silesian: stolica

Inherited from Proto-Slavic *stolica. By surface analysis, stół + -ica. First attested in 1471.

Na stoliczy super sellam (super sellam iudicis non sedebunt Ecclus 38, 38)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 85:

Stolyczą (war. kal.: palacz) solium (uno tantum regni solio te praecedam Gen 41, 40)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 13:

K stoliczy solio (qui separati estis in diem malum et appropinquatis solio iniquitatis Am 6, 3)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 112:


mało

mnie (comparative)
namniej (superlative)
mała (genitive)

Polish: mało

Silesian: mało

From mały + -o. First attested in the second half of the 14th century.

Tich to ludzy gest malo na suecze

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 11a:

Szaprafdøcz by ten tho clouek malo sgrzesil, ysze gdiscibi szø on na tho rosmislil, isbicz on f krothke chvyly vmrzecz muszyl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173b:

Gospodne, od mala z zeme (a paucis de terra) rozdzel ie w sziwocze gich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 16, 15:

(attested in Lesser Poland) little, not much [with genitive ‘of what’]

Tedycz by vøcz ona bila nan fszadla, abycz ona *sfvim nogam bila malo othpoczynøla

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3b:

(attested in Lesser Poland) shortly (not for a long time)

Malo na was gyest quantum ex vobis est (si fieri potest, quod ex vobis est, cum omnibus hominibus pacem habentes Rom 12, 18)

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 569:


archa

Polish: arka

Silesian: arka

Learned borrowing from Latin arca. First attested in the 15th century.

ref

Bańkowski, Andrzej (2000) “archa”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)

Archa bosza bila wiszla do nyego (ingressa est in eam arca domini)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 11:

(religion) arch (chest, box, coffer, safe)


byt

Polish: byt

Silesian: byt

Inherited from Proto-Slavic *bytъ. First attested in the 15th century.

Czy, gisch placzą przetluzenya tego bita, bądą vczyescheny

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 238:

Middle of the 15th century

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 370:

Ktory człowiek siedzi w prawie miesckiem, majdborskiem prawie, i tam bytem żył albo żywie, ten może swej żenie dać wiano


niemiecki

zlw-opl-adj

niemiecki (derived adverb niemiecski or po niemiecku)

Polish: niemiecki

Silesian: niymiecki

Inherited from Proto-Slavic *němьčьskъ. First attested in the end of the 14th century.

Germanie, nyemyeczska, fastus et ira

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 329:

Tu se doconawa prolog lacynsky, polzky y nemeczsky a poczina se drugi takisz lacinski, polzky y nemeczski

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page I Prol 15:

Jaco w Iedliczi bilo nemeczke prawo, ale sginaul przywiley

1861 [1398], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 23:

Nyemyeczskye pravo emphiticum jus

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 51:

O pozegą obwynyeny prawem myesczskym alybo nyemyeczskym we wszaach nye bąndą szą mocz wymowicz, alye prawem polyskym przed podobnim sandzą powynny bandą othpowyedzecz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 14:

(relational, attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) German


liczba

Polish: liczba

Silesian: liczba

Inherited from Proto-Slavic *ličьba. By surface analysis, liczyć + -ba. First attested in the 14th century.

W liczbye polozeny computati

1876-1929 [c. 1418], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Kostrzyn, page 511:

Lyczba dimensio

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 38:

(attested in Greater Poland) dimension or measurement in numbers

Y zgromadzoni sø przes lyczbi pyenyødze (congregata est infinita pecunia)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 11:

upper limit (specified upper limit of quantity, limit of quantity)

A vsrzysz w liczbye wyøsznyom (pro wyøsznyow, in numero captivorum) zonø krasnø

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 11:

Yako tho szwątczą, ysz pan Mosczycz ne ostal winowat panu Micolagewy... sta grzywen y szesczydzesząnt y poltory grzywny groszew szyrokych na liczbe any mu szą gych zamowili za yutra zaplaczycz po obliczenv

1959 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1011, Poznań:

account, reckoning report on expenses, obligations, or deeds

Item pergameno ad scribendum reculas rationum a. lyczby dedi 1/2 floreni

1914 [1500], Adorján Divéky, editor, Zsigmond lengyel herczeg Budai számadásai (1500-1502, 1505), page 54:

Quia ipsa recepit quadraginta florenos Ungaricales de bonis ipsius paternis nondum divisis cum ipsius sororibus germanis... ad racionem dotis ipsius al. na lyczbą poschagv yey

1868 [1499], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVIII, page 398:

(attested in Greater Poland) account, good; debt ratio

Pospolithey liczby vsualis pagamenti

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 486:

Jako ya szamoczwarth nye zasthamp[i]l drogy... Anne... anym gey rampka szdrapal... wasznosczy yako pol grzywny liczby krakowszkyey

1950 [1480], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1485, Warsaw:

(attested in Greater Poland, Masovia) method of calculating value, payment value, calculation value

Lidzba census (hi quaesierunt scripturam suam in censu et non invenerunt Neh 7, 64)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 52:

Lidzba census

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 35:


pokój

Polish: pokój

Silesian: pokōj

Inherited from Proto-Slavic *pokojь. The semantic shift of peace > room was through a meaning of place of peace, rest. First attested in 1393.

Przed nym (sc. dyjabłem) nye mamy pokoya, acz nye badze miloscz thwoya

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 237:

Myly boze, daj pokoy, myr!

1881 [1460], “Wydanie krakowskie dzieła Jana z Turrekrematy Explanatio in Psalterium”, in Józef Przyborowski, editor, Przegląd Bibliograficzno-Archeologiczny. Dwutygodnik ilustrowany poświęcony bibliografii, archeologii, numizmatyce, heraldyce, historii, sztukom pięknym i literaturze, volume I, Bydgoszcz, page 187:

Tho wszytko czassv pokoya a sgodi (tempore pacis et concordiae) *myesczye ma thylko, alye czassu walecznego nykake

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 12:

(attested in Masovia) peace (time without war)

Jaco Boguslaw vmouil zsz Yaffroskø, ysz mu mala w Karnine dacz pokoy

1967 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 63, Kościan:

(attested in Greater Poland) peace (state of calm, unquestioned possession)

Przez czya pokoy myedzy czlowyekyem y angyolem vczynyon yest

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 42:

Letales ictus seu wlnera, que in recenti facto non deprehensa sunt, iustis expositis diebus conqueri debent et pacis fractor, pokoyv slamacz, iustis sentenciis sequi

[c. 1455-1460], Rękopiśmienne ekscerpty, pages 13, 4:

A wszøw sina gey z gey lona y nyosl gy do pokoia (in cenaculum), tu gdzesz on bidlyl

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 19:


otwarty

Polish: otwarty

Silesian: ôtwarty

Inherited from Proto-Slavic *otъvьrtъ. By surface analysis, odewrzeć + -ty. First attested in the 15th century.

Sit... confessio... czysta, oth[w]arta (nuda), rostropna y dobrowolna

1876-1929 [15th century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XV, page 534:

passive adjectival participle of odewrzeć


ostatni

Polish: ostatni

Silesian: ôstatni

Inherited from Proto-Slavic *ostatьnъ. By surface analysis, ostać + -ni. The reason ostatni became the default form over ostatny is due to the fact that -tń-/-dń- is easier to pronounce than -tn-/-dn-. First attested in 1401.

ref

Boryś, Wiesław (2005) “ostatni”, in Słownik etymologiczny języka polskiego (in Polish), Kraków: Wydawnictwo Literackie, →ISBN

Ibi stetimus et fecimus... acialem scopulum et finalem al. ostatnia naroznica

1887 [1466], Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 1, 1366-1506, volume II, Lviv, page 206:

(attested in Southern Borderlands) last, final, ultimate (at the end of a series)

Wiszly slugy ksyøszøt wloscy y ostatnya woyska (reliquus exercitus) szla za nymy

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 19:

Geden dom, gen mymo gyne bil powiszon, Eleazarow, a drugy dom, gen pod sobø myal osta[t]nye (quae sub se habebat ceteros), Ytamarowy

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 6:


godzina

Polish: godzina

Silesian: godzina

Inherited from Proto-Slavic *godina. By surface analysis, gody + -ina. First attested in the 13th century.

Sedm godzin vmączena twego

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 229:

A stancze ku prawu w sostanecycze (leg. szostąnaćcie?) godzyna

1856-1870 [1433], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2475:

Jusz nam czasz, godzyna, grzechow szy[ę] kayaczy

1937 [Second half of the 15th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number C, Warsaw:

Iacom ya ne dzirsal Stascowa bidla wiszey godzini

1920 [1403], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 360, Płońsk:

Nye pomosze kurzenye pyolyna, gdy przydze moya godzyna

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 320:

*Oczse, vybav mye s tey godzyny (ex hac hora Jo 12, 27)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 467:

(attested in Lesser Poland, Masovia) hour (season, moment, or time)

O godzinach y o vrządzye bosskyem (de septem horis canonicis domini officii)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 714:

Dokonaly sie godziny o wlosznym angele przes pyszarza Waczlawa vbogego

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 146 b:

(in the plural, Roman Catholicism, attested in Lesser Poland, Greater Poland) hour (set times of prayer, the canonical hours, the offices or services prescribed for these, or a book containing them)

W godzynach (war. lub.: w gody) in calendis (super principem erunt holocausta et sacrificium, et libamina in sollemnitatibus, et in calendis, et in sabbatis Ezech 45, 17)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 107:


pieniądz

zlw-opl-noun

pieniądz m inan (diminutive pieniążek, related adjective pieniężny)

pieniążek (diminutive)
pieniężny (adjective)

Polish: pieniądz
→ German: Penunze

Silesian: piniōndz

Inherited from Proto-Slavic *pě̀nę̄dzь. First attested in 1387.

Czso mi ranczil Andrzey za penadze, tich mi ne zaplaczil

1959 [1387], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 14, Poznań:

Wszitko szrzebro y zloto, ktore naydzesz we wszitkey wloscy babylonskey..., swyebodnye wezmy a s pylnoscyø s tich pyenyødzi (de hac pecunia) kupy cyelce

1930 [c. 1455], “I Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 17:

Jszem skodzen dzeszacz grziwen dla nyezaplacena pyenadza w czasch y w godzyna

1959 [1429], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1335, Poznań:

(sometimes collective, chiefly in the plural, attested in Greater Poland) money

Ysze Dorothka dwanaczcze kop wniosla... bidlem y penandzmi

1895 [1419], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIII, page a 43:

Wsselky... ma wlozicz quarthnyk, s kthoregocz tho thego szkladanya mayą podlug obvyązanya trzeczi pyenyądz do pvski wlozicz

1959 [1491], “Teksty polskie z końca XV w.”, in Rafał Leszczyński, editor, Rozprawy Komisji Językowej, volume VII, page 56:

Obulus eyn scherpff vel idem halensis eyn heller pyenyadz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 91r:

(attested in Greater Poland) unit of money; coin


praca

desctree

Polish: praca
→ Kashubian: prôca
→ Russian: пра́ца (práca)
→ Slovincian: proca

desc

→ Samogitian: (possibly via a Polish or Ruthenian intermediate) pruocė

Silesian: prŏca

→ Old Ruthenian: пра́ца (práca)

Belarusian: пра́ца (práca)

Carpathian Rusyn: пра́ца (práca)

Ukrainian: пра́ця (prácja)

Borrowed from Old Czech prácě. First attested in the 14th century.

Niczss na tem swyeczye nye moze przicz przes myrzyaczky a przes pracze

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 244:

Energia, id est interior operacio siue labor... wnątrzna praczia (Prol)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 5:

O duschy o grzeszney sam bog pracza yma

1937 [End of the 15th century–beginning of the 16th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number E, Cieszyn:

(attested in Silesia) care (close attention; concern; responsibility)

Tedi tho gymyenye tych dvchownych na naszą pracza przypysvgemy (praedicta... bona... decrevimus nostro regno... applicanda)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 10:

(attested in Lesser Poland) power, authority; control

Nye odwraczay swego oblycza we wszey praci (omnem laborem), gesz nas poscygla

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 9,32:


nasz

Polish: nasz

Silesian: nasz

Inherited from Proto-Slavic *našь. First attested in 1389.

(possessive) first person plural possessive pronoun; our

(possessive) royal first person singular possessive pronoun, used by royalty; our


rząd

Polish: rząd

Silesian: rzōnd

Inherited from Proto-Slavic *rędъ. First attested in the 14th century.

Ale lyvd stal kaszdi w svem rzødze (in gradu suo)

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 7:

Kaszdi w myesczech a w rzødzech (per loca et ordines) swych poydø

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 17:

order (sequence in an established order)

Nye pozchąday zchony gyego, thak szchowasz rząd sthadla thwego

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 4:

Angyol bozi... dowyedz was przes przekazi do domv, abiscye nalezly wszitek rzød (omnia recte) przi waszich starszich

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 11:

Ukaszy ludu obiczaye duchowne a rzød naszladowanya (ritum colendi)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 20:

Clausit ordine skonal obicziaiem, rzandem (sui moras incolatus miro clausit ordine)

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 307:

Domowy rzad policia

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 89:

(attested in Greater Poland) order (established order, accepted rules of conduct)

Ten to gest rzøød (cultus) synow kaatskich

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 4:

occupation, employment, position, office, duties, function

Przydzye pan onego slugy... y odeymye r[z]ądy yego (dividet eum Mat 24, 51)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 487:

(in the plural) direction, management (act of guiding or controling something)

Esz Climanth... nye pyl w karczme rzandv ss kmeczmi, alye na drodze, a on syedzy na konyv, zadany yemv rani

1958 [1401], “Nieznane czternastowieczne roty polskie z ksiąg sądowych ziemskich krakowskich [Unknown fourteenth-century Polish oaths from court records of Krakow landowners]”, in Zbigniew Perzanowski, Mieczysław Karaś, editors, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego [Scientific Journals of the Jagiellonian University], volume II, number 2, Krakow, page -:

Ysze Jan sz Mycolayem nye myal gynnego rzødu, nyszly wszyøl kon za kon

1960 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 969, Pyzdry:

O kthorego paropka Jan na myą zalowal, thegom ya wząl, gdi my rząd sesnal

1921 [1452], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 47:

(attested in Greater Poland, Masovia) agreement, arrangement; pact

Slvschno... zakazacz, aby gyadącz z woyny... sąly... ryczerze albo gynschego rzadv lyvdze (alterius status cuiuscumque vel conditionis homines existant), sobye nye mayą nyczs gwaltem bracz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 65:

(attested in Lesser Poland) state, echelon; caste; level (layer of society)

Paklibi... pyruemu poziczczi podlug rząndu naschich lystow (secundum exigentiam nostrarum litterarum) pyenyandzi... wroczycz nye moglbi..., tegdi thego istego... o ten isti dlug swoy gabacz nye bandzye mocz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 98:

(attested in Masovia) command, order, prescription

Iacobus... proposuit super... Martinum..., quomodo ipse existens suus dispensator et vicethezaurarius *zomam, frustrum al. rząnd de margaritis... et cum hoc zapona [recepit]

1868 [1468], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 580:

type of ornament; perhaps necklace or headband


zachodni

Polish: zachodni

Silesian: zachodni

From zachód + -ni. First attested in the 15th century.

A zachodnyey strony (ad occidentalem plagam) bødø synow stanowye Effraymowich

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 18:


młody

Inherited from Proto-Slavic *moldъ. First attested in the 14th century.

Tesczy szø gest on Xt dzisza vczin[i]l stary y mlody

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4b:

(attested in Lesser Poland) young (recently born)

Alle szø ga po grzechu tego barszo bogø, yszeszmy iusz ten tho dar fszythczy straczyly, a tho vygøfszy dzatky mlode

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172a:

(attested in Lesser Poland) young; small

Item mlody Wolek

1394, Adam Chmiel, editor, Księgi radzieckie kazimierskie, Krakow, page 317:

(attested in Lesser Poland) little (of a sibling, younger in age)

Mlodich lat annis pubescentibus

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 85:

(relational) youth (of or relating to the early years of life)

Obwyny-ly mloda rada szthara

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 37:

(attested in Greater Poland) new, not old; fresh

Mlodi groch ascania

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2463:


młody

Polish: młody

Silesian: mody

Mlode gich snadl ogen (iuvenes eorum comedit ignis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 69:

(nominalized, attested in Lesser Poland) young person


nowy

Polish: nowy

Silesian: nowy

Inherited from Proto-Slavic *nòvъ. First attested in the end of the 14th century.

Stare latho schodzy a noue przichodzy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1b:

A gdy tho oczecz wszliszal tha szlowa, thedy gyego szaloscz byla nowa

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 143:

(attested in Lesser Poland) new (current or later, as opposed to former)

To gest zayste kelich krwe moyey nowego y wecznego zakona (novi et aeterni testamenti)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 58:

Nowy *czanycz novilunium

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 7:

(astronomy, of the moon) new (in the dark phase)

Poscyla syø po wsze dny ziwota swego kromye dnyow... novego myesyøcza (praeter... neomenias)

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 8,6:

(of the Jewish calendar, of months) new (next; about to begin or recently begun)

Micolay dal Pelgrzimowi rok na iutrza *Noweho Lata na saplatø penandzi

1888 [1410], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 51:

(of years, attested in Greater Poland) new (at the beginning of January; next; about to begin or recently begun)

Wpuscil w usta moia pene nowe (canticum novum), pastnkø bogu naszemu

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 39, 4:

Iakom ya nye ranczil wiprawi po Malgorzecze... trzech poduschk, dwye parczyenich a jena postawczowa..., a tho wszythko nowe a dobre

1895 [1468], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 55:

Huius sacerdotis dignitas... *dostogemstwo caplana nouego

1961, Jerzy Wolny, editor, Łaciński zbiór kazań Peregryna z Opola i ich związek z tzw. "Kazaniami gnieźnieńskimi", page 163v:

Novich riczerzow tirones (tulit magister militiae... scribam principem militum, qui probabat tyrones Jer 52, 25)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 102:

(attested in Lesser Poland) new (recently made, or created; in original condition; pristine; not previously worn or used)

Asz syø y narodzi novego (donec nova nascantur), bødzecze gescz wyotche

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 22,25:

Dzysz wiydzeczye, myeszøcza nowich uszitkow (mense novarum frugum)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 4,13:

In nowo opido al. na nowym rynku

1895 [1494], “Opyś podiłśkych zamki 1494 r. [Description of the Podilśky Castles in 1494]”, in Mychajło Hruszewśkyj, editor, Zapysky Naukowoho Towarystwa im. Szewczenkat [Zapysky Scientific Society named after Shevchenko], volume 7, numbers 1-18, page 9:

(of plants, offspring, etc.) new (newborn; freshly grown, recently arrived)


twarz

Polish: twarz

Silesian: twŏrz

Inherited from Proto-Slavic *tvarь. By surface analysis, deverbal from tworzyć. First attested in the fifteenth century.

surf

Werzimi, is czø wiszlusza then, ... gego wsza twarzsz slusza

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 218:

creation (something created such as an invention or artwork)

Machina puschca albo twarz (ut trina rerum machina caelestium, terrestrium et inferorum condita flectat genu iam subdita)

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 310:

Y rzecze nyewyasta ku Saulowy: bogym (deos) wydzala gydøcze s zemye. Tedi Saul rzecze: Iaka twarz gego (qualis est forma eius)?

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 14:

Egregia forma vyborna thwarz vel oblycze

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 44r:

(attested in Greater Poland) form, shape, figure

Ya gesm gey zawyeszyl navsznycze na okrassenye gey twarzi (ad ornandam faciem)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 47:

Veronica, pany szwyatha... thwarz Cristovą myecz sządala

1979 [c. 1500], Ladislas of Gielniów, “Rzepka Wojciech R. Pieśni Władysława z Gielniowa nowo odnalezione”, in Wiesław Wydra, editor, Studia Polonistyczne, volume 6, numbers 167-201, Gniezno, page 177:

(attested in Greater Poland) face (front part of the head)

Alye szemya bila... proszna a czmi bili na twarzy przepaszczy (super faciem abyssi)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 2:

face (front or outer surface of an object)

Przecziwko szadim glowam powstany a poczczi twarz starego (personam senis)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 32:

Twe plemyø opwyte twarzy y grodi twich nyeprzyaczyelow *bodzesz myecz (possidebit semen tuum portas inimicorum suorum)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 17:

mistranslation of Old Czech and corruption of Old Polish twierdza


ręka

Polish: ręka

Silesian: rynka

Inherited from Proto-Slavic *rǫka. First attested in the 14th century.

arms; possession; power; care, supervision

surety (securing the obligation, execution of the sentence, bringing the accused to court)

measure of honey containing six to fifteen gallons


mój

Polish: mój

Silesian: mōj

Inherited from Proto-Slavic *mojь. First attested in the 14th century.

first person possessive pronoun; my, mine


pracować

desctree

Polish: pracować
→ Belarusian: працава́ць (pracavácʹ)
→ Ukrainian: працюва́ти (pracjuváty)

Silesian: pracować

From praca + -ować. First attested in the middle of the 15th century. Compare Old Czech pracovati.

etydate

Cyeskom praczoval wolayacz (laboravi clamans Psal 68, 4), assz vsta moye ochrapyaly

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 271:

Satagare id est satis agere procurare festinare et omnia peragere prączovacz szylovacz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 120r:

(attested in Greater Poland) to work, to labor (to exert oneself very much)

Oretur... pro omnibus fidelibus laboratoribus, ut eos deus dignetur confortare in eorum sanitate ysby ony tako praczvyvczy sya svych robot vdzyelaly a potym sya do krolestva nyebyeskyego doslussyly

1880-1894 [End of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 148:

Niti id est laborare gradi conari et parere prączovącz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 88r:

(intransitive or reflexive with się, attested in Greater Poland) to work (to perform a specified task)

Nye potrzebyen czy yvsz szadni lyekarz na vszdrowyenye twego szina, a przetho nye praczvy szyą, yvszczy szdrow

1901 [End of the fifteenth century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 320:

(reflexive with się) to care for; to worry about


brzuch

Polish: brzuch

Inherited from Proto-Slavic *břȗxo. First attested in the 14th century.

Zamøcylo se iest w gnewe oko moie, dusza moia y brzuch moy (conturbatus est in ira oculus meus, anima mea et venter meus)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 30, 11:

Z brzucha maczerze moiey ty ies zasczitcza moy (de ventre matris meae tu es protector meus)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 70, 7:


żelazo

Polish: żelazo

Silesian: żelazo

Dam wam z wirzchv nyebo iako zelazo (caelum... sicut ferrum), a zemyø myedzanø

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 19:

Vdzalasz tv oltarz panv bogv swemv s kamyenya, gegos to gest zelazo (ferrum) nye dotklo, y skaly nyerownanego ani vgladzonego

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 27, 5:

Jaco Jasek... sedl... do mego mlina y wsøl mego cloueka y szelasa

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 339, Poznań:

(attested in Greater Poland) iron (common, inexpensive metal; thing made of this metal)

Paulus... tenetur soluere Jaschkoni et dare aratrum de ferimentis vlg. plug szelaz

1897 [1407], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 2760, Łęczyca Land:

Quia sibi eidem Nicolao subtraxerunt ferrum al. plugowe szelasza, isti, qui sibi subtraxit eadem ferra al. plusznye szelasza... et ipse nullum inculpavit, nisi istum, qui sibi subtraxit eadem ferra al. pluszne szelasza

1856-1870 [1472], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume XI, number 256:

(in the plural, agriculture, attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) ploughshare (metal part of a plough)


myśl

Polish: myśl

Silesian: myśl

Inherited from Proto-Slavic *myslь. First attested in the 14th century.

Mens mea super petram sollidata est... yscy moga misl tvartsa gest nisly opoka

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 70b:

(attested in Lesser Poland) thought (act of thinking)

Spadncze od misly swich (decidant, sc. inimici, a cogitationibus suis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 12:

(attested in Lesser Poland) thought (idea; result of thinking)


Żyd

Polish: Żyd

Isze Przibislaf podal scodi placzicz Szidom sa Falkana

1967 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 59, Kościan:

Oczy mu zaw[ią]zaly Zydowye okruthny

1880-1894 [XV ex.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Gniezno, Warsaw, page 145:

Iako ne wem, aby Liszek zaplaczil sesczdzesant grziwen za Yanka, gey mansza, crzescziyanom albo Zidom

1967 [1413], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 495, Kościan:

Nusz vy, Zydovye a mądrczy zydowsczy (vos Pharisaei Luc 11, 39), to, czo yest wzvyrchv czasze..., to... czysczyczye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 305:

(attested in Greater Poland, Masovia) Jew


spać

Polish: spać

Silesian: spać

Inherited from Proto-Slavic *sъpati. First attested in the 13th century.

Moui to slou[o] albo sedøcim albo spøcim

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page 11:

Spali sø sen swoy (dormierunt somnum suum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 75, 5:

Recumbere id est iacere vel dormire ligen lezecz vel spącz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 113v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to sleep (to rest in a state of reduced consciousness)

Vczinil iesm se iaco czlowek przez pomoczi medzi martwimi wolen, iaco raneni spøcz (dormientes) w grobech, gichsze ne iest pamøczen wøczey

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 87, 5:

(figuratively, attested in Lesser Poland) to sleep (to be dead)

*Wstopywszy starsza ku oczczu y spala gest s nym (dormivitque cum patre)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 33:

to sleep (to have sexual intercourse with)


sztuka

desctree

Polish: sztuka
→ Russian: шту́ка (štúka)

Silesian: sztuka

Borrowed from Middle High German stucke. First attested in 1396. Compare Old Czech štuka.

Liga cellica emissa omnes sancti corporis (sc. Stanislai) particulas, stuky, illustrabat

End of the 15th century, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy i zapiski polskie z dwóch rękopisów, numbers 1490/11, 1945/1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, page 359:

Frustum eyn stuck stvką

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 55r:

(attested in Greater Poland) piece (part of a whole)

Janussius dixit... se esse nobilem..., genelogie al. postacy Syczinsky, clenodium vero trium parcium al. stuky in clipeo. Et prima nigra, finis in clipeo et glaucum signum al. szolti strich eiusdem clipei. Terciam partem clipei rubeam

1959 [1419], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 976, Poznań:

(heraldry, attested in Greater Poland) one of the colorful fields on a coat of arms

Recepit medium stamen panni, quod in wlgari dicitur *sthwcha

1895 [1396], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 68:

Spreuit autem illum (sc. Christum) Herodes... et illusit indutum veste alba sztuką plothna (Luc 23, 11)

1882 [End of the 15th century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 273:

Yako Stanislaw... nye wzyąl troyga skotha... y szthuky swoykowh zupelneyh

1950 [1474], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1373, Warsaw:

(attested in Masovia) roll of cloth, canvas or other fabric

Recepisti sibi... unum stamen coltrisu..., duodecim partes al. stuk glogerzow (pro slogerzow)

1868 [1498], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 350:

Violenter receperunt... quinque sthuky netbi al. przadze

1868 [1499], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVII, page 378:

Quilibet sociorum magistrari volens, imprimis officium magisterii al. stuka coram magistris senioribus mensalibus ceterisque iunioribus eiusdem fraternitatis ostendat

1925 [1499], Kazimierz Kaczmarczyk, editor, Akta radzieckie poznańskie. Acta consularia Posnaniensia, volume II, Poznań, page 381:

(attested in Greater Poland) craftsman's product, (especially) a product entitling him to obtain the rank of journeyman or foreman

Cum idem Augustinus voluntatem non habet manendi circa Stanislaum pictorem, tunc de iure expensam solere eidem Stanislao deberet... Eciam debet reddere... Stanislao artes illas omnes al. stucky, quas exscripserat de libris suis

1917 [1476], Jan Ptaśnik, editor, Cracovia artificum 1300-1500, number 650, Krakow:

O taką schtvką (in tali casu) sskazalysmy Falkowy sye odprzysyąndz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 35:


śmierć

zlw-opl-noun

śmierć f (related adjective śmiertelny or śmiertny)

śmiertelny (adjective)
śmiertny (adjective)

Polish: śmierć

Silesian: śmierć

Inherited from Proto-Slavic *sъmьrtь. First attested in the 14th century.

Smercz y tesze møka svøtego Potra gestcy szø ona byla møcze milego Xpa pryrofnala

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 178a:

(attested in Lesser Poland) death (cessation of life and all associated processes)

O mors, o szmerczi, ero, bødø, mors tua, morsus tuus ero, inferne (Os 13, 14)!

c. 1420, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy i zapiski polskie z dwóch rękopisów, numbers 1490/11, 1945/1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, page 83:

death (personification of death as a character)

Dana yest yemv mocz na czterzy cząsczy svyata zamordovacz gdobem (pro glodem) a smyerczyą, a robakem zyemskym (interficere gladio, fame et morte, et bestiis terrae Ap 6, 8)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 831:


pełny

Polish: pełny

Silesian: połny

Inherited from Proto-Slavic *pьlnъ. First attested in the 14th century.

A pelnø miszø nadroby, yako on, czszo motykø roby

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 30:

Ony vargy slavne y pelny wszey cznoty

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 535:

(sometimes figuratively, attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) full (containing the maximum possible amount that can fit in the space available)

Drudzi mowili, eze blogoscz wyrzchnya gest gescz a pycz dobrze..., a tich dzyssya pelen swyath

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 234:

Przeto obroczi se lud moy tu y dnowe pelny nalezeni bødø v nich (et dies pleni invenientur in eis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 72, 10:

(attested in Lesser Poland) full (containing something in great abundance, containing much of something, covered with something)

Jaco ya Woyczechowy wraczam sbroyą tako dobrą y pelną, yacom ot nego mal

1950 [1435], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 512, Warsaw:

(attested in Masovia) full; entire, complete

Sdroua Maria, miloscisz pelna, bog s tobø

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1b:

(attested in Lesser Poland) full; possessed, controlled (e.g. by a higher power)

Alye byla yego schyyą prosta, pelna a nadobna (collum Jesu pulchrum erat, planum, pro plenum?, atque rectum)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 153:


ciężki

zlw-opl-adj

ciężki (comparative cięższy, derived adverb ciężce or ciężko)

Polish: ciężki

Silesian: ciynżki

/t͡ɕæ̃ʃʲkiː/

Inherited from Proto-Slavic *tęžьkъ. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Lichoti moie... iaco brzemø *czoszke vczøszily se sø nade mnø (sicut onus grave gravatae sunt super me)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 37, 4:

*Rocze Moyszeszowy bily søø *czyoszkye (manus autem Moysi erant graves), ... Aaron a Hur podpyeraly røcze gego... I stalo sze gest, zze røcze gego nye umøczyowaly sze

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 12:

Czanskim praegnantibus

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 358:

Pregnans id est grauida czyąschką

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 105r:

(attested in Greater Poland, of a woman) pregnant

Crol vcruthny wymislil czenszke manky

c. 1420, Legenda o św. Dorocie, page 169:

Czo moze bycz weszwano chromothą albo czyaszkye ranyenye?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 57:

Syosthry... dla gych... czyązkych pracz (fatigationis afficientis) m[ogą gyesycz] trzy razy przez dzyeny

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 712:

Prossza svego stvorzyczyela, […] yszby mya nye ssvdzyl podlvg mych sloscy y czyaskych grzechow

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 3:

Spowadacz czi se bødø w czirekwi welikey, w ludu czøszkem (in populo gravi,) chwalicz cze bødø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 34, 21:

Sinowe czlowekow, dokød to czøszkim sercem (filii hominum, usquequo gravi corde)?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 4, 3:

Czanzek molestus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 17:

Peiora *czoszsze

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 571:


wiedzieć

Polish: wiedzieć

Silesian: wiedzieć

/vjɛd͡ʑɛt͡ɕ/

/vjɛd͡ʑɛt͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *věděti. First attested in the 14th century.

+obj

o (+ locative) ‘about something’; in addition przez (+ accusative) po (+ locative) instrumental ‘from what’

to know (to have knowledge; to have information, be informed) [with o (+ locative) ‘about something’; in addition, with od (+ genitive) or przez (+ accusative) or po (+ locative) or instrumental ‘from what’]


zawód

Polish: zawód

Deverbal from zawieść. First attested in 1393.

W szawod in stadio

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 83:

Zavodem na konyv wradzą a czasztho koszyelcze przeffvacza

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 449:

Omagium venit a verbo omagiare id est omagium promittere et est ex eminacione in cursu equorum vlg. zawod

End of the 15th century, Rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 1630, page 162v:

Sulislawa... cum... pueris debet dominum Lusznam subiudicem confirmare seu inligare sub obligacione in totam suam partem successam... et patrimonium puerorum... et in illud, quod tenent racione obligacionis vlg. zawodem ibidem in Lekarczicze

1879 [1408], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 336:

(attested in Masovia) pledge (securing an obligation on property or what is given to secure an obligation)

Jacobus... za poczestnego, czsnego, od zadnego w szadnem zawodze podesrzany ani yest *nalesøn y prze dobri luth... za *tagego myan, dzirsan y chowan

1915 [1474], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Sieradz, page 540:

(attested in Sieradz-Łęczyca) property held as a pledge

(attested in Sieradz-Łęczyca) disappointment, let-down (not fulfilling someone's expectations)

Sicut Alexius lucratus est [...]m istum per padronum vlg. zawodem et non recepit eum manu violenta

1897 [1393], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 4475, Łęczyca Land:

(attested in Sieradz-Łęczyca) The meaning of this term is uncertain.


odpowiadać

zlw-opl-verb

odpowiadać impf (perfective odpowiedzieć)

Polish: odpowiadać

Silesian: ôdpowiadać

From od- + powiadać. First attested in 1387.

A na tocz tutha tobe tako odpoueda

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 177b:

Moyszesz mowyl a pan otpowyedal (respondebat) gemu

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 19,19:

K temv tez odpovyeda Crizostomus

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 635:

Nye odpovyedasch (non respondes Marc 15, 4) nycz przeczyv themv?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 771:

+obj

(attested in Lesser Poland) to answer, to reply (to give a verbal response) [with k (+ dative) ‘to whom’; or with na (+ accusative) ‘to what’; or with przeciw (+ dative) ‘against what’]

Pozwani ho wczynek grzeschni *przes krolyewską wyelmosznosczą ma odpowyadacz (respondebit)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 9:

(law, attested in Masovia) to defend (to stand before court as the defendant)

Przes to Miroslaw zabil Jana, ysz mu otpouadal y *krad gy

1959 [1387], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 16, Poznań:

(attested in attested in Greater Poland) to make threats; to get back, to get revenge

O, movy svyąthy Augustyn, odpovyedayczye thu zlych duchov zbavyeny[e], trądovaczy oczysczeny

Huic purgacioni respondet, otpouada, purgacio spiritualis

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 42b:

(attested in Lesser Poland) to suit (to be appropriate or apt for)


pieprz

Polish: pieprz (noun)

Pyeprz piper

1900 [1464], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4882:

Byaly pyerz album piper

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2894:

*Pyer czarni piper nigrum

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 864:

Jacom nye wząl dwnascze funtow pyeprzv ot Nicla... czinsewich

1967 [1427], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1192, Kościan:

(attested in Greater Poland) black pepper, pepper, peppercorns (dried, unripe berries of the Piper nigrum plant which are commonly used as a spice and seasoning)


beze

Alternative form of bez (“without, lacking”)


znać

Polish: znać

Silesian: znać

Inherited from Proto-Slavic *znati. First attested in the 14th century.

Ex parte enim cognoscimus, bo snagemy, et ex parte prophetamus (I Cor 13, 9)

1981-2001 [1435], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Legnica, page 51:

Bo znaie (novit) gospodzin drogą prawich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 1, 7:

Tha tho nyewyasta od wszego prawa dzedzini they thesz szą [ma] sznacz a wyedzecz bicz odpadlą (quod... se cognoscat cecidisse)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 36:

Bo wy znacze (vos... nostis), kakosmi przebiwali w zemi egipskey

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 16:

Przes szescz swyathkow tho maa wczynycz rowney dostoynosczy, czczi y staadla, kthorego sznaan yest bicz sandzą (cuius noscitur fore iudex)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 19:

(transitive or reflexive with się, attested in Silesia, Lesser Poland, Masovia) to know (to have knowledge of) [with infinitive ‘to do what’]

attested in Silesia; Lesser Poland; attested in Silesia; Lesser Poland

Yęzyk, yegosz nye znal (non noverat)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 80, 5:

(attested in Greater Poland) to know (of a language; to be able to speak)

Znam (fateor), zesta byla przisla kv mnye, ale nye wyedzalaczem, odkøødsta

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 4:

Krziwosanth taliter respondit: Snayø, eszem wszøl, a czsom vczinil, tom na swem vczinil

1959 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 367, Poznań:

(attested in Greater Poland) to confirm an accusation, to admit to something, to acknowledge someone's claim

Ja snam, yzem vydzal, kyedy Mylesza dal przysąd na Pudliszcowicze, tedy Janusz... v sząda bil

1967 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 784, Kościan:

(attested in Greater Poland) to testify, to submit testimony

Rzeczely sze ktho bycz slachcziczem... a gynszym slachczyczom tego mv nye sznayączim (hoc negantibus) rzecze szą bicz rownym

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 33:

Bo wysoky pan a smerna ogløda, a wysoka od daleka znage (cognoscit)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 137, 7:

(attested in Lesser Poland) to recognize (to recognize or realize who someone is)

Eze tho wschitko bilo blogo obludne..., bo wyodlo y wyedzye ku wyekugey nądzi, yako snacz na onim *bogaczczu, gen po tem blodze, gesch myal..., potim krople wodi ządal v zebraka, a nye mogl myecz

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 234:

Gisch schą w zeli grzechow dopusczonich, bądą vczescheni otpusczenim gich, a to znacz y zna ten, gen zaluge, eze nye ma grizyenya na sąmnyenyv

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 238:

Gest przeto wara prawa, bychom werzely y znaly (ut... confiteamur), ysz pan nasz Gezus Krystus bozy syn, bog y czlowek gest

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 28:

(attested in Lesser Poland) to recognize something as the one and only just or true

Gdyby... then czlowyek nye sznayącz (nec... reverans) kxązaczyą any panow... wyrzekl[y]by nyekthore... szromothne szlowa

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 33, 4:


grać

Polish: grać

Silesian: grać

Clipping of igrać. First attested in the 15th century.

*Syą dzyeczy czysthe, male, malem sythe, graya, zgodni szą, richlo daya, czyrzpya

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 320:

Dwą kostarze... szobą (leg. z sobą) gygraly, w boze gymyą yeden gygral..., drugy w gymyą dyablą yesth gral

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 137:


obcy

Polish: obcy

Silesian: ôbcy

Inherited from Proto-Slavic *obьťь. First attested in the 15th century.

Ma pan oswyatczicz dwyema lawnykoma wlostnyma, acz ye ma, albo opcyma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 101:

Alii multi nobiles presentes de alienis, videlicet z opczich,... testati sunt, quod ita est

1856-1870 [1432], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2454:

Scultetus vero nobis et aliis quibuscumque personis, tam propriis inhabitatoribus, quam extraneis vlg. opczym, dum per ipsos fuerit citatus littera cittatoria sigillata nostra, non coram alio respondere debebit, nisi coram residencia septem scultetorum iuratorum

1868 [1447], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume II, page 131:

Krolyevye zyemsczy od kogo byorą dan..., od szynow czyly od opczych (a filiis suis an ab alienis Mat 17, 24)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 372:

Nye yest nyyeden nalyezon, kto by szyą vroczyl a dal chvalą bogv, yedno ten opczy (nisi hic alienigena Luc 17, 18)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 400:

Extraneus eyn auszlender opczy czvdzy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 49r:

(sometimes nominalized, attested in Masovia, Greater Poland) foreign, alien (not belonging to a particular group)

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Jakom ya nye srzadzyla any sesslala syedmy person obczych, nyeznayomych do domv Jana... w noczy gyego schvkacz y dobywacz

1950 [1488], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1588, Warsaw:

(attested in Masovia) strange, unknown, unfamiliar

(attested in Lesser Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Ale ysze nawiączsza dobrocz gest od lvdzi na swiecze sprawiedlywoscz mylowacz, czvdzego nye drapacz, opczego a swego podlvg boszey woley... vszywacz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 1:


lubić

Polish: lubić

Silesian: lubić

Inherited from Proto-Slavic *ľubiti. First attested in the end of the 14th century.

Bog nye chcze szmyerczi grzesznego czlowyeka, ale wyaczey sprawyedlywego luby

1882 [End of the 15th century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 288:

Bogv sye nye lyvby (non placet) dvsz potøpyenye

1901 [Middle of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 432:

Ne w moczy kona bødze ymecz wolø any w sczaskach møsz[o]wych lvbycz se bødze gemv (beneplacitum erit ei)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 146, 11:

(reflexive with się, impersonal, attested in Lesser Poland) to be liked [with w (+ locative) ‘subject’]

Mam dwye dzewce..., a ticz wam wywodø, pozødaczyely, iako syø wam luby (abutimini eis, sicut vobis placuerit)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 8:

Gdyby gednemv vidano prawo, czo by [go] nye lubyl any go chcze myecz za prawo

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 197:

Gora, w ieysze lubilo se iest bogu przebiwacz (beneplacitum est deo habitare)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 67, 17:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland) to be desirable or proper