բոզաւագ

→ Armenian: բոզավագ (bozavag)

“Head of prostitutes”, from բոզ (boz) + աւագ (awag).

[…] այլ եւս առաջնորդք, որ հոգևոր հայր են ժոդովրդեանն և [ոչ] խրատեն զժողովուրդս և զկաշառակերսն և զշահառոյս և զբոզաւագս և զարբեցողս, այլ առնուն կաշառ ի նոցանէ և թողուն զնոսա ի մեղս իւրեանց […]
[…]ayl ews aṙaǰnordkʻ, or hogewor hayr en žodovrdeann ew [očʻ] xraten zžoġovurds ew zkašaṙakersn ew zšahaṙoys ew zbozawags ew zarbecʻoġs, ayl aṙnun kašaṙ i nocʻanē ew tʻoġun znosa i meġs iwreancʻ[…]

12–13th century, Vardan Aygekcʻi, Žołovacʻoykʻ aṙakacʻ Vardanay [Collections of Fables of Vardan]

Եւ տարեալ ՚ի Թաւրէզ քաղաք շահաստան․ վաճառեցին կնոջ միոյ բոզաւագի․ և կինն այն բոզաւագ՝ էր հաւատովն քրիստոնեայ։ Իբրև գիտաց երիցակինն Յուսկայ՝ զբոզաւագն թէ քրիստոնեայ է։

Yaysmawurkʻ [The Armenian Church Synaxarion] January 3, (1706 edition)

And having taken to the large city of Tabriz, they sold to a certain procuress. And this procuress was a Christian by faith. […]

Ew tareal ’i Tʻawrēz kʻałakʻ šahastan; vačaṙecʻin knoǰ mioy bozawagi; ew kinn ayn bozawag, ēr hawatovn kʻristoneay. Ibrew gitacʻ ericʻakinn Yuskay, zbozawagn tʻē kʻristoneay ē.

[…] տարեալ Թավրէզ մեծ քաղաքի, վաճառեցին բոզաւագի […]
[…]tareal Tʻavrēz mec kʻaġakʻi, vačaṙecʻin bozawagi[…]

15th century, Yakob Netrarencʻ, Otanawors Yakob vardapetē asacʻeal..., (Matenadaran manuscript no. 2672, page 369a)

[…] having taken to the large city of Tabriz, they sold to a whoremaster […]


կոպիտ

Armenian: կոպիտ (kopit)

→ Azerbaijani: kobud

desc

→ Ottoman Turkish: [script needed] (göbüt, köbüt, göbit) [1387], كوبت (göbüt, “ill-tempered”) [16th c.], [script needed] (kubat), قوباد (kubad, “vulgar, rude, ugly”) (regional)

Turkish: (dialectal) gubat, gobat, göbüt, gubatı, kobat, kubat, kübat, gobit (“ugly, crude, vulgar, fat”)

→ Armenian: խուպաթ (xupatʻ, “clownish, rustic”)

გა-კოპიტ-ება

→ Georgian: ქოფიტი (kopiṭi, “rough-hewn”), გა-კოპიტ-ება (ga-ḳoṗiṭ-eba, “rough-hewing”), კოპიტულა (ḳoṗiṭula, “rough-hewn tree-trunk”)

From Old Armenian *կոպիտ (*kopit), attested in the compound կոպտարանձն (koptaranjn), of unknown origin. The related words in Georgian, Turkish and Azerbaijani are considered Armenian borrowings. J̌ahukyan compares to Karakhanid [script needed] (koptak, “coarse, rough”) in Kutadgu Bilig, on which see Räsänen, without the Armenian. Note also Middle Armenian կոպտոն (kopton, “oil cake”).

unk

unknown


զարտագուն

head

զարտագուն • (zartagun)

An Iranian borrowing․ Compare Persian زردگون (zardgun, “yellow”), from زرد (zard, “yellow”) and گون (gun, “colour”). Also used as a given name Զարտագուն (Zartagun) in the 12th century.


սատապ

From Persian سداب (sadâb). The form սազապ (sazap) is from Arabic سَذَاب (saḏāb). The form սատաֆ (sataf) is from Ottoman Turkish سدف (sedef).

Եւ այլ օգտակար է այս ջերմանս այս կուրսս։ Ա՛ռ սատապի տերեւ, եւ համամայ չորս չորս դրամ

1184, Mxitʻar Heracʻi, J̌ermancʻ mxitʻarutʻiwn [Relief of Fevers] 40

Ew ayl ōgtakar ē ays ǰermans ays kurss. Áṙ satapi terew, ew hamamay čʻors čʻors dram

զտեղիսն որք սրով կտրած լինին, կեղեւեա զտնկին բարունակին կեղեւն եւ ծեծեա զինքն մանր, եւ զսատապն ի միասին

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica]

zteġisn orkʻ srov ktrac linin, keġewea ztnkin barunakin keġewn ew cecea zinkʻn manr, ew zsatapn i miasin

Սատապն զածպատերն ու զքարուտ եւ զջերմային վայրսն սիրէ բնութեամբ եւ զարեգինն․ եւ յիւր տակն կրակաց մոխիր խիստ ընդունի ածել, որ ջերմութիւն պահէ զինքն․ եւ բնաւ աղբ չշընդունի, բայց միայն անապակ հող։

Satapn zacpatern u zkʻarut ew zǰermayin vayrsn sirē bnutʻeamb ew zareginn; ew yiwr takn krakacʻ moxir xist ənduni acel, or ǰermutʻiwn pahē zinkʻn; ew bnaw aġb čʻšənduni, baycʻ miayn anapak hoġ.

Տարիտ ըլ ըռիահ, որ է զքամին ցրվող․ որ զքամին կու նաւսրացնէ եւ խափանէ․ որպէս զսազապն, եւ որ նման է սոցա։

1478 – 1492, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Angitacʻ anpēt [Useless for Ignoramuses]

Tarit əl əṙiah, or ē zkʻamin cʻrvoġ; or zkʻamin ku nawsracʻnē ew xapʻanē; orpēs zsazapn, ew or nman ē socʻa.

Ա՛ռ […] սատաֆ, ձիթապտղի ձէթ
Áṙ[…] sataf, jitʻaptġi jētʻ

16th century, Alēkʻsianos, Bžškaran [Medical Book]

Ruta graveolens
Ruta graveolens#Translingual


ահոկ

Armenian: աֆոգ (afog), աֆեգ (afeg)


մարզպան

Identical with Arabic مَرْزَبَان (marzabān, “a dry measure for grain”), Classical Syriac ܡܰܪܙܒܳܢܳܐ (marzəḇānā, “a serving of grain”), which Ačaṙyan derives from unattested Iranian, but which can have a Semitic explanation: compare Aramaic מַרְזְבָא (marzəḇā), מַרְזִיבָא (marzīḇā), Classical Syriac ܡܰܪܙܺܝܒܳܐ (marzīḇā), Arabic مِرْزَاب (mirzāb), all meaning a spout or gutter, which are close enough that the CAL was tempted to “emend” the Syriac to ܡܰܪܙܒܳܐ* (marzəḇā), unwitting of the Arabic and Armenian. Note that -ān is a typical Aramaic ending.
Some of the alternative forms are apparently contaminated with variants of Old Armenian մաղզմայ (małzmay).

cog

a measure of grain or liquid, equal to ¹⁄₁₀ մոդ (mod)


չորթան

head

չորթան • (čʻortʻan)

Armenian: չորթան (čʻortʻan)

→ Northern Kurdish: çortan

→ Turkish: cortan, corto

chortan (a kind of curds in the form of dried balls made from tan)


դամոն

դամոն • (damon) (genitive singular դամոնի)

damon (romanization)
դամոնի (genitive singular)

Armenian: դամոն (damon)

Of the same origin as dialectal դամբուլ (dambul). See it for more.

damson, damson plum, Prunus insititia (tree)


պալուտ

պալուտ • (palut)

Armenian: բալուտ (balut)

From Arabic بَلُّوط (ballūṭ) or Persian بلوط (balut).

[…] եւ ասած է, թէ իր փոխանն պալուտն է, եւ կամ խառնուպն։
[…]ew asac ē, tʻē ir pʻoxann palutn ē, ew kam xaṙnupn.

[…] եփէ, զպալուտն քացխով դրջէ եւ տապկէ […]
[…]epʻē, zpalutn kʻacʻxov drǰē ew tapkē[…]

1466 – 1469, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Ogut bžškutʻean [The Benefits of Medicine]


նեխուր

նեխուր • (nexur)

→ Armenian: նեխուր (nexur) (learned)

desctree

→ Georgian: ნიახური (niaxuri)
→ Bats: ნიახურ (niaxur)
→ Laz: ნიახური (niaxuri)
→ Svan: ნიახურ (niaxur)

From Old Armenian լախուր (laxur). For the ն (n) ~ լ (l) alternation compare նապաստակ (napastak) → dialectal լապստակ (lapstak).


պող

Armenian: պող (poġ)

The origin is uncertain.
According to J̌ahukyan, perhaps a dialectal form of փայլ (pʻayl).
Related to Northern Kurdish p’el, pel, pol (“firebrand, smouldering piece of wood, charred wood, live coal; ember”), Central Kurdish پۆل (pol), پۆلوو (polû, “ember”), Kermanic [script needed] (polozm, “firebrand”).


կարոս

head

կարոս • (karos) (genitive singular կարոսի)

karos (romanization)
կարոսի (genitive singular)

Armenian: կարոս (karos)

The oldest form is կարաւս (karaws), from Persian کرفس (karafs).


ռազիան

ռազիան • (ṙazian)

→ Armenian: ռազիան (ṙazian)

Foeniculum vulgare
Foeniculum vulgare#Translingual


գիժ

A Northwestern Iranian borrowing. See Persian گیج (gij) for more.


գիժ

Armenian: գիժ (giž)


տոլի

desc

Armenian: դիլլա (dilla), դիլի (dili), տո̈ւլլա̈ (tüllä)

Kurdish: (supposedly from a by-form *տըլի (*təli))

→ Northern Kurdish: tirî (“grapes”)

→ Central Kurdish: تِرێ (tirê)

From Arabic دَوَالِي (dawālī), plural construct state of دَالِيَة (dāliya, “vine; varix”) or from its Classical Syriac cognate ܕܠܝ (dālī, “vine; varicose vein”). Compare also Old Armenian դոյլ (doyl, “pail, bucket”), which ultimately may be from the same Semitic root.
Has also been compared to Udi тӏул (ṭul, “grape”), Urartian 𒄑𒌌𒁲 (GIŠ.ul-di /uldi, ulde, uduli/, “vineyard”), Akkadian 𒄑𒆜𒆳 (/tillatu/, “vine”).


արճիճ

head

արճիճ • (arčič)

axm-noun

արճիճ • (arčič)

Armenian: արճիճ (arčič)

→ Romani: arčič, arčiči, artiči, arkiči

From Old Armenian *արճիճ (*arčič), a Middle Iranian borrowing: compare Middle Persian [Book Pahlavi needed] (ʾlcyc /arzīz/, “tin, lead”), Persian ارزیز (arziz, “tin”), Northern Kurdish zirîç (“lead”) and Zazaki erjîj (“lead”).

cog

Ասացին բնախօսքն, թէ ժիպակ և ծծումբ խառնեալ կայ ի հողն, և յարեգական ջերմութենէ եռացեալ գոյանան ոսկի և արծաթ, պղինձ և երկաթ, կլայեկ և արճիճ, և ամենայն գոյնք ականց, և բոյսք համօրէն։

1289, Mxitʻar Ayriwanecʻi, Nor Patmutʻiwn [New History] page 9

Asacʻin bnaxōskʻn, tʻē žipak ew ccumb xaṙneal kay i hoġn, ew yaregakan ǰermutʻenē eṙacʻeal goyanan oski ew arcatʻ, pġinj ew erkatʻ, klayek ew arčič, ew amenayn goynkʻ akancʻ, ew boyskʻ hamōrēn.


լաճ

Armenian: լաճ (lač)

Ačaṙean compares similar words in other languages: Imereti Georgian ლაჭი (lač̣i, “boy”), Northern Kurdish lac (“boy”), Zazaki lac (“son, boy”) and Amharic ልጅ (ləǧ, “child”), without being able to solve the interrelationship of these forms.
Perhaps borrowed from a descendant of Proto-Georgian-Zan *leḳw- (“puppy”): compare especially Laz ლაჭი (laç̌i, “dog”) from that root. For the sense development ‘puppy’ → ‘boy’ compare Armenian լակոտ (lakot, “puppy; child”), which incidentally is from the same Proto-Georgian-Zan source. Alternatively, an Iranian borrowing: in addition to Kurdish and Zazaki listed above compare also Vafsi [script needed] (lāza, “son”), Zoroastrian Dari [script needed] (leyǰa, “child”), Eshtehardi [script needed] (lazák, “child”) and Central Kurdish لاژە (laje), لاژوو (lajû), لاژِگ (lajig, “unintelligent, stupid”).

Norayr N. Biwzandacʻi
w:hy:Նորայր Բյուզանդացի


դիրտ

→ Armenian: դիրտ (dirt) (literary)

desc

Armenian: դուրդ (durd), դուռդ (duṙd), դո̈ւռդ (düṙd), դըռդ (dəṙd), դիրդ (dird) (dialectal)

From Persian درد (durd). Compare dialectal (Agulis) դըռդի՛ (dəṙdí) from Persian دردی (durdî).

մրուր· բրոր, կամ դիրտ, կամ տիլ
mrur· bror, kam dirt, kam til

16–17th centuries, Eremia Mełrecʻi, Baṙgirkʻ hayocʻ [Armenian Dictionary] Մ.465


շաղ

desctree

Armenian: շաղ (šaġ)
→ Cappadocian Greek: σ̌άγι (šági), σ̌άβι (šávi)

Եւ պարտ է հովուին կանուխ ի վերայ շաղին զոչխարսն արածել զամէն ամառն, զի այն է իւր կեանքն․ բայց ի ձմեռն պիղծ է այսպէս արածելն․ եւ չէ պարտ յեղեամն արածել, զի սպանող է եղեամն․ եւ յղեացն անցուցանել տայ եւ ձգել։ […] բայց յամառն պատեհ է զշատն ի գիշերն արածել, եւ ի դուրս ի շաղն պառակեցընել […]
Ew part ē hovuin kanux i veray šaġin zočʻxarsn aracel zamēn amaṙn, zi ayn ē iwr keankʻn; baycʻ i jmeṙn piġc ē ayspēs araceln; ew čʻē part yeġeamn aracel, zi spanoġ ē eġeamn; ew yġeacʻn ancʻucʻanel tay ew jgel.[…]baycʻ yamaṙn pateh ē zšatn i gišern aracel, ew i durs i šaġn paṙakecʻənel[…]

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 317

Եւ զբրդիդ կտրելն՝ մի՛ 'ի վաղուընէ առներ․ յետ ճաշուին արա, որ շաղն վերացեալ լինի ի յարեգակն․ զի արեգակն օգտէ ոչխարին եւ բրդին։

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 319

Ew zbrdid ktreln, mí 'i vaġuənē aṙner; yet čašuin ara, or šaġn veracʻeal lini i yaregakn; zi aregakn ōgtē očʻxarin ew brdin.


շիւան

head

շիւան • (šiwan)

Armenian: շիվան (šivan)

From Persian شیون (šivan, “lamentation”).


վառեկ

վառեկ • (vaṙek)

desctree

Armenian: վառեկ (vaṙek), վառյակ (vaṙyak), վառէկ (vaṙēk) — Akhaltsikhe, Erzurum, վառեգ (vaṙeg) — Alashkert, Khotorjur, Mush, վառէկ^յ (vaṙēkʸ) — Maragheh, վառէգ (vaṙēg) — Hamshen, Nor Nakhichevan, Sivas, Aslanbeg, վառէք^յ (vaṙēkʻʸ) — Kharberd, վա̈ռէկ (väṙēk) — Van, վա̈ռէկ^յ (väṙēkʸ) — Salmas, վառիգ (vaṙig) — Ararat, Zeitun, Svedia, վառիկ^յ (vaṙikʸ) — Shamakhi, վարիկ (varik) — Tbilisi, վա̈ռիկ (väṙik), վա̈ռըկ (väṙək) — Moks, վառնէկ (vaṙnēk) — New Julfa
→ Turkish: varek, varik (dialectal)

An Iranian borrowing: compare Northern Kurdish var̄ik (“chick, young of chicken; female chicken, hen”), Central Kurdish باڕ (barr, “immature”), باڕۆکە (barroke), dialectal واڕۆکە (warroke), Southern Kurdish واڕِگ (warrig), Laki ڤاڕِک (varrik), Hawrami ۋاڕوْکە (ʋāřɔka), Zazaki varrik, varrike (“pullet, chick”), Talysh верә (verä, “pullet”), Southern Luri [script needed] (bāřīk, “a hen which lays an egg for the first time”). Note also Georgian ვარია (varia, “pullet”). For the ultimate origin compare Avestan 𐬬𐬁𐬭𐬆𐬔𐬀𐬥 (vār^əgan, “a kind of predatory bird”), which may contain *𐬬𐬁𐬭𐬀- (*vāra-, “a kind of domestic fowl”) and 𐬔𐬀𐬥- (gan-, “to kill”).
An alternative (Old Armenian?) form վառեակ (vaṙeak) is recorded in several dictionaries, but its place of attestation is unknown. Modern literary վառյակ (vaṙyak) is a learned borrowing from this presumed form.
Dialectal Turkish ferik, feruk, ferük, firig, firik, Azerbaijani fərik (“young chick”) are sometimes cited as related terms or borrowings from Armenian, but they are probably from Arabic فَرْخ (farḵ, “young chick”).

cog

[…] և կերակուր պարկեշտ տալ, զերդ վառեկ հաւ պարկեշտ համեմնով եփած, որ հիւանդին ուժն չպակասի, մինչև հիւանդութիւն ՚ի վճար գայ։
[…]ew kerakur parkešt tal, zerd vaṙek haw parkešt hamemnov epʻac, or hiwandin užn čʻpakasi, minčʻew hiwandutʻiwn ’i včar gay.

1184, Mxitʻar Heracʻi, J̌ermancʻ mxitʻarutʻiwn [Relief of Fevers]


շեղբ

head

շեղբ • (šeġb)

Armenian: շեղբ (šeġb)

desc

⇒ Armenian: շեղբիկ (šeġbik), շղբիկ (šġbik), շղբլինկ (šġblink), շղպլիկ (šġplik), շղբինկ (šġbink)

→ Northern Kurdish: şixtîk (“useless old knife”)

Recorded in Norayr's dictionary as a Middle Armenian word. The place of attestation in the literature is unknown.
Borrowed from Classical Syriac ܫܠܦܐ (šlpˀ /šelpā/, “a knife-like iron tool for grasping or pulling out something”).


սաքուլայ

head

սաքուլայ • (sakʻulay)

desc

Armenian: սարքուլա (sarkʻula, “a kind of pointy hat worn by Kurds”) (Mush)

The better spelling is սարքուլայ (sarkʻulay), from Persian سرکلاه (sar-kolâh), from سر (sar, “head”) and کلاه (kolâh, “hat”).

աբեղա աբեղա#Armenian

վեղար վեղար#Armenian

a kind of large headwear worn by an աբեղա (abeġa) under a վեղար (veġar)


մարագ

desctree

Armenian: մարագ (marag), մարաք (marakʻ) — Akhaltsikhe, Goris, Ararat, Kharberd, Erzurum, Hamshen, Sivas, Salmas, Aslanbeg, մարաք^յ (marakʻʸ) — Moks, Vozm, մա՛րա̈ք^յ (máräkʻʸ) — Karabakh, մարագՙ (maragʻ) — Alashkert, Mush
→ Azerbaijani: mərək
→ Turkish: merek, marak, mereḫ, mırık
Kurdish:
→ Northern Kurdish: merek, mereg
→ Zazaki: merek, mereke, mereki
→ Georgian: მერეგი (meregi) (Imerkhevi dialect)
→ Mingrelian: მარაკა (maraḳa, “goat shed”) (perhaps)

Considered a word of unknown origin. Probably an Iranian borrowing: compare Middle Persian [Book Pahlavi needed] (mlk' /marag/, “quantity, number”), whence Georgian მარაგი (maragi, “fund, hoard, spare, spares, stockpile, store”). Thus, the original meaning was "provisions, store". On the ultimate origin of the Iranian see Cheung.

unk

unknown


կոտոշ

head

կոտոշ • (kotoš)

desctree

Armenian: կոտոշ (kotoš), կուտոշ (kutoš), գոդոշ (godoš), գեդեշ (gedeš), կոդոշ (kodoš) — dialectal
→ Ottoman Turkish: قودوش (kodoş)
Turkish: kodoş, godoş
→ Albanian: kodosh
→ Aromanian: cudósh
→ Bulgarian: кодо́ш (kodóš)
→ Macedonian: кодош (kodoš)
→ Romanian: codóș
→ Serbo-Croatian: (Kumanovo)
Cyrillic script: кодо́ш
Latin script: kodóš
→ Georgian: კოტოში (ḳoṭoši)

Related to Persian گداش (godâš, gadâš, “horn; antler”), but the nature of relationship and the ultimate origin are unknown.

unk

unknown


լախտ

Armenian: լախտ (laxt)


պալատուր

head

պալատուր • (palatur)

desc

→ Armenian: բալատուր (balatur), պալատուր (palatur)

From Persian بلادور (balâdur), on which see Arabic بَلاذُر (balāḏur).

Եւ թէ պտուղ է, որպէս ղաղուլէն, եւ ղարանֆուլն, եւ պալատուրն , եւ որ սոցին է նման է, լման հասնի, եւ ցեղ մըն այլ չի փոխի․ յայն ժամն ժողվէ։

Ew tʻē ptuġ ē, orpēs ġaġulēn, ew ġaranfuln, ew palaturn , ew or socʻin ē nman ē, lman hasni, ew cʻeġ mən ayl čʻi pʻoxi; yayn žamn žoġvē.

Անկարտիայ· որ է պալատուրն․ եւ ինք հոռոմերէն է․ եւ յիշած է ի վերայ պէին իւր համարն։
Ankartiay· or ē palaturn; ew inkʻ hoṙomerēn ē; ew yišac ē i veray pēin iwr hamarn.

Ankartiay: It is the palatur. It is in Greek. It is mentioned under the letter P under its own number.

Semecarpus anacardium
Semecarpus anacardium#Translingual


սին

A Northeast Caucasian borrowing. Compare Avar сини (sini), Bezhta сино (sino), Tsakhur суна (suna), Rutul сын (sɨn), Hunzib сыну (sɨnu) etc all meaning "barberry". On these and other Caucasian words see Leksika and NCED, without the Armenian. For the semantics see the correspondence in ծոր (cor).

Bžskaran [Various medical works from different centuries cited by dictionaries]


դուռայ

head

դուռայ • (duṙay)


մանշուր

մանշուր • (manšur)


մանշուր

մանշուր • (manšur)


Նամէ

Նամէ • (Namē)

Found in two colophons from 1621 and 1702 from Aleppo.
From Arabic نَعْماء (naʕmāʔ, “grace, kindness; happiness; gift, present”).


Ահգուն

head

Ահգուն • (Ahgun)

The name of the sister of the scribe Aristakēs, found in a New Julfa manuscript colophon from 1618. In another New Julfa colophon from 1621 she is referred to as Ահգուննամէ (Ahgunnamē).
Even though not attested in old literary sources, Martirosyan considers the name inherited from Old Armenian and borrowed from a Middle Iranian descendant of Old Iranian *āθra-gawnā- (“of the colour/complexion of fire”). On this compound see ատրագոյն (atragoyn). The compound also refers to a kind of flower. The name may derive from the flower name, rather than the colour designation.
But probably instead a by-form of Middle Armenian Այգուն (Aygun), from Azerbaijani Aygün or Ottoman Turkish آیكون (Aygün). The Turkic origin is more likely in view of the full form Ահգուննամէ (Ahgunnamē) unknown to Martirosyan, probably containing Azerbaijani nəʼma (“happiness; satisfaction”), Ottoman Turkish نعماء (na’ma, “blessing, abundance; welfare; gift, present”), from the Arabic source of Նամէ (Namē). Note that several female relatives of Aristakēs bear clearly Turkic names: Նազլում (Nazlum), Աւղլանգէրաք (Awġlangērakʻ) and possibly Աշփաշէ (Ašpʻašē).

bor

<i class="Latn mention" lang="tr">Aygün</i>

cog

Արդ՝ յիշեցէք վերըստին զԱրիստակէս էրէցն և զհարյն իմ՝ զուստայ Թասալին, և մաւրն իմ՝ Նազլումն, և զեղբարքն իմ հանգուցեալ Քրիստոս՝ Յովանէսն, Վարդանն, և քուրն իմ՝ Ահգունն, և զկենդանիքն՝ Սիմոնն, Նախազարն, Մխիթարն և քուրն իմ՝ Մէրտատիկն, և ամենայն արեան մերձաւորքն իմ․ ամէն։

1618, Aristakēs erēcʻ, Colophon (New Julfa manuscript)

Ard, yišecʻēkʻ verəstin zAristakēs ērēcʻn ew zharyn im, zustay Tʻasalin, ew mawrn im, Nazlumn, ew zeġbarkʻn im hangucʻeal Kʻristos, Yovanēsn, Vardann, ew kʻurn im, Ahgunn, ew zkendanikʻn, Simonn, Naxazarn, Mxitʻarn ew kʻurn im, Mērtatikn, ew amenayn arean merjaworkʻn im; amēn.


Այգուն

head

Այգուն • (Aygun)

From Ottoman Turkish آیكون (Aygün). See also Middle Armenian Ահգուն (Ahgun).

[…] և դստերացն՝ Այգունին, Գուլաղին, Բէկիսխանին, Մուսէսին, Ելիին, Յաբիբին […]
[…]ew dsteracʻn, Aygunin, Gulaġin, Bēkisxanin, Musēsin, Eliin, Yabibin[…]

Արդ՝ գրեցաւ սբ. գիրքս, զոր արարեալ է սբ. հօրն մերոյ Մաշթոց վարդապետի, զոր հաւաքեալ ունի ինքեան զբոլոր բովանդակ սահմանադրութիւն խորհրդոյ եկեղեցոյ, ի թըւականիս Հայոց ՌԾԴ (1605) ամին, ի գեղևս որ այժմ ասի Ատիշ, ընդ հովանեաւ Ս. Կարապետին, և Ս. Սարգսին, ի հայրապետութեան տեառն տէր Գրիգորին, և մերոյ առաջնորդի սբ. ուխտիս Աստուածածնին՝ տէր Ղազար արհեպիսկոպոսին և տէր Թորոսին, և տէր Վարդանին, և պատուական քահանայիս տէր Յոհանին, որ ստացաւ զսա յիշատակ բարի հոգոյ իւրոյ, և ծնողաց Սեթրաքին, և մօրն՝ Թամամին, և եղբարցն՝ Պաղտասարին, Առաքելին, Միրաքին, Յովանիսին, և իւր որդոյն՝ Կարապետին, և դստերացն Շահիճանին, և Հռեփսիմէ[ին], և Այկունին։
Ard, grecʻaw sb. girkʻs, zor arareal ē sb. hōrn meroy Maštʻocʻ vardapeti, zor hawakʻeal uni inkʻean zbolor bovandak sahmanadrutʻiwn xorhrdoy ekeġecʻoy, i tʻəwakanis Hayocʻ ṘCD (1605) amin, i geġews or ayžm asi Atiš, ənd hovaneaw S. Karapetin, ew S. Sargsin, i hayrapetutʻean teaṙn tēr Grigorin, ew meroy aṙaǰnordi sb. uxtis Astuacacnin, tēr Ġazar arhepiskoposin ew tēr Tʻorosin, ew tēr Vardanin, ew patuakan kʻahanayis tēr Yohanin, or stacʻaw zsa yišatak bari hogoy iwroy, ew cnoġacʻ Setʻrakʻin, ew mōrn, Tʻamamin, ew eġbarcʻn, Paġtasarin, Aṙakʻelin, Mirakʻin, Yovanisin, ew iwr ordoyn, Karapetin, ew dsteracʻn Šahičanin, ew Hṙepʻsimē[in], ew Aykunin.

[…] և զքուերքն իմ՝ զԱյգունն, զԳոհարն և զայլ ամենայն արեան մերձաւորս իմ […]
[…]ew zkʻuerkʻn im, zAygunn, zGoharn ew zayl amenayn arean merjawors im[…]

[…] և մօրն իմոյ՝ Այգունին […]
[…]ew mōrn imoy, Aygunin[…]

[…] դստերացն՝ Յամանին, Ղզլարին և Այգունին […]
[…]dsteracʻn, Yamanin, Ġzlarin ew Aygunin[…]


Ահգուննամէ

Ահգուննամէ • (Ahgunnamē)

Probably a Turkic borrowing. See Ահգուն (Ahgun).

Դարձեալ կրկին անգամ յիշեցէք զմահդասի տէր Ռըստակէսն, որ գրեցի գիրքս յիշատակ հոգոյ իմոյ և իմ ծնաւղացն, հայրն իմ՝ կուռիկար Թասալին և մայրն՝ Նազոյխաննմ և զեղբայրքն իմ հանգուցեալ ի Քրիստոս՝ Յովանէսն, Վարդան և միւս Վարդանն, և քեռն իմ՝ Ահգուննամէն․ և զկենդանիսն՝ Սիմոնն, Նաշխազարն, Մխիթարն, և զքեռն իմ՝ Մէրտատիկն։

1621, Ṙstakēs erēcʻ, Colophon (New Julfa manuscript)

Darjeal krkin angam yišecʻēkʻ zmahdasi tēr Ṙəstakēsn, or grecʻi girkʻs yišatak hogoy imoy ew im cnawġacʻn, hayrn im, kuṙikar Tʻasalin ew mayrn, Nazoyxannm ew zeġbayrkʻn im hangucʻeal i Kʻristos, Yovanēsn, Vardan ew miws Vardann, ew kʻeṙn im, Ahgunnamēn; ew zkendanisn, Simonn, Našxazarn, Mxitʻarn, ew zkʻeṙn im, Mērtatikn.


ժիժմակ

ժիժմակ • (žižmak)

axm-noun

ժիժմակ • (žižmak)

desc

Armenian: ժժմունք (žžmunkʻ), ժժվանք (žžvankʻ)


մախթ

head

մախթ • (maxtʻ)


փշատ

փշատ • (pʻšat)

desctree

Armenian: փշատ (pʻšat)
→ Turkish: pışat
→ Georgian: ფშატი (pšaṭi)
→ Russian: пшат (pšat) (Transcaucasia)

Traditionally considered a derivative of փուշ (pʻuš, “thorn, prickle”), because oleaster is thorny. But Mkrtchyan considers this a folk etymology and derives փշատ (pʻšat) from an unattested Iranian descendant of Proto-Iranian *paiš- (“to crush, grind”), whence Avestan 𐬞𐬌𐬱𐬀𐬧𐬙- (pišaṇt-, “crushing, bruising”), Middle Persian [Book Pahlavi needed] (pst /pist/, “browned flour”), Persian پست (pest, “flour, meal; browned flour”), ultimately from Proto-Indo-European *peys- (“to grind, crush”), because oleaster fruits are used for making sweet flour.

der

Elaeagnus angustifolia
Elaeagnus angustifolia#Translingual

fruit of oleaster, Elaeagnus angustifolia


փիճի

head

փիճի • (pʻiči)

Armenian: փիճի (pʻiči)

pine, Pinus, perhaps specifically stone pine, Pinus pinea


բարբուզան

բարբուզան • (barbuzan)

desc

պարպըզնակը ծաղիքյ

Armenian: բարբուզնակ (barbuznak), բարբյուզակ (barbyuzak), բարբյուզնակ (barbyuznak), պարպյուզնակ (parpyuznak), պորպզնակ (porpznak), պարպըզնակը ծաղիքյ (parpəznakə caġikʻy) (dialectal)

Recorded in several dialects referring to a kind of wild blue flower similar to iris.
Ališan and following him Ačaṙyan consider this a borrowing from the synonymous Arabic جَرْبُوز (jarbūz), يَرْبُوز (yarbūz), supposedly mistakenly read as *بَرْبُوز (*barbūz). However, such a bookish derivation is unlikely for a term used in the dialects. More likely an Iranian borrowing: compare Pashto بربوزک (barbuzák, “Allium oreoprasum”).

cog

Բարբուզանաւ, որ է վլիտոն և ինքն ծիմելն է։

1614 – 1622, Asar Sebastacʻi, Girkʻ bžškakan arhesti [Book of Medical Art]

Barbuzanaw, or ē vliton ew inkʻn cimeln ē.


վռազ

head

վռազ • (vṙaz)

Armenian: վռազ (vṙaz)

Probably connected with Middle Armenian վռզ-քիթ (vṙz-kʻitʻ, “prominent nose”) and Old Armenian վռզ-ող (vṙz-oł, “obstinate”) and borrowed from Iranian: compare Middle Persian [Book Pahlavi needed] (prʾc), 𐫜𐫡𐫀𐫝 (frʾc /frāz/, “forward, prominent, distinguished; forward, forth; near”), Parthian 𐫜𐫡𐫀𐫝 (frʾc /frāž/, “forward, forth; near”), Persian فراز (farâz, “upwards; above; before; height; stubborn, obstinate, headstrong”), Northern Kurdish firêz (“elevation”), all of which derive from Proto-Iranian *frāča- (“front; forward”), from *frā-, *fra-. The idea of hurrying is connected with pushing forward. Note how in Baṙgirkʻ hayocʻ աճապարեմ (ačaparem, “to hurry”) is glossed with յառաջեմ (yaṙaǰem, literally “to go forward”).
On the other hand, Hovhannisyan derives վռազ (vṙaz) from another group of Iranian words: Middle Persian [Book Pahlavi needed] (wlyc- /wirēz-/), Parthian 𐫇𐫡𐫏𐫟𐫘- (wryxs- /wirēxs-/), Persian گریز (goriz, “to flee, run away”).
Folk etymology derives from Russian враз (vraz, “immediately, at once”), but the geographical and chronological distribution of վռազ (vṙaz) excludes a Russian borrowing.

xlit

Բառգիրք հայոց


զանկ

Armenian: զանգ (zang)

13th century, Vahram Rabuni


շապպութ

head

շապպութ • (šapputʻ)

axm-noun

շապպութ • (šapputʻ)

desc

Armenian: շապպոթ (šappotʻ), շրպոթ (šrpotʻ), շրպութ (šrputʻ), շապպօթ (šappōtʻ) — traditional orthography

Շապպութ· ինքն ձուկ մըն է որ ի Տիլլի եւ ի Պաղտատ կու լինի, եւ ի Եփրատ գետն շատ լինի:
Šapputʻ· inkʻn juk mən ē or i Tilli ew i Paġtat ku lini, ew i Epʻrat getn šat lini:
Šapputʻ = Is a certain fish in Tigris and Baghdad and is common in Euphrates.

1466 – 1469, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Ogut bžškutʻean [The Benefits of Medicine] :On digilib.am
Ա՛ռ առիւծոյ լեղի եւ գալու եւ շան եւ կատուի եւ մայմունի եւ եզին եւ խօսողի եւ աղվէսի եւ լապստկի եւ սագու եւ կաքվու եւ թաթրուճի եւ ոչխրի եւ աղաւնոյ ձագի եւ շապութ ձկան լեղի Ա Ա դրամ․
Áṙ aṙiwcoy leġi ew galu ew šan ew katui ew maymuni ew ezin ew xōsoġi ew aġvēsi ew lapstki ew sagu ew kakʻvu ew tʻatʻruči ew očʻxri ew aġawnoy jagi ew šaputʻ jkan leġi A A dram;

Cyprinus carpio
Cyprinus carpio#Translingual


շապութ

head

շապութ • (šaputʻ)

axm-noun

շապութ • (šaputʻ)


կլայեկ

desc

Armenian: կլայեկ (klayek), կլեկ (klek), կիլեկ (kilek) — dialectal

From Arabic قَلَعِيّ (qalaʕiyy), probably suffixed with -եակ (-eak) or -ակ (-ak). Doublet of ղալայ (ġalay).

Ոսկէհանքն թագվորին է, եւ արծաթհանքն ի կէս է ընդ երկրին պարոնն եւ ընդ թագվորն․ եւ երկաթն ու պղինծն ու կլայեկն [manuscript variant: կըլաիկն]՝ յում երկիր գտնվի՝ այնոր է։
Oskēhankʻn tʻagvorin ē, ew arcatʻhankʻn i kēs ē ənd erkrin paronn ew ənd tʻagvorn; ew erkatʻn u pġincn u klayekn [manuscript variant: kəlaikn], yum erkir gtnvi, aynor ē.
Translation by Josef Karst
Die Goldminen sollen dem König zu eigen, die Silberminen zwischen dem Baron des betreffendeո Territoriums und dem Könige halb und halb geteilt werden; und das Eisen und das Kupfer und das Ziոո gehöret demjenigen, auf dessen Gebiet es gefunden wird.

1265, Smbat Sparapet, Datastanagirkʻ [Law Code]

Ասեն իմաստունքն, թէ կլայեկն մօտ է յարծաթն, կլայեկն ի զըռնեխէն է և ի սընդկէն չէ, ի քպրթէն սարպն լաւ է քան զկլայեկն և քան զայլ մաղտայննին մարղաշիթան, տահնաճն և լազուարն, փիրուզա, պէճատա և յամբարին քարն և խնդամանդն և որ յայս նման։

c. 1230 – 1293, Yovhannēs Erznkacʻi, I tačkacʻ imastasiracʻ grocʻ kʻałeal bankʻ [Excerpts from the writings of Islamic philosophers] page 307

Asen imastunkʻn, tʻē klayekn mōt ē yarcatʻn, klayekn i zəṙnexēn ē ew i səndkēn čʻē, i kʻprtʻēn sarpn law ē kʻan zklayekn ew kʻan zayl maġtaynnin marġašitʻan, tahnačn ew lazuarn, pʻiruza, pēčata ew yambarin kʻarn ew xndamandn ew or yays nman.

Ասացին բնախօսքն, թէ ժիպակ և ծծումբ խառնեալ կայ ի հողն, և յարեգական ջերմութենէ եռացեալ գոյանան ոսկի և արծաթ, պղինձ և երկաթ, կլայեկ և արճիճ, և ամենայն գոյնք ականց, և բոյսք համօրէն։

Եւ ուր առաւել եղև ջերմութիւն և գիջութիւն, ծծումբն և ժիպակն առնեն զնա կլայեակ [manuscript variants: կլաեակ, կլայեկ], որ է պնդած ժիպակ։
Ew ur aṙawel eġew ǰermutʻiwn ew giǰutʻiwn, ccumbn ew žipakn aṙnen zna klayeak [manuscript variants: klaeak, klayek], or ē pndac žipak.

13th century, Išōx, Girkʻ i veray bnutʻean [The Book of Nature]

And where there is even more heat and humidity, [there] sulfur and mercury turn them into tin, i.e. solidified mercury.

եւ կլայեկին աղտն աչից այրելուն աւգտէ


բուհրան

head

բուհրան • (buhran)

From Arabic بُحْرَان (buḥrān). See also պահրան (pahran).


սապռ

սապռ • (sapṙ)

desc

Armenian: սապռ (sapṙ), սապր (sapr, “bitter substance spread on nipples to wean off babies”) (dialectal)

From Arabic صَبْر (ṣabr, “aloe”).
Kʿaǰuni has սաբր (sabr, “Cimolian earth”), but it should be identified with սապռ (sapṙ, “aloe”).


խենթ

head

խենթ • (xentʻ)

desctree

Armenian: խենթ (xentʻ)
→ Turkish: hent, hint

From Old Armenian *խենթ (*xentʻ) (attested in the derivative խենթական (xentʻakan)), of unknown origin.

unk

unknown

Զոր իբրեւ լսիցէ պեղծն այն եւ գարշելի խենթն, կատաղեալ բարկասցի […]
Zor ibrew lsicʻē peġcn ayn ew garšeli xentʻn, kataġeal barkascʻi[…]
Translation by Giuseppe Frasson
Quod ut audiverit immundus ille et abominandus stultus, in-furorem-versus ira-incendetur […]

12th century, Pseudo-Epiphanius, Yałags Neṙinn [Sermo de Antichristo] page 130

Կախարդ եւ գարշելի, եւ մականուն խենդ ասելով նմայ։
Kaxard ew garšeli, ew makanun xend aselov nmay.
Translation by Giuseppe Frasson
[…] et cognomine stultum cum-appellent.


Սալահ

⇒ Armenian: Սալահյան (Salahyan)


ճորտ

head

ճորտ • (čort)

Armenian: ճորտ (čort)


ասփուր

ասփուր • (aspʻur)

From Arabic عُصْفُر (ʕuṣfur). The forms with an մ- (m-) are from the related مُعَصْفَر (muʕaṣfar, “safflower”).
Ačaṙyan records the given names Մասպուռ (Maspuṙ) [1628] and Մասփուր (Maspʻur) [1629] as alternative forms of Մասուր (Masur, literally “rosehip”), but they are rather derived from this safflower word.

Կրտոմ (vars. կրտում, կտրոմ) = մասփարի (vars. մարփարի, մասփրի, կասփարի) հունդ ։
Krtom (vars. krtum, ktrom) = maspʻari (vars. marpʻari, maspʻri, kaspʻari) hund .
قُرْطُم (qurṭum) = seed of safflower

6th–12th? centuries, Baṙkʻ Gałianosi [The Greek–Armenian Dictionary to Galen]

Ալոփալջիլ (var. ալոփալջրիկ) = մասփուրի հունդ։
Alopʻalǰil (var. alopʻalǰrik) = maspʻuri hund.
الْعُصْفُر (al-ʕuṣfur) = seed of safflower

9th or 10th century, with changes and additions in later centuries, Tʻargmanutʻiwn dełocʻ zor əntrel en imastasērkʻn ew kargeal yayl lezuacʻ [A Medieval Arabic–Armenian Botanical Dictionary]

Carthamus tinctorius
Carthamus tinctorius#Translingual


ուպան

ուպան • (upan)

The origin is unknown. Perhaps a shortening of Ancient Greek ὀποπάναξ (opopánax).

unk

unknown

Քաղբան = բարկժատ, ուպանի խիժ։
Kʻałban = barkžat, upani xiž.
χαλβάνη (khalbánē) = barkžat, gum of upan

Անգուտան եւ բառզդ = ուպանի տակ։
Angutan ew baṙzd = upani tak.
أَنْجُدَان (ʔanjudān, “asafoetida”) and بَارْزَد (bārzad, “galbanum”) = root of the upan

Ուպան․ որ է անկուժատն․ յշծ իր համարն։
Upan; or ē ankužatn; yšc ir hamarn.
Upan = Is the asafoetida. It is mentioned under its number.

1478 – 1492, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Angitacʻ anpēt [Useless for Ignoramuses]

Ուպան, որ է անկուժատն, որ է անկուզակն։
Upan, or ē ankužatn, or ē ankuzakn.
Upan = Is the asafoetida, which is the ankuzak.

Ferula assa-foetida
Ferula assa-foetida#Translingual

a plant whose root produces a resinous gum: laserwort, Laserpitium or Ferula assa-foetida or Ferula galbaniflua or Opopanax chironium; and its resinous gum, respectively: laser or asafoetida or galbanum or opopanax


շինկղ

head

շինկղ • (šinkġ)

Probably an Iranian borrowing: compare Persian شنگ (šeng, “a kind of cucumber”), شنگیار (šengyâr, “a sort of cucumber”), شین خیار (šin-xiyâr, “a large cucumber kept for seed”).

cog

Շինկղ = կօդայ։
Šinkġ = kōday.
Šinkġ = կօդայ (kōday).

10th–13th centuries, Gagik-Hetʻumyan bžškaran [The Gagik–Hetoumian Medical Book]

Աշնախիստ = վայրի շնկղի հունդ։
Ašnaxist = vayri šnkłi hund.
النَاغِشْت (an-nāḡišt) [ = նաղիժշտ (naġižšt)] = seed of wild šinkġ

9th or 10th century, with changes and additions in later centuries, Tʻargmanutʻiwn dełocʻ zor əntrel en imastasērkʻn ew kargeal yayl lezuacʻ [A Medieval Arabic–Armenian Botanical Dictionary], (the meaning of the Arabic term is not certain, but it is far from cucumber or melon, therefore Greppin amends the Armenian to շառննաջ (šaṙnnaǰ, “wild pomegranate”); see § 126 for that term)


թուանկ

head

թուանկ • (tʻuank)

desc

Armenian: թվանք (tʻvankʻ), թվանգ (tʻvang), թիվանգ (tʻivang), թիվանք (tʻivankʻ), թրփանգ (tʻrpʻang), թֆակ (tʻfak) — dialectal, թֆանկ (tʻfank), թֆանք (tʻfankʻ), թուֆաք (tʻufakʻ), թուֆանկ (tʻufank), դֆաք (dfakʻ), թֆաք (tʻfakʻ), թըֆակ (tʻəfak), դուֆաք (dufakʻ) — obsolete, թուանք (tʻuankʻ) — traditional orthography

From Persian تفنگ (tofang) and Ottoman Turkish تفنك (tüfenk).

[…] թէ քանի մարդ մեռավ սրով և թրով, թօփով և թուանկով, սովով և ծարաւով […]
[…]tʻē kʻani mard meṙav srov ew tʻrov, tʻōpʻov ew tʻuankov, sovov ew carawov[…]

16th century, Yōhannēs Arčišecʻi, Chronicle

[…] how many people died from steel and sword, cannon and gun, hunger and thirst […]

[…] էրէկ կամէիր զիս դֆանքով սպանանել […]
[…]ērēk kamēir zis dfankʻov spananel[…]

1573, Protocols of the Armenian Court in Kamieniec Podolski

[…] yesterday you wanted to kill me with a gun […]

[…] զի նայ զիս կամեց դֆանքով զառնել։
[…]zi nay zis kamecʻ dfankʻov zaṙnel.

[…] because he wanted to shoot me with a gun.


պատրանճպուէ

head

պատրանճպուէ • (patrančpuē)

Borrowed from an Arabicized form of Persian بادرنگبویه (bâdrangbuye). See Arabic بَاذَرُوج (bāḏarūj).

cog

Arabic بَاذَرُوج (bāḏarūj)

Melissa officinalis
Melissa officinalis#Translingual


առուոյտ

head

առուոյտ • (aṙuoyt)

Armenian: առվույտ (aṙvuyt)

The origin is unknown. Compare dialectal Georgian ალავერდი (alaverdi, “alfalfa”), Proto-Germanic *arwīts (“pea”), Ancient Greek ἐρέβινθος (erébinthos, “chickpea”), ὄροβος (órobos, “bitter vetch”), Latin ervum (“vetch”).

unk

unknown

cog

միդիկարին (var. մեդիկարին) = առուոյտ (vars. առաւոյտ, առուոյս)։
midikarin (var. medikarin) = aṙuoyt (vars. aṙawoyt, aṙuoys).
μηδίκη (mēdíkē) = aṙuoyt

առատաբա = առաւոյտ (var. առվոյդ)
aṙataba = aṙawoyt (var. aṙvoyd)
الرَطْبَة (ar-raṭba) = aṙawoyt

Medicago sativa
Medicago sativa#Translingual


շոմին

head

շոմին • (šomin)

From Classical Persian شومین (šomīn, “spinach”).

bor

ասփանախ = շոմին
aspʻanax = šomin
إِسْفَانَاخ (ʔisfānāḵ) = spinach

Spinacia oleracea
Spinacia oleracea#Translingual


սատիլ

From Arabic شَاطِل (šāṭil, “a kind of mushroom”) or Classical Persian ساتل (sātil, “a plant like a dry mushroom”).

Սատիլ․ որ է շատիլն, եւ շաթիլ այլ կասեն․ յիշած է։
Satil; or ē šatiln, ew šatʻil ayl kasen; yišac ē.
Satil = Is the šatil, also called šatʻil. It is mentioned.

Շատիլ․ ինքն ի Հնդկաց կու գայ․ ի չոր տոմալան կու նմանի․
Šatil; inkʻn i Hndkacʻ ku gay; i čʻor tomalan ku nmani;
Šatil = It is brought from India. It is similar to dry truffle.


դարշիշան

head

դարշիշան • (daršišan)

From Arabic دَارْشِيشَعَان (dāršīšaʕān).

bor

دَارْشِيشَعَان

Arabic دَارْشِيشَعَان (dāršīšaʕān)

Ավզուտի․ որ է դարշիշան:

[the defined Arabic term is lost] = դարիշնիշան (vars. դարիշզան, դարիշղան)
[the defined Arabic term is lost] = darišnišan (vars. darišzan, darišġan)


մաննեխ

Armenian: մա̈նիխ (mänix) — Svedia

Inherited from Old Armenian մանանիխ (mananix).

inh+

ասփեկ = սպիտակ մաննեխ
aspʻek = spitak mannex
أَسْفَنْد (ʔasfand) [√ Persian اسپندان (espandân)) = white mustard


սոնիճ

head

սոնիճ • (sonič)

Armenian: սոնիճ (sonič)

From Old Armenian, from Middle Iranian. Doublet of շոնիզ (šoniz). See Arabic شُونِيز (šūnīz) for more.

cog

Arabic شُونِيز (šūnīz)

Nigella sativa
Nigella sativa#Translingual


բզրկատուն

head

բզրկատուն • (bzrkatun)

→ Armenian: բզրուկ (bzruk)

From Arabic بَزَرْقَطُونَا (bazarqaṭūnā). Tʻargmanutʻiwn dełocʻ has the manuscript variant բզրուկ (bzruk), which has been treated as a separate formation from Arabic بِزْر (bizr, “seed”) and the suffix -ուկ (-uk), however this form is probably spurious; notwithstanding, բզրուկ (bzruk) has been learnedly adopted in the modern language as the designation for Arenaria.

bor

بَزَرْقَطُونَا

Arabic بَزَرْقَطُونَا (bazarqaṭūnā)

xlit

Թարգմանութիւն դեղոց

ալ սփիոշ (var. ալափիոլ, ալափիւղ, ալփսիոչ) = բզրկատուն (var. բզրկտուն, փզրկտուն)
al spʻioš (var. alapʻiol, alapʻiwł, alpʻsiočʻ) = bzrkatun (var. bzrktun, pʻzrktun)
أَسْفِيُوس (ʔasfiyūs) [اسپیوش (espayôš), اسفیوش (esfayuš)] = fleawort

ասփոշի (var. ասփսիշ) = վայրի բզըրկտուն (var. բզրուկ, բղրուկ)
aspʻoši (var. aspʻsiš) = vayri bzərktun (var. bzruk, bġruk)
أَسْفِيُوس (ʔasfiyūs) [اسپیوش (ispayôš), اسفیوش (esfayuš)] = wild fleawort

fleawort, psyllium, Plantago psyllium (plant and seeds)


ազֆար ըլ տիպ

head

ազֆար ըլ տիպ

ազֆար ըլ տիպ • (azfar əl tip)

From Arabic أَظْفَار الطِيب (ʔaẓfār aṭ-ṭīb). The same has been corrupted in medieval dictionaries to աթոր, աշտիպ (atʻor, aštip), աթոր ալ տիպ (atʻor al tip), ադոր ալ տիպ (ador al tip), ուփար ալ տիպ (upʻar al tip), ափարալտիկ (apʻaraltik), ադփար ալ տիպ (adpʻar al tip), եդփարաշտիփ (edpʻaraštipʻ), ադպարտիք (adpartikʻ), աթպարիտիկ (atʻparitik), աթպարտիկ (atʻpartik), աթփարտիկ (atʻpʻartik), առփարտիկ (aṙpʻartik). The ghost word աշտիպ (aštip, “a kind of cereal grain”) was back-formed from the աթոր, աշտիպ (atʻor, aštip) pair, wherein աշտիպ (aštip) was understood as the gloss of աթոր (atʻor), i.e. Latin ador.

bor

أَظْفَار الطِيب

Arabic أَظْفَار الطِيب (ʔaẓfār aṭ-ṭīb)

Ազֆար ըլ տիպ, որ է դիվու ըղունկ. կենդանի է ծովային, յերկան, ի սատաֆ կու նմանի․
Azfar əl tip, or ē divu əġunk. kendani ē covayin, yerkan, i sataf ku nmani;
Azfar əl tip = It is called [in Armenian] divu əġunk ["devil's fingernail"]. It is a sea creature, long and similar to pearl oyster.

aromatic shell shards that look like fingernails, taken from shell sea-creatures; onycha


քապար

head

քապար • (kʻapar)

axm-noun

քապար • (kʻapar)

From Persian کبر (kabar, “caper”). Doublet of կապպար (kappar) and կապար (kapar). See also կապարասի (kaparasi).

աւաշ լաթուս (var. աւալշ լաթուս, աւաշ լաթուռ, այլաթուս) = քապար (var. կապարասի)
awaš latʻus (var. awalš latʻus, awaš latʻuṙ, aylatʻus) = kʻapar (var. kaparasi)
ثَمَرَة الْأَصَف (ṯamara(t) al-ʔaṣaf, “caperberry”) (?) = caper


աւշակ

head

աւշակ • (awšak)

→ Armenian: ավշակ (avšak)

From Arabic أُشَّق (ʔuššaq), وُشَّق (wuššaq). Some of the alternative forms are probably directly from the Middle Iranian source of the Arabic.

ասաիճ (vars. ասայիճ, աստիճ) = վաշակ որ է օշ (vars. վաղակ որ է օշակ, վաշակն որ է աւշախն, վաշակ որ է աւշ)
asaič (vars. asayič, astič) = vašak or ē ōš (vars. vałak or ē ōšak, vašakn or ē awšaxn, vašak or ē awš)
أُشَّج (ʔuššaj) = vašak which is the ōš

աւշակ = վաշակ
awšak = vašak
أُشَّق (ʔuššaq) = vašak


խաշխաշ

խաշխաշ • (xašxaš)

Armenian: խաշխաշ (xašxaš)

From Persian خشخاش (xašxâš).
Tʻargmanutʻiwn dełocʻ has խաղպապ տուառուպ (xaġpap tuaṙup) (var. խաղպապտո ռուպ (xaġpapto ṙup)) as a translation of Arabic أَفْيُون (ʔafyūn), from which Ališan understands the otherwise unknown խաղպապ (xaġpap) and տոռուպ (toṙup) as synonyms of խաշխաշ (xašxaš). However, the gloss is probably a distortion of խաշխաշ (xašxaš) + ըռուպ (əṙup), ռուպ (ṙup, “thickened juice”).

xlit

Թարգմանութիւն դեղոց

աֆիոն = խաղպապ տուառուպ (var. խաղպապտո ռուպ)
afion = xaġpap tuaṙup (var. xaġpapto ṙup)
أَفْيُون (ʔafyūn) = xaġpap tuaṙup (var. xaġpapto ṙup)

Papaver somniferum
Papaver somniferum#Translingual


իրիցուկ

head

իրիցուկ • (iricʻuk)

→ Armenian: երիցուկ (ericʻuk)

From երէց (erēcʻ), իրից (iricʻ, “priest”) + -ուկ (-uk). For the sense development compare Turkish papatya.

ալարտամէ (vars. աշարտամէ, աշտարամէ, աշտարտամէ) = վայրի իրիցուկ
alartamē (vars. ašartamē, aštaramē, aštartamē) = vayri iricʻuk
? = wild camomile

բաբանակ եւ բուսեդմն ջան (vars. բաբանաճ, բարունակ, բաբաճան) = իրիցուկ
babanak ew busedmn ǰan (vars. babanač, barunak, babačan) = iricʻuk
بَابُونَج (bābūnaj) = camomile

[…] եւ գլուխն կտաւով շփէ, եւ ձարխոտ եւ երիցուկ եւ վարդի եղն եռցո՛ւ եւ օծէ՛։
[…]ew gluxn ktawov špʻē, ew jarxot ew ericʻuk ew vardi eġn eṙcʻú ew ōcḗ.

1466 – 1469, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Ogut bžškutʻean [The Benefits of Medicine] 28

camomile (Matricaria gen., Anthemis gen. and Chamaemelum gen.)


զկեռ

զկեռ • (zkeṙ)

Armenian: զկեռ (zkeṙ)

The origin is unknown. Possibly connected with the synonymous words in West Asian languages: Arabic زُعْرُور (zuʕrūr) or زَعْرُور (zaʕrūr); Georgian ზღმარტლი (zɣmarṭli) and its Kartvelian cognates; Persian ازگیل (azgil)

unk

unknown

Երկրորդ՝ զի պըտուղք փշոցն կապեն զփորն․ որպէս սինծն եւ զըկեռն […]
Erkrord, zi pətuġkʻ pʻšocʻn kapen zpʻorn; orpēs sincn ew zəkeṙn[…]

14th century, Grigor Tatʻewacʻi, Girkʻ kʻarozutʻean or kočʻi Jmeṙan hator [Sermons, Winter Part] 84

սնիք = զկեռն (var. ղկեռն)։
snikʻ = zkeṙn (var. łkeṙn).
إِسْكِدُنْيَا (ʔiskidunyā) (?) = zkeṙ

մեսպելոն (vars. մեսփեղոն, մեսպեղոն, մեապեղոն) = սգեռ (var. ագեռ)։
mespelon (vars. mespʻełon, mespełon, meapełon) = sgeṙ (var. ageṙ).
μέσπιλον (méspilon) = sgeṙ


գերմաստի

Armenian: գերմաստի (germasti)

The origin is unknown. Contains the botanical suffix + -ի (-i). Related to Persian گرمه شو (garmah šû?, “Viburnum lantana”), dialectal Turkish germişek, germesik, germeşa, germeşe, germeşük (“Viburnum lantana”), also giraboğlu, girabolu, gireboğlu, gireboli, gilaburu, geleboru, gilabada, gil-dar, giligili (“Viburnum opulus”), and Azerbaijani adigərməşov (“Viburnum lantana”), gərməşov, gərməşöv, gərməşoy, gərməşöy (“Euonymus? Viburnum opulus?”).

unknown

cog

թերմուկեղոս (vars. թերմորիկելոն, թերմոյկողոն, թերմոյիկող, թերմորկելոն, թերմուիկեղոն, թեմուկելոն, թեմուկեղոն, թիմուկողոն) = գերմաստի (vars. գերմաստ, գերմստի, գերամաստ, գերմասթի, գերամաստի, գրամաստ)
tʻermukełos (vars. tʻermorikelon, tʻermoykołon, tʻermoyikoł, tʻermorkelon, tʻermuikełon, tʻemukelon, tʻemukełon, tʻimukołon) = germasti (vars. germast, germsti, geramast, germastʻi, geramasti, gramast)
θέρμος ἄγριος (thérmos ágrios) (?) = wayfaring tree

ալ ստաբան (vars. ալստբամ, ալսաբան, ալոտմբամբ) = գերմաստոյ պտուղ (vars. գերմստոյ պտուղ, գերմատոյտ, գերզմստո պտուղ)
al staban (vars. alstbam, alsaban, alotmbamb) = germastoy ptuł (vars. germstoy ptuł, germatoyt, gerzmsto ptuł)

[an unidentified Arabic term] = fruit of the wayfaring tree

աստբան = գերմստի
astban = germsti
[an unidentified Arabic term] = wayfaring tree

Bžskaran [Various medical works from different centuries cited by dictionaries]

Եւ փայստն գերմըստին, զի եթէ ձի եւ կամ այլ անասուն խոստուկ ունենայ ի յաղիսն, եւ բայտիւն այն հարկանեն՝ բժշկի

1348 – 1351, Nersēs Palianencʻ, Gawazanagirkʻ Hṙomayecʻwocʻ papicʻ ew kayseracʻ [History of Roman Popes and Emperors, a translation of Martin of Opava’s Latin chronicle with additions]

Ew pʻaystn germəstin, zi etʻē ji ew kam ayl anasun xostuk unenay i yaġisn, ew baytiwn ayn harkanen, bžški

Այլ զոզնու ճրագուն ի գորոմաստի փայտն քսէ՛ և ցըցէ՛ ի տեղ մի, զամէնն անդր ժողովին

16th century, Alēkʻsianos, Bžškaran [Medical Book]

Ayl zoznu čragun i goromasti pʻaytn kʻsḗ ew cʻəcʻḗ i teġ mi, zamēnn andr žoġovin

Viburnum lantana
Viburnum lantana#Translingual


ալաժահր

head

ալաժահր • (alažahr)

Armenian: ալաժահրի (alažahri)

From Ottoman Turkish آلاجهری (ala cehri).

[…] զտօրունն եւ զլեղակն յիրար խառնեն, այս ինքն՝ զսեաւն եւ զկարմիրն, ծնանի լու(ր)ջ, իսկ յորժամ յալաժահրն ձգեն, որ Է դեղին, կանչի, եւ նիւթն բնական սպիտակ լինի […]
[…]ztōrunn ew zleġakn yirar xaṙnen, ays inkʻn, zseawn ew zkarmirn, cnani lu(r)ǰ, isk yoržam yalažahrn jgen, or Ē deġin, kančʻi, ew niwtʻn bnakan spitak lini[…]

14th–15th centuries, Mattʻēos J̌ułayecʻi, Meknutʻiwn Vecʻōrēicʻ [Commentary on Hexaemeron]

a kind of buckthorn berry that is used as a yellow dye


բռնչի

բռնչի • (bṙnčʻi)

Armenian: բռնչի (bṙnčʻi)

բռինչ (bṙinčʻ, “the corresponding fruit”) + -ի (-i, “botanical suffix”)

affix

[…]եկի առ ծառովն բռնչի (var. բանչի), զոր ասեն հովանի Բարտոմայ արքայի[…]
[…]eki aṙ caṙovn bṙnčʻi (var. bančʻi), zor asen hovani Bartomay arkʻayi[…]
Translation by Robert W. Thomson
[…] and sat by the brіпčʿ tree, which they call “the shade of king Bartam” […]

13th century, Patmutʻiwn vracʻ [The History of Georgians], (some manuscripts have the misspelled variant բանչի (bančʻi), which has been included in several dictionaries)


բռինչ

head

բռինչ • (bṙinčʻ)

Armenian: բռինչ (bṙinčʻ)

Of unknown immediate and ultimate origin, but related to Old Georgian ბრინჯი (brinǯi, “Celtis”) and Kashmiri برِٛمِج (brimij, “Celtis caucasica”).

unk

unknown

cog

նաբակ, կալալ, կալկալ, քօնար = բռինչն (vars. բռինչի, բղինչն, բռիչն)։
nabak, kalal, kalkal, kʻōnar = bṙinčʻn (vars. bṙinčʻi, błinčʻn, bṙičʻn).
نَبَق (nabaq), قَيْقَب (qayqab) (?), کنار (konâr) = bṙinčʻ

նփըղ (vars. նփկըն, նըփկն) = բռինչ
npʻəġ (vars. npʻkən, nəpʻkn) = bṙinčʻ
نَبْق (nabq) = bṙinčʻ

hackberry, the fruit of the nettle tree (Celtis spp.)


կոծոխուր

head

կոծոխուր • (kocoxur)

Armenian: կծոխուր (kcoxur)

Կոծուխոռ․ ծոր․ յիշած է:
Kocuxoṙ; cor; yišac ē:
Kocuxoṙ = Is the cor. It is mentioned.

Պէրպէրիս, որ է ծորն, որ է կծօխուրն։
Pērpēris, or ē corn, or ē kcōxurn.

1614 – 1622, Asar Sebastacʻi, Girkʻ bžškakan arhesti [Book of Medical Art]

Pērpēris, which is the cor, which is the kcōxur․

Berberis vulgaris
Berberis vulgaris#Translingual

common barberry, Berberis vulgaris (plant and berry)


ծոր

Armenian: ծոր (cor)

The origin is unknown. Compare dialectal Georgian წორო (c̣oro), მწორო (mc̣oro, “rowan”). For the semantics see the correspondence in սին (sin).

unk

unknown

աղա եւ մաղէ, և տուր մուզ ծորի ջրով կամ նռան

1184, Mxitʻar Heracʻi, J̌ermancʻ mxitʻarutʻiwn [Relief of Fevers]

aġa ew maġē, ew tur muz cori ǰrov kam nṙan


զրիշկ

head

զրիշկ • (zrišk)

desc

Armenian: զրիշկ (zrišk), զիրիշք (ziriškʻ)

Անպարպարիս․ որ է զրիշկն, եւ հ. ծոր, կարպարիսա ասեն․ յիշած է ի վերայ պէին, Աստուծով։
Anparparis; or ē zriškn, ew h. cor, karparisa asen; yišac ē i veray pēin, Astucov.
Anparparis = Is the zrišk. In Armenian it is called cor, karparisa. It is mentioned under p, godspeed.


տարեխ

desctree

Armenian: տառեխ (taṙex)
→ English: tarek
→ Northern Kurdish: darex
→ Russian: таре́х (taréx)
→ Turkish: darık

From Ancient Greek τάριχος (tárikhos, “salted fish”).

bor

Նոյնպէս յաւուրսն բարեկենդանին ի նոյն ամին եկեալ կարաւան ի յարեւելից ի քաղաքն Անտիոք, եւ բարձեալ բերէին տարեխ ձուկն, եւ կային ի մէջ շուկային ի գինարբութեան․

1113 – 1140, Mattʻēos Uṙhayecʻi, Žamanakagrutʻiwn [Chronicle]

Translation by Ara Dostourian
On the day of Barekendan of the same year a caravan, carrying tarex fish, came to the city of Antioch from the East. The people belonging to this caravan had set themselves up in the market place and were making merry.

Noynpēs yawursn barekendanin i noyn amin ekeal karawan i yarewelicʻ i kʻaġakʻn Antiokʻ, ew barjeal berēin tarex jukn, ew kayin i mēǰ šukayin i ginarbutʻean;

Եթէ մարդոյն կերակուրն կծու լինի եւ աղի, որպէս […] պղպեղ, պուրի, տարեխ […]
Etʻē mardoyn kerakurn kcu lini ew aġi, orpēs […] pġpeġ, puri, tarex […]

13th century, Grigoris, Kʻnnutʻiwn bnutʻean mardoy ew norin cʻawocʻ [Study of the nature of man and his ailments]

If a man's food is sour or salty, such as […] pepper, puri, tarex […]

Չոր մանրաձուկն, որ է տարեխ

17th century, Bžškaran [Medical work] in Matenadaran manuscript no. 6275, 221a

tarek, pearl mullet, Van fish, Alburnus tarichi (especially in a dried and salted form)


յունապ

head

յունապ • (yunap)

Armenian: ունաբ (unab)

Ziziphus jujuba
Ziziphus jujuba#Translingual


տոշ

The origin is unknown. Compare Arabic طَيْس (ṭays, “sexual organs of the stallions”). Note also Meghri dialect տոշ (toš, “handle of a spinning wheel”), Karadagh dialect տոշ (toš, “upright piece of wood on the lower quern-stone on which the upper stone is set”) and Persian توش (toš, “power, vigour”).

unk

unknown

cog

եւ տոշն ի չաքն ի մեծն եւ 'ի փոքրն, եւ վազան, որ չլինի բոլոճ

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 294

ew tošn i čʻakʻn i mecn ew 'i pʻokʻrn, ew vazan, or čʻlini boloč

Եւ երբ վազցընել կամենաս՝ զագետակին մազն մկրատով ի վայր տուր, որ զտոշն չգանէ։

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 297

Ew erb vazcʻənel kamenas, zagetakin mazn mkratov i vayr tur, or ztošn čʻganē.

Եւ թէ վազէ յովտակն եւ տոշն թուլանայ եւ ի բան չգայ՝ զայս դեղս արա։

Ew tʻē vazē yovtakn ew tošn tʻulanay ew i ban čʻgay, zays deġs ara.

Ա՛ռ եղն եղջերուի պոչ, այրեա եւ աղա մանր, եւ անապակ գինեաւ զերդ մէրհէմ արա եւ օ՛ծ զտոշն եւ զձուքն, նա յորդորէ ի վազելն...։

Áṙ eġn eġǰerui počʻ, ayrea ew aġa manr, ew anapak gineaw zerd mērhēm ara ew ṓc ztošn ew zjukʻn, na yordorē i vazeln....

Յաղագս թըթի, որ լինի ի տոշն եւ ի ձուքն
Yaġags tʻətʻi, or lini i tošn ew i jukʻn

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden] 20

About tʻutʻ, which occurs on the horse penis and testicles


Իլով

Armenian: Իլով (Ilov)

Probably from Turkic: compare Armeno-Kipchak Իլօվ (Ilōv), Crimean Tatar İlbav.

[…] դայլարն ի յայս մերձ եկեալ Իլովի եարմարքին նախդ իլախի սպիտակով […]
[…]daylarn i yays merj ekeal Ilovi earmarkʻin naxd ilaxi spitakov[…]

1572, Protocols of the Armenian Court in Kamieniec Podolski


սենեսկալ

Են եւ այլ շատ սպասաւորք աթոռոյն, որձեր եւ կրտեր, դասէ ի դուրս՝ անհաշիւք, հինգ դասք։ Առաջին՝ պատգամաւորքն, որ զդուրսի գանգատն ասեն․ են եւ կարդացաւղքն եւ նաւտարնին․ են որք են լվացաւղք ի բաղանիքն, են եւ հացապաներ եւ սենէսկալեր (var. սենսկլեր) եւ ֆառաշնին որ ջուր տանին լուանալոյ[…]
En ew ayl šat spasaworkʻ atʻoṙoyn, orjer ew krter, dasē i durs, anhašiwkʻ, hing daskʻ. Aṙaǰin, patgamaworkʻn, or zdursi gangatn asen; en ew kardacʻawġkʻn ew nawtarnin; en orkʻ en lvacʻawġkʻ i baġanikʻn, en ew hacʻapaner ew senēskaler (var. senskler) ew faṙašnin or ǰur tanin luanaloy[…]

1265, Smbat Sparapet, Datastanagirkʻ [Law Code]

There are many other palace ministers, males and eunuchs, who are not in [those nine] ranks. They [do not represent ranks, but] are divided into five classes. First, envoys reporting external complaints, then readers and notaries; then those preparing [the king's] bath and bathing him, and stewards and seneschals, farashes, bringing water to the king for bathing […]

Պարոն Օշին Սինիջալն։
Paron Ōšin Siniǰaln.

13th century, Smbat Sparapet, Taregirkʻ [Chronicle], (1859 edition, page 137)

Եւ էր սա աշտիճանաւ սենեսկալ Հայոց, որում յանձն առնէր թագաւորն զդուստրն իւր, հանդերձ պայլիւն, Յոհաննու հայրապետին եւ իշխանացն ամենեցուն․ եւ բանս խրատականս խօսէր ընդ նոսա։
Ew ēr sa aštičanaw seneskal Hayocʻ, orum yanjn aṙnēr tʻagaworn zdustrn iwr, handerj payliwn, Yohannu hayrapetin ew išxanacʻn amenecʻun; ew bans xratakans xōsēr ənd nosa.
Translation by Robert Bedrosian
His rank was seneschal of the Armenians, and to him did the king entrust his daughter, together with others [including] the patriarch Yohanēs, and all the princes, and he counseled them.

13th century, Smbat Sparapet, Taregirkʻ [Chronicle], (1957 edition, page 222)

Ըռէ տը Ֆրանցն նաւեցաւ գնալ ծովուն ի յայնդեհն եւ եթող ի Յաքա Ճ (100) ձիաւորով զսիր Ճաւֆրէ տ Սառճինն, որ էր սենեսջալ Երուսաղէմի եւ պայլ Աքաո:
Əṙē tə Francʻn nawecʻaw gnal covun i yayndehn ew etʻoġ i Yakʻa Č (100) jiaworov zsir Čawfrē t Saṙčinn, or ēr senesǰal Erusaġēmi ew payl Akʻao:

1296, Hetʻum of Korikos, Žamanakagrutʻiwn [Chronicle]

[…] գնաց առ նա՝ ունելով ընդ իւր զնոր օծեալ տղայ թագաւորն Լեւոն զեղբօրորդին իւր՝ զՕշին սինէգալն, որ յայնժամ գունդստապլն էր […]
[…]gnacʻ aṙ na, unelov ənd iwr znor ōceal tġay tʻagaworn Lewon zeġbōrordin iwr, zŌšin sinēgaln, or yaynžam gundstapln ēr[…]

13–17th centuries, Samuēl Anecʻi’s Continuators, Hawakʻmunkʻ i grocʻ patmagracʻ [Chronology] Year 1307

Armenian Kingdom of Cilicia
w:Armenian Kingdom of Cilicia

seneschal (tite in the Armenian Kingdom of Cilicia)


տորոն

desctree

Armenian: տորոն (toron), տօրոն (tōron) — Mush, տօրօն (tōrōn) — Akhaltsikhe, Goris, դօրօն (dōrōn) — Kharberd, տօրուն (tōrun) — Shamakhi, Salmas, տօռուն (tōṙun) — Maragheh, տուրուն (turun) — Karabakh, Moks, Van, տա՛րան (táran) — Agulis, տոնիր (tonir) — New Julfa, տօ՛նիր (tṓnir) — Ararat
→ Turkish: doron, dorun (dialectal)

The origin is unknown. An overview of opinions follows.
etymological note
Ališan identifies with the name of the Armenian region Տարօն (Tarōn), where the plant is common. Norayr is intrigued by Italian deron listed as a synonym of robbia by Nor baṙgirkʿ haykazean lezui, but he is not able to identify such a word in Italian. Ačaṙean tentatively compares with Kyrgyz таран (taran, “root of Aconogonon used in tanning”) and with Ingush торониш (toroniš, “root”); for the first see Steblin-Kamenskij, where also Tajik торон (toron), торун (torun, “Polygonum bucharicum”) is listed; the second is found in Pallas, but not in modern dictionaries, the standard Ingush word for "root" being овла (ovla). Kerestedjian compares with Chagatai توری (/twry/, “red of a dark shade”).

unk

unknown

cog

ելիանդրանոն (vars. եղիթադրանոն, եղարդրանոն) = տորուն (var. տօրուն)։
eliandranon (vars. ełitʻadranon, ełardranon) = torun (var. tōrun).
ἐρυθρόδανον (eruthródanon) = madder

6th–12th? centuries, Baṙkʻ Gałianosi [The Greek–Armenian Dictionary to Galen]

Առ լոք ընտրած, և տորուն, և անիսոն […]
Aṙ lokʻ əntrac, ew torun, ew anison[…]

եւ իր փոխանն տորունն է։

1478 – 1492, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Angitacʻ anpēt [Useless for Ignoramuses]

Տորուն․ որ է ֆուվայ, որ է պ. ըռունասն․ յիշած է ի վերայ ֆէին:
Torun; or ē fuvay, or ē p. əṙunasn; yišac ē i veray fēin:
Madder = It is the fuvay, i.e. in Persian روناس (ronâs). It is mentioned under "f".

Ա՛ռ թրմուս և շէտարաճ և տորուն և քունտուս […]
Áṙ tʻrmus ew šētarač ew torun ew kʻuntus[…]

1466 – 1469, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Ogut bžškutʻean [The Benefits of Medicine] 192

Տաւրուն․ արապկ. ֆուէ․ ի լադին ըռոյպիայ […]
Tawrun; arapk. fuē; i ladin əṙoypiay[…]
Madder = In Arabic فُوَّة (fuwwa), in Latin rubia

1438, Hovhannes hekʻimi bžskaran [Medical book of healer Hovhannes]

Ա՛ռ տորոն, ձէթ և ձիւթ սապռ […]
Áṙ toron, jētʻ ew jiwtʻ sapṙ[…]

16th century, Alēkʻsianos, Bžškaran [Medical Book] 58a

Rubia tinctorum
Rubia tinctorum#Translingual


պնտակազմ

զգեղեցկայարմար շրթունսն. զերկնակառոյց բազուկն, եւ զշնորհաբաշխ աջն. զպնտակազմ անդամսն, եւ զանսահելի ոտսն. զօձահալած գարշապարն, եւ զերկնաթռիչ գնացսն

1350 – 1425, Aṙakʻel Siwnecʻi, Eulogy on Grigor Tatʿewacʿi

Translation by S. Peter Cowe
beautifully shaped lips, his arm of heavenly construction, his right hand distributing favors, his firmly formed limbs and unwavering legs, his heel which trod on serpents, and his steps soaring heavenward

zgeġecʻkayarmar šrtʻunsn. zerknakaṙoycʻ bazukn, ew zšnorhabašx aǰn. zpntakazm andamsn, ew zansaheli otsn. zōjahalac garšaparn, ew zerknatʻṙičʻ gnacʻsn


կիպ

Armenian: կիպ (kip)

From Old Armenian *կիպ (*kip), reflected in the verb կբնիմ (kbnim), borrowed from Iranian. Compare Persian کیپ (kîp), Kurdish kîp, کِپ (kip, “tight”) and the other Iranian borrowings: Azerbaijani kip, dialectal Turkish kip (“tight”), Karaim kip (“firm, strong”). Ultimately perhaps from a derivative of Proto-Indo-European *keh₂p- (“to grab, stick to”); note the senses of կպչել (kpčʻel).


կլափ

head

կլափ • (klapʻ)

Armenian: կլափ (klapʻ)

Շրթունքդ լար, կլափդ փայլուն, զիա՞րդ ի հող մածար

1578 – 1632, Movsēs Tatʻewacʻi, Ołb i mahn Srapion Katʻołikosi [Lamentation of the death of Catholicos Srapion]

Translation by S. Peter Cowe
Your lips a thread, your jawline lustrous, how did you unite with the dust?

Šrtʻunkʻd lar, klapʻd pʻaylun, ziard i hoġ macar


բասար

Թէ զիմ ըզգաստութիւնըս հարցանես դու,
Չունիմ խելք ու բասար ՚ւ ոչ իմաստութիւն
Tʻē zim əzgastutʻiwnəs harcʻanes du,

16th century, Grigoris Ałtʻamarcʻi, Tałer [Poems]

Translation by S. Peter Cowe
If you ask about my sobriety,
I have neither sense, nor vision, nor wisdom.


արտուտ

արտուտ • (artut)

desc

Armenian: արտուտ (artut), ա՛ռտուտ (áṙtut), արդուդ (ardud) (dialectal)


կշիւռ

head

կշիւռ • (kšiwṙ)

From Old Armenian կշիւռ (kšiwṙ), կշիռ (kšiṙ).

Եւ թէ առ խանութ գտվի չափ կամ կշիւռ, կամ գան, կամ կանգուն, կամ այլ յայսպիսեացս՝ ծուռ կամ պակաս, նա վճարէ տուգանք ԼԶ սօլ։
Ew tʻē aṙ xanutʻ gtvi čʻapʻ kam kšiwṙ, kam gan, kam kangun, kam ayl yayspiseacʻs, cuṙ kam pakas, na včarē tugankʻ LZ sōl.
Translation by Ġewond Ališan
Et si l’on trouve dans les boutiques des mesures, des poids, de gan, ou d’aune, et toute autre chose de cette sorte, (qui soit) falsifiée ou défectueuse, il faut que le délinquant paie une amende de 36 sous.

1252 – 1253, Smbat Sparapet, Ansizkʻ Antiokʻay [Assizes of Antioch] 19


մատուտակ

մատուտակ • (matutak)

desctree

Armenian: մատուտակ (matutak), մատուտիկ (matutik), մատիտակ (matitak)
→? Turkish: madımak, madımlak, badımak, badımalak (“Polygonum cognatum”)

The origin is uncertain. An attractive possibility is the derivation from a descendant of Proto-Iranian *mádu (“honey”) + տակ (tak, “root”), because licorice root is sweet (compare Ancient Greek γλυκύρριζα (glukúrrhiza) for such a formation), but that would rather give *մարուտակ (*marutak). Has been compared to synonymous Persian مهک (mahk), متکی (motki), Northern Kurdish mêkok, mêkûk, Wakhi matk, as well as to Ossetian мӕтатык (mætatyk), мӕтатыкк (mætatykk), татук (tatuk), татукк (tatukk, “Poa pratensis”), Middle Armenian մատիտեղ (matiteġ), Georgian მატიტელა (maṭiṭela, “Polygonum”), dialectal Armenian մատուկ (matuk, “small herb with a sweet edible root and soft prickly leaves”), մանդակ (mandak, “Chaerophyllum bulbosum”), Georgian მათუთა (matuta, “Conium maculatum; Chenopodium foliosum”). The interrelationship of these forms is unclear.

m+

գղիկիրեղին (vars. գղիկուրեղին, գղիզո, գղիզոյ, գղղիզու, գղիկոյ, գղիկուղիղին, գղիկուրէնի, գղիկիւրելին, գղիկիւրիղին, գղիկիւրենի, գղիկիկիւրեղին, գղիկեւրելի) = մատուտակն (vars. մատւտակ, մատուտակի արմատ)
głikirełin (vars. głikurełin, głizo, głizoy, głłizu, głikoy, głikułiłin, głikurēni, głikiwrelin, głikiwriłin, głikiwreni, głikikiwrełin, głikewreli) = matutakn (vars. matwtak, matutaki armat)
γλυκύρριζα (glukúrrhiza) = matutak

Բայց գովեցին ոմանք զայն գետինն, որ յինքն եղեգն բուսանի, եւ մորենիք եւ մատուտակ եւ ջրասէր բոյսք

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 17

Baycʻ govecʻin omankʻ zayn getinn, or yinkʻn eġegn busani, ew morenikʻ ew matutak ew ǰrasēr boyskʻ

Առ զաֆրան դրամ երեք, մատուտակ՝ դրամ վեց

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden] 76

Aṙ zafran dram erekʻ, matutak, dram vecʻ

քանզի եգիտ նա տուն լցեալ մատուտակով զոր կոչեն ըստ աշխարհաց Մարուխս

1246, Michael the Syrian, Žamanakagrutʻiwn [The Chronicle]

kʻanzi egit na tun lcʻeal matutakov zor kočʻen əst ašxarhacʻ Maruxs

եւ մանուշակ սնուցած տուր, եւ գարէջուր մատուտակով եփած

1466 – 1469, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Ogut bžškutʻean [The Benefits of Medicine] 103

ew manušak snucʻac tur, ew garēǰur matutakov epʻac

զիր չարութիւնն տանի մատուտկին ըռուպն

its harmful effect is eliminated by licorice juice

Glycyrrhiza glabra
Glycyrrhiza glabra#Translingual


անիսոն

Armenian: անիսոն (anison)

1184, Mxitʻar Heracʻi, J̌ermancʻ mxitʻarutʻiwn [Relief of Fevers]

Այլ դեղ որ օգտէ այդ ջերմանտ՝ երբ եփած լինի նիւթն․ ա՛ռ նանխուայ տասն դրամ․ անիսոն, եւ քարաւէ եօթն եօթն դրամ․ դարապղպեղ երեք դրամ․ զանճապիլ չորս դրամ․ անգուժատ հինգ դրամ․ սումպուլ տասն դրամ․ զայս զամէնս աղա եւ մաղէ․ եւ յիստկած մեղրով շաղւէ․ եւ տուր երկու դրամ եւ կէս ռազիանի եւ կարօսի ջրով. բայց ՚ի նոպայի օրն մի՛ տաս։

Ayl deġ or ōgtē ayd ǰermant, erb epʻac lini niwtʻn; áṙ nanxuay tasn dram; anison, ew kʻarawē eōtʻn eōtʻn dram; darapġpeġ erekʻ dram; zančapil čʻors dram; angužat hing dram; sumpul tasn dram; zays zamēns aġa ew maġē; ew yistkac meġrov šaġwē; ew tur erku dram ew kēs ṙaziani ew karōsi ǰrov. baycʻ ’i nopayi ōrn mí tas.

Pimpinella anisum
Pimpinella anisum#Translingual

anise, Pimpinella anisum (plant and seed)


բղուղ

head

բղուղ • (bġuġ)

Armenian: բղուղ (bġuġ)

The origin is uncertain. Traditionally considered a variant of the synonymous բղուկ (bġuk) and derived from Persian بلوک (baluk, boluk, “cup of wine”), comparing also Persian بلخ (balx, “wine container”).

bor

hy:Մարտիրոս Մինասյան


բիճ

desctree

Armenian: բիճ (bič), բիջ (biǰ), փիճ (pʻič)
→ Ottoman Turkish: پیچ (piç)
Turkish: piç, pic (dialectal)
→ Northern Kurdish: pîç
→ Romanian: pici

From Middle Georgian ბიჭი (bič̣i), if the latter is of native Kartvelian origin. Alternatively, together with it borrowed from Iranian: compare Northern Kurdish bîj, bîjî, Central Kurdish بیژوو (bîjû, “bastard”).

Եւ թէ վկայն լիճ չլինի, նա վանց այնոր չմնայ յիշվէ վկայութիւնն ի վերայ լճին, եւ կռիւն այլ թէ իրապիսի լինի որ բիճ չլինի։
Ew tʻē vkayn lič čʻlini, na vancʻ aynor čʻmnay yišvē vkayutʻiwnn i veray lčin, ew kṙiwn ayl tʻē irapisi lini or bič čʻlini.
Translation by Ġewond Ališan
Et si le témoin n’était pas lige, le témoignage sur le lige ne perdrait pas pour cela sa force, et le débat (ne s’arrêterait pas); il suffit qu’il ne soit pas bâtard.

1252 – 1253, Smbat Sparapet, Ansizkʻ Antiokʻay [Assizes of Antioch] 9

Բայց թէ հաճութեամբ երէց լինի որդեգիրն՝ ճանաչած ի քահանայից ազգէ կամ ի յաղէկ ազգէ, որ բիճ չլինի, զի ամենեւին աւրէնքս չէ ի տալ որ բիճն երէց լինի, այլ՝ որպէս վերոյ գրեցաք՝ երբ ի յաղէկ ազգէ լինի, նա կարէ իրաւնաւք ուննալ զկէս տունն եւ զկէս հայրենացն, եւ կէս այլն մնայ յեկեղեցւոյն հրամանաւքն։
Baycʻ tʻē hačutʻeamb erēcʻ lini ordegirn, čanačʻac i kʻahanayicʻ azgē kam i yaġēk azgē, or bič čʻlini, zi amenewin awrēnkʻs čʻē i tal or bičn erēcʻ lini, ayl, orpēs veroy grecʻakʻ, erb i yaġēk azgē lini, na karē irawnawkʻ unnal zkēs tunn ew zkēs hayrenacʻn, ew kēs ayln mnay yekeġecʻwoyn hramanawkʻn.
Translation by A. G. Galstyan
А если приемный сын признан священником и может доказать, что он происходит из рода священника или из благородного рода, т. е., что он не является незаконнорожденным, ибо законом строго запрещено, чтобы незаконнорожденный стал священником, и что он из благородной семьи, то он имеет право получить половину дома и половину наследственного имения, а вторая половина остается в распоряжении церковной общины.

1265, Smbat Sparapet, Datastanagirkʻ [Law Code] 41

Անարատ մարդու զաւակ որ ծընանի,
Չհաւ(ատա)մ ես թէ ի բիճըն նըմանի,
Թէ ընդրի ի յաղէկէ վատ ՚ւ ալանի,
Նա խաբած լինի նա շան լիրբ ու բոզի։
Anarat mardu zawak or cənani,
Čʻhaw(ata)m es tʻē i bičən nəmani,
Tʻē əndri i yaġēkē vat ’w alani,

13th–14th centuries, Kostandin Erznkacʻi, Tałer [Poems]

զի ծառայք եւ բիճք արքունեաց ոչ արասցեն գլերիկոսք

1348 – 1351, Nersēs Palianencʻ, Gawazanagirkʻ Hṙomayecʻwocʻ papicʻ ew kayseracʻ [History of Roman Popes and Emperors, a translation of Martin of Opava’s Latin chronicle with additions]

zi caṙaykʻ ew bičkʻ arkʻuneacʻ očʻ arascʻen glerikoskʻ

Եւ ոմանք զբիճ մորճերն ի տակուցն մազմզկովն առնուն եւ տնկեն

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica]

Ew omankʻ zbič morčern i takucʻn mazmzkovn aṙnun ew tnken

sucker (an undesired stem growing out of the roots or lower trunk of a plant)


ժուռ

head

ժուռ • (žuṙ)

An Iranian borrowing: compare Northern Kurdish jûr, cûr, Central Kurdish ژێڵ (jêll), ھاڵەژێر (hallejêr, “grapevine blossom”) and Persian غوره (ğure, “unripe grapes, sour grapes”).


ժուռ

head

ժուռ • (žuṙ)

Armenian: ժուռ (žuṙ)


շիտակ

շիտակ • (šitak)

From Old Armenian *շիտակ (*šitak), attested in the compounds ստեղնաշիտակ (stełnašitak) and գեղաշիտակ (gełašitak), borrowed from Iranian: compare Middle Persian [script needed] (šētak, “just, righteous, correct”) attested in Matigan-i Hazar Datistan 79:8.


շիտակ

head

շիտակ • (šitak)

Armenian: շիտակ (šitak)


ռամ

Armenian: ռամ (ṙam)


Ամաթուն

Ամաթուն • (Amatʻun)

Attested only in an inscription on a tombstone in the Orbelian Dynasty cemetery in Ełegis. Perhaps from Arabic أَمَةٌ (ʔamatun, “female slave, handmaid, maidservant”).

bor

ԱՅՍ Է․ ՀԱՆԳԻՍՏ ԱՄԱԹՈՒՆԻՍ
AYS Ē; HANGIST AMATʻUNIS

1292, Inscription (Tombstone 2 in the Orbelian family cemetery in Eġegis, Vayocʻ Jor, Armenia)


Ամատ

Probably borrowed from an Arabic name derived from the root ع م د (ʕ m d).

ar-root

ع م د (ʕ m d)


Սմպատ

ԱՅՍ Է ՀԱՆԳԻՍՏ ՍՄՊԱՏԱ ։ Թ ։ ՉԻԹ
AYS Ē HANGIST SMPATA . Tʻ . ČʻITʻ
This is the tomb of Smpat, in the year 729 [AE = 1280 CE]

1280, Inscription (Tombstone 3 in the Orbelian family cemetery in Eġegis, Vayocʻ Jor, Armenia)


հորաղբայր

head

հորաղբայր • (horaġbayr)

From Old Armenian հօրեղբայր (hōrełbayr).

]ԱՏ ՀՈՐԱՂԲԱՅՐ ՍՄԲԱՏԱՅ Գ[
]AT HORAĠBAYR SMBATAY G[

Inscription (Tombstone 8 in the Orbelian family cemetery in Eġegis, Vayocʻ Jor, Armenia)


Հազարդեղ

Հազարդեղ • (Hazardeġ)

From հազար (hazar, “thousand”) + դեղ (deġ, “medicine”), i.e. a medicine for a thousand pains.

af

ԱՅՍ Է ՀԱՆԳԻՍՏ ՀԱԶԱՅՐԴԵՂԻՆ ԵՒ ՀԱՍԱՆՊՈՒՂԻՆ ԹՎ ՉԾԲ ԱԾ ՈՂՈ/ՐՄԻ ՆՋ
AYS Ē HANGIST HAZAYRDEĠIN EW HASANPUĠIN TʻV ČʻCB AC OĠO/RMI NJ̌
This is the tomb of Hazayrdeġ and Hasanpuġa. Date 752 [AE = 1303 CE]. God have mercy [on the asleep?]

1303, Inscription (Tombstone 10 in the Orbelian family cemetery in Eġegis, Vayocʻ Jor, Armenia)


Հասան

a male given name, equivalent to English Hassan


Հասան-Բուղա

head

Հասան-Բուղա • (Hasan-Buġa)

[…] զհայրն իմ զՀասան-Բուղա և զմայրն իմ Թամթա-Խաթուն […]
[…]zhayrn im zHasan-Buġa ew zmayrn im Tʻamtʻa-Xatʻun[…]

1478, Bishop Grigor, Colophon (Bjni manuscript)


Տարսայիճ

Տարսայիճ • (Tarsayič)

Armenian: Տարսայիչ (Tarsayičʻ)

Likely borrowed from an unidentified Iranian name containing a reflex of Proto-Iranian *tr̥šáti (“to tremble with fear”) and the Iranian hypocoristic suffix -ič. Compare especially Parthian 𐫤𐫡𐫘 𐫏𐫉𐫅𐫀𐫗 (trs yzdʾn /Tars-yazdān/, “a male given name”, literally “fearing god”), Classical Syriac ܡܝܗܪܛܪܣ (myhrṭrs /Mihr-Tars/, “a male given name from Iranian”, literally “full of respect for Mithra”), and Middle Persian [Book Pahlavi needed] (tlsʾk' /tarsāg/, “Christian”, literally “(God) fearer”) (Persian ترسا (tarsâ)).

unk

unidentified

cog

.Ի ԲԱՐԵՊԱՇՏ ԻՇԽԱՆՈՒԹԵԱՆ ՏԱՐՍԱԻՃԻՆ...ՀԱԼԱԼ ԱՐԴԵԱՄԲ...
.I BAREPAŠT IŠXANUTʻEAN TARSAIČIN...HALAL ARDEAMB...

13th century?, Inscription (Khachkar fragments in the Orbelian family cemetery in Eġegis, Vayocʻ Jor, Armenia)

.in the pious princedom of Tarsaič...by pure fruits...


Մսըր

head

Մսըր • (Msər)

Armenian: Մսըր (Msər)

From Ottoman Turkish مصر (Mısır), from Arabic مِصْر (miṣr).

Egypt (a country in North Africa and Western Asia)

ԿԱՆԿ[ՆԵ]ՑԻ ԽԱՉ[Ս] Ի ՓՐԿ[ՈՒ]Թ[ԻՒՆ] ՄՍՐԻՆ ։Թ։ ՋԺԷ
KANK[NE]CʻI XAČʻ[S] I PʻRK[U]Tʻ[IWN] MSRIN .Tʻ. J̌ŽĒ

1468, Inscription (Khachkar in the Orbelian family cemetery in Eġegis, Vayocʻ Jor, Armenia)

I set up this cross for the salvation of Msr in the year 917 [AE = 1468 CE]


Մուրադ

Մուրադ • (Murad)

Armenian: Մուրադ (Murad)

ԱՅՍ Է ՀԱՆԳԻՍՏ ՄՈՒՐԱԴԻՆ

Inscription (Tombstone in the Orbelian family cemetery in Eġegis, Vayocʻ Jor, Armenia)


պոպոկ

desctree

Armenian: պոպոկ (popok), պոպոք (popokʻ), պպուկ (ppuk)
→ Turkish: babik, bobik, bobuk

Reduplication of *պոկ (*pok), of unknown origin, continued in the dialects as պոկ (pok, “onion shoot”), պոկել (pokel, “to pull out, tear out; to pluck”).

unk

unknown

Ա՛ռ զընկուզին զպոպոկն որ հագուցեալ լինի, եւ ծեծէ եւ զջուրն քամէ

Bžskaran [Various medical works from different centuries cited by dictionaries]

Áṙ zənkuzin zpopokn or hagucʻeal lini, ew cecē ew zǰurn kʻamē


քութէշ

head

քութէշ • (kʻutʻēš)

→ Armenian: քութեշ (kʻutʻeš)

From Old Anatolian Turkish قورداشنی (kurdeşeni, “nettle-rash, urticaria”).

bor

Եւ վարդն՝ զոր հարսանիթէ ասեն, եւ [յԱղուանից] տունն՝ քութէշ, նոյնպէսն իւր պատճառն արոյնն լինի, զերդ որ ծաղիկն է։
Ew vardn, zor harsanitʻē asen, ew [yAġuanicʻ] tunn, kʻutʻēš, noynpēsn iwr patčaṙn aroynn lini, zerd or caġikn ē.
The cause of that pink rash which is called harsanitʻē, and in the land of [Caucasian] Albania is called kʻutʻēš, is the blood, as in case of the smallpox.

1184, Mxitʻar Heracʻi, J̌ermancʻ mxitʻarutʻiwn [Relief of Fevers] 28

Եւ երակն, որ ի փայծաղէն ի լերդն է, երբ փայծաղն պակասի, նա այն այրած արիւնն, որ յինքն է, ի լերդն ելանէ, եւ զիր ծանրութիւնն, լերդն չկարէ բառնալ, այլ յանդամս մարմնոյն սփռէ եւ զմարդն սավտայկոտ առնէ, եւ յանձն ելնդնի եւ մկնատամներ այնէ եւ ծաղիկ եւ քութէշ եւ խէչէփառ եւ խոզք եւ այլ վատութիւնք։

12th century, Abusaid, Yałags kazmutʻean mardoyn [On the Structure of the Human Body]

Ew erakn, or i pʻaycaġēn i lerdn ē, erb pʻaycaġn pakasi, na ayn ayrac ariwnn, or yinkʻn ē, i lerdn elanē, ew zir canrutʻiwnn, lerdn čʻkarē baṙnal, ayl yandams marmnoyn spʻṙē ew zmardn savtaykot aṙnē, ew yanjn elndni ew mknatamner aynē ew caġik ew kʻutʻēš ew xēčʻēpʻaṙ ew xozkʻ ew ayl vatutʻiwnkʻ.

Նշան վարդին եւ քութէշին եւ ծաղկին այն է, որ բերանն չորութիւն լինի, եւ հիւանդն չունենայ խաղաղ, եւ սիրտն խառնակի, եւ աչվին կարմրի, եւ ջերմն խիստ լինայ եւ շատ։

1466 – 1469, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Ogut bžškutʻean [The Benefits of Medicine] 194

Nšan vardin ew kʻutʻēšin ew caġkin ayn ē, or berann čʻorutʻiwn lini, ew hiwandn čʻunenay xaġaġ, ew sirtn xaṙnaki, ew ačʻvin karmri, ew ǰermn xist linay ew šat.


հարսանիթէ

head

հարսանիթէ • (harsanitʻē)

desc

Armenian: հարսանիթ (harsanitʻ), հարսանոթ (harsanotʻ), հարսանեթ (harsanetʻ), հարսանօթ (harsanōtʻ), հարսանէթ (harsanētʻ) — traditional orthography

From Aramaic חרסנא (ḥrsnʾ /*ḥarsənē/, “a type of skin disease”) + the feminine noun ending ־יתא (-īṯā). Ultimately from a root related to itching, cognate with Arabic ح ر ش (ḥ r š).

ar-root

ح ر ش (ḥ r š)

a type of disease that causes red skin rash, perhaps the measles


ժոխ

desctree

Armenian: ժոխ (žox)
→? Laz: ზოღი (zoği, “blackberry”)
→? Turkish: c'ox (Hamshen), söh (Van)

From Old Armenian *ժող- (*žoł-), reflected also in ժողվենի (žoġveni). Likely related to Middle Georgian ჟოლო (žolo, “raspberry”). The ultimate origin is uncertain.

cog

թթու ժոխ եւ կաղամբ եփած ոսբօմ եւ կորեկ սմինտր եփած եւ ի ներքu քացախ

10th–13th centuries, Gagik-Hetʻumyan bžškaran [The Gagik–Hetoumian Medical Book]

tʻtʻu žox ew kaġamb epʻac osbōm ew korek smintr epʻac ew i nerkʻu kʻacʻax

a kind of fruit, perhaps gooseberry or raspberry


ժողվենի

head

ժողվենի • (žoġveni)

From Old Armenian *ժողուենի (*žołueni), containing the suffix -ենի (-eni). See ժոխ (žox) for more.

Եւ թէ տապախ դիպի, ա՛ռ ժողվենւոյ տերեւ, ծեծեա, եւ ի գարէփոխինդ խառնեա եւ տուր որ ուտէ․ եւ գարէփոխինդ ա՛ռ չափուկէս, եւ կէս չափ ցորենոյ, յիրեար խառնեա, եւ ջրով ընդ բերանն ի վայր ա՛ծ․ օգտէ։

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 314

Ew tʻē tapax dipi, áṙ žoġvenwoy terew, cecea, ew i garēpʻoxind xaṙnea ew tur or utē; ew garēpʻoxind áṙ čʻapʻukēs, ew kēs čʻapʻ cʻorenoy, yirear xaṙnea, ew ǰrov ənd berann i vayr ác; ōgtē.

Lebanese buckthorn, Rhamnus libanotica or raspberry, Rubus idaeus


զմիւռնեա

զմիւռնեա • (zmiwṙnea)

From Ancient Greek σμύραινα (smúraina), μύραινα (múraina).

Զմիւռնեան (var. Զմիւռնէսն)՝ զոմն ի խեցէմորթիցն ի տուն իւր կոչէր առնել նմա ճաշ, եւ ի մահիճս հանգուցանել․ եւ նա յանձն ոչ առնոյր, եթէ չէ դիւրին ինձ մերկանալ եւ անկողին մտանել, թէեւ ի ճաշն վայելեմ։ Եւ դժուարամերկն լինել ցուցանել կամելով, սակաւ ինչ յիւրմէ զխեցին թողացուցեալ, ձգէ գազանն քար ի պատեանն, եւ ըմբռնեալ ուտէ։
Zmiwṙnean (var. Zmiwṙnēsn), zomn i xecʻēmortʻicʻn i tun iwr kočʻēr aṙnel nma čaš, ew i mahičs hangucʻanel; ew na yanjn očʻ aṙnoyr, etʻē čʻē diwrin inj merkanal ew ankoġin mtanel, tʻēew i čašn vayelem. Ew džuaramerkn linel cʻucʻanel kamelov, sakaw inčʻ yiwrmē zxecʻin tʻoġacʻucʻeal, jgē gazann kʻar i pateann, ew əmbṙneal utē.

12–13th century, Mxitʻar Goš, Aṙakkʻ [Fables] 73

The conger invited a shell-fish home for a dinner and to rest in bed, but it did not promise: "it is not easy for me to bare myself and to go to bed, although I would enjoy the dinner." And willing to show that it is difficult for it to bare itself, it slightly loosened its shell, and [the conger] caught it and ate.


տուռէճ

տուռէճ • (tuṙēč)

Հետ այնոր կերակուր թեթեւ եւ պարկեշտ կերակրի, զերդ հաւու ձագ որ պարկեշտ համեմնով եփած լինի․ տուռայճ եւ թորու, որ է ափասիանոս, եւ այլ զոր նման են սոցա։
Het aynor kerakur tʻetʻew ew parkešt kerakri, zerd hawu jag or parkešt hamemnov epʻac lini; tuṙayč ew tʻoru, or ē apʻasianos, ew ayl zor nman en socʻa.
Translation by John A. C. Greppin
After this he ate a light, modest meal, such as ayoung hen, which was cooked with just a little amount of seasoning — the francolin and the tʿoru which is the same as pheasant, or another bird similar to it.

1184, Mxitʻar Heracʻi, J̌ermancʻ mxitʻarutʻiwn [Relief of Fevers] 6

Զի որ լինի իր մազն զէդ տուռիճի փետրի գոյն

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden] 21

For [the horse] has hair like a pheasant's feather's colour

Zi or lini ir mazn zēd tuṙiči pʻetri goyn

Կիլիկիայ ի միջի կայ Ասորոց և Գամրաց։ Ունի գաւառս և բերդս և գետս բազումս և աղբևրս․ երէս, զարջ և զինձ, եղն, պլատան, այծեամն և մաքիս վայրի, վիթ և վռ և գոմեշ և հաւ սիրամարգ և սալամ, կաքաւ և տուռէճ, արաւս, արագիլ, բազէ և լոր։

14th century, Tʻovmas Kilikecʻi, Tesakkʻ ašxarhacʻ ew hangamankʻ erkri [Geography] Cilicia

Kilikiay i miǰi kay Asorocʻ ew Gamracʻ. Uni gawaṙs ew berds ew gets bazums ew aġbewrs; erēs, zarǰ ew zinj, eġn, platan, ayceamn ew makʻis vayri, vitʻ ew vṙ ew gomeš ew haw siramarg ew salam, kakʻaw ew tuṙēč, araws, aragil, bazē ew lor.


կշտանալ

կշտանալ • (kštanal)

Armenian: կշտանալ (kštanal)

Ասեն, թէ աղուեսն յորժամ քաղցենայ, հնարս իմանայ, թէ ո՞րպէս կըշտանայ։

5th century, with changes and additions in later centuries, Baroyaxōs [Physiologus] Shorter recension C based on a manuscript written in 1400

Asen, tʻē ałuesn yoržam kʻałcʻenay, hnars imanay, tʻē orpēs kəštanay.

(intransitive) to eat one's fill; to be full (after eating)


քճճել

քճճել • (kʻččel)

Armenian: քջջել (kʻǰǰel)

The origin is uncertain. Compare Old Armenian քճքճեմ (kʻčkʻčem, “to tear in pieces”).

cog

[…] երթայ անկանի [աղուեսն] ի տեղի աղբեց, ուր գան հաւեր եւ քըճըճեն զաղբն։
[…]ertʻay ankani [ałuesn] i tełi ałbecʻ, ur gan hawer ew kʻəčəčen załbn.

(of animals) to rummage, dig (in search of food)


խլէզ

head

խլէզ • (xlēz)

desctree

Armenian: խլեզ (xlez), խըլէզնը (xəlēznə), խըլազնը (xəlaznə) — Karabakh, dialectological notation, խլէզ (xlēz) — traditional orthography
→ Turkish: helez, hıliz, hilez, ḫıllez, ḫelez

The origin is uncertain. Some dialectal forms point to *խլէզն (*xlēzn).
Has been compared to Old Armenian մողէզ (mołēz), Arabic حَلَزُون (ḥalazūn), Classical Syriac ܚܠܙܘܢܐ (ḥəlāzōnā), Tsakhur калез (kalʲez), Azerbaijani kələz. Perhaps an Aramaic borrowing: see Arabic حِسْل (ḥisl) for more.

Արագիլ մեծ հաւ ու հով,
Երկայն ու բարակ ճըվերով,
Ի ձոր ի վայր գայր խաղալով,
Գորտներ ու խըլեզ (var. խըլէզ) քաղելով։
Aragil mec haw u hov,
Erkayn u barak čəverov,
I jor i vayr gayr xaġalov,
Gortner u xəlez (var. xəlēz) kʻaġelov.
Translation by John A. C. Greppin
The Stork was large and shadowy,
With long and thin legs;

13–14th centuries, Kirakos Episkopos, Govkʻ Tʻṙčʻnocʻ [Praise of Birds] 37–40


խորբալ

From Middle Georgian ხორბალი (xorbali). Doublet of Old Armenian խորբար (xorbar).

Եւ անմոռաց երդմամբ կնքեաց մուրհակ Հայոց աշխարհիս՝ համարձակ ունել զքրիստոնէութիւնն, եւ վաճառեաց նոցա զհաւատս նոցա՝ յամենայն տանէ առեալ Դ. դրամ եւ Գ. մոդ խորբալ (var. խրբալ), եւ ձիատաւպրակ մի եւ պարան մի մազէ, եւ ձեռնարար մի։
Ew anmoṙacʻ erdmamb knkʻeacʻ murhak Hayocʻ ašxarhis, hamarjak unel zkʻristonēutʻiwnn, ew vačaṙeacʻ nocʻa zhawats nocʻa, yamenayn tanē aṙeal D. dram ew G. mod xorbal (var. xrbal), ew jiatawprak mi ew paran mi mazē, ew jeṙnarar mi.

12th century, Samuēl Anecʻi, Hawakʻmunkʻ i grocʻ patmagracʻ [Chronology]

[…] զի տայցեն խարաճ ամենայն երդ՝ դրամս դ՟, և երիս մոդ խորբալ և ձիատաւպրակ մի և պարան եւ ձեռնարար մի։
[…]zi taycʻen xarač amenayn erd, drams d., ew eris mod xorbal ew jiatawprak mi ew paran ew jeṙnarar mi.

early 13th century, Mxitʻar Anecʻi, Patmutʻiwn [History]

[…] յամենայն տանէ առեալ չորս դրամ եւ երեք մոթ խորբալ, որ է ցորեան, եւ ձիատոպրակ մի […]
[…]yamenayn tanē aṙeal čʻors dram ew erekʻ motʻ xorbal, or ē cʻorean, ew jiatoprak mi[…]

13th century, Kirakos Ganjakecʻi, Patmutʻiwn Hayocʻ [History of the Armenians]


խարպիզակ

Armenian: խարբիզակ (xarbizak)

From Old Armenian *խարբիզակ (*xarbizak) and *խարբուզակ (*xarbuzak), borrowed from Middle Iranian. See Persian خربزه (xarboze) for more.

Իսկ զտուեալն ի նոցանէ մի՛ կերիցեն՝ զհաց, զպանիր, զմիս, զխաւարտ, զխաղող, զգինի, բայց յայնցանէ, որ կտեւովն են՝ ընգույզ, նուռնն, խարբզակ (var. խարպզակ, խարբուզակ) և այլք այսպիսիք, եւ այնոքիկ, որ ի պէտս մարմնոյ բժշկութեան վարեն, բայց ի թիրակեաց, եւս պիղծ դեղոց։
Isk ztuealn i nocʻanē mí kericʻen, zhacʻ, zpanir, zmis, zxawart, zxaġoġ, zgini, baycʻ yayncʻanē, or ktewovn en, ənguyz, nuṙnn, xarbzak (var. xarpzak, xarbuzak) ew aylkʻ ayspisikʻ, ew aynokʻik, or i pēts marmnoy bžškutʻean varen, baycʻ i tʻirakeacʻ, ews piġc deġocʻ.

c. 1130, Dawitʻ Ganjakecʻi, Xratkʻ kanonakankʻ [Canonical advice] 10

Translation by C.J.F. Dowsett
One shall not eat anything given by them [the infidels] — bread, cheese, meat, vegetables, grapes, and wine — except for those [fruits] which are in shells [or rinds] : walnuts, pomegranates, and melons, etc., and those things which are used to heal the body, apart from theriaca and other filthy drugs.

եւ տուր կերակուր՝ զոր յառաջդ ասացաք․ եւ տուր միրգ՝ քաղցր նուռն, եւ բարունակի մեծապտուղ խաղող, եւ յերկայն հասած խարբզակ, որ է սեխ, որ չլինի քաղցր
ew tur kerakur, zor yaṙaǰd asacʻakʻ; ew tur mirg, kʻaġcʻr nuṙn, ew barunaki mecaptuġ xaġoġ, ew yerkayn hasac xarbzak, or ē sex, or čʻlini kʻaġcʻr
Translation by Ernst Seidel

1184, Mxitʻar Heracʻi, J̌ermancʻ mxitʻarutʻiwn [Relief of Fevers] 40

Als Kost verabreiche das oben Erwähnte, sowie von Obst die süße Granate, die großbeerige Traube des Weinstockes und die reife, länglich gezogene Charpzag, d. h. Melone, die nicht süß ist

[…] եւ այլ որ լինի քան զ[ը]նկոյզ, և այլ է որ լինի քան զխարպիզակ […]
[…]ew ayl or lini kʻan z[ə]nkoyz, ew ayl ē or lini kʻan zxarpizak[…]

13th century, Grigoris, Kʻnnutʻiwn bnutʻean mardoy ew norin cʻawocʻ [Study of the nature of man and his ailments]

Այսաւր եկն առ մեզ ստացող սորա՝ Արղունն, եւ Աստուածատուր երէց զկնի եւ եբեր մեզ խարպզակ՝ նոր եւ քաղցր։ Տացէ Տէր Աստուած զԻւր պտուղն անո[ւ]շ սոցա․ ամէն։
Aysawr ekn aṙ mez stacʻoġ sora, Arġunn, ew Astuacatur erēcʻ zkni ew eber mez xarpzak, nor ew kʻaġcʻr. Tacʻē Tēr Astuac zIwr ptuġn ano[w]š socʻa; amēn.
Today came to us the recepients of this [manuscript], Arġun and priest Astuacatur, and brought us a melon, new and fresh. May God give His sweet fruit to these, amen.

1303, Mkrtičʻ kʻahanay, Colophon (A manuscript written in Karbi)

Առաջին՝ որպէս թէ ոք ունիցի մեծ խնծոր կամ խարպիզակ, եւ կամիցի զնա բոլոր կլանել, վնասէ զնա. բայց թէ կըտրատէ մասն եւ կերիցէ՝ ոչ ինչ վնասեսցէ։

14th century, Grigor Tatʻewacʻi, Girkʻ kʻarozutʻean or kočʻi Amaṙan hator [Sermons, Summer Part]

Aṙaǰin, orpēs tʻē okʻ unicʻi mec xncor kam xarpizak, ew kamicʻi zna bolor klanel, vnasē zna. baycʻ tʻē kətratē masn ew kericʻē, očʻ inčʻ vnasescʻē.

Սեխ· խարպիզակ, կամ բթեղ, կամ կլոր, կամ դուկլակ։
Sex· xarpizak, kam btʻeġ, kam klor, kam duklak.

17th century, Eremia Mełrecʻi, Baṙgirkʻ hayocʻ [Armenian Dictionary] Ս.138


խարբուզակ

head

խարբուզակ • (xarbuzak)


կտև

Armenian: կտեփ (ktepʻ)

The origin is uncertain. Compare կեղեւ (kełew).

Իսկ զտուեալն ի նոցանէ մի՛ կերիցեն՝ զհաց, զպանիր, զմիս, զխաւարտ, զխաղող, զգինի, բայց յայնցանէ, որ կտեւովն (var. կտովն) են՝ ընգույզ, նուռնն, խարբզակ և այլք այսպիսիք, եւ այնոքիկ, որ ի պէտս մարմնոյ բժշկութեան վարեն, բայց ի թիրակեաց, եւս պիղծ դեղոց։
Isk ztuealn i nocʻanē mí kericʻen, zhacʻ, zpanir, zmis, zxawart, zxaġoġ, zgini, baycʻ yayncʻanē, or ktewovn (var. ktovn) en, ənguyz, nuṙnn, xarbzak ew aylkʻ ayspisikʻ, ew aynokʻik, or i pēts marmnoy bžškutʻean varen, baycʻ i tʻirakeacʻ, ews piġc deġocʻ.

rind, shell, bark (of fruits, nuts, trees)


գուռն

գուռն • (guṙn)

Armenian: գուռ (guṙ)

→ Northern Kurdish: kurn, kurin, kur

desctree

→ Ottoman Turkish: قورنه (kurna), قرنه (kurna), قورنا (kurna)
Turkish: kurna
→ Armenian: խուռնա (xuṙna)
→ Macedonian: курна (kurna)

→ Turkish: gürün, kürün, kurun

Եւ թէ ի գնաց ջուր չլինի, ի ջրհորէ գռներ դի՛ր, և ծովեր արա, և քանի մօտ լինի՝ այն է լաւ, որ չհալածին [մեղուքն] ի հեռուն։
Ew tʻē i gnacʻ ǰur čʻlini, i ǰrhorē gṙner dír, ew cover ara, ew kʻani mōt lini, ayn ē law, or čʻhalacin [meġukʻn] i heṙun.

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 290

Իսկ Ռովբէն վասն սաստիկ ուժեղութեանն իւրոյ մատուցեալ կալաւ զգուռն մի, որ էր լի ջրով, վերոյց ի տեղոջէ իւրմէ և տարեալ եդ առաջի կայսերն […]
Isk Ṙovbēn vasn sastik užeġutʻeann iwroy matucʻeal kalaw zguṙn mi, or ēr li ǰrov, veroycʻ i teġoǰē iwrmē ew tareal ed aṙaǰi kaysern[…]

1293, Hetʻum of Korikos, Patmutʻiwn azgin Ṙovbinancʻ, tʻe orpēs tirecʻin Kilikio [The history of the Rubenid dynasty, on how they began to rule over Cilicia]

Քարեայ նաւն՝ է գուռ ջրոյ․ իսկ մարդ եւ ոչ մարդ, չէզոքն կամ կռտածն ի մարդկանէ։

15th century, Aṙakʻel Siwnecʻi, Lucmunkʻ yałags Sahmanacʻs Dawtʻi Anyałtʻ pʻilisopʻayi [Commentary on Definitions of Philosophy of Dawitʻ Anyałtʻ]

Kʻareay nawn, ē guṙ ǰroy; isk mard ew očʻ mard, čʻēzokʻn kam kṙtacn i mardkanē.

large stone water vessel as a bath or trough

Եւ թէ ուզես որ շոյտ պտղաբերին, զբնատակն հա՛տ յաշունն եւ աղբեա, եւ հացի գուռն կամ ճառայի ոռք ի վերայ կործեա․ եւ երբ ժամ լինի՝ բա՛ց, եւ ծլեցո

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 260

Ew tʻē uzes or šoyt ptġaberin, zbnatakn hát yašunn ew aġbea, ew hacʻi guṙn kam čaṙayi oṙkʻ i veray korcea; ew erb žam lini, bácʻ, ew clecʻo


գուռ

head

գուռ • (guṙ)


մազկապ

desctree

→ Ottoman Turkish: نزكب (nezkeb, nezgep)
Turkish: nezgep
→ Armenian: նեզկեպ (nezkep), մեզկեպ (mezkep)

From մազ (maz, “hair”) + կապ (kap, “tie”).

[…] մազկաբն ծախեցի Ի ֆլորին ոսկով եւ մարգրտով […]
[…]mazkabn caxecʻi I florin oskov ew margrtov[…]

1574, Protocols of the Armenian Court in Kamieniec Podolski

Ծամակալ· տօլմայ, կամ գիսակալ, կամ մազկապ (var. մէզկէպ)։
Camakal· tōlmay, kam gisakal, kam mazkap (var. mēzkēp).

16–17th centuries, Eremia Mełrecʻi, Baṙgirkʻ hayocʻ [Armenian Dictionary] Ծ.12


խրչան

head

խրչան • (xrčʻan)

→ Armenian: խրտչան (xrtčʻan) (learned)

→ Azerbaijani: xırçın

desctree

→ Ottoman Turkish: خرچین (hırçın), خرچیل (hırçıl), խըրչըն (hırçın), խըրչըլ (hırçıl) — Armeno-Turkish
Turkish: hırçın
→ Armenian: խըռչըլ (xəṙčʻəl), խռչըլ (xṙčʻəl)

From Old Armenian խրչիլ (xrčʻil, “to be startled, to shy”) + -ան (-an). Middle Armenian խրչիլ (xrčʻil), also խրտչիլ (xrtčʻil), is a later form of Old Armenian խրտչիմ (xrtčʻim). The Old Armenian equivalent of this formation would have been *խրտչան (*xrtčʻan).

af

Եւ գիտացիր, որ հարուն, որ ի բնութենէ լինի, ու ճինար ու խրչան, կայ որ ղորդի քչիկ քչիկ և կայ որ չղորդի։

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden] 23

Ew gitacʻir, or harun, or i bnutʻenē lini, u činar u xrčʻan, kay or ġordi kʻčʻik kʻčʻik ew kay or čʻġordi.

Նախ զգրաստն ի խրտչիլն պիտի ճանաչել, թէ խրչան է՝ վատասիրտ է եւ պիղծ։

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 294

Nax zgrastn i xrtčʻiln piti čanačʻel, tʻē xrčʻan ē, vatasirt ē ew piġc.


աճռել

head

աճռել • (ačṙel)

Թէ կամիս որ կարմիր զըջուֆն հալ առնէ առ զկաղնու մոխիրն լից ի թասն ու ջրովը աճըռէ հապայ դիր ի կրակն […]
Tʻē kamis or karmir zəǰufn hal aṙnē aṙ zkaġnu moxirn licʻ i tʻasn u ǰrovə ačəṙē hapay dir i krakn[…]
Translation by Ašxen Harutʻyunyan
Если хочешь, чтобы красная киноварь расплавилась возьми дубовую золу, насыпь в сковородку и с водой размешай, затем поставь на огонь […]

Vasn gunocʻ [On colours] in Matenadaran manuscript no. 551, 116r–128r, written in the 17th–18th centuries 116r


ջնարակ

ջնարակ • (ǰnarak)

→ Armenian: ջնարակ (ǰnarak) (learned)

The origin is unknown.
Possibly related to the synonymous Ancient Greek σανδαράκη (sandarákē) and together with it borrowed from an unidentified third source.

unk

unknown

սանդրաքնէ (var. սանթրագնէ, սանթրակնէ, սանթրանգէ) = ջնարակ (var. ջնատրակ, ճարակ)։
sandrakʻnē (var. santʻragnē, santʻraknē, santʻrangē) = ǰnarak (var. ǰnatrak, čarak).
σανδαράκη (sandarákē) = ǰnarak

6th–12th? centuries, Baṙkʻ Gałianosi [The Greek–Armenian Dictionary to Galen]

Լեպէդիս, քաղկու, ճնարակ, միաչաք արա եւ մանրէ, մեղրով եւ քացխով յարո եւ ռէճնիշ արա, եւ կամ զդեղդ ցամաք ի ներս փչէ։
Lepēdis, kʻaġku, čnarak, miačʻakʻ ara ew manrē, meġrov ew kʻacʻxov yaro ew ṙēčniš ara, ew kam zdeġd cʻamakʻ i ners pʻčʻē.
λεπιδόχαλκος (lepidókhalkos), čnarak […]

10th–13th centuries, Gagik-Hetʻumyan bžškaran [The Gagik–Hetoumian Medical Book]

Կամ ճնարակն որ է քարէ զարեկն խառնէ ի ներս ձուի դեղնուցով յարեայ և գրէ։
Kam čnarakn or ē kʻarē zarekn xaṙnē i ners jui deġnucʻov yareay ew grē.
Translation by Ašxen Harutʻyunyan
Или сандарак (?), который называется каменный мышьяк, смешай с желтком, растирай и пиши.

Չնարակ· որ է կարմիր զառիկն․ յիշած ի վերայ զային իր համարն:
Čʻnarak· or ē karmir zaṙikn; yišac i veray zayin ir hamarn:
Čʻnarak = Is the red զառիկ (zaṙik). It is mentioned under "Z" under its number.

1478 – 1492, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Angitacʻ anpēt [Useless for Ignoramuses]

Չնարակ, որ է կարմիր զառիկն, որ է զռնեխն։

1614 – 1622, Asar Sebastacʻi, Girkʻ bžškakan arhesti [Book of Medical Art]

Čʻnarak, or ē karmir zaṙikn, or ē zṙnexn.

red sulphide of arsenic: sandarac, realgar or red orpiment


ճնարակ

head

ճնարակ • (čnarak)


չնարակ

չնարակ • (čʻnarak)


ճփնի

ճփնի • (čpʻni)

Armenian: ճփնի (čpʻni) (learned), ջթնա (ǰtʻna) (Kessab), ջինի (ǰini) (Hamshen)

desctree

→ Pontic Greek: τσιφίνι (tsifíni), τσιφίν (tsifín), ζιφίν (zifín)
→ Armenian: ծիֆին (cifin), ծիփին (cipʻin), ծեփիկ (cepʻik)
→ Turkish: zifin, zifina, sifin, cifin, çıfın, çifin, ç'ifin (possibly partially directly from Armenian)

Probably from an unattested sense of Arabic جَفْن (jafn), جِفْن (jifn, “vine, grapevine”) + -ի (-i, botanical suffix). For the broader meaning of the Arabic term see the Theological dictionary of the Old Testament.

բաբունաճ = ճփնոյ ծաղիկ
babunač = čpʻnoy całik
بَابُونَج (bābūnaj) = flower of čpʻni

ՃԸՓՆ...
Ծառ մի կայ շատ ու անպիտան
՚Ւ երբ ծաղկի՝ խիստ անկածան,
Վա՜յ թէ մեղուք յինք փթեցան,
Շատ բոզերո յայտ քեզ նշան։
ČƏPʻN...
Caṙ mi kay šat u anpitan
’W erb caġki, xist ankacan,
Va^!y tʻē meġukʻ yinkʻ pʻtʻecʻan,

Եւ թէ ուզես, արա ի մէջ տանն փոս մի, եւ ծեծեա զճփնոյն (var. զճփոյն) տերեւն եւ ի փոսոյն մէջն լից․ նա ինչ լու կենայ՝ ամէնքն անդր ժողովին։
Ew tʻē uzes, ara i mēǰ tann pʻos mi, ew cecea zčpʻnoyn (var. zčpʻoyn) terewn ew i pʻosoyn mēǰn licʻ; na inčʻ lu kenay, amēnkʻn andr žoġovin.

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 106

Բայց Պօլօնացիք զայս փորձեալ են, որք առին զցախն ճփնւոյն (var. ճըփնոյն) դալար, եւ այնու խծկեցին զծակադրունսն, նա մկունքն անճարացան, եւ զայն կերեալ սատակեցան:
Baycʻ Pōlōnacʻikʻ zays pʻorjeal en, orkʻ aṙin zcʻaxn čpʻnwoyn (var. čəpʻnoyn) dalar, ew aynu xckecʻin zcakadrunsn, na mkunkʻn ančaracʻan, ew zayn kereal satakecʻan:

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 110

Եւ հատո ի սահմանացն զօշինդրն, զճֆնին, եւ զխիարուկն, եւ զլեղեհամ ծաղիկն․ եւ խանձուած դեղն ամենեւին վատ է:

Ew hato i sahmanacʻn zōšindrn, zčfnin, ew zxiarukn, ew zleġeham caġikn; ew xanjuac deġn amenewin vat ē:

[…] եւ խառնեա ափ մի սպիտակ կասլայի պտուղ հարիւր հատ, չոր թուզ՝ նուկի եւ կէս, եւ ճփնւոյն տերեւ երկու երեք, եւ անապակ կիր ափ մի […]
[…]ew xaṙnea apʻ mi spitak kaslayi ptuġ hariwr hat, čʻor tʻuz, nuki ew kēs, ew čpʻnwoyn terew erku erekʻ, ew anapak kir apʻ mi[…]

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 327

Վասն որ ճըֆն լինի կերել եւ ահոկէ իր

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden] Table of chapters

On [horse's] having eaten oleander and its harm

Յաղագս, որ ճֆնի լինի կերել

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden] 138, (Chapter heading)

Եւ ծառայէ այս դեղովս․ առ սինապ, դեղին ծծում, աֆիոն, ճֆնոյ տակ, լեսէ եւ մաղէ․ եւ ծառայէ զէդ խոց մի այլ։

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden] 169

Ew caṙayē ays deġovs; aṙ sinap, deġin ccum, afion, čfnoy tak, lesē ew maġē; ew caṙayē zēd xocʻ mi ayl.

Ճփնի․ արապկ. տֆլէ․ ի լադինն՝ մէնանտէր […]
Čpʻni; arapk. tflē; i ladinn, mēnantēr[…]
Oleander = In Arabic دِفْلَى (diflā), in Latin oleander (?) […]

1438, Hovhannes hekʻimi bžskaran [Medical book of healer Hovhannes]

Տիֆլայ· որ է ճֆնին․ յիշած է ի վերայ ճէին:
Tiflay· or ē čfnin; yišac ē i veray čēin:
Tiflay = Is the oleander. It is mentioned under Č.

Դիֆլէ, որ է մէշում ուռին, որ է ճփնին, որ է ճֆնին։

Diflē, or ē mēšum uṙin, or ē čpʻnin, or ē čfnin.

Նզրուվարդ, որ է ճփնին։

Nerium oleander
Nerium oleander#Translingual


ճֆնի

head

ճֆնի • (čfni)


ճըփն

ճըփն • (čəpʻn)


ճըֆն

ճըֆն • (čəfn)


մաթզի

մաթզի • (matʻzi)

Armenian: մաթզի (matʻzi)

From *մաթուզ (*matʻuz) + -ի (-i). See մաթուզ (matʻuz).

Եւ թէ բնութեամբ ուզես որ կարմիր լինի, ի մաթզի (var. մաթըզի) ծառի տակն պատրուսեա զխնձորենին, նա լինի խնձորն կարմիր եւ քաղցր:
Ew tʻē bnutʻeamb uzes or karmir lini, i matʻzi (var. matʻəzi) caṙi takn patrusea zxnjorenin, na lini xnjorn karmir ew kʻaġcʻr:

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 244

Arbutus unedo
Arbutus unedo#Translingual


լկամ

Armenian: լկամ (lkam)

bit (piece of metal placed in a horse's mouth and connected to the reins to direct the animal)


ամպաճ

ամպաճ • (ampač)

From Arabic أَنْبَج (ʔanbaj), عَنْبَة (ʕanba).


ամվաճ

ամվաճ • (amvač)

The origin is uncertain. Usually considered an unidentified Arabic borrowing. According to Vardanjan, a distortion of the synonymous Arabic أَمْسُوخ (ʔamsūḵ).

bor

Arabic أَمْسُوخ (ʔamsūḵ)

Ամվաճ· ինքն զանապ ըլ խայլին ցեղերուն է․ եւ յիշած է ի վերայի զային իր համարն։
Amvač· inkʻn zanap əl xaylin cʻeġerun ē; ew yišac ē i verayi zayin ir hamarn.
Field horsetail = It is of the ذَنَب الْخَيْل (ḏanab al-ḵayl) family. It is mentioned under the letter զ (z) under its number.

1478 – 1492, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Angitacʻ anpēt [Useless for Ignoramuses] 146

Equisetum arvense
Equisetum arvense#Translingual


ախմախ

Armenian: ախմախ (axmax)

Ultimately from Arabic أَحْمَق (ʔaḥmaq), probably via Old Anatolian Turkish.

[…] Խելքդ է ախմախ, միտքդ է մոլոր […]
[…]Xelkʻd ē axmax, mitkʻd ē molor[…]


սուրխամահի

head

սուրխամահի • (surxamahi)

From Persian سرخ (surx, “red”) + -ա- (-a-) + Persian ماهی (mâhi, “fish”). Akin to Persian [script needed] (mâhi-i surx, “a red salmon found in the Caspian and its rivers”). Compare Old Armenian կարմրախայտ (karmraxayt) for another salmonid name containing the color red.

cog

Ասեն իմաստունքն, թէ կայ ազգ մի ձուկ, որ սուրխամահի կոչեն, որ ծնանի ի քաղցր ջուրս․ եւ յորժամ մտանէ ի ջուրս ծովուն, ոչ կարէ աճել անդ․ զի դառն է, այլ յորժամ առնու զհամ քաղցր գետոց, որ ի ծով մտանեն, ելանէ ի ծովէն եւ գայ ի ջուրս գետոյն եւ անդ բազմանայ եւ աճէ:

12–13th century, Vardan Aygekcʻi, Žołovacʻoykʻ aṙakacʻ Vardanay [Collections of Fables of Vardan] Սուրխամահի

The sages say: there is a species of fish called surxamahi; it is born in fresh water, and when it enters the waters of the sea, it cannot multiply there, as sea water is bitter. Therefore, when it tastes of the freshwater of rivers flowing into the sea, it leaves the sea, enters the waters of the river, and multiplies and breeds there.

Asen imastunkʻn, tʻē kay azg mi juk, or surxamahi kočʻen, or cnani i kʻaġcʻr ǰurs; ew yoržam mtanē i ǰurs covun, očʻ karē ačel and; zi daṙn ē, ayl yoržam aṙnu zham kʻaġcʻr getocʻ, or i cov mtanen, elanē i covēn ew gay i ǰurs getoyn ew and bazmanay ew ačē:

a kind of anadromous fish, probably a kind of salmon, perhaps the Salmo ciscaucasicus or Salmo caspius


ճիպռ

head

ճիպռ • (čipṙ)

axm-noun

ճիպռ • (čipṙ)

Alternative form of ճպուռ (čpuṙ, “eye gunk”)


ծմել

Armenian: ծիմել (cimel), զիմել (zimel)

Akin to Georgian ძუმელა (ʒumela), Mingrelian ჯუმენე (ǯumene), Laz ჯუმენი (cumeni). Ačaṙean derives the Armenian from Kartvelian, but J̌ahukyan further compares Russian жми́нда (žmínda), Persian شومین (šumin, šomin), and suspects a borrowing from an unidentified source.

unk

unidentified

[…] եւ զկերակուրն պարկեշտ առնել, զերդ դդում եւ թախտ եւ վլիտօն որ է ծմելն, խիարին եւ կօդային մէջն, եւ այլ որ նման է այսոց։
[…]ew zkerakurn parkešt aṙnel, zerd ddum ew tʻaxt ew vlitōn or ē cmeln, xiarin ew kōdayin mēǰn, ew ayl or nman ē aysocʻ.
Translation by Ernst Seidel
Und man soll säftereinigende Speisen zu sich nehmen, wie z. B. Wassermelone, Melde, Blitum, d. h. Gemüsefuchsschwanz (Amaranthus Blitum L.), das Fleisch von Gurke und von Kithāgurke und dergleichen mehr.

1184, Mxitʻar Heracʻi, J̌ermancʻ mxitʻarutʻiwn [Relief of Fevers] 4

Յետեւայն կերակուր տուր թաղթ եւ մաշ եւ վլիտօն՝ որ է ծմել, դդում եւ հազար․ զամէնն նշի ձիթով տուր․ եւ խմելոյ մուզ նռան ջուր տուր։
Yetewayn kerakur tur tʻaġtʻ ew maš ew vlitōn, or ē cmel, ddum ew hazar; zamēnn nši jitʻov tur; ew xmeloy muz nṙan ǰur tur.
Translation by Ernst Seidel

1184, Mxitʻar Heracʻi, J̌ermancʻ mxitʻarutʻiwn [Relief of Fevers] 22

Von da ab gewähre als Kost Melde, Mungobohne, Blitum, d. h. Gemüsefuchsschwanz, Kürbis und Lattich, alles dies mit Mandelöl versetzt. Zu trinken aber gib Wasser von Mittelgranaten.

Ասպանախ (Aspanax)· որ հ. շոմին ասէ, եւ ծմել այլ կու ասէ[…]
Aspanax (Aspanax)· or h. šomin asē, ew cmel ayl ku asē[…]
Spinach = In Armenian it is called շոմին (šomin) and also cmel.

Ծմել· որ է սպանախն. յիշած է ի վերայ այբին:
Cmel· or ē spanaxn. yišac ē i veray aybin:

Cmel = It is the spinach and is mentioned under "A".

Շոմին· որ է հ. ծմել. երկուքն այլ սպանախի անուանքն է. յիշած է։
Šomin· or ē h. cmel. erkukʻn ayl spanaxi anuankʻn ē. yišac ē.

Spinach = In Armenian it is called cmel. Both are names of the spinach. It has been mentioned.

Սպաննախ· որ է շոմինն, որ է ծմելն․ յիշած է:
Spannax· or ē šominn, or ē cmeln; yišac ē:
Spinach = It is the շոմին (šomin), which is the cmel. It has been mentioned.

Բարբուզանաւ, որ է վլիտոն և ինքն ծիմելն է։

Barbuzanaw, or ē vliton ew inkʻn cimeln ē.

amaranth (any of the plants in the family Amaranthaceae)


ջահրիկ

head

ջահրիկ • (ǰahrik)

desc

→ Armenian: ջահրիկ (ǰahrik), ճահրիկ (čahrik) (learned) (learned)

From ջահրայ (ǰahray, “spinning wheel”) + -իկ (-ik).

af

Ջահրիկն (var. ջախրիկն) փոքր էր զետ ծրար
Ու զընզընայր զեդ մանծըրար.
Շաբաթն ի բուն ինքըն ջանայր
Ու Կիրակին՝ մանած չը կայր։
J̌ahrikn (var. ǰaxrikn) pʻokʻr ēr zet crar
U zənzənayr zed mancərar.
Šabatʻn i bun inkʻən ǰanayr
U Kirakin, manac čʻə kayr.
Translation by John A. C. Greppin
The ǰahrik was like a small bundle,

13–14th centuries, Kirakos Episkopos, Govkʻ Tʻṙčʻnocʻ [Praise of Birds] 290–293

All week he worked hard
And on Sunday there was no yarn.


բարձուենեկ

head

բարձուենեկ • (barjuenek)

Armenian: բացմենակ (bacʻmenak) (see it for more dialectal forms)

desc

→ Armenian: բարձվենյակ (barjvenyak) (learned)

→ Georgian: ფარსმანდუკი (parsmanduḳi), ბარცმანუკი (barcmanuḳi), ბარცუნუკი (barcunuḳi), ფარსმანლეკი (parsmanleḳi)

The origin is unknown. Compare Persian بلنجاسپ (balanjâsp) and its alternative forms.

unk

unknown

աբրիոտինոյ (var. աբրիոդինոյ, աբրոդինոն, աբրոտինոն, աբրոտիմոն) = բարձւենի (var. բարձուենեակ, բար[ձ]ուենակ, բարձվենեկ, բրձուենեակ, բարձվինէկ, բարձուվենեկն, սոնիճ)
abriotinoy (var. abriodinoy, abrodinon, abrotinon, abrotimon) = barjweni (var. barjueneak, bar[j]uenak, barjvenek, brjueneak, barjvinēk, barjuvenekn, sonič)
ἀβρότονον (abrótonon) = artemisia

6th–12th? centuries, Baṙkʻ Gałianosi [The Greek–Armenian Dictionary to Galen]

կէսում (var. կեսում) = բարձուվենիկ (var. բացուենեկ)
kēsum (var. kesum) = barjuvenik (var. bacʻuenek)
قَيْسُوم (qaysūm) = artemisia

բրջնաս = դեղին բարձենիկ (var. բարմէնէկն, բարծենիկ, բարծենեկ, բրձենեկ, բարձենեկ)
brǰnas = dełin barjenik (var. barmēnēkn, barcenik, barcenek, brjenek, barjenek)
Arabic بِرِنْجَاسَف (birinjāsaf) = yellow artemisia

9th or 10th century, with changes and additions in later centuries, Tʻargmanutʻiwn dełocʻ zor əntrel en imastasērkʻn ew kargeal yayl lezuacʻ [A Medieval Arabic–Armenian Botanical Dictionary]

Այլ ա՛ռ բաբունիճ, եւ թուրք եղեւին, որ է բարձուենեկ, եւ ջրով եփէ աղէկ […]
Ayl áṙ babunič, ew tʻurkʻ eġewin, or ē barjuenek, ew ǰrov epʻē aġēk[…]
Translation by Ernst Seidel
Item: Nimm Kamille und türkischen Beifuß, d. h. Artemisia (Abrotanum? Santonica?) und koche diese tüchtig mit Wasser […]

1184, Mxitʻar Heracʻi, J̌ermancʻ mxitʻarutʻiwn [Relief of Fevers] 45

Բարձուենեկ· որ է ղայսումն, որ թ. զայս խոտս ղուան չիչակի անուանէ, եւ հռ. այիոտանա ասէ․ եւինքն յիշած է իւր համարն ի վերայ ղատին։
Barjuenek· or ē ġaysumn, or tʻ. zays xots ġuan čʻičʻaki anuanē, ew hṙ. ayiotana asē; ewinkʻn yišac ē iwr hamarn i veray ġatin.
Barjuenek is the ġaysum (قَيْسُوم (qaysūm)), the Turks call this plant ġuan čʻičʻaki (zivan çiçeği), and the Romans ayiotana (ἀβρότονον (abrótonon)). It is mentioned under its number under «ġ».

1478 – 1492, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Angitacʻ anpēt [Useless for Ignoramuses]

Artemisia abrotanum
Artemisia abrotanum#Translingual

Artemisia vulgaris
Artemisia vulgaris#Translingual

some Artemisia spp., such as Artemisia abrotanum and Artemisia vulgaris


Դուլուս

head

Դուլուս • (Dulus)

Unknown. Recorded only once in a 13th century inscription as the name of a person whose son-in-law Xačʻatur was gifted to the Bagnayr monastery as a serf. But if դուլուս (dulus) is understood here not as a name but as the profession of Xačʻatur, then it is comparable to Azerbaijani dulus (“potter”).

unk

Unknown

ՉԺԱ (1262) Կամաւն Աստուծոյ ես Խաւռազ, մեծ Խաւռազիս թոռն, Սասնիս որդիս, իմ անդրանիկ որդին՝ Սասնայն, որ կէս տարեկան ի Քրիստոս փոխեցաւ, յիմ գանձագին՝ Հէրէնեցն յԱշնկու, որ իմ պապն գնել էր ու սիկէլով յիս տվել, ինչ իմ պապն մեռաւ, ես Խաւռազ, իմ կնոչն զբաժինքն՝ ակն ու մարգարիտ՝ իմ պարոնին տվի, Շահնշահի, ու կրկին զԱշնակ գնեցի ու զիմ որդոյն բաժինն՝ զՍասնին՝ ի Բգնէրս տվի՝ յԱստուածածինս. Վերի էգին՝ իւր ընձանովն, Բ (2) շինական՝ զՄեհրեւան ու զԽաչատուր՝ Դուլուսին փեսայն, իւրեանց հողովն ու ջրովն […]
ČʻŽA (1262) Kamawn Astucoy es Xawṙaz, mec Xawṙazis tʻoṙn, Sasnis ordis, im andranik ordin, Sasnayn, or kēs tarekan i Kʻristos pʻoxecʻaw, yim ganjagin, Hērēnecʻn yAšnku, or im papn gnel ēr u sikēlov yis tvel, inčʻ im papn meṙaw, es Xawṙaz, im knočʻn zbažinkʻn, akn u margarit, im paronin tvi, Šahnšahi, u krkin zAšnak gnecʻi u zim ordoyn bažinn, zSasnin, i Bgnērs tvi, yAstuacacins. Veri ēgin, iwr ənjanovn, B (2) šinakan, zMehrewan u zXačʻatur, Dulusin pʻesayn, iwreancʻ hoġovn u ǰrovn[…]
Translation by K. J. Basmadjian
711. (= 1262) Par la volonté de Dieu, moi, Khavraz, petit-fils du grand Khavraz, fils de Sasna, j'ai donné à cette (église de la Sainte-)Mère de Dieu de Bagnaïr : (ma part) de propriété achetée de mes deniers à Achnak qui avait été acquis par mon père et m'avait été cédé par un sceau (= acte). Quand j'ai perdu mon père, moi, Khavraz, j'ai donné la part de ma femme, des pierres précieuses et des perles, à mon maître Chahnchah et j'ai de nouveau acheté Achnak, (j'ai donné) la part de mon fils ainé, Sasna, qui est mort à l'âge de six mois : la vigne supérieure et son pressoir; 2 paysans. — Mehrévan et le gendre de Khatchatour Doulous. — avec leurs terres et leurs eaux […]

hy:Բագնայրի վանք