զուպայ

head

զուպայ • (zupay)

From an unattested Aramaic descendant of Arabic زُبّ (zubb, “dick”), whence also Turkish zıbık (“dildo”).

Այլ թէ ամուսնոյ կամ աւտարի արկանէ զլեզուն ի բերան, այս առաւել զազրալի թուի լեզուաւն շնալ։ Սա ի մէջ շնութեան, և արուագիտութեան և մծղնէից տեսանի բան։ Արդ, առաւել քան զշնացողացն, կրկին հատուսցէ զապաշխարութիւն։ Իսկ եթէ անսգայեալ յանարժանութիւնս յայս գան, արկանեն զմատունս յելս աղբոյ միմեանց, և կանանց ընղ ծննդական մասունս վարեն։ Այլ և կանայք վարդապետութեամբ Սատանայի արտաքոյ բնութեան աւտար իմն գործի[ս] արարեալ ի նիւթոյ, կապեն ընդ ազդերն և այնպէս առնաբար ընդ ընկերս մերձաւորին։ Արդ, որ յաղագս լեզուին և մատանց և կանացն զուպային (var. զուպաին, զոպային, զոպաին) այս է։ Եթէ ոք զայսոսիկ գործելոյ զղջասցի, ջերմ ապաշխարութեամբ քաւեսցէ, յետին թաւշակին արժանա[սցի]։ Ապա թէ ի չար սովորութեան անդառնալի մնասցէ, զրկեսցի յետին թաւշակէն։ Այլ կանայք, որ զուպային առնեն՝ թէ փոքրագունից կամ աղախնաց իւրեանց առնեն ակամայ գոլով նոցա, թեթևագոյն է ապաշխարութիւն։ Իսկ գիտողացն և արարողացն զչարութիւն, արուագիտացն է կարգ, և նոցա ջերմ ապաշխարութեամբ՝ թԷ լիցին յետին թաւշակին արժանի։
Ayl tʻē amusnoy kam awtari arkanē zlezun i beran, ays aṙawel zazrali tʻui lezuawn šnal. Sa i mēǰ šnutʻean, ew aruagitutʻean ew mcġnēicʻ tesani ban. Ard, aṙawel kʻan zšnacʻoġacʻn, krkin hatuscʻē zapašxarutʻiwn. Isk etʻē ansgayeal yanaržanutʻiwns yays gan, arkanen zmatuns yels aġboy mimeancʻ, ew kanancʻ ənġ cnndakan masuns varen. Ayl ew kanaykʻ vardapetutʻeamb Satanayi artakʻoy bnutʻean awtar imn gorci[s] arareal i niwtʻoy, kapen ənd azdern ew aynpēs aṙnabar ənd ənkers merjaworin. Ard, or yaġags lezuin ew matancʻ ew kanacʻn zupayin (var. zupain, zopayin, zopain) ays ē. Etʻē okʻ zaysosik gorceloy zġǰascʻi, ǰerm apašxarutʻeamb kʻawescʻē, yetin tʻawšakin aržana[scʻi]. Apa tʻē i čʻar sovorutʻean andaṙnali mnascʻē, zrkescʻi yetin tʻawšakēn. Ayl kanaykʻ, or zupayin aṙnen, tʻē pʻokʻragunicʻ kam aġaxnacʻ iwreancʻ aṙnen akamay golov nocʻa, tʻetʻewagoyn ē apašxarutʻiwn. Isk gitoġacʻn ew araroġacʻn zčʻarutʻiwn, aruagitacʻn ē karg, ew nocʻa ǰerm apašxarutʻeamb, tʻĒ licʻin yetin tʻawšakin aržani.

c. 1130, Dawitʻ Ganjakecʻi, Xratkʻ kanonakankʻ [Canonical advice] 49

Translation by C.J.F. Dowsett
If anyone inserts his tongue into the mouth of his spouse or a strange woman, this most lewd action is counted fornication by the tongue. The prescription concerning adultery, homosexuality and incest is applicable. This, more than the act of adultery, calls for double repentance. If they unrepentantly stoop to this unworthy deed, they [may come to] insert their fingers into each other's anus and into the woman's genital parts. Women also, taught by Satan and contrary to nature, fabricate an alien instrument of some material, bind it round their loins and couple with their companions like men. Now, concerning the tongue and the fingers and the zupay of women, [the canon] is as follows: if any confess to these things, they shall atone in zealous repentance and be worthy of the viaticum. But if women who use the zupay do so with smaller girls or their maidservants against their will, the penance is less severe [for the latter]; but those who perform this evil knowingly come under the rule governing homosexuals, and for them zealous penance [is prescribed] if they are to be worthy of the viaticum.


ճապուռ

ճապուռ • (čapuṙ)

Unknown. Ačaṙean compares to Proto-Slavic *čǫbьrъ. Note also Mingrelian ჭაფურია (č̣apuria), Laz ჭაფურია (ç̌apuria).

unk

Unknown

Եթէ ոք առնու զճապուռն եւ լեսէ, եւ շող ջուր ածէ ի վերայ, եւ ի տունն ցանէ՝ լուն սատակի առ հասարակ։

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 106

Etʻē okʻ aṙnu zčapuṙn ew lesē, ew šoġ ǰur acē i veray, ew i tunn cʻanē, lun sataki aṙ hasarak.

սիւեղու (var. սիղեսու, սիսեզու, սիսեղու, սէզեխ, սեղեխի) = ճապուռ կամ ոփոտ (var. ոփոփ, ոփսա)
siwełu (var. siłesu, sisezu, sisełu, sēzex, sełexi) = čapuṙ kam opʻot (var. opʻopʻ, opʻsa)
siweġu (?) = čapuṙ or opʻot (?)

6th–12th? centuries, Baṙkʻ Gałianosi [The Greek–Armenian Dictionary to Galen]

Ճաղտէ, որ է ճապուռն։
Čaġtē, or ē čapuṙn.
Čaġte (?) = čapuṙ.

1614 – 1622, Asar Sebastacʻi, Girkʻ bžškakan arhesti [Book of Medical Art]

Քրմանի չաման, որ է ճապուռն։
Kʻrmani čʻaman, or ē čapuṙn.
Kerman's cumin = čapuṙ.

a kind of plant, usually identified with caraway, Carum carvi


հալաւ

desctree

Armenian: հալավ (halav), հալաֆ (halaf)
→ Georgian: ალავი (alavi), ჰალავი (halavi)
→ Tat: həlou, həlo
→ Kryts: halov, həlöv
→ Judeo-Tat: ħəlov, holov, həlov
→ Aghul: хӏалавар pl (ḥʳalavar)
→ Budukh: гьалав (halav)
→ Kryts: halav, hələv, halov, həlöv (via Tat)
→ Lezgi: гьалавар (halavar)
→ Tabasaran: гьалав (halav)

Inherited from Old Armenian հալաւ (halaw).

inh+

Վեցերորդ դաս եկեղեցւոյ՝ սարկաւագունք որք են սպասաւորք․ և յայլ լեզու դիակոնք կոչին․ և զգեստ է նոցա հալաւ ագանիլ, հոլանի կալ և փակեղն միայն զահեակ ուսովքն և բացաւ գլխով սպասաւորել սրբոյ բեմին և սեղանոյն և քահանայիցն։

1297, Stepʻanos Orbelean, Patmutʻiwn nahangin Sisakan [History of the Province of Siwnikʻ]

Translation by Robert Bedrosian
The sixth ecclesiastical grade consists of the sarkawags or servitors, otherwise known as deacons. They wear a long tunic without insignias and a stole over the left shoulder, and are bare-headed. They serve the priests on the blessed bema and at the altar.

Vecʻerord das ekeġecʻwoy, sarkawagunkʻ orkʻ en spasaworkʻ; ew yayl lezu diakonkʻ kočʻin; ew zgest ē nocʻa halaw aganil, holani kal ew pʻakeġn miayn zaheak usovkʻn ew bacʻaw glxov spasaworel srboy bemin ew seġanoyn ew kʻahanayicʻn.


արտալայ

head

արտալայ • (artalay) (plural արտալայնի)

artalay (romanization)
արտալայնի (plural)

Armenian: արտալա (artala)

Borrowed from the Old Anatolian Turkish parent of dialectal Turkish ardala.

Եւ կերակուր խաշուի ջուր տալ ի թեթեւ մսէ եւ ի գիճային, զերդ ուլի ոտներ եւ արտալայնի։
Ew kerakur xašui ǰur tal i tʻetʻew msē ew i gičayin, zerd uli otner ew artalayni.
Translation by Ernst Seidel
Zu essen soll man Fleischbrühe geben von leichtem (magerem) und feuchtem Fleisch, wie z. B. von den Füßen des Zickleins oder dessen Schenkeln.

1184, Mxitʻar Heracʻi, J̌ermancʻ mxitʻarutʻiwn [Relief of Fevers] 10

Ապա թէ կարիք է որ ուժվորցնես զմարմինն, եւ իւր ջերմն չլինի ուժով, ապա տուռայճ տուր, եւ հաւու ձագ, եւ կաքվու ձագ, եւ տահուճ, եւ ուլու ոտներ եւ արտալայնի՝ դդմով եփած եւ տանւոյ խուպազով, եւ վլիտօն եւ սպանախ եւ թախտ եփած մաշով, եւ գառին ոտներ եփած փերճոկած գարւով։
Apa tʻē karikʻ ē or užvorcʻnes zmarminn, ew iwr ǰermn čʻlini užov, apa tuṙayč tur, ew hawu jag, ew kakʻvu jag, ew tahuč, ew ulu otner ew artalayni, ddmov epʻac ew tanwoy xupazov, ew vlitōn ew spanax ew tʻaxt epʻac mašov, ew gaṙin otner epʻac pʻerčokac garwov.
Translation by Ernst Seidel

1184, Mxitʻar Heracʻi, J̌ermancʻ mxitʻarutʻiwn [Relief of Fevers] 23

Ist es fernerhin notwendig, den Körper zu stärken, und ist das Fieber nicht zu kräftig, so gib Haselhuhn, junges Haus-, junges Rebhuhn und Dahudsch, sowie Zickleinfüße und -schenkel, mit Kürbis gekocht und mit Gartenmalve, ferner Blitum, Spinat und Melde, mit Mungobohnen gekocht, und Lammfüße, mit enthülster Gerste gekocht.

Ու թէ չլինի կաթին ժամ, դու ա՛ռ զխոզին ոտվին ու զատալայնին ու եփէ՛, ու առ զիր ջուրն ու լից ընդ փողքն ի վայր։

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden]

U tʻē čʻlini katʻin žam, du áṙ zxozin otvin u zatalaynin u epʻḗ, u aṙ zir ǰurn u licʻ ənd pʻoġkʻn i vayr.


կթխայ

կթխայ • (ktʻxay)

desc

Armenian: կթխա (ktʻxa), կթղա (ktʻġa), կթխայ (ktʻxay) — traditional orthography, գխտա (gxta) — obsolete

From Classical Syriac ܩܕܚܐ (qdḥˀ), from Arabic قَدَح (qadaḥ).


կթղայ

head

կթղայ • (ktʻġay)


Քուչակ

Քուչակ • (Kʻučʻak)

Armenian: Քուչակ (Kʻučʻak)

The origin and meaning are considered to be unknown. Most likely from Persian کوچک (kučak, “small”).

the nickname of the Armenian medieval ashugh Nahapet Kuchak


թզկերուկ

թզկերուկ • (tʻzkeruk)

From թուզ (tʻuz, “fig”) + ուտել (utel, “to eat”) + -ուկ (-uk).

affix

Թըզկերուկ հաւ մի կայ,
Որ միշտ թըզով նա գիրանայ
Tʻəzkeruk haw mi kay,
Or mišt tʻəzov na giranay

13–14th centuries, Kirakos Episkopos, Govkʻ Tʻṙčʻnocʻ [Praise of Birds] A version found only as a quotation in the unpublished Armenian–Latin dictionary of Stefanus Roszka completed 1731


բասաճ

head

բասաճ • (basač)

ՇԽԵ (1096)· Շարժեաց աստուած զմեծ բասաճն Ֆռանկաց գալ ի թափումն յԵրուսաղէմի ի ձեռն ֆռանկի միայնակեցի միոյ, որում անուն էր Փեռէրմիտ։
ŠXE (1096)· Šaržeacʻ astuac zmec basačn Fṙankacʻ gal i tʻapʻumn yErusaġēmi i jeṙn fṙanki miaynakecʻi mioy, orum anun ēr Pʻeṙērmit.

1296, Hetʻum of Korikos, Žamanakagrutʻiwn [Chronicle] Recension A

ՇԽԶ (1097)· […] Եղև առաջին բասաճն Ֆռանկաց գալ յԵրուսաղէմ և ազատել յանօրինաց ի ձեռն միայնակեցի միոյ ֆռանկ, որոյ անունն Փէր Էրէմիթ կոչիւր․ և էր թիւ մարդեղութեանն Քրիստոսի ՌՂԹ։
ŠXZ (1097)· […] Eġew aṙaǰin basačn Fṙankacʻ gal yErusaġēm ew azatel yanōrinacʻ i jeṙn miaynakecʻi mioy fṙank, oroy anunn Pʻēr Ērēmitʻ kočʻiwr; ew ēr tʻiw mardeġutʻeann Kʻristosi ṘĠTʻ.
Translation by Édouard Dulaurier
1097–1098: […] Alors eut lieu la première croisade des Franks se rendant à Jérusalem pour délivrer cette ville du joug des infidèles; ils étaient excités à cette entreprise par un solitaire frank, nommé Pierre l'Ermite. C'était en 1099 de l'Incarnation.

1296, Hetʻum of Korikos, Žamanakagrutʻiwn [Chronicle] Recension B


բողբուճ

բողբուճ • (boġbuč)

Inherited from Old Armenian բողբոջ (bołboǰ).

inh+

truffle (any of various edible fungi, of the genus Tuber, that grow in the soil)


խրուկ

head

խրուկ • (xruk)

desc

Armenian: > խռուկ (xṙuk) (inherited), → խրուկ (xruk) (learned)

Borrowed from Persian خروک (xarūk, “name of a herb which increases women's milk”).

bor+

կունաբրէն = խրուկ
kunabrēn = xruk
the قُنَابَرَى (qunābarā) = xruk

9th or 10th century, with changes and additions in later centuries, Tʻargmanutʻiwn dełocʻ zor əntrel en imastasērkʻn ew kargeal yayl lezuacʻ [A Medieval Arabic–Armenian Botanical Dictionary]

գունապրէ (var. գունապէ) = խրուկ (var. կրուկ, խիրուկ, խրւուկ)
gunaprē (var. gunapē) = xruk (var. kruk, xiruk, xrwuk)
قُنَابَرَى (qunābarā) = xruk

Lepidium draba
Lepidium draba#Translingual

whitetop (Lepidium draba) or clasping pepperweed (Lepidium perfoliatum)


բուրճէս

head

բուրճէս • (burčēs)