թուզ

head

թուզ • (tʻuz)

Armenian: թուզ (tʻuz)


անդամ

desc

Armenian: անդամ (andam), անդեմնը (andemnə)

From Old Armenian անդամ (andam), from Proto-Iranian *hamdaHma.


պուց

head

պուց • (pucʻ)

axm-noun

պուց • (pucʻ)

Armenian: պուց (pucʻ)

According to Ačaṙyan, from earlier *պուղց (*pułcʻ), inherited from Proto-Indo-European *bul-sḱ-, extended from the root *bul- (“to swell”); among the cognates he compares especially Sanskrit बुलि (buli, “vulva; anus”), Lithuanian bulìs (“buttock”). Related to պղպջակ (płpǰak), պլլիկ (pllik).


կլիր

Armenian: կլիր (klir)

Probably from Georgian ყლე (q̇le, “penis”), contaminated with Persian کیر (kir, “penis”).


բազուկ

head

բազուկ • (bazuk)

Armenian: բազուկ (bazuk) (see there for further descendants)

From Old Armenian բազուկ (bazuk). The meaning "chard" developed by ellipsis of ճակնդղի բազուկ (čakndġi bazuk, literally “beet arm, beet leafstalk”) attested in Heracʿi, as opposed to տակ (tak, “beetroot, the edible root”). The "chard" words in neighboring languages are borrowed from Armenian, reflecting the b → p, pʿ sound change in Armenian dialects.

ellipsis

ճակնդղի բազուկ


դունչ

head

դունչ • (dunčʻ)

axm-noun

դունչ • (dunčʻ), genitive singular դնչի (dnčʻi)

dunčʻ (romanization)
dnčʻi (romanization)

Armenian: դունչ (dunčʻ)

The origin is uncertain. Usually said to be from Old Armenian *ընդ-ունչ (*ənd-unčʻ), from ընդ (ənd) + ունչ (unčʻ). But compare Georgian დრუნჩი (drunči), დრუნგი (drungi), დინგი (dingi, “snout”), ტუჩი (ṭuči, “lip; snout, muzzle”).

the projecting part of the head, including the nose, mouth and jaws


դեղ

Armenian: դեղ (deġ)


մկրատ

desctree

→ Georgian: მაკრატელი (maḳraṭeli)
→ Abkhaz: амаркаты́л (amarkʼatʼə́l)
→ Bats: მაკარტაჼ (maḳarṭã)
→ Mingrelian: მარგატელი (margaṭeli)
→ Georgian: მარგატელი (margaṭeli), მაგატელი (magaṭeli)
→ Hinukh: мокӏортӏи (mok’ort’i)

desc

→ Budukh: мыкӏраьтӏ (mıkʼrätʼ)

→ Budukh: мыкӏраьтӏ (mıkʼrätʼ)

→ Lezgi: мукӏратӏ (muḳraṭ)

→ Khinalug: мукӏрад (muḳrad)

→ Kryts: mık'rət'

Borrowed from Arabic مِقْرَاض (miqrāḍ). First etymologized by Schröder.


ճպուռ

head

ճպուռ • (čpuṙ)

Armenian: ճպուռ (čpuṙ), ճիպռ (čipṙ)

A Zan borrowing. Compare Proto-Georgian-Zan *c̣₁irṗl-, whence Mingrelian ჭირპი (č̣irṗi), Georgian წირპლი (c̣irṗli). Replaced Old Armenian բիժ (biž). Dialectal Armenian ծպուր (cpur, “sheep droppings”) may be related. First etymologized by Ačaṙean.

m+

Զաչսն գիճացուցանէ արտասուօք և ճպռօք զքիմսն և զհոտոտելիսն և զբերանն զազրացուցանէ դառնութեամբ

A late interpolation in a homily attributed to Yovhan Mandakuni 17

Začʻsn gičacʻucʻanē artasuōkʻ ew čpṙōkʻ zkʻimsn ew zhototelisn ew zberann zazracʻucʻanē daṙnutʻeamb

Բայց այսոր նշաննին այլ ի բաց լինին, եւ այլ ի յերեւան․ զի աչքն խորանայ, եւ աչաց գուբն դարտկի, եւ ի յաչքն ճպուռ լինի, եւ կոպքն թուլանան, եւ ի վայր քաշվի, զերդ մարդոյ՝ որ կքայ եւ ՚ի քուն կամի լինել […]
Baycʻ aysor nšannin ayl i bacʻ linin, ew ayl i yerewan; zi ačʻkʻn xoranay, ew ačʻacʻ gubn dartki, ew i yačʻkʻn čpuṙ lini, ew kopkʻn tʻulanan, ew i vayr kʻašvi, zerd mardoy, or kkʻay ew ’i kʻun kami linel[…]
Translation by Ernst Seidel

1184, Mxitʻar Heracʻi, J̌ermancʻ mxitʻarutʻiwn [Relief of Fevers] 21

Seine Merkzeichen sind noch deutlicher und offenkundigen. So sinken die Augen ein, die Augenhöhle wird leerer, es sondert sich Augenbutter ab, die Lider werden schlaff und nach unten gezogen, wie bei einem Menschen, der, in sich zusammenfallend, in Schlaf versinken will.

[…] հանց որ սրութիւնն եւ կսկիծն ի յաչքն կելնէ, եւ աչիցն արցունք կու վաթի, աչիցն աղբուրն աղտ եւ ճիպռ կու ժողվի եւ կու պնդնայ ժամանակն այն ճիպռն, որպէս որ ի ականջն կու լինի աղտի պէս: Եւ յորժամ զինքն սպաննեն, եւ առնուն զան աղտի պէս ճիպռն եւ պահեն, աւգտէ մահացու դեղոց […]
[…]hancʻ or srutʻiwnn ew kskicn i yačʻkʻn kelnē, ew ačʻicʻn arcʻunkʻ ku vatʻi, ačʻicʻn aġburn aġt ew čipṙ ku žoġvi ew ku pndnay žamanakn ayn čipṙn, orpēs or i akanǰn ku lini aġti pēs: Ew yoržam zinkʻn spannen, ew aṙnun zan aġti pēs čipṙn ew pahen, awgtē mahacʻu deġocʻ[…]
Translation by Стелла Варданян
Жгучая боль доходит до глаз и вызывает слезы [у животного], и в слезном роднике скапливаются грязь и гнойные выделения, и они со временем уплотняются, как это бывает и с ушной грязью. А когда оленя убивают, то собирают те выделения [из его глаза], похожие на грязь, и они помогают при [отравлении] ядовитыми лекарствами […]

1478 – 1492, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Angitacʻ anpēt [Useless for Ignoramuses]

hy:Մարտիրոս Մինասյան


թութ

head

թութ • (tʻutʻ)

Armenian: թութ (tʻutʻ), թութք (tʻutʻkʻ)

From Old Armenian թութ (tʻutʻ). The sense of sores or haemorrhoids possibly a semantic loan from Classical Syriac ܬܘܬܐ (tūṯā), that is found therewith already in the 6th-century Book of Medicines and has similar analogues like Arabic بَاسُور (bāsūr, “haemorrhoids”) from a derivative of Classical Syriac ܒܣܪܐ (*busrā, “unripe grapes”).

cog

Յաղագս թըթի, որ լինի ի տոշն եւ ի ձուքն
Yaġags tʻətʻi, or lini i tošn ew i jukʻn

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden] 20

About tʻutʻ, which occurs on the horse penis and testicles

Յաղագս թթի, որ ի սմբակն կենայ
Yaġags tʻtʻi, or i smbakn kenay

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden] 117

Յաղագս թթի, որ քիթքն ելնէ
Yaġags tʻtʻi, or kʻitʻkʻn elnē

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden] 170

On tʻutʻ, which comes out on the nostrils

Պաւասիր որ է սունկն եւ թութ որ ի նստոյտեղն լինայ

1466 – 1469, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Ogut bžškutʻean [The Benefits of Medicine] 146

Pawasir or ē sunkn ew tʻutʻ or i nstoyteġn linay

(medicine) mulberry-like sore, ulcer, hemorrhoid


ոտն

desc

Armenian: ոտք (otkʻ), ոտ (ot) — colloquial, dialectal


բեղ

Armenian: բեղ (beġ)

A Turkic borrowing; compare Chagatai بیغ (bïɣ), Azerbaijani bığ, Turkish bıyık, dialectal bığ. All ultimately from Proto-Turkic *bïdïk.


թարթիչ

head

թարթիչ • (tʻartʻičʻ)

Armenian: թարթիչ (tʻartʻičʻ)

Literally "blinker", from թարթել (tʻartʻel) + -իչ (-ičʻ).


ակնթարթ

ակնթարթ • (akntʻartʻ)

Armenian: ակնթարթ (akntʻartʻ)


պլոր

Armenian: պլոր (plor)

Ultimately from Proto-Indo-European *bʰel- (“to swell”) + -որ (-or). Cognate with Old Norse bǫllr (“ball, testicle”), Sanskrit बुलि (buli, “buttocks; vulva”). Related to բոլոր (bolor), պուպուլ (pupul), պլլիկ (pllik).


ապիկի

axm-noun

ապիկի • (apiki), genitive singular ապիկոյ (apikoy) or ապիկու (apiku)

apiki (romanization)
apikoy (romanization)
apiku (romanization)

ապիկիս արկանել


աճուկ

head

աճուկ • (ačuk)

axm-noun

աճուկ • (ačuk), genitive singular աճուկի (ačuki)

ačuk (romanization)
ačuki (romanization)

Armenian: աճուկ (ačuk)

From աճել (ačel, “to grow”) + -ուկ (-uk), because of the widespread belief that the groin relates to the process of child
growth.

groin (the fold or depression on either side of the body between the abdomen and the upper thigh)


լերդ

lerd (romanization)
լերդի (genitive singular)

Armenian: լերդ (lerd)


ճիվ

Armenian: ճիվ (čiv)

Արագիլ մեծ հաւ ու հով,
Երկայն ու բարակ ճըվերով,
Ի ձոր ի վայր գայր խաղալով,
Գորտներ ու խըլեզ քաղելով։
Aragil mec haw u hov,
Erkayn u barak čəverov,
I jor i vayr gayr xaġalov,
Gortner u xəlez kʻaġelov.
Translation by John A. C. Greppin
The Stork was large and shadowy,
With long and thin legs;

13–14th centuries, Kirakos Episkopos, Govkʻ Tʻṙčʻnocʻ [Praise of Birds] 37–40


պուկ

head

պուկ • (puk)

Armenian: բուկ (buk)

hy:Մարտիրոս Մինասյան

From Arabic بُوق (būq, “trumpet”). It should be borne in mind that Middle Armenian պ (p) here represents a [b]. For the transferred anatomical sense compare the sense development of Old Armenian փող (pʻoł).


ճիտ

ճիտ • (čit) (genitive singular ճտի, genitive plural ճտաց)

čit (romanization)
ճտի (genitive singular)
ճտաց (genitive plural)

desctree

Armenian: ճիտ (čit), ճիտ (čit) — Akhaltsikhe, Ararat, Erzurum, Karabakh, Moks, Tbilisi, ջիդ (ǰid) — Hamshen, Constantinople, Tekirdağ, Sivas, ջիդ (ǰid), ջիʾ (ǰiʾ) — Aslanbeg, ճիտ (čit) — Akhaltsikhe, Ararat, Erzincan, Erzurum, Ghazakh, Karabakh, Manisa, Shulaver, Constantinople, Van, Trabzon, Tbilisi
→ Udi: чит (čit, “neck”)

From Classical Persian جید (jīd), from Arabic جِيد (jīd).

Եւ ՚ի միւս աւուրն յորժամ եկին ՚ի դատաստան, դատաւորն զիւղոյն տուօղն իրաւ արար եւ գրեաց զգիր հաստատութեան․ եւ գնաց այրն, որ զիւղն խոստացաւ, ելից զբղուղ մի յարդով մինչեւ ՚ի ճիտն եւ ՚ի վերայ յարդին երկու եւ երեք շերեփ իւղ եդ եւ զբերան բղղին սերեկեաց եւ եբեր առ դատաւորն եւ գնաց։

12–13th century, Vardan Aygekcʻi, Žołovacʻoykʻ aṙakacʻ Vardanay [Collections of Fables of Vardan]

Ew ’i miws awurn yoržam ekin ’i datastan, dataworn ziwġoyn tuōġn iraw arar ew greacʻ zgir hastatutʻean; ew gnacʻ ayrn, or ziwġn xostacʻaw, elicʻ zbġuġ mi yardov minčʻew ’i čitn ew ’i veray yardin erku ew erekʻ šerepʻ iwġ ed ew zberan bġġin serekeacʻ ew eber aṙ dataworn ew gnacʻ.

Բերանն մեծ, եւ ճեղքածն շատ՝ դիպան ՚ի վեր, եւ լեզուն փոքր եւ նօսր. եւ կնջուտն յերկայն եւ վռզքիթ ՚ի չափն. եւ շլնին բարձրահայեաց, երկայն եւ բոլոր. եւ ճիտն բարակ, այնպէս որ փողերակքն յերեւան եւ ՚ի ցից. եւ շլնետակքն բարակ, եւ մէջն լայն եւ ծայրքն սուր, եւ ՚ի ցից. եւ երեսն չոր. բաշն ՚ի չափն, եւ ձաղկ. կուրծքն լայն եւ տափակ. նոյնպէս եւ երբուծն ցած, որ չլինի բարձն զերդ այծու եւ զքաշիկն յետս ընկենուն։

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 198

Berann mec, ew čeġkʻacn šat, dipan ’i ver, ew lezun pʻokʻr ew nōsr. ew knǰutn yerkayn ew vṙzkʻitʻ ’i čʻapʻn. ew šlnin barjrahayeacʻ, erkayn ew bolor. ew čitn barak, aynpēs or pʻoġerakkʻn yerewan ew ’i cʻicʻ. ew šlnetakkʻn barak, ew mēǰn layn ew cayrkʻn sur, ew ’i cʻicʻ. ew eresn čʻor. bašn ’i čʻapʻn, ew jaġk. kurckʻn layn ew tapʻak. noynpēs ew erbucn cʻac, or čʻlini barjn zerd aycu ew zkʻašikn yets ənkenun.

[…] նա մէկն այն բոլորն է, որ ի շլինքն խեչ ճտացն կենայ […]
[…] na mēkn ayn bolorn ē, or i šlinkʻn xečʻ čtacʻn kenay[…]

Երբ սիրու տէր արաւ ու եդիր զնճիլն ի ճտիս։

16th century, Nahapet Kʻučʻak, Hayreni kargav 138


մաճար

head

մաճար • (mačar)

Armenian: մաճար (mačar)

desctree

Georgian: მაჭარი (mač̣ari)
→ Bats: მაჭარ (mač̣ar)
→ Ossetian: мачъари (maḱ’ari)

Ačaṙean leaves the origin open.
According to J̌ahukyan the root is *մաճ- (*mač-), probably from Proto-Indo-European *meh₂dyo-, from *meh₂d-, and related to մաճառակ (mačaṙak, “fresh cheese”) and մաճառ (mačaṙ, “brine”).

unk

open

խաղող էր և եղև քաղցու և մաճար և գինի և քացախ

14th century, Grigor Tatʻewacʻi, Girkʻ kʻarozutʻean or kočʻi Amaṙan hator [Sermons, Summer Part] 8

xaġoġ ēr ew eġew kʻaġcʻu ew mačar ew gini ew kʻacʻax

մաճար· խակակոյթ գինի
mačar· xakakoytʻ gini
mačar = unripe wine

17th century, Eremia Mełrecʻi, Baṙgirkʻ hayocʻ [Armenian Dictionary]


նոպայ

head

նոպայ • (nopay) (genitive singular նոպայի)

nopay (romanization)
նոպայի (genitive singular)

→ Armenian: նոպա (nopa)

Այլ դեղ որ օգտէ այդ ջերմանտ՝ երբ եփած լինի նիւթն․ ա՛ռ նանխուայ տասն դրամ․ անիսոն, եւ քարաւէ եօթն եօթն դրամ․ դարապղպեղ երեք դրամ․ զանճապիլ չորս դրամ․ անգուժատ հինգ դրամ․ սումպուլ տասն դրամ․ զայս զամէնս աղա եւ մաղէ․ եւ յիստկած մեղրով շաղւէ․ եւ տուր երկու դրամ եւ կէս ռազիանի եւ կարօսի ջրով. բայց ՚ի նոպայի օրն մի՛ տաս։

1184, Mxitʻar Heracʻi, J̌ermancʻ mxitʻarutʻiwn [Relief of Fevers]

Ayl deġ or ōgtē ayd ǰermant, erb epʻac lini niwtʻn; áṙ nanxuay tasn dram; anison, ew kʻarawē eōtʻn eōtʻn dram; darapġpeġ erekʻ dram; zančapil čʻors dram; angužat hing dram; sumpul tasn dram; zays zamēns aġa ew maġē; ew yistkac meġrov šaġwē; ew tur erku dram ew kēs ṙaziani ew karōsi ǰrov. baycʻ ’i nopayi ōrn mí tas.


տոլի

desc

Armenian: դիլլա (dilla), դիլի (dili), տո̈ւլլա̈ (tüllä)

Kurdish: (supposedly from a by-form *տըլի (*təli))

→ Northern Kurdish: tirî (“grapes”)

→ Central Kurdish: تِرێ (tirê)

From Arabic دَوَالِي (dawālī), plural construct state of دَالِيَة (dāliya, “vine; varix”) or from its Classical Syriac cognate ܕܠܝ (dālī, “vine; varicose vein”). Compare also Old Armenian դոյլ (doyl, “pail, bucket”), which ultimately may be from the same Semitic root.
Has also been compared to Udi тӏул (ṭul, “grape”), Urartian 𒄑𒌌𒁲 (GIŠ.ul-di /uldi, ulde, uduli/, “vineyard”), Akkadian 𒄑𒆜𒆳 (/tillatu/, “vine”).


բուհրան

head

բուհրան • (buhran)

From Arabic بُحْرَان (buḥrān). See also պահրան (pahran).


ազֆար ըլ տիպ

ազֆար ըլ տիպ

ազֆար ըլ տիպ • (azfar əl tip)

From Arabic أَظْفَار الطِيب (ʔaẓfār aṭ-ṭīb). The same has been corrupted in medieval dictionaries to աթոր, աշտիպ (atʻor, aštip), աթոր ալ տիպ (atʻor al tip), ադոր ալ տիպ (ador al tip), ուփար ալ տիպ (upʻar al tip), ափարալտիկ (apʻaraltik), ադփար ալ տիպ (adpʻar al tip), եդփարաշտիփ (edpʻaraštipʻ), ադպարտիք (adpartikʻ), աթպարիտիկ (atʻparitik), աթպարտիկ (atʻpartik), աթփարտիկ (atʻpʻartik), առփարտիկ (aṙpʻartik). The ghost word աշտիպ (aštip, “a kind of cereal grain”) was back-formed from the աթոր, աշտիպ (atʻor, aštip) pair, wherein աշտիպ (aštip) was understood as the gloss of աթոր (atʻor), i.e. Latin ador.

bor

أَظْفَار الطِيب

Arabic أَظْفَار الطِيب (ʔaẓfār aṭ-ṭīb)

Ազֆար ըլ տիպ, որ է դիվու ըղունկ. կենդանի է ծովային, յերկան, ի սատաֆ կու նմանի․
Azfar əl tip, or ē divu əġunk. kendani ē covayin, yerkan, i sataf ku nmani;
Azfar əl tip = It is called [in Armenian] divu əġunk ["devil's fingernail"]. It is a sea creature, long and similar to pearl oyster.

aromatic shell shards that look like fingernails, taken from shell sea-creatures; onycha


կլափ

head

կլափ • (klapʻ)

Armenian: կլափ (klapʻ)

Շրթունքդ լար, կլափդ փայլուն, զիա՞րդ ի հող մածար

1578 – 1632, Movsēs Tatʻewacʻi, Ołb i mahn Srapion Katʻołikosi [Lamentation of the death of Catholicos Srapion]

Translation by S. Peter Cowe
Your lips a thread, your jawline lustrous, how did you unite with the dust?

Šrtʻunkʻd lar, klapʻd pʻaylun, ziard i hoġ macar


մազկապ

desctree

→ Ottoman Turkish: نزكب (nezkeb, nezgep)
Turkish: nezgep
→ Armenian: նեզկեպ (nezkep), մեզկեպ (mezkep)

From մազ (maz, “hair”) + կապ (kap, “tie”).

[…] մազկաբն ծախեցի Ի ֆլորին ոսկով եւ մարգրտով […]
[…]mazkabn caxecʻi I florin oskov ew margrtov[…]

1574, Protocols of the Armenian Court in Kamieniec Podolski

Ծամակալ· տօլմայ, կամ գիսակալ, կամ մազկապ (var. մէզկէպ)։
Camakal· tōlmay, kam gisakal, kam mazkap (var. mēzkēp).

16–17th centuries, Eremia Mełrecʻi, Baṙgirkʻ hayocʻ [Armenian Dictionary] Ծ.12