թուզ

head

թուզ • (tʻuz)

Armenian: թուզ (tʻuz)


անդամ

desc

Armenian: անդամ (andam), անդեմնը (andemnə)

From Old Armenian անդամ (andam), from Proto-Iranian *hamdaHma.


ջուր

head

ջուր • (ǰur)

Armenian: ջուր (ǰur)


պուց

պուց • (pucʻ)

axm-noun

պուց • (pucʻ)

Armenian: պուց (pucʻ)

According to Ačaṙyan, from earlier *պուղց (*pułcʻ), inherited from Proto-Indo-European *bul-sḱ-, extended from the root *bul- (“to swell”); among the cognates he compares especially Sanskrit बुलि (buli, “vulva; anus”), Lithuanian bulìs (“buttock”). Related to պղպջակ (płpǰak), պլլիկ (pllik).


կլիր

Armenian: կլիր (klir)

Probably from Georgian ყლე (q̇le, “penis”), contaminated with Persian کیر (kir, “penis”).


դունչ

head

դունչ • (dunčʻ)

axm-noun

դունչ • (dunčʻ), genitive singular դնչի (dnčʻi)

dunčʻ (romanization)
dnčʻi (romanization)

Armenian: դունչ (dunčʻ)

The origin is uncertain. Usually said to be from Old Armenian *ընդ-ունչ (*ənd-unčʻ), from ընդ (ənd) + ունչ (unčʻ). But compare Georgian დრუნჩი (drunči), დრუნგი (drungi), დინგი (dingi, “snout”), ტუჩი (ṭuči, “lip; snout, muzzle”).

the projecting part of the head, including the nose, mouth and jaws


պատ

Armenian: պատ (pat)

Deverbal from պատել (patel, “to surround, enclose”).


բազուկ

head

բազուկ • (bazuk)

Armenian: բազուկ (bazuk) (see there for further descendants)

From Old Armenian բազուկ (bazuk). The meaning "chard" developed by ellipsis of ճակնդղի բազուկ (čakndġi bazuk, literally “beet arm, beet leafstalk”) attested in Heracʿi, as opposed to տակ (tak, “beetroot, the edible root”). The "chard" words in neighboring languages are borrowed from Armenian, reflecting the b → p, pʿ sound change in Armenian dialects.

ellipsis

ճակնդղի բազուկ


դեղ

Armenian: դեղ (deġ)


քաք

head

քաք • (kʻakʻ)

axm-noun

քաք • (kʻakʻ)


մկրատ

desctree

→ Georgian: მაკრატელი (maḳraṭeli)
→ Abkhaz: амаркаты́л (amarkʼatʼə́l)
→ Bats: მაკარტაჼ (maḳarṭã)
→ Mingrelian: მარგატელი (margaṭeli)
→ Georgian: მარგატელი (margaṭeli), მაგატელი (magaṭeli)
→ Hinukh: мокӏортӏи (mok’ort’i)

desc

→ Budukh: мыкӏраьтӏ (mıkʼrätʼ)

→ Budukh: мыкӏраьтӏ (mıkʼrätʼ)

→ Lezgi: мукӏратӏ (muḳraṭ)

→ Khinalug: мукӏрад (muḳrad)

→ Kryts: mık'rət'

Borrowed from Arabic مِقْرَاض (miqrāḍ). First etymologized by Schröder.


ճպուռ

head

ճպուռ • (čpuṙ)

Armenian: ճպուռ (čpuṙ), ճիպռ (čipṙ)

A Zan borrowing. Compare Proto-Georgian-Zan *c̣₁irṗl-, whence Mingrelian ჭირპი (č̣irṗi), Georgian წირპლი (c̣irṗli). Replaced Old Armenian բիժ (biž). Dialectal Armenian ծպուր (cpur, “sheep droppings”) may be related. First etymologized by Ačaṙean.

m+

Զաչսն գիճացուցանէ արտասուօք և ճպռօք զքիմսն և զհոտոտելիսն և զբերանն զազրացուցանէ դառնութեամբ

A late interpolation in a homily attributed to Yovhan Mandakuni 17

Začʻsn gičacʻucʻanē artasuōkʻ ew čpṙōkʻ zkʻimsn ew zhototelisn ew zberann zazracʻucʻanē daṙnutʻeamb

Բայց այսոր նշաննին այլ ի բաց լինին, եւ այլ ի յերեւան․ զի աչքն խորանայ, եւ աչաց գուբն դարտկի, եւ ի յաչքն ճպուռ լինի, եւ կոպքն թուլանան, եւ ի վայր քաշվի, զերդ մարդոյ՝ որ կքայ եւ ՚ի քուն կամի լինել […]
Baycʻ aysor nšannin ayl i bacʻ linin, ew ayl i yerewan; zi ačʻkʻn xoranay, ew ačʻacʻ gubn dartki, ew i yačʻkʻn čpuṙ lini, ew kopkʻn tʻulanan, ew i vayr kʻašvi, zerd mardoy, or kkʻay ew ’i kʻun kami linel[…]
Translation by Ernst Seidel

1184, Mxitʻar Heracʻi, J̌ermancʻ mxitʻarutʻiwn [Relief of Fevers] 21

Seine Merkzeichen sind noch deutlicher und offenkundigen. So sinken die Augen ein, die Augenhöhle wird leerer, es sondert sich Augenbutter ab, die Lider werden schlaff und nach unten gezogen, wie bei einem Menschen, der, in sich zusammenfallend, in Schlaf versinken will.

[…] հանց որ սրութիւնն եւ կսկիծն ի յաչքն կելնէ, եւ աչիցն արցունք կու վաթի, աչիցն աղբուրն աղտ եւ ճիպռ կու ժողվի եւ կու պնդնայ ժամանակն այն ճիպռն, որպէս որ ի ականջն կու լինի աղտի պէս: Եւ յորժամ զինքն սպաննեն, եւ առնուն զան աղտի պէս ճիպռն եւ պահեն, աւգտէ մահացու դեղոց […]
[…]hancʻ or srutʻiwnn ew kskicn i yačʻkʻn kelnē, ew ačʻicʻn arcʻunkʻ ku vatʻi, ačʻicʻn aġburn aġt ew čipṙ ku žoġvi ew ku pndnay žamanakn ayn čipṙn, orpēs or i akanǰn ku lini aġti pēs: Ew yoržam zinkʻn spannen, ew aṙnun zan aġti pēs čipṙn ew pahen, awgtē mahacʻu deġocʻ[…]
Translation by Стелла Варданян
Жгучая боль доходит до глаз и вызывает слезы [у животного], и в слезном роднике скапливаются грязь и гнойные выделения, и они со временем уплотняются, как это бывает и с ушной грязью. А когда оленя убивают, то собирают те выделения [из его глаза], похожие на грязь, и они помогают при [отравлении] ядовитыми лекарствами […]

1478 – 1492, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Angitacʻ anpēt [Useless for Ignoramuses]

hy:Մարտիրոս Մինասյան


թութ

head

թութ • (tʻutʻ)

Armenian: թութ (tʻutʻ), թութք (tʻutʻkʻ)

From Old Armenian թութ (tʻutʻ). The sense of sores or haemorrhoids possibly a semantic loan from Classical Syriac ܬܘܬܐ (tūṯā), that is found therewith already in the 6th-century Book of Medicines and has similar analogues like Arabic بَاسُور (bāsūr, “haemorrhoids”) from a derivative of Classical Syriac ܒܣܪܐ (*busrā, “unripe grapes”).

cog

Յաղագս թըթի, որ լինի ի տոշն եւ ի ձուքն
Yaġags tʻətʻi, or lini i tošn ew i jukʻn

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden] 20

About tʻutʻ, which occurs on the horse penis and testicles

Յաղագս թթի, որ ի սմբակն կենայ
Yaġags tʻtʻi, or i smbakn kenay

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden] 117

Յաղագս թթի, որ քիթքն ելնէ
Yaġags tʻtʻi, or kʻitʻkʻn elnē

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden] 170

On tʻutʻ, which comes out on the nostrils

Պաւասիր որ է սունկն եւ թութ որ ի նստոյտեղն լինայ

1466 – 1469, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Ogut bžškutʻean [The Benefits of Medicine] 146

Pawasir or ē sunkn ew tʻutʻ or i nstoyteġn linay

(medicine) mulberry-like sore, ulcer, hemorrhoid


ոտն

desc

Armenian: ոտք (otkʻ), ոտ (ot) — colloquial, dialectal


թան

tʻan (romanization)
թանի (genitive singular)

Armenian: թան (tʻan)


բեղ

Armenian: բեղ (beġ)

A Turkic borrowing: compare Chagatai بیغ (bïɣ), Azerbaijani bığ, Turkish bıyık, dialectal bığ. All ultimately from Proto-Turkic *bïdïk.


ակնթարթ

head

ակնթարթ • (akntʻartʻ)

Armenian: ակնթարթ (akntʻartʻ)


թարթիչ

թարթիչ • (tʻartʻičʻ)

Armenian: թարթիչ (tʻartʻičʻ)

Literally "blinker", from թարթել (tʻartʻel) + -իչ (-ičʻ).


մզկիթ

մզկիթ • (mzkitʻ)

Armenian: մզկիթ (mzkitʻ)

եւ զհրաշափառ եւ զմեծ եկեղեցին Անւոյ զսուրբ Կաթուղիկէն, զոր մսքիթ էին արարեալ, ժողովեաց զեպիսկոպոսունսն եւ զքահանայս եւ զկրօնաւորս Հայոց աշխարհին, եւ օրհնեաց զսուրբ Կաթուղիկէն մեծաւ հանդիսիւ

1113 – 1140, Mattʻēos Uṙhayecʻi, Žamanakagrutʻiwn [Chronicle]

Translation by Ara Dostourian
The magnificent, huge, and holy Cathedral of Ani, which the infidels had turned into a mosque, now was thronged with the bishops, priests, and monks of Armenia, who reconsecrated it in solemn pomp.

ew zhrašapʻaṙ ew zmec ekeġecʻin Anwoy zsurb Katʻuġikēn, zor mskʻitʻ ēin arareal, žoġoveacʻ zepiskoposunsn ew zkʻahanays ew zkrōnawors Hayocʻ ašxarhin, ew ōrhneacʻ zsurb Katʻuġikēn mecaw handisiw

Այլ դու յիշեա՛ զիս յուրբաթին
ի յաղօթելն՝ ի մըզկըթին
Ayl du yišeá zis yurbatʻin

1145, Nersēs Šnorhali, Ołb Edesioy [Elegy on the Fall of Edessa]

Translation by Theo van Lint
But remember me on Friday,
in your prayers in the mosque

Զզարդ և սպասք սուրբ տաճարաց
Պեղծ մզքթացն ձօնէին
Zzard ew spaskʻ surb tačaracʻ

The ornaments and vessels of holy temples
They dedicated to unclean mosques


պլոր

Armenian: պլոր (plor)

Ultimately from Proto-Indo-European *bʰel- (“to swell”) + -որ (-or). Cognate with Old Norse bǫllr (“ball, testicle”), Sanskrit बुलि (buli, “buttocks; vulva”). Related to բոլոր (bolor), պուպուլ (pupul), պլլիկ (pllik).


ալմաս

desc

Armenian: ալմաս (almas), ալմաստ (almast)

From Classical Persian الماس (almās). The form էլմաս (ēlmas) is from Ottoman Turkish الماس (elmas). Ačaṙyan explains the -տ (-t) in the form ալմաստ (almast) as an inner-Armenian development, comparing such pairs as Սաղամաս (Sałamas) → Սալմաստ (Salmast, “Salmas”), սուս (sus) → dialectal սուստ (sust, “silent”), պես (pes) → dialectal -պեստ (-pest, “like”), ռուս (ṙus) → dialectal ռուստ (ṙust, “Russian”). But compare Middle Persian [script needed] (ʾlmʾst' /almāst/), Northern Kurdish almast, Zazaki almast.


աման

desctree

Armenian: աման (aman)
→ Northern Kurdish: aman
→⇒ Lomavren: telaman


ապիկի

axm-noun

ապիկի • (apiki), genitive singular ապիկոյ (apikoy) or ապիկու (apiku)

apiki (romanization)
apikoy (romanization)
apiku (romanization)

ապիկիս արկանել


կճուճ

head

կճուճ • (kčuč)

Armenian: կճուճ (kčuč)

A Zan borrowing: compare Mingrelian ჭკუჯი (č̣ḳuǯi, “vessel”). Ultimately from Proto-Georgian-Zan *č̣ur- (“vessel”). The forms կճուկ (kčuk) and կճիկ (kčik) are probably from earlier *կճճուկ (*kččuk) and *կճճիկ (*kččik), suffixed with -ուկ (-uk) and -իկ (-ik) respectively.


աճուկ

աճուկ • (ačuk)

axm-noun

աճուկ • (ačuk), genitive singular աճուկի (ačuki)

ačuk (romanization)
ačuki (romanization)

Armenian: աճուկ (ačuk)

From աճել (ačel, “to grow”) + -ուկ (-uk), because of the widespread belief that the groin relates to the process of child
growth.

groin (the fold or depression on either side of the body between the abdomen and the upper thigh)


դոն

Armenian: դոն (don)

Uncertain. Possibly from Proto-Indo-European *dʰoHnéh₂, but a *դուն (*dun) was expected from it. Alternatively, somehow connected with Hittite [script needed] (dūni-), [script needed] (tunik, “kind of pastry”).

(transferred sense) an architectural ornament/detail, probably architrave


լերդ

lerd (romanization)
լերդի (genitive singular)

Armenian: լերդ (lerd)


փոլատ

head

փոլատ • (pʻolat)

axm-noun

փոլատ • (pʻolat)

Borrowed from Classical Persian پولاد (pōlād).


մաղթ

head

մաղթ • (maġtʻ)

Armenian: մախտ (maxt)

Usually considered a borrowing from Ancient Greek μάλθα (máltha, “mixture of wax and pitch used for caulking ships and on writing tablets”), even though the meanings do not match precisely. The Armenian is not a scholarly borrowing, but is alive in the Hamshen dialect as մախտ (maxt, “a certain tree resin”). Because of this and because the Greek is itself a loanword and has parallels in Eastern languages – Hebrew מֶלֶט (meleṭ), Classical Syriac ܡܠܴܛܳܐ (mlāṭā), Arabic مِلَاط (milāṭ, “mortar”) – we may be dealing with independent borrowings from an unidentified third source.

unk

unidentified

Խայտխան եւ ռետին· դեղ վիրի, կամ կատրան, կամ մաղթ։
Xaytxan ew ṙetin· deġ viri, kam katran, kam maġtʻ.

17th century, Eremia Mełrecʻi, Baṙgirkʻ hayocʻ [Armenian Dictionary] Խ.50

Մախթ· որ է խասնի․ հլթիս․ յիշած է։
Maxtʻ· or ē xasni; hltʻis; yišac ē.
Maxtʻ = Is the xasni; [and also] the hltʻis [= Arabic حِلْتِيث (ḥiltīṯ)]. It is recorded.

Մաղթ, որ է չարհոտն։

1614 – 1622, Asar Sebastacʻi, Girkʻ bžškakan arhesti [Book of Medical Art]

Ferula assa-foetida
Ferula assa-foetida#Translingual

the designation of various natural gums and resins, in particular the resin of Ferula galbaniflua (syn. gummosa, galbanum), Ferula assa-foetida (asafoetida), and the մարխ (marx) tree


խեչակ

head

խեչակ • (xečʻak)

axm-noun

խեչակ • (xečʻak)

Armenian: խեչակ (xečʻak)

From Old Armenian խեչ (xečʻ) + -ակ (-ak).


յակինթ

head

յակինթ • (yakintʻ)

axm-noun

յակինթ • (yakintʻ)

From Old Armenian յակինթ (yakintʻ). Doublet of եաղութ (eaġutʻ).


ճիվ

Armenian: ճիվ (čiv)

Արագիլ մեծ հաւ ու հով,
Երկայն ու բարակ ճըվերով,
Ի ձոր ի վայր գայր խաղալով,
Գորտներ ու խըլեզ քաղելով։
Aragil mec haw u hov,
Erkayn u barak čəverov,
I jor i vayr gayr xaġalov,
Gortner u xəlez kʻaġelov.
Translation by John A. C. Greppin
The Stork was large and shadowy,
With long and thin legs;

13–14th centuries, Kirakos Episkopos, Govkʻ Tʻṙčʻnocʻ [Praise of Birds] 37–40


պուկ

head

պուկ • (puk)

Armenian: բուկ (buk)

hy:Մարտիրոս Մինասյան

From Arabic بُوق (būq, “trumpet”). It should be borne in mind that Middle Armenian պ (p) here represents a [b]. For the transferred anatomical sense compare the sense development of Old Armenian փող (pʻoł).


ասլի

Armenian: ասլի (asli)

From Arabic أَصْلِيّ (ʔaṣliyy), possibly via one of its descendants.


ճիտ

ճիտ • (čit) (genitive singular ճտի, genitive plural ճտաց)

čit (romanization)
ճտի (genitive singular)
ճտաց (genitive plural)

desctree

Armenian: ճիտ (čit), ճիտ (čit) — Akhaltsikhe, Ararat, Erzurum, Karabakh, Moks, Tbilisi, ջիդ (ǰid) — Hamshen, Constantinople, Tekirdağ, Sivas, ջիդ (ǰid), ջիʾ (ǰiʾ) — Aslanbeg, ճիտ (čit) — Akhaltsikhe, Ararat, Erzincan, Erzurum, Ghazakh, Karabakh, Manisa, Shulaver, Constantinople, Van, Trabzon, Tbilisi
→ Udi: чит (čit, “neck”)

From Classical Persian جید (jīd), from Arabic جِيد (jīd).

Եւ ՚ի միւս աւուրն յորժամ եկին ՚ի դատաստան, դատաւորն զիւղոյն տուօղն իրաւ արար եւ գրեաց զգիր հաստատութեան․ եւ գնաց այրն, որ զիւղն խոստացաւ, ելից զբղուղ մի յարդով մինչեւ ՚ի ճիտն եւ ՚ի վերայ յարդին երկու եւ երեք շերեփ իւղ եդ եւ զբերան բղղին սերեկեաց եւ եբեր առ դատաւորն եւ գնաց։

12–13th century, Vardan Aygekcʻi, Žołovacʻoykʻ aṙakacʻ Vardanay [Collections of Fables of Vardan]

Ew ’i miws awurn yoržam ekin ’i datastan, dataworn ziwġoyn tuōġn iraw arar ew greacʻ zgir hastatutʻean; ew gnacʻ ayrn, or ziwġn xostacʻaw, elicʻ zbġuġ mi yardov minčʻew ’i čitn ew ’i veray yardin erku ew erekʻ šerepʻ iwġ ed ew zberan bġġin serekeacʻ ew eber aṙ dataworn ew gnacʻ.

Բերանն մեծ, եւ ճեղքածն շատ՝ դիպան ՚ի վեր, եւ լեզուն փոքր եւ նօսր. եւ կնջուտն յերկայն եւ վռզքիթ ՚ի չափն. եւ շլնին բարձրահայեաց, երկայն եւ բոլոր. եւ ճիտն բարակ, այնպէս որ փողերակքն յերեւան եւ ՚ի ցից. եւ շլնետակքն բարակ, եւ մէջն լայն եւ ծայրքն սուր, եւ ՚ի ցից. եւ երեսն չոր. բաշն ՚ի չափն, եւ ձաղկ. կուրծքն լայն եւ տափակ. նոյնպէս եւ երբուծն ցած, որ չլինի բարձն զերդ այծու եւ զքաշիկն յետս ընկենուն։

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 198

Berann mec, ew čeġkʻacn šat, dipan ’i ver, ew lezun pʻokʻr ew nōsr. ew knǰutn yerkayn ew vṙzkʻitʻ ’i čʻapʻn. ew šlnin barjrahayeacʻ, erkayn ew bolor. ew čitn barak, aynpēs or pʻoġerakkʻn yerewan ew ’i cʻicʻ. ew šlnetakkʻn barak, ew mēǰn layn ew cayrkʻn sur, ew ’i cʻicʻ. ew eresn čʻor. bašn ’i čʻapʻn, ew jaġk. kurckʻn layn ew tapʻak. noynpēs ew erbucn cʻac, or čʻlini barjn zerd aycu ew zkʻašikn yets ənkenun.

[…] նա մէկն այն բոլորն է, որ ի շլինքն խեչ ճտացն կենայ […]
[…] na mēkn ayn bolorn ē, or i šlinkʻn xečʻ čtacʻn kenay[…]

Երբ սիրու տէր արաւ ու եդիր զնճիլն ի ճտիս։

16th century, Nahapet Kʻučʻak, Hayreni kargav 138


մաճար

head

մաճար • (mačar)

Armenian: մաճար (mačar)

desctree

Georgian: მაჭარი (mač̣ari)
→ Bats: მაჭარ (mač̣ar)
→ Ossetian: мачъари (maḱ’ari)

Ačaṙean leaves the origin open.
According to J̌ahukyan the root is *մաճ- (*mač-), probably from Proto-Indo-European *meh₂dyo-, from *meh₂d-, and related to մաճառակ (mačaṙak, “fresh cheese”) and մաճառ (mačaṙ, “brine”).

unk

open

խաղող էր և եղև քաղցու և մաճար և գինի և քացախ

14th century, Grigor Tatʻewacʻi, Girkʻ kʻarozutʻean or kočʻi Amaṙan hator [Sermons, Summer Part] 8

xaġoġ ēr ew eġew kʻaġcʻu ew mačar ew gini ew kʻacʻax

մաճար· խակակոյթ գինի
mačar· xakakoytʻ gini
mačar = unripe wine

17th century, Eremia Mełrecʻi, Baṙgirkʻ hayocʻ [Armenian Dictionary]


նոպայ

head

նոպայ • (nopay) (genitive singular նոպայի)

nopay (romanization)
նոպայի (genitive singular)

→ Armenian: նոպա (nopa)

Այլ դեղ որ օգտէ այդ ջերմանտ՝ երբ եփած լինի նիւթն․ ա՛ռ նանխուայ տասն դրամ․ անիսոն, եւ քարաւէ եօթն եօթն դրամ․ դարապղպեղ երեք դրամ․ զանճապիլ չորս դրամ․ անգուժատ հինգ դրամ․ սումպուլ տասն դրամ․ զայս զամէնս աղա եւ մաղէ․ եւ յիստկած մեղրով շաղւէ․ եւ տուր երկու դրամ եւ կէս ռազիանի եւ կարօսի ջրով. բայց ՚ի նոպայի օրն մի՛ տաս։

1184, Mxitʻar Heracʻi, J̌ermancʻ mxitʻarutʻiwn [Relief of Fevers]

Ayl deġ or ōgtē ayd ǰermant, erb epʻac lini niwtʻn; áṙ nanxuay tasn dram; anison, ew kʻarawē eōtʻn eōtʻn dram; darapġpeġ erekʻ dram; zančapil čʻors dram; angužat hing dram; sumpul tasn dram; zays zamēns aġa ew maġē; ew yistkac meġrov šaġwē; ew tur erku dram ew kēs ṙaziani ew karōsi ǰrov. baycʻ ’i nopayi ōrn mí tas.


անգուժատ

անգուժատ • (angužat) (genitive singular անգժատի)

angužat (romanization)
անգժատի (genitive singular)

→ Armenian: անգուժատ (angužat)

From Classical Persian انگژد (angužad) or from Parthian, from Proto-Iranian *Hanguǰatu.
Attested in Ašxarhacʿoycʿ in the compound անգուժատ-ա-բեր (angužat-a-ber), անգժատ-ա-բեր (angžat-a-ber, “bearing silphium”).

Ապա թէ յերկար քաշէ այս ջերմս, եւ ձմեռն ՚ի վերայ հասանի, եւ եփելոյ նշանն երեւնայ, ապա պատեհ է ՚ի բան տանիս մէկ մի ՚ի տաք մաճուննոյն, զերդ անգժատի մաճունն, կամ անգժատի հապն, յամէն երեք օր տուր կէս դրամ․ օգտէ թէ ած կամի։

Apa tʻē yerkar kʻašē ays ǰerms, ew jmeṙn ’i veray hasani, ew epʻeloy nšann erewnay, apa pateh ē ’i ban tanis mēk mi ’i takʻ mačunnoyn, zerd angžati mačunn, kam angžati hapn, yamēn erekʻ ōr tur kēs dram; ōgtē tʻē ac kami.

Եւ առ խոզտի նուկի մէկ եւ անգուժատ՝ դրամ տասն, ծեծէ զանգուժատն ու խառնէ ի հետ քիչ մի ալոյր […]
Ew aṙ xozti nuki mēk ew angužat, dram tasn, cecē zangužatn u xaṙnē i het kʻičʻ mi aloyr[…]

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden] 51

Անգուժատ· որ է անճուտան, որ է հլթիսն․ յիշած է։
Angužat· or ē ančutan, or ē hltʻisn; yišac ē.

1478 – 1492, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Angitacʻ anpēt [Useless for Ignoramuses]


մարզպան

Identical with Arabic مَرْزَبَان (marzabān, “a dry measure for grain”), Classical Syriac ܡܰܪܙܒܳܢܳܐ (marzəḇānā, “a serving of grain”), which Ačaṙyan derives from unattested Iranian, but which can have a Semitic explanation: compare Aramaic מַרְזְבָא (marzəḇā), מַרְזִיבָא (marzīḇā), Classical Syriac ܡܰܪܙܺܝܒܳܐ (marzīḇā), Arabic مِرْزَاب (mirzāb), all meaning a spout or gutter, which are close enough that the CAL was tempted to “emend” the Syriac to ܡܰܪܙܒܳܐ* (marzəḇā), unwitting of the Arabic and Armenian. Note that -ān is a typical Aramaic ending.
Some of the alternative forms are apparently contaminated with variants of Old Armenian մաղզմայ (małzmay).

cog

a measure of grain or liquid, equal to ¹⁄₁₀ մոդ (mod)


տոլի

desc

Armenian: դիլլա (dilla), դիլի (dili), տո̈ւլլա̈ (tüllä)

Kurdish: (supposedly from a by-form *տըլի (*təli))

→ Northern Kurdish: tirî (“grapes”)

→ Central Kurdish: تِرێ (tirê)

From Arabic دَوَالِي (dawālī), plural construct state of دَالِيَة (dāliya, “vine; varix”) or from its Classical Syriac cognate ܕܠܝ (dālī, “vine; varicose vein”). Compare also Old Armenian դոյլ (doyl, “pail, bucket”), which ultimately may be from the same Semitic root.
Has also been compared to Udi тӏул (ṭul, “grape”), Urartian 𒄑𒌌𒁲 (GIŠ.ul-di /uldi, ulde, uduli/, “vineyard”), Akkadian 𒄑𒆜𒆳 (/tillatu/, “vine”).


արճիճ

head

արճիճ • (arčič)

axm-noun

արճիճ • (arčič)

Armenian: արճիճ (arčič)

→ Romani: arčič, arčiči, artiči, arkiči

From Old Armenian *արճիճ (*arčič), a Middle Iranian borrowing: compare Middle Persian [Book Pahlavi needed] (ʾlcyc /arzīz/, “tin, lead”), Persian ارزیز (arziz, “tin”), Northern Kurdish zirîç (“lead”) and Zazaki erjîj (“lead”).

cog

Ասացին բնախօսքն, թէ ժիպակ և ծծումբ խառնեալ կայ ի հողն, և յարեգական ջերմութենէ եռացեալ գոյանան ոսկի և արծաթ, պղինձ և երկաթ, կլայեկ և արճիճ, և ամենայն գոյնք ականց, և բոյսք համօրէն։

1289, Mxitʻar Ayriwanecʻi, Nor Patmutʻiwn [New History] page 9

Asacʻin bnaxōskʻn, tʻē žipak ew ccumb xaṙneal kay i hoġn, ew yaregakan ǰermutʻenē eṙacʻeal goyanan oski ew arcatʻ, pġinj ew erkatʻ, klayek ew arčič, ew amenayn goynkʻ akancʻ, ew boyskʻ hamōrēn.


շաղ

desctree

Armenian: շաղ (šaġ)
→ Cappadocian Greek: σ̌άγι (šági), σ̌άβι (šávi)

Եւ պարտ է հովուին կանուխ ի վերայ շաղին զոչխարսն արածել զամէն ամառն, զի այն է իւր կեանքն․ բայց ի ձմեռն պիղծ է այսպէս արածելն․ եւ չէ պարտ յեղեամն արածել, զի սպանող է եղեամն․ եւ յղեացն անցուցանել տայ եւ ձգել։ […] բայց յամառն պատեհ է զշատն ի գիշերն արածել, եւ ի դուրս ի շաղն պառակեցընել […]
Ew part ē hovuin kanux i veray šaġin zočʻxarsn aracel zamēn amaṙn, zi ayn ē iwr keankʻn; baycʻ i jmeṙn piġc ē ayspēs araceln; ew čʻē part yeġeamn aracel, zi spanoġ ē eġeamn; ew yġeacʻn ancʻucʻanel tay ew jgel.[…]baycʻ yamaṙn pateh ē zšatn i gišern aracel, ew i durs i šaġn paṙakecʻənel[…]

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 317

Եւ զբրդիդ կտրելն՝ մի՛ 'ի վաղուընէ առներ․ յետ ճաշուին արա, որ շաղն վերացեալ լինի ի յարեգակն․ զի արեգակն օգտէ ոչխարին եւ բրդին։

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 319

Ew zbrdid ktreln, mí 'i vaġuənē aṙner; yet čašuin ara, or šaġn veracʻeal lini i yaregakn; zi aregakn ōgtē očʻxarin ew brdin.


մարագ

Armenian: մարագ (marag), մարաք (marakʻ) — Akhaltsikhe, Goris, Ararat, Kharberd, Erzurum, Hamshen, Sivas, Salmas, Aslanbeg, մարաք^յ (marakʻʸ) — Moks, Vozm, մա՛րա̈ք^յ (máräkʻʸ) — Karabakh, մարագՙ (maragʻ) — Alashkert, Mush
→ Azerbaijani: mərək
→ Turkish: merek, marak, mereḫ, mırık
Kurdish:
→ Northern Kurdish: merek, mereg
→ Zazaki: merek, mereke, mereki
→ Georgian: მერეგი (meregi) (Imerkhevi dialect)
→ Mingrelian: მარაკა (maraḳa, “goat shed”) (perhaps)

Considered a word of unknown origin. Probably an Iranian borrowing: compare Middle Persian [Book Pahlavi needed] (mlk' /marag/, “quantity, number”), whence Georgian მარაგი (maragi, “fund, hoard, spare, spares, stockpile, store”). Thus, the original meaning was "provisions, store". On the ultimate origin of the Iranian see Cheung.

unk

unknown


բուհրան

head

բուհրան • (buhran)

From Arabic بُحْرَان (buḥrān). See also պահրան (pahran).


կլայեկ

desc

Armenian: կլայեկ (klayek), կլեկ (klek), կիլեկ (kilek) — dialectal

From Arabic قَلَعِيّ (qalaʕiyy), probably suffixed with -եակ (-eak) or -ակ (-ak). Doublet of ղալայ (ġalay).

Ոսկէհանքն թագվորին է, եւ արծաթհանքն ի կէս է ընդ երկրին պարոնն եւ ընդ թագվորն․ եւ երկաթն ու պղինծն ու կլայեկն [manuscript variant: կըլաիկն]՝ յում երկիր գտնվի՝ այնոր է։
Oskēhankʻn tʻagvorin ē, ew arcatʻhankʻn i kēs ē ənd erkrin paronn ew ənd tʻagvorn; ew erkatʻn u pġincn u klayekn [manuscript variant: kəlaikn], yum erkir gtnvi, aynor ē.
Translation by Josef Karst
Die Goldminen sollen dem König zu eigen, die Silberminen zwischen dem Baron des betreffendeո Territoriums und dem Könige halb und halb geteilt werden; und das Eisen und das Kupfer und das Ziոո gehöret demjenigen, auf dessen Gebiet es gefunden wird.

1265, Smbat Sparapet, Datastanagirkʻ [Law Code]

Ասեն իմաստունքն, թէ կլայեկն մօտ է յարծաթն, կլայեկն ի զըռնեխէն է և ի սընդկէն չէ, ի քպրթէն սարպն լաւ է քան զկլայեկն և քան զայլ մաղտայննին մարղաշիթան, տահնաճն և լազուարն, փիրուզա, պէճատա և յամբարին քարն և խնդամանդն և որ յայս նման։

c. 1230 – 1293, Yovhannēs Erznkacʻi, I tačkacʻ imastasiracʻ grocʻ kʻałeal bankʻ [Excerpts from the writings of Islamic philosophers] page 307

Asen imastunkʻn, tʻē klayekn mōt ē yarcatʻn, klayekn i zəṙnexēn ē ew i səndkēn čʻē, i kʻprtʻēn sarpn law ē kʻan zklayekn ew kʻan zayl maġtaynnin marġašitʻan, tahnačn ew lazuarn, pʻiruza, pēčata ew yambarin kʻarn ew xndamandn ew or yays nman.

Եւ ուր առաւել եղև ջերմութիւն և գիջութիւն, ծծումբն և ժիպակն առնեն զնա կլայեակ [manuscript variants: կլաեակ, կլայեկ], որ է պնդած ժիպակ։
Ew ur aṙawel eġew ǰermutʻiwn ew giǰutʻiwn, ccumbn ew žipakn aṙnen zna klayeak [manuscript variants: klaeak, klayek], or ē pndac žipak.

13th century, Išōx, Girkʻ i veray bnutʻean [The Book of Nature]

And where there is even more heat and humidity, [there] sulfur and mercury turn them into tin, i.e. solidified mercury.

եւ կլայեկին աղտն աչից այրելուն աւգտէ


ուպան

head

ուպան • (upan)

The origin is unknown. Perhaps a shortening of Ancient Greek ὀποπάναξ (opopánax).

unk

unknown

Քաղբան = բարկժատ, ուպանի խիժ։
Kʻałban = barkžat, upani xiž.
χαλβάνη (khalbánē) = barkžat, gum of upan

6th–12th? centuries, Baṙkʻ Gałianosi [The Greek–Armenian Dictionary to Galen]

Անգուտան եւ բառզդ = ուպանի տակ։
Angutan ew baṙzd = upani tak.
أَنْجُدَان (ʔanjudān, “asafoetida”) and بَارْزَد (bārzad, “galbanum”) = root of the upan

9th or 10th century, with changes and additions in later centuries, Tʻargmanutʻiwn dełocʻ zor əntrel en imastasērkʻn ew kargeal yayl lezuacʻ [A Medieval Arabic–Armenian Botanical Dictionary]

Ուպան․ որ է անկուժատն․ յշծ իր համարն։
Upan; or ē ankužatn; yšc ir hamarn.
Upan = Is the asafoetida. It is mentioned under its number.

Ուպան, որ է անկուժատն, որ է անկուզակն։
Upan, or ē ankužatn, or ē ankuzakn.
Upan = Is the asafoetida, which is the ankuzak.

1614 – 1622, Asar Sebastacʻi, Girkʻ bžškakan arhesti [Book of Medical Art]

a plant whose root produces a resinous gum: laserwort, Laserpitium or Ferula assa-foetida or Ferula galbaniflua or Opopanax chironium; and its resinous gum, respectively: laser or asafoetida or galbanum or opopanax


ազֆար ըլ տիպ

head

ազֆար ըլ տիպ

ազֆար ըլ տիպ • (azfar əl tip)

From Arabic أَظْفَار الطِيب (ʔaẓfār aṭ-ṭīb). The same has been corrupted in medieval dictionaries to աթոր, աշտիպ (atʻor, aštip), աթոր ալ տիպ (atʻor al tip), ադոր ալ տիպ (ador al tip), ուփար ալ տիպ (upʻar al tip), ափարալտիկ (apʻaraltik), ադփար ալ տիպ (adpʻar al tip), եդփարաշտիփ (edpʻaraštipʻ), ադպարտիք (adpartikʻ), աթպարիտիկ (atʻparitik), աթպարտիկ (atʻpartik), աթփարտիկ (atʻpʻartik), առփարտիկ (aṙpʻartik). The ghost word աշտիպ (aštip, “a kind of cereal grain”) was back-formed from the աթոր, աշտիպ (atʻor, aštip) pair, wherein աշտիպ (aštip) was understood as the gloss of աթոր (atʻor), i.e. Latin ador.

bor

أَظْفَار الطِيب

Arabic أَظْفَار الطِيب (ʔaẓfār aṭ-ṭīb)

Ազֆար ըլ տիպ, որ է դիվու ըղունկ. կենդանի է ծովային, յերկան, ի սատաֆ կու նմանի․
Azfar əl tip, or ē divu əġunk. kendani ē covayin, yerkan, i sataf ku nmani;
Azfar əl tip = It is called [in Armenian] divu əġunk ["devil's fingernail"]. It is a sea creature, long and similar to pearl oyster.

aromatic shell shards that look like fingernails, taken from shell sea-creatures; onycha


աւշակ

head

աւշակ • (awšak)

→ Armenian: ավշակ (avšak)

From Arabic أُشَّق (ʔuššaq), وُشَّق (wuššaq). Some of the alternative forms are probably directly from the Middle Iranian source of the Arabic.

ասաիճ (vars. ասայիճ, աստիճ) = վաշակ որ է օշ (vars. վաղակ որ է օշակ, վաշակն որ է աւշախն, վաշակ որ է աւշ)
asaič (vars. asayič, astič) = vašak or ē ōš (vars. vałak or ē ōšak, vašakn or ē awšaxn, vašak or ē awš)
أُشَّج (ʔuššaj) = vašak which is the ōš

աւշակ = վաշակ
awšak = vašak
أُشَّق (ʔuššaq) = vašak


իրիցուկ

իրիցուկ • (iricʻuk)

→ Armenian: երիցուկ (ericʻuk)

From երէց (erēcʻ), իրից (iricʻ, “priest”) + -ուկ (-uk). For the sense development compare Turkish papatya.

ալարտամէ (vars. աշարտամէ, աշտարամէ, աշտարտամէ) = վայրի իրիցուկ
alartamē (vars. ašartamē, aštaramē, aštartamē) = vayri iricʻuk
? = wild camomile

բաբանակ եւ բուսեդմն ջան (vars. բաբանաճ, բարունակ, բաբաճան) = իրիցուկ
babanak ew busedmn ǰan (vars. babanač, barunak, babačan) = iricʻuk
بَابُونَج (bābūnaj) = camomile

[…] եւ գլուխն կտաւով շփէ, եւ ձարխոտ եւ երիցուկ եւ վարդի եղն եռցո՛ւ եւ օծէ՛։
[…]ew gluxn ktawov špʻē, ew jarxot ew ericʻuk ew vardi eġn eṙcʻú ew ōcḗ.

1466 – 1469, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Ogut bžškutʻean [The Benefits of Medicine] 28

camomile (Matricaria gen., Anthemis gen. and Chamaemelum gen.)


ալաժահր

ալաժահր • (alažahr)

Armenian: ալաժահրի (alažahri)

From Ottoman Turkish آلاجهری (ala cehri).

[…] զտօրունն եւ զլեղակն յիրար խառնեն, այս ինքն՝ զսեաւն եւ զկարմիրն, ծնանի լու(ր)ջ, իսկ յորժամ յալաժահրն ձգեն, որ Է դեղին, կանչի, եւ նիւթն բնական սպիտակ լինի […]
[…]ztōrunn ew zleġakn yirar xaṙnen, ays inkʻn, zseawn ew zkarmirn, cnani lu(r)ǰ, isk yoržam yalažahrn jgen, or Ē deġin, kančʻi, ew niwtʻn bnakan spitak lini[…]

14th–15th centuries, Mattʻēos J̌ułayecʻi, Meknutʻiwn Vecʻōrēicʻ [Commentary on Hexaemeron]

a kind of buckthorn berry that is used as a yellow dye


կլափ

կլափ • (klapʻ)

Armenian: կլափ (klapʻ)

Շրթունքդ լար, կլափդ փայլուն, զիա՞րդ ի հող մածար

1578 – 1632, Movsēs Tatʻewacʻi, Ołb i mahn Srapion Katʻołikosi [Lamentation of the death of Catholicos Srapion]

Translation by S. Peter Cowe
Your lips a thread, your jawline lustrous, how did you unite with the dust?

Šrtʻunkʻd lar, klapʻd pʻaylun, ziard i hoġ macar


ռամ

Armenian: ռամ (ṙam)


գուռն

գուռն • (guṙn)

Armenian: գուռ (guṙ)

→ Northern Kurdish: kurn, kurin, kur

desctree

→ Ottoman Turkish: قورنه (kurna), قرنه (kurna), قورنا (kurna)
Turkish: kurna
→ Armenian: խուռնա (xuṙna)
→ Macedonian: курна (kurna)

→ Turkish: gürün, kürün, kurun

Եւ թէ ուզես որ շոյտ պտղաբերին, զբնատակն հա՛տ յաշունն եւ աղբեա, եւ հացի գուռն կամ ճառայի ոռք ի վերայ կործեա․ եւ երբ ժամ լինի՝ բա՛ց, եւ ծլեցո

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 260

Ew tʻē uzes or šoyt ptġaberin, zbnatakn hát yašunn ew aġbea, ew hacʻi guṙn kam čaṙayi oṙkʻ i veray korcea; ew erb žam lini, bácʻ, ew clecʻo


մազկապ

→ Ottoman Turkish: نزكب (nezkeb, nezgep)
Turkish: nezgep
→ Armenian: նեզկեպ (nezkep), մեզկեպ (mezkep)

From մազ (maz, “hair”) + կապ (kap, “tie”).

[…] մազկաբն ծախեցի Ի ֆլորին ոսկով եւ մարգրտով […]
[…]mazkabn caxecʻi I florin oskov ew margrtov[…]

1574, Protocols of the Armenian Court in Kamieniec Podolski

Ծամակալ· տօլմայ, կամ գիսակալ, կամ մազկապ (var. մէզկէպ)։
Camakal· tōlmay, kam gisakal, kam mazkap (var. mēzkēp).

16–17th centuries, Eremia Mełrecʻi, Baṙgirkʻ hayocʻ [Armenian Dictionary] Ծ.12


ջնարակ

head

ջնարակ • (ǰnarak)

→ Armenian: ջնարակ (ǰnarak) (learned)

The origin is unknown.
Possibly related to the synonymous Ancient Greek σανδαράκη (sandarákē) and together with it borrowed from an unidentified third source.

unk

unknown

սանդրաքնէ (var. սանթրագնէ, սանթրակնէ, սանթրանգէ) = ջնարակ (var. ջնատրակ, ճարակ)։
sandrakʻnē (var. santʻragnē, santʻraknē, santʻrangē) = ǰnarak (var. ǰnatrak, čarak).
σανδαράκη (sandarákē) = ǰnarak

Լեպէդիս, քաղկու, ճնարակ, միաչաք արա եւ մանրէ, մեղրով եւ քացխով յարո եւ ռէճնիշ արա, եւ կամ զդեղդ ցամաք ի ներս փչէ։
Lepēdis, kʻaġku, čnarak, miačʻakʻ ara ew manrē, meġrov ew kʻacʻxov yaro ew ṙēčniš ara, ew kam zdeġd cʻamakʻ i ners pʻčʻē.
λεπιδόχαλκος (lepidókhalkos), čnarak […]

10th–13th centuries, Gagik-Hetʻumyan bžškaran [The Gagik–Hetoumian Medical Book]

Կամ ճնարակն որ է քարէ զարեկն խառնէ ի ներս ձուի դեղնուցով յարեայ և գրէ։
Kam čnarakn or ē kʻarē zarekn xaṙnē i ners jui deġnucʻov yareay ew grē.
Translation by Ašxen Harutʻyunyan
Или сандарак (?), который называется каменный мышьяк, смешай с желтком, растирай и пиши.

Չնարակ· որ է կարմիր զառիկն․ յիշած ի վերայ զային իր համարն:
Čʻnarak· or ē karmir zaṙikn; yišac i veray zayin ir hamarn:
Čʻnarak = Is the red զառիկ (zaṙik). It is mentioned under "Z" under its number.

1478 – 1492, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Angitacʻ anpēt [Useless for Ignoramuses]

Չնարակ, որ է կարմիր զառիկն, որ է զռնեխն։

Čʻnarak, or ē karmir zaṙikn, or ē zṙnexn.

red sulphide of arsenic: sandarac, realgar or red orpiment


կթխայ

head

կթխայ • (ktʻxay)

desc

Armenian: կթխա (ktʻxa), կթղա (ktʻġa), կթխայ (ktʻxay) — traditional orthography, գխտա (gxta) — obsolete

From Classical Syriac ܩܕܚܐ (qdḥˀ), from Arabic قَدَح (qadaḥ).