քաք

head

քաք • (kʻakʻ)

axm-noun

քաք • (kʻakʻ)


բամբակ

Armenian: բամբակ (bambak)

From Old Armenian բամբակ (bambak), from Middle Persian pmbk' (/pambak/).


ճատրակ

head

ճատրակ • (čatrak)

→ Armenian: ճատրակ (čatrak) (learned)

From Old Armenian *ճատրակ (*čatrak), from Middle Persian 𐭰𐭠𐭲𐭫𐭠𐭭𐭢 (ctlng /čatrang/) or perhaps from a secondary *čatrak form. Ultimately from Sanskrit चतुरङ्ग (cátur-aṅga, “"four parts" of an army: king, elephants, horses, foot soldiers”).


թան

tʻan (romanization)
թանի (genitive singular)

Armenian: թան (tʻan)


աներձագ

axm-noun

աներձագ • (anerjag), genitive singular աներձագի (anerjagi)

anerjag (romanization)
anerjagi (romanization)

Armenian: աներձագ (anerjag)

From աներ (aner) + ձագ (jag), literally “father-in-law’s youngling”.


լեհ

Armenian: լեհ (leh)

Ի Բիւթանացոց աշխարհն են անկեալ լեզուք զանազան մաճարք եւ պուլղարք ասեն լեհն ու սերֆ […]
I Biwtʻanacʻocʻ ašxarhn en ankeal lezukʻ zanazan mačarkʻ ew pulġarkʻ asen lehn u serf[…]

15–16th century, Karapet Bałišecʻi, Otanawors asacʻeal ē Karapet vardapetē, i veraycʻ ordocʻn Noyi, or bažanecʻin zašxarhs Z bažin


պարոն

hy:Բերդատեր պարոն

head

պարոն • (paron) (genitive singular պարոնի, genitive plural պարոնաց, nominative singular պարոնք or պարոնայք)

paron (romanization)
պարոնի (genitive singular)
պարոնաց (genitive plural)
պարոնք (nominative singular)
պարոնայք (nominative singular)

→ Armenian: պարոն (paron) (learned)

desc

→ Azerbaijani: barı́n (“title for Armenians in Iranian Azerbaijan”)

→ Classical Syriac: ܒܐܪܘܢ (bārōn, “an Armenian title”)

Armenian Kingdom of Cilicia
w:Armenian Kingdom of Cilicia

paron, baron (a title of nobility in the Armenian Kingdom of Cilicia)


կոտեմ

desctree

Armenian: կոտեմ (kotem), կոտեմ (kotem) — New Julfa, Salmas, կօտէմ (kōtēm) — Akhaltsikhe, Erzurum, գօդէմ (gōdēm) — Kharberd, Svedia, կօտիմ (kōtim) — Ararat, Tbilisi, (ջր)գօդիմ ((ǰr)gōdim) — Hamshen, կօտա̈մ (kōtäm) — Shamakhi, գօ̈դէմ (gödēm) — Aslanbeg, կո՛ւտէմնը (kútēmnə), կի՛տէմնը (kítēmnə) — Goris, Karabakh, կ^յա̈՛տիմ (kʸä́tim) — Agulis, գիդիմ (gidim) — Haçin
→ Cappadocian Greek: κότιμο (kótimo)

From Old Armenian. A wanderword of uncertain immediate and ultimate origin, reflected also in Akkadian 𒆪𒌓𒋾𒅎𒈬 (ku-ut-ti-im-mu /kuttimmu, kutīmu/), 𒌑𒆪𒁲𒈨 (^(U₂)ku-di-me /kuddimmu, kudimmu/, “kind of salt or plant-based lye, cress”), possibly also in Classical Persian کودم (kōdim/kūdim, “a sort of plant (water-cress?)”) attested only in the 14th c. Dastūr ul-afāḍil glossary, Akkadian 𒌑𒆪𒁲𒈨𒊒 (^(U₂)ku-di-me-ru /kudimēru/), 𒌑𒆪𒁲𒈨𒊏𒉡 (^(U₂)ku-di-me-ra-nu /kudimeranu/, “the name of a sort of cress”), Ancient Greek κάρδαμον (kárdamon, “garden cress”), and Hittite 𒄑𒋼𒀀𒊭𒉌 (^(GIŠ)kar-ša-ni /karšani/, “an alcalic plant”).

cog

Կարդամ (var. կարդամամոյ, կարդամայ, կարդամոմոյ) = ասորակ կամ կոտիմն (var. սորեակ կամ կոտիմն, կոտիմ)։
Kardam (var. kardamamoy, kardamay, kardamomoy) = asorak kam kotimn (var. soreak kam kotimn, kotim).
κάρδαμον (kárdamon) = garden cress

6th–12th? centuries, Baṙkʻ Gałianosi [The Greek–Armenian Dictionary to Galen]

Հորփ = կոտիմն։
Horpʻ = kotimn.
حُرْف (ḥurf) = garden cress

9th or 10th century, with changes and additions in later centuries, Tʻargmanutʻiwn dełocʻ zor əntrel en imastasērkʻn ew kargeal yayl lezuacʻ [A Medieval Arabic–Armenian Botanical Dictionary]

Քէրէֆսն, ստեպղինն, անանուխն, սամիթն, ճակնդեղն, հազարն, կոտեմն, քուռաթն, բողկն եւ շողգամն։

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 271

Kʻērēfsn, stepġinn, ananuxn, samitʻn, čakndeġn, hazarn, kotemn, kʻuṙatʻn, boġkn ew šoġgamn.

Ա՛ռ սխտոր ու չամիչ, կոտման հունդ, ցրտի պտուղ […]
Áṙ sxtor u čʻamičʻ, kotman hund, cʻrti ptuġ[…]

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden] 124

[…] եւ թէ զծիրտն կոտման հնդով կամ մաննեխով խառնէ եւ ուտէ, աւգտէ ցուրտ անցած մարդուն […]
[…]ew tʻē zcirtn kotman hndov kam mannexov xaṙnē ew utē, awgtē cʻurt ancʻac mardun[…]

1478 – 1492, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Angitacʻ anpēt [Useless for Ignoramuses]

Lepidium sativum
Lepidium sativum#Translingual


նարտ

Armenian: նարտ (nart)

From Persian نرد (nard). See also տապեղ (tapeł).

խաղալ ի նարտ


ալմաս

desc

Armenian: ալմաս (almas), ալմաստ (almast)

From Classical Persian الماس (almās). The form էլմաս (ēlmas) is from Ottoman Turkish الماس (elmas). Ačaṙyan explains the -տ (-t) in the form ալմաստ (almast) as an inner-Armenian development, comparing such pairs as Սաղամաս (Sałamas) → Սալմաստ (Salmast, “Salmas”), սուս (sus) → dialectal սուստ (sust, “silent”), պես (pes) → dialectal -պեստ (-pest, “like”), ռուս (ṙus) → dialectal ռուստ (ṙust, “Russian”). But compare Middle Persian [script needed] (ʾlmʾst' /almāst/), Northern Kurdish almast, Zazaki almast.


երէց

head

երէց • (erēcʻ)

desctree

Armenian: երեց (erecʻ)
→ Northern Kurdish: êrês
→ Central Kurdish: ئێرێس (êrês)


թաթպան

head

թաթպան • (tʻatʻpan)

desctree

Armenian: թաթպան (tʻatʻpan), թաթման (tʻatʻman) — Khotorjur, Ararat, Nor Bayazet, Ghazakh, Akhalkalaki, թաթպան (tʻatʻpan) — Lori, Van, թաթվան (tʻatʻvan) — Shirak, Mush, Bitlis, Alashkert
→ Turkish: tatman (dialectal)

→ Middle Georgian: თათმანი (tatmani)


թթվաշ

head

թթվաշ • (tʻtʻvaš)

Armenian: թթվաշ (tʻtʻvaš)


դոն

Armenian: դոն (don)

Uncertain. Possibly from Proto-Indo-European *dʰoHnéh₂, but a *դուն (*dun) was expected from it. Alternatively, somehow connected with Hittite [script needed] (dūni-), [script needed] (tunik, “kind of pastry”).

Վասն դոնի
Դարձեալ գիտելի է, որ ի վանորայս եփեն զհացն և կոչեն «դոն», այսինքն՝ դուն նուազ և փոքր ի ձև ձկան, և բեկել նկանակացն նմանեցուցեալ։
Vasn doni

14th century, Grigor Tatʻewacʻi, Meknutʻiwn Yohannu Awetaranin [Commentary on the Gospel of John]

Darjeal giteli ē, or i vanorays epʻen zhacʻn ew kočʻen “don”, aysinkʻn, dun nuaz ew pʻokʻr i jew jkan, ew bekel nkanakacʻn nmanecʻucʻeal.


լօշ

Armenian: լոշ (loš)

The earlier spelling is լաւշ (lawš). See լավաշ (lavaš) for more.


հօրու

հօրու • (hōru)

axm-noun

հօրու • (hōru), genitive singular հօրուի (hōrui)

hōru (romanization)
hōrui (romanization)

Armenian: հորու (horu)

From earlier *հաւրու (*hawru), based on հայր (hayr) analogically after մօրու (mōru).


չիր

head

չիր • (čʻir)

axm-noun

չիր • (čʻir)

desctree

Armenian: չիր (čʻir)
→ Northern Kurdish: ç’îr
→ Pontic Greek: τζίριν (tzírin), τζίρ' (tzír'), ⇒ ατζίρ' (atzír')
→ Turkish: çir

→ Georgian: ჩირი (čiri), ჩილი (čili) — Imereti, ჩილა (čila) — Guria, Lechkhumi
→ Bats: ჩირ (čir)
→ Mingrelian: ჩილა (čila)

Inherited from Old Armenian *չիր (*čʻir), from Proto-Indo-European *ksēro-, from *kseros (“dry”). Doublet of չոր (čʻor) from another ablaut grade.


ձուածեղ

head

ձուածեղ • (juaceġ)

axm-noun

ձուածեղ • (juaceġ)

Armenian: ձվածեղ (jvaceġ)

The original form cannot be reconstructed with certainty. The first part is ձու (ju, “egg”), the ending is probably եղ (eġ, “oil”). For the middle part various explanations have been offered — it could be from ածեմ (acem) or from the participial ending -ած (-ac). If the original form is ձուաձեղ (juajeġ), the middle -ձ- (-j-) could have been inserted due to a perseveration. Alternatively, if the original form is ձուազեղ (juazeġ), it can be interpreted as ձու (ju, “egg”) + -ա- (-a-) + զեղուլ (zeġul, “to pour out, to spill”).


մաղթ

head

մաղթ • (maġtʻ)

Armenian: մախտ (maxt)

Usually considered a borrowing from Ancient Greek μάλθα (máltha, “mixture of wax and pitch used for caulking ships and on writing tablets”), even though the meanings do not match precisely. The Armenian is not a scholarly borrowing, but is alive in the Hamshen dialect as մախտ (maxt, “a certain tree resin”). Because of this and because the Greek is itself a loanword and has parallels in Eastern languages – Hebrew מֶלֶט (meleṭ), Classical Syriac ܡܠܴܛܳܐ (mlāṭā), Arabic مِلَاط (milāṭ, “mortar”) – we may be dealing with independent borrowings from an unidentified third source.

unk

unidentified

Խայտխան եւ ռետին· դեղ վիրի, կամ կատրան, կամ մաղթ։
Xaytxan ew ṙetin· deġ viri, kam katran, kam maġtʻ.

17th century, Eremia Mełrecʻi, Baṙgirkʻ hayocʻ [Armenian Dictionary] Խ.50

Մախթ· որ է խասնի․ հլթիս․ յիշած է։
Maxtʻ· or ē xasni; hltʻis; yišac ē.
Maxtʻ = Is the xasni; [and also] the hltʻis [= Arabic حِلْتِيث (ḥiltīṯ)]. It is recorded.

Մաղթ, որ է չարհոտն։

1614 – 1622, Asar Sebastacʻi, Girkʻ bžškakan arhesti [Book of Medical Art]

Ferula assa-foetida
Ferula assa-foetida#Translingual

the designation of various natural gums and resins, in particular the resin of Ferula galbaniflua (syn. gummosa, galbanum), Ferula assa-foetida (asafoetida), and the մարխ (marx) tree


թարխուն

head

թարխուն • (tʻarxun)

axm-noun

թարխուն • (tʻarxun)

Armenian: թարխուն (tʻarxun)

Artemisia dracunculus
Artemisia dracunculus#Translingual


յակինթ

head

յակինթ • (yakintʻ)

axm-noun

յակինթ • (yakintʻ)

From Old Armenian յակինթ (yakintʻ). Doublet of եաղութ (eaġutʻ).


ձուազեղ

head

ձուազեղ • (juazeġ)

axm-noun

ձուազեղ • (juazeġ)


գաթայ

head

գաթայ • (gatʻay) (nominative plural գաթանի)

gatʻay (romanization)
գաթանի (nominative plural)

desctree

Armenian: գաթա (gatʻa)
→ English: gata
→ Persian: گاتا (gâtâ)
→ Russian: гата́ (gatá)

→? Azerbaijani: kətə

→? Georgian: ქადა (kada)

→? Laz: ქადა (kada)

→? Northern Kurdish: kade

→? Ottoman Turkish: كته (kete)

Turkish: kete

→? Udi: ката (kata)

The origin is unknown. The word is found in neighboring languages (see the Descendants section). According to Ačaṙyan these are borrowed from Armenian. Justi derived all from French gâteau but this is not accepted by Ačaṙyan, and J̌ahukyan considers the similarity to be accidental.

unk

unknown


մաճար

head

մաճար • (mačar)

Armenian: մաճար (mačar)

desctree

Georgian: მაჭარი (mač̣ari)
→ Bats: მაჭარ (mač̣ar)
→ Ossetian: мачъари (maḱ’ari)

Ačaṙean leaves the origin open.
According to J̌ahukyan the root is *մաճ- (*mač-), probably from Proto-Indo-European *meh₂dyo-, from *meh₂d-, and related to մաճառակ (mačaṙak, “fresh cheese”) and մաճառ (mačaṙ, “brine”).

unk

open

խաղող էր և եղև քաղցու և մաճար և գինի և քացախ

14th century, Grigor Tatʻewacʻi, Girkʻ kʻarozutʻean or kočʻi Amaṙan hator [Sermons, Summer Part] 8

xaġoġ ēr ew eġew kʻaġcʻu ew mačar ew gini ew kʻacʻax

մաճար· խակակոյթ գինի
mačar· xakakoytʻ gini
mačar = unripe wine

17th century, Eremia Mełrecʻi, Baṙgirkʻ hayocʻ [Armenian Dictionary]


վեղար

head

վեղար • (veġar)

desctree

Armenian: վեղար (veġar)
→ English: veghar

From Byzantine Greek βηλάρι (bēlári), βηλάριον (bēlárion, “cloth; altar covering; curtain”), from Latin vēlārium.


մուշտակ

head

մուշտակ • (muštak)

Armenian: մուշտակ (muštak)

From Old Armenian *մուշտակ (*muštak), from Middle Persian *muštak, whence Persian مشته (mošta) and Arabic مُسْتَقَة (mustaqa, “fur coat with long sleeves”).


ոտնաման

Armenian: ոտնաման (otnaman)

From ոտն (otn) + աման (aman). Possibly a calque from Old Anatolian Turkish: compare Azerbaijani ayaqqabı.

ունէին զոտնամանսն արձակս եւ թօշ

1348 – 1351, Nersēs Palianencʻ, Gawazanagirkʻ Hṙomayecʻwocʻ papicʻ ew kayseracʻ [History of Roman Popes and Emperors, a translation of Martin of Opava’s Latin chronicle with additions]


բոկեղ

head

բոկեղ • (bokeġ)

Armenian: բոկեղ (bokeġ)

→ Romani: bokoli

According to Ačaṙyan, from Proto-Indo-European *bʰeh₃g-, whence also dialectal բոկ (bok, “burnt khoriz (a filling that consists of flour, butter and sugar)”). He also compares Udi бокӏи (boḳi, “burnt; burnt bread”), бокӏсун (boḳsun, “to burn”), but concludes that either the similarity is accidental or they are borrowed from Armenian.

Իսկ պան բաղարջն է նաշիհն զանգեալ իւղով․ և որպէս բոկեղն եփեալ ի թոնրի

14th century, Grigor Tatʻewacʻi, Girkʻ harcʻmancʻ

Isk pan baġarǰn ē našihn zangeal iwġov; ew orpēs bokeġn epʻeal i tʻonri

պղակունդ· բոկեղ
pġakund· bokeġ

17th century, Eremia Mełrecʻi, Baṙgirkʻ hayocʻ [Armenian Dictionary] Պ.258


անգուժատ

անգուժատ • (angužat) (genitive singular անգժատի)

angužat (romanization)
անգժատի (genitive singular)

→ Armenian: անգուժատ (angužat)

From Classical Persian انگژد (angužad) or from Parthian, from Proto-Iranian *Hanguǰatu.
Attested in Ašxarhacʿoycʿ in the compound անգուժատ-ա-բեր (angužat-a-ber), անգժատ-ա-բեր (angžat-a-ber, “bearing silphium”).

Այլ դեղ որ օգտէ այդ ջերմանտ՝ երբ եփած լինի նիւթն․ ա՛ռ նանխուայ տասն դրամ․ անիսոն, եւ քարաւէ եօթն եօթն դրամ․ դարապղպեղ երեք դրամ․ զանճապիլ չորս դրամ․ անգուժատ հինգ դրամ․ սումպուլ տասն դրամ․ զայս զամէնս աղա եւ մաղէ․ եւ յիստկած մեղրով շաղւէ․ եւ տուր երկու դրամ եւ կէս ռազիանի եւ կարօսի ջրով. բայց ՚ի նոպայի օրն մի՛ տաս։

1184, Mxitʻar Heracʻi, J̌ermancʻ mxitʻarutʻiwn [Relief of Fevers]

Ayl deġ or ōgtē ayd ǰermant, erb epʻac lini niwtʻn; áṙ nanxuay tasn dram; anison, ew kʻarawē eōtʻn eōtʻn dram; darapġpeġ erekʻ dram; zančapil čʻors dram; angužat hing dram; sumpul tasn dram; zays zamēns aġa ew maġē; ew yistkac meġrov šaġwē; ew tur erku dram ew kēs ṙaziani ew karōsi ǰrov. baycʻ ’i nopayi ōrn mí tas.

Ապա թէ յերկար քաշէ այս ջերմս, եւ ձմեռն ՚ի վերայ հասանի, եւ եփելոյ նշանն երեւնայ, ապա պատեհ է ՚ի բան տանիս մէկ մի ՚ի տաք մաճուննոյն, զերդ անգժատի մաճունն, կամ անգժատի հապն, յամէն երեք օր տուր կէս դրամ․ օգտէ թէ ած կամի։

Apa tʻē yerkar kʻašē ays ǰerms, ew jmeṙn ’i veray hasani, ew epʻeloy nšann erewnay, apa pateh ē ’i ban tanis mēk mi ’i takʻ mačunnoyn, zerd angžati mačunn, kam angžati hapn, yamēn erekʻ ōr tur kēs dram; ōgtē tʻē ac kami.

Եւ առ խոզտի նուկի մէկ եւ անգուժատ՝ դրամ տասն, ծեծէ զանգուժատն ու խառնէ ի հետ քիչ մի ալոյր […]
Ew aṙ xozti nuki mēk ew angužat, dram tasn, cecē zangužatn u xaṙnē i het kʻičʻ mi aloyr[…]

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden] 51

Անգուժատ· որ է անճուտան, որ է հլթիսն․ յիշած է։
Angužat· or ē ančutan, or ē hltʻisn; yišac ē.


բոզաւագ

→ Armenian: բոզավագ (bozavag)

“Head of prostitutes”, from բոզ (boz) + աւագ (awag).

[…] այլ եւս առաջնորդք, որ հոգևոր հայր են ժոդովրդեանն և [ոչ] խրատեն զժողովուրդս և զկաշառակերսն և զշահառոյս և զբոզաւագս և զարբեցողս, այլ առնուն կաշառ ի նոցանէ և թողուն զնոսա ի մեղս իւրեանց […]
[…]ayl ews aṙaǰnordkʻ, or hogewor hayr en žodovrdeann ew [očʻ] xraten zžoġovurds ew zkašaṙakersn ew zšahaṙoys ew zbozawags ew zarbecʻoġs, ayl aṙnun kašaṙ i nocʻanē ew tʻoġun znosa i meġs iwreancʻ[…]

12–13th century, Vardan Aygekcʻi, Žołovacʻoykʻ aṙakacʻ Vardanay [Collections of Fables of Vardan]

Եւ տարեալ ՚ի Թաւրէզ քաղաք շահաստան․ վաճառեցին կնոջ միոյ բոզաւագի․ և կինն այն բոզաւագ՝ էր հաւատովն քրիստոնեայ։ Իբրև գիտաց երիցակինն Յուսկայ՝ զբոզաւագն թէ քրիստոնեայ է։

Yaysmawurkʻ [The Armenian Church Synaxarion] January 3, (1706 edition)

And having taken to the large city of Tabriz, they sold to a certain procuress. And this procuress was a Christian by faith. […]

Ew tareal ’i Tʻawrēz kʻałakʻ šahastan; vačaṙecʻin knoǰ mioy bozawagi; ew kinn ayn bozawag, ēr hawatovn kʻristoneay. Ibrew gitacʻ ericʻakinn Yuskay, zbozawagn tʻē kʻristoneay ē.

[…] տարեալ Թավրէզ մեծ քաղաքի, վաճառեցին բոզաւագի […]
[…]tareal Tʻavrēz mec kʻaġakʻi, vačaṙecʻin bozawagi[…]

15th century, Yakob Netrarencʻ, Otanawors Yakob vardapetē asacʻeal..., (Matenadaran manuscript no. 2672, page 369a)

[…] having taken to the large city of Tabriz, they sold to a whoremaster […]


նեխուր

նեխուր • (nexur)

→ Armenian: նեխուր (nexur) (learned)

desctree

→ Georgian: ნიახური (niaxuri)
→ Bats: ნიახურ (niaxur)
→ Laz: ნიახური (niaxuri)
→ Svan: ნიახურ (niaxur)

From Old Armenian լախուր (laxur). For the ն (n) ~ լ (l) alternation compare նապաստակ (napastak) → dialectal լապստակ (lapstak).


շեղբ

head

շեղբ • (šeġb)

Armenian: շեղբ (šeġb)

desc

⇒ Armenian: շեղբիկ (šeġbik), շղբիկ (šġbik), շղբլինկ (šġblink), շղպլիկ (šġplik), շղբինկ (šġbink)

→ Northern Kurdish: şixtîk (“useless old knife”)

Recorded in Norayr's dictionary as a Middle Armenian word. The place of attestation in the literature is unknown.
Borrowed from Classical Syriac ܫܠܦܐ (šlpˀ /šelpā/, “a knife-like iron tool for grasping or pulling out something”).


սաքուլայ

head

սաքուլայ • (sakʻulay)

desc

Armenian: սարքուլա (sarkʻula, “a kind of pointy hat worn by Kurds”) (Mush)

The better spelling is սարքուլայ (sarkʻulay), from Persian سرکلاه (sar-kolâh), from سر (sar, “head”) and کلاه (kolâh, “hat”).

աբեղա աբեղա#Armenian

վեղար վեղար#Armenian

a kind of large headwear worn by an աբեղա (abeġa) under a վեղար (veġar)


լախտ

Armenian: լախտ (laxt)


դուռայ

head

դուռայ • (duṙay)


ժիժմակ

ժիժմակ • (žižmak)

axm-noun

ժիժմակ • (žižmak)

desc

Armenian: ժժմունք (žžmunkʻ), ժժվանք (žžvankʻ)


ճորտ

head

ճորտ • (čort)

Armenian: ճորտ (čort)


ուպան

ուպան • (upan)

The origin is unknown. Perhaps a shortening of Ancient Greek ὀποπάναξ (opopánax).

unk

unknown

Քաղբան = բարկժատ, ուպանի խիժ։
Kʻałban = barkžat, upani xiž.
χαλβάνη (khalbánē) = barkžat, gum of upan

6th–12th? centuries, Baṙkʻ Gałianosi [The Greek–Armenian Dictionary to Galen]

Անգուտան եւ բառզդ = ուպանի տակ։
Angutan ew baṙzd = upani tak.
أَنْجُدَان (ʔanjudān, “asafoetida”) and بَارْزَد (bārzad, “galbanum”) = root of the upan

9th or 10th century, with changes and additions in later centuries, Tʻargmanutʻiwn dełocʻ zor əntrel en imastasērkʻn ew kargeal yayl lezuacʻ [A Medieval Arabic–Armenian Botanical Dictionary]

Ուպան․ որ է անկուժատն․ յշծ իր համարն։
Upan; or ē ankužatn; yšc ir hamarn.
Upan = Is the asafoetida. It is mentioned under its number.

Ուպան, որ է անկուժատն, որ է անկուզակն։
Upan, or ē ankužatn, or ē ankuzakn.
Upan = Is the asafoetida, which is the ankuzak.

a plant whose root produces a resinous gum: laserwort, Laserpitium or Ferula assa-foetida or Ferula galbaniflua or Opopanax chironium; and its resinous gum, respectively: laser or asafoetida or galbanum or opopanax


թուանկ

head

թուանկ • (tʻuank)

desc

Armenian: թվանք (tʻvankʻ), թվանգ (tʻvang), թիվանգ (tʻivang), թիվանք (tʻivankʻ), թրփանգ (tʻrpʻang), թֆակ (tʻfak) — dialectal, թֆանկ (tʻfank), թֆանք (tʻfankʻ), թուֆաք (tʻufakʻ), թուֆանկ (tʻufank), դֆաք (dfakʻ), թֆաք (tʻfakʻ), թըֆակ (tʻəfak), դուֆաք (dufakʻ) — obsolete, թուանք (tʻuankʻ) — traditional orthography

From Persian تفنگ (tofang) and Ottoman Turkish تفنك (tüfenk).

[…] թէ քանի մարդ մեռավ սրով և թրով, թօփով և թուանկով, սովով և ծարաւով […]
[…]tʻē kʻani mard meṙav srov ew tʻrov, tʻōpʻov ew tʻuankov, sovov ew carawov[…]

16th century, Yōhannēs Arčišecʻi, Chronicle

[…] how many people died from steel and sword, cannon and gun, hunger and thirst […]

[…] էրէկ կամէիր զիս դֆանքով սպանանել […]
[…]ērēk kamēir zis dfankʻov spananel[…]

1573, Protocols of the Armenian Court in Kamieniec Podolski

[…] yesterday you wanted to kill me with a gun […]

[…] զի նայ զիս կամեց դֆանքով զառնել։
[…]zi nay zis kamecʻ dfankʻov zaṙnel.

[…] because he wanted to shoot me with a gun.


մաննեխ

Armenian: մա̈նիխ (mänix) — Svedia

Inherited from Old Armenian մանանիխ (mananix).

inh+

ասփեկ = սպիտակ մաննեխ
aspʻek = spitak mannex
أَسْفَنْد (ʔasfand) [√ Persian اسپندان (espandân)) = white mustard


աւշակ

head

աւշակ • (awšak)

→ Armenian: ավշակ (avšak)

From Arabic أُشَّق (ʔuššaq), وُشَّق (wuššaq). Some of the alternative forms are probably directly from the Middle Iranian source of the Arabic.

ասաիճ (vars. ասայիճ, աստիճ) = վաշակ որ է օշ (vars. վաղակ որ է օշակ, վաշակն որ է աւշախն, վաշակ որ է աւշ)
asaič (vars. asayič, astič) = vašak or ē ōš (vars. vałak or ē ōšak, vašakn or ē awšaxn, vašak or ē awš)
أُشَّج (ʔuššaj) = vašak which is the ōš

աւշակ = վաշակ
awšak = vašak
أُشَّق (ʔuššaq) = vašak


իրիցուկ

իրիցուկ • (iricʻuk)

→ Armenian: երիցուկ (ericʻuk)

From երէց (erēcʻ), իրից (iricʻ, “priest”) + -ուկ (-uk). For the sense development compare Turkish papatya.

ալարտամէ (vars. աշարտամէ, աշտարամէ, աշտարտամէ) = վայրի իրիցուկ
alartamē (vars. ašartamē, aštaramē, aštartamē) = vayri iricʻuk
? = wild camomile

բաբանակ եւ բուսեդմն ջան (vars. բաբանաճ, բարունակ, բաբաճան) = իրիցուկ
babanak ew busedmn ǰan (vars. babanač, barunak, babačan) = iricʻuk
بَابُونَج (bābūnaj) = camomile

[…] եւ գլուխն կտաւով շփէ, եւ ձարխոտ եւ երիցուկ եւ վարդի եղն եռցո՛ւ եւ օծէ՛։
[…]ew gluxn ktawov špʻē, ew jarxot ew ericʻuk ew vardi eġn eṙcʻú ew ōcḗ.

1466 – 1469, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Ogut bžškutʻean [The Benefits of Medicine] 28

camomile (Matricaria gen., Anthemis gen. and Chamaemelum gen.)


սենեսկալ

Են եւ այլ շատ սպասաւորք աթոռոյն, որձեր եւ կրտեր, դասէ ի դուրս՝ անհաշիւք, հինգ դասք։ Առաջին՝ պատգամաւորքն, որ զդուրսի գանգատն ասեն․ են եւ կարդացաւղքն եւ նաւտարնին․ են որք են լվացաւղք ի բաղանիքն, են եւ հացապաներ եւ սենէսկալեր (var. սենսկլեր) եւ ֆառաշնին որ ջուր տանին լուանալոյ[…]
En ew ayl šat spasaworkʻ atʻoṙoyn, orjer ew krter, dasē i durs, anhašiwkʻ, hing daskʻ. Aṙaǰin, patgamaworkʻn, or zdursi gangatn asen; en ew kardacʻawġkʻn ew nawtarnin; en orkʻ en lvacʻawġkʻ i baġanikʻn, en ew hacʻapaner ew senēskaler (var. senskler) ew faṙašnin or ǰur tanin luanaloy[…]

1265, Smbat Sparapet, Datastanagirkʻ [Law Code]

There are many other palace ministers, males and eunuchs, who are not in [those nine] ranks. They [do not represent ranks, but] are divided into five classes. First, envoys reporting external complaints, then readers and notaries; then those preparing [the king's] bath and bathing him, and stewards and seneschals, farashes, bringing water to the king for bathing […]

Պարոն Օշին Սինիջալն։
Paron Ōšin Siniǰaln.

13th century, Smbat Sparapet, Taregirkʻ [Chronicle], (1859 edition, page 137)

Եւ էր սա աշտիճանաւ սենեսկալ Հայոց, որում յանձն առնէր թագաւորն զդուստրն իւր, հանդերձ պայլիւն, Յոհաննու հայրապետին եւ իշխանացն ամենեցուն․ եւ բանս խրատականս խօսէր ընդ նոսա։
Ew ēr sa aštičanaw seneskal Hayocʻ, orum yanjn aṙnēr tʻagaworn zdustrn iwr, handerj payliwn, Yohannu hayrapetin ew išxanacʻn amenecʻun; ew bans xratakans xōsēr ənd nosa.
Translation by Robert Bedrosian
His rank was seneschal of the Armenians, and to him did the king entrust his daughter, together with others [including] the patriarch Yohanēs, and all the princes, and he counseled them.

13th century, Smbat Sparapet, Taregirkʻ [Chronicle], (1957 edition, page 222)

Ըռէ տը Ֆրանցն նաւեցաւ գնալ ծովուն ի յայնդեհն եւ եթող ի Յաքա Ճ (100) ձիաւորով զսիր Ճաւֆրէ տ Սառճինն, որ էր սենեսջալ Երուսաղէմի եւ պայլ Աքաո:
Əṙē tə Francʻn nawecʻaw gnal covun i yayndehn ew etʻoġ i Yakʻa Č (100) jiaworov zsir Čawfrē t Saṙčinn, or ēr senesǰal Erusaġēmi ew payl Akʻao:

1296, Hetʻum of Korikos, Žamanakagrutʻiwn [Chronicle]

[…] գնաց առ նա՝ ունելով ընդ իւր զնոր օծեալ տղայ թագաւորն Լեւոն զեղբօրորդին իւր՝ զՕշին սինէգալն, որ յայնժամ գունդստապլն էր […]
[…]gnacʻ aṙ na, unelov ənd iwr znor ōceal tġay tʻagaworn Lewon zeġbōrordin iwr, zŌšin sinēgaln, or yaynžam gundstapln ēr[…]

13–17th centuries, Samuēl Anecʻi’s Continuators, Hawakʻmunkʻ i grocʻ patmagracʻ [Chronology] Year 1307

seneschal (tite in the Armenian Kingdom of Cilicia)


բիճ

desctree

Armenian: բիճ (bič), բիջ (biǰ), փիճ (pʻič)
→ Ottoman Turkish: پیچ (piç)
Turkish: piç, pic (dialectal)
→ Northern Kurdish: pîç
→ Romanian: pici

From Middle Georgian ბიჭი (bič̣i), if the latter is of native Kartvelian origin. Alternatively, together with it borrowed from Iranian: compare Northern Kurdish bîj, bîjî, Central Kurdish بیژوو (bîjû, “bastard”).

Եւ թէ վկայն լիճ չլինի, նա վանց այնոր չմնայ յիշվէ վկայութիւնն ի վերայ լճին, եւ կռիւն այլ թէ իրապիսի լինի որ բիճ չլինի։
Ew tʻē vkayn lič čʻlini, na vancʻ aynor čʻmnay yišvē vkayutʻiwnn i veray lčin, ew kṙiwn ayl tʻē irapisi lini or bič čʻlini.
Translation by Ġewond Ališan
Et si le témoin n’était pas lige, le témoignage sur le lige ne perdrait pas pour cela sa force, et le débat (ne s’arrêterait pas); il suffit qu’il ne soit pas bâtard.

1252 – 1253, Smbat Sparapet, Ansizkʻ Antiokʻay [Assizes of Antioch] 9

Բայց թէ հաճութեամբ երէց լինի որդեգիրն՝ ճանաչած ի քահանայից ազգէ կամ ի յաղէկ ազգէ, որ բիճ չլինի, զի ամենեւին աւրէնքս չէ ի տալ որ բիճն երէց լինի, այլ՝ որպէս վերոյ գրեցաք՝ երբ ի յաղէկ ազգէ լինի, նա կարէ իրաւնաւք ուննալ զկէս տունն եւ զկէս հայրենացն, եւ կէս այլն մնայ յեկեղեցւոյն հրամանաւքն։
Baycʻ tʻē hačutʻeamb erēcʻ lini ordegirn, čanačʻac i kʻahanayicʻ azgē kam i yaġēk azgē, or bič čʻlini, zi amenewin awrēnkʻs čʻē i tal or bičn erēcʻ lini, ayl, orpēs veroy grecʻakʻ, erb i yaġēk azgē lini, na karē irawnawkʻ unnal zkēs tunn ew zkēs hayrenacʻn, ew kēs ayln mnay yekeġecʻwoyn hramanawkʻn.
Translation by A. G. Galstyan
А если приемный сын признан священником и может доказать, что он происходит из рода священника или из благородного рода, т. е., что он не является незаконнорожденным, ибо законом строго запрещено, чтобы незаконнорожденный стал священником, и что он из благородной семьи, то он имеет право получить половину дома и половину наследственного имения, а вторая половина остается в распоряжении церковной общины.

1265, Smbat Sparapet, Datastanagirkʻ [Law Code] 41

Անարատ մարդու զաւակ որ ծընանի,
Չհաւ(ատա)մ ես թէ ի բիճըն նըմանի,
Թէ ընդրի ի յաղէկէ վատ ՚ւ ալանի,
Նա խաբած լինի նա շան լիրբ ու բոզի։
Anarat mardu zawak or cənani,
Čʻhaw(ata)m es tʻē i bičən nəmani,
Tʻē əndri i yaġēkē vat ’w alani,

13th–14th centuries, Kostandin Erznkacʻi, Tałer [Poems]

զի ծառայք եւ բիճք արքունեաց ոչ արասցեն գլերիկոսք

1348 – 1351, Nersēs Palianencʻ, Gawazanagirkʻ Hṙomayecʻwocʻ papicʻ ew kayseracʻ [History of Roman Popes and Emperors, a translation of Martin of Opava’s Latin chronicle with additions]

zi caṙaykʻ ew bičkʻ arkʻuneacʻ očʻ arascʻen glerikoskʻ


հորաղբայր

head

հորաղբայր • (horaġbayr)

From Old Armenian հօրեղբայր (hōrełbayr).

]ԱՏ ՀՈՐԱՂԲԱՅՐ ՍՄԲԱՏԱՅ Գ[
]AT HORAĠBAYR SMBATAY G[

Inscription (Tombstone 8 in the Orbelian family cemetery in Eġegis, Vayocʻ Jor, Armenia)


մազկապ

desctree

→ Ottoman Turkish: نزكب (nezkeb, nezgep)
Turkish: nezgep
→ Armenian: նեզկեպ (nezkep), մեզկեպ (mezkep)

From մազ (maz, “hair”) + կապ (kap, “tie”).

[…] մազկաբն ծախեցի Ի ֆլորին ոսկով եւ մարգրտով […]
[…]mazkabn caxecʻi I florin oskov ew margrtov[…]

1574, Protocols of the Armenian Court in Kamieniec Podolski

Ծամակալ· տօլմայ, կամ գիսակալ, կամ մազկապ (var. մէզկէպ)։
Camakal· tōlmay, kam gisakal, kam mazkap (var. mēzkēp).

16–17th centuries, Eremia Mełrecʻi, Baṙgirkʻ hayocʻ [Armenian Dictionary] Ծ.12


հալաւ

Armenian: հալավ (halav), հալաֆ (halaf)
→ Georgian: ალავი (alavi), ჰალავი (halavi)
→ Tat: həlou, həlo
→ Kryts: halov, həlöv
→ Judeo-Tat: ħəlov, holov, həlov
→ Aghul: хӏалавар pl (ḥʳalavar)
→ Budukh: гьалав (halav)
→ Kryts: halav, hələv, halov, həlöv (via Tat)
→ Lezgi: гьалавар (halavar)
→ Tabasaran: гьалав (halav)

Inherited from Old Armenian հալաւ (halaw).

inh+

Վեցերորդ դաս եկեղեցւոյ՝ սարկաւագունք որք են սպասաւորք․ և յայլ լեզու դիակոնք կոչին․ և զգեստ է նոցա հալաւ ագանիլ, հոլանի կալ և փակեղն միայն զահեակ ուսովքն և բացաւ գլխով սպասաւորել սրբոյ բեմին և սեղանոյն և քահանայիցն։

1297, Stepʻanos Orbelean, Patmutʻiwn nahangin Sisakan [History of the Province of Siwnikʻ]

Translation by Robert Bedrosian
The sixth ecclesiastical grade consists of the sarkawags or servitors, otherwise known as deacons. They wear a long tunic without insignias and a stole over the left shoulder, and are bare-headed. They serve the priests on the blessed bema and at the altar.

Vecʻerord das ekeġecʻwoy, sarkawagunkʻ orkʻ en spasaworkʻ; ew yayl lezu diakonkʻ kočʻin; ew zgest ē nocʻa halaw aganil, holani kal ew pʻakeġn miayn zaheak usovkʻn ew bacʻaw glxov spasaworel srboy bemin ew seġanoyn ew kʻahanayicʻn.


արտալայ

head

արտալայ • (artalay) (plural արտալայնի)

artalay (romanization)
արտալայնի (plural)

Armenian: արտալա (artala)

Borrowed from the Old Anatolian Turkish parent of dialectal Turkish ardala.

Եւ կերակուր խաշուի ջուր տալ ի թեթեւ մսէ եւ ի գիճային, զերդ ուլի ոտներ եւ արտալայնի։
Ew kerakur xašui ǰur tal i tʻetʻew msē ew i gičayin, zerd uli otner ew artalayni.
Translation by Ernst Seidel
Zu essen soll man Fleischbrühe geben von leichtem (magerem) und feuchtem Fleisch, wie z. B. von den Füßen des Zickleins oder dessen Schenkeln.

1184, Mxitʻar Heracʻi, J̌ermancʻ mxitʻarutʻiwn [Relief of Fevers] 10

Ապա թէ կարիք է որ ուժվորցնես զմարմինն, եւ իւր ջերմն չլինի ուժով, ապա տուռայճ տուր, եւ հաւու ձագ, եւ կաքվու ձագ, եւ տահուճ, եւ ուլու ոտներ եւ արտալայնի՝ դդմով եփած եւ տանւոյ խուպազով, եւ վլիտօն եւ սպանախ եւ թախտ եփած մաշով, եւ գառին ոտներ եփած փերճոկած գարւով։
Apa tʻē karikʻ ē or užvorcʻnes zmarminn, ew iwr ǰermn čʻlini užov, apa tuṙayč tur, ew hawu jag, ew kakʻvu jag, ew tahuč, ew ulu otner ew artalayni, ddmov epʻac ew tanwoy xupazov, ew vlitōn ew spanax ew tʻaxt epʻac mašov, ew gaṙin otner epʻac pʻerčokac garwov.
Translation by Ernst Seidel

1184, Mxitʻar Heracʻi, J̌ermancʻ mxitʻarutʻiwn [Relief of Fevers] 23

Ist es fernerhin notwendig, den Körper zu stärken, und ist das Fieber nicht zu kräftig, so gib Haselhuhn, junges Haus-, junges Rebhuhn und Dahudsch, sowie Zickleinfüße und -schenkel, mit Kürbis gekocht und mit Gartenmalve, ferner Blitum, Spinat und Melde, mit Mungobohnen gekocht, und Lammfüße, mit enthülster Gerste gekocht.

Ու թէ չլինի կաթին ժամ, դու ա՛ռ զխոզին ոտվին ու զատալայնին ու եփէ՛, ու առ զիր ջուրն ու լից ընդ փողքն ի վայր։

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden]

U tʻē čʻlini katʻin žam, du áṙ zxozin otvin u zatalaynin u epʻḗ, u aṙ zir ǰurn u licʻ ənd pʻoġkʻn i vayr.


բասաճ

բասաճ • (basač)

ՇԽԵ (1096)· Շարժեաց աստուած զմեծ բասաճն Ֆռանկաց գալ ի թափումն յԵրուսաղէմի ի ձեռն ֆռանկի միայնակեցի միոյ, որում անուն էր Փեռէրմիտ։
ŠXE (1096)· Šaržeacʻ astuac zmec basačn Fṙankacʻ gal i tʻapʻumn yErusaġēmi i jeṙn fṙanki miaynakecʻi mioy, orum anun ēr Pʻeṙērmit.

1296, Hetʻum of Korikos, Žamanakagrutʻiwn [Chronicle] Recension A

ՇԽԶ (1097)· […] Եղև առաջին բասաճն Ֆռանկաց գալ յԵրուսաղէմ և ազատել յանօրինաց ի ձեռն միայնակեցի միոյ ֆռանկ, որոյ անունն Փէր Էրէմիթ կոչիւր․ և էր թիւ մարդեղութեանն Քրիստոսի ՌՂԹ։
ŠXZ (1097)· […] Eġew aṙaǰin basačn Fṙankacʻ gal yErusaġēm ew azatel yanōrinacʻ i jeṙn miaynakecʻi mioy fṙank, oroy anunn Pʻēr Ērēmitʻ kočʻiwr; ew ēr tʻiw mardeġutʻeann Kʻristosi ṘĠTʻ.
Translation by Édouard Dulaurier
1097–1098: […] Alors eut lieu la première croisade des Franks se rendant à Jérusalem pour délivrer cette ville du joug des infidèles; ils étaient excités à cette entreprise par un solitaire frank, nommé Pierre l'Ermite. C'était en 1099 de l'Incarnation.

1296, Hetʻum of Korikos, Žamanakagrutʻiwn [Chronicle] Recension B