թուզ

head

թուզ • (tʻuz)

Armenian: թուզ (tʻuz)


կուղբ

կուղբ • (kuġb) (genitive singular կղբու)

kuġb (romanization)
կղբու (genitive singular)

Armenian: կուղբ (kuġb)

[…] աֆթիմոն երեք դրամ. կղբու ձու մի դրամ […]
[…]aftʻimon erekʻ dram. kġbu ju mi dram[…]

1184, Mxitʻar Heracʻi, J̌ermancʻ mxitʻarutʻiwn [Relief of Fevers]

Մեղադիր եղեն ոմանք կղբու, եթէ զիա՞րդ ի ջուր յաճախ դեգերիս […]
Meġadir eġen omankʻ kġbu, etʻē ziard i ǰur yačax degeris[…]

12–13th century, Mxitʻar Goš, Aṙakkʻ [Fables]

12–13th century, Vardan Aygekcʻi, Žołovacʻoykʻ aṙakacʻ Vardanay [Collections of Fables of Vardan]


գազար

գազար • (gazar) (genitive singular գազարի)

gazar (romanization)
գազարի (genitive singular)

desctree

Armenian: գազար (gazar)
→ Udi: кӏаьзаьр (ḳäzär)

Daucus carota
Daucus carota#Translingual


սալոր

Armenian: սալոր (salor), շլոր (šlor), շլոռ (šloṙ) — dialectal
Kurdish:
→ Northern Kurdish: şilor

From Old Armenian *սալոր (*salor), from Hurrian 𒄑𒄒 (^(GIŠ)KIB /*s̄all-orə/) or from the cognate Urartian *šaluri. Compare especially the dialectal form շլոր (šlor). The Hurrian word was borrowed also as Akkadian 𒄒 (šallūru).


մորի

axm-noun

մորի • (mori), genitive singular մորւոյ (morwoy)

mori (romanization)
morwoy (romanization)

Armenian: մորի (mori)


ձմերուկ

head

ձմերուկ • (jmeruk)

axm-noun

ձմերուկ • (jmeruk), genitive singular ձմերկի (jmerki)

jmeruk (romanization)
jmerki (romanization)

Armenian: ձմերուկ (jmeruk)

From Old Armenian ձմեր- (jmer-), oblique stem of ձմեռն (jmeṙn, “winter”), + -ուկ (-uk).
The sense development is unclear. Ačaṙean tentatively explains it by the coolness of watermelon juice. For the association with "winter" compare Georgian საზამთრო (sazamtro, “watermelon; wintry, of winter”) from ზამთარი (zamtari, “winter”), Talysh зымсони (zımsoni, “watermelon”) from зымсон (zımson, “winter”) and Tat zumustuni (“watermelon”) from zumustun (“winter”). Compare also Greek χειμωνικό (cheimonikó, “watermelon”), Cappadocian Greek σ̌αμανικό (šamanikó, “a kind of melon”), σιαμανίκο (siamaníko, “watermelon”) from Ancient Greek χειμωνικός (kheimōnikós, “for winter use; wintry”). According to Leake, the Greek word refers not to the watermelon, but a particular sort of muskmelon which ripens late and can be kept right into the winter, hence the name.

cog

Citrullus lanatus
Citrullus lanatus#Translingual

Citrullus vulgaris
Wikispecies:Citrullus vulgaris

watermelon (plant and fruit) (Citrullus lanatus, syn. Citrullus vulgaris)


բողկ

head

բողկ • (boġk)

Armenian: բողկ (boġk)

A borrowing of unknown immediate and ultimate origin, but related to the synonymous words in Western Asia and the Caucasus: Akkadian 𒁍𒊌𒇻 (/puglu/), Classical Syriac ܦܘܓܠܐ (puḡlā), Arabic فُجْل (fujl); Georgian ბოლოკი (boloḳi), Mingrelian ბულეკი (buleḳi), Laz ბულეკი (buleǩi), Ossetian булкъ (bulk’), болгӕ (bolgæ), Kabardian балыджэ (balədžɛ), Abaza бальыгъа (balᶻəɣa, “radish”); Chechen балг (balg), Ingush болак (bolak, “Jerusalem artichoke”). See also Old Armenian բողկուկ (bołkuk).

unk

unknown


բալ

axm-noun

բալ • (bal), genitive singular բալի (bali)

Armenian: բալ (bal)


բու

բու • (bu), genitive singular բուոյ (buoy)

Armenian: բու (bu)


մոծակ

Armenian: մոծակ (mocak)

The origin is uncertain.
Ačaṙean considers մոծակ (mocak) a Northeast Caucasian borrowing: compare Udi моцӏакӏ (moc̣aḳ), dialectal Avar мучак (mučak), Lezgi мичек (miček), Budukh мичек (miček), Lak мичӏак (mičʼak, “mosquito”), Khinalug мичаьг (mičäg, “fly”).
Has also been compared to Chagatai موچاك (mučak, “mosquito”), Northern Kurdish moz, Sanskrit मशक (maśáka), Abkhaz а-мҵ (a-mcʼ, “fly”), dialectal Turkish mucuk (“small fly; small mosquito; sandfly”), mücük (“fly”).
According to J̌ahukyan, the Armenian and most of the cognates are onomatopoeic formations, while closely similar Udi моцӏакӏ (moc̣aḳ) is borrowed from Armenian.

cog

Udi моцӏакӏ (moc̣aḳ)

Udi моцӏакӏ (moc̣aḳ)


դեղնուց

head

դեղնուց • (deġnucʻ)

axm-noun

դեղնուց • (deġnucʻ)

Armenian: դեղնուց (deġnucʻ)


թութակ

head

թութակ • (tʻutʻak)

→ Armenian: թութակ (tʻutʻak) (learned)

Borrowed from Persian توتک (tutak), which is related to طوطی (tuti).


կակաչ

կակաչ • (kakačʻ)

desctree

Armenian: կակաչ (kakačʻ)
→ Northern Kurdish: kakaç (Moks)
→ Turkish: gagaç’, gagaç, kakaç

Related to Georgian ყაყაჩო (q̇aq̇ačo, “poppy”). Of uncertain ultimate origin. Compare Persian خشخاش (xašxâš).

Եղեւ գժտութիւն երբեմն ի մէջ լեռնականաց և դաշտականացն ծաղկանց, զի հօրուտն եւ մօրուտն եւ ասպուզանն եւ այլք այսպիսիք ոչ տանէին պարսաւանացն դաշտականաց՝ արքայածաղկին, կակաջին (var. կակաչին) եւ այլոց նմանեաց․ զի ստգտանէին իբրեւ տմարդիք եւ անիմաստք, եւ զինքեանս հանճարեղս եւ ի բժշկութիւնս պատրաստ, եւ ի տեսիլս՝ առձեռն։
Eġew gžtutʻiwn erbemn i mēǰ leṙnakanacʻ ew daštakanacʻn caġkancʻ, zi hōrutn ew mōrutn ew aspuzann ew aylkʻ ayspisikʻ očʻ tanēin parsawanacʻn daštakanacʻ, arkʻayacaġkin, kakaǰin (var. kakačʻin) ew aylocʻ nmaneacʻ; zi stgtanēin ibrew tmardikʻ ew animastkʻ, ew zinkʻeans hančareġs ew i bžškutʻiwns patrast, ew i tesils, aṙjeṙn.

12–13th century, Mxitʻar Goš, Aṙakkʻ [Fables] 30

Translation by Robert Bedrosian
A quarrel once arose between the mountain flowers and the flowers of the field. For the tuberose, the rose campion, the marigold and others like them could not bear the criticism of the field flowers such as the checkered lily and the tulip which considered the former rustic and useless. They praised themselves, however, as geniuses, good for medicinal purposes and decoration.

Է՜ վիզ շողկտան, է՜ այտեր կակաչ […]
Ē^! viz šoġktan, ē^! ayter kakačʻ[…]

14–15th centuries, Yovhannēs Tʻlkurancʻi, Tałer [Poems] 13

Translation by James R. Russell
O shining neck and tulip cheeks […]


բազուկ

head

բազուկ • (bazuk)

Armenian: բազուկ (bazuk) (see there for further descendants)

From Old Armenian բազուկ (bazuk). The meaning "chard" developed by ellipsis of ճակնդղի բազուկ (čakndġi bazuk, literally “beet arm, beet leafstalk”) attested in Heracʿi, as opposed to տակ (tak, “beetroot, the edible root”). The "chard" words in neighboring languages are borrowed from Armenian, reflecting the b → p, pʿ sound change in Armenian dialects.

ellipsis

ճակնդղի բազուկ

Եւ զկերակուրն հացի փշրուկ տուր, եւ ճակնդղի բազուկ, եւ սիսռան ջուր․ զամէնդ քաղցր նշի ձիթով․ եւ ի յօրն հաղ մի տուր, եւ զայն թեթեւ։
Ew zkerakurn hacʻi pʻšruk tur, ew čakndġi bazuk, ew sisṙan ǰur; zamēnd kʻaġcʻr nši jitʻov; ew i yōrn haġ mi tur, ew zayn tʻetʻew.
Translation by Ernst Seidel

Als Speise gewähre Brotkrume, Mangold und Kichererbsenwasser, alles zusammen mit Süßmandelöl

Առ հազրի ունդ նուկի մէկ, անմեռկի բազկի ջուր՝ նուկի մէկ […]
Aṙ hazri und nuki mēk, anmeṙki bazki ǰur, nuki mēk[…]

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden] 49

Take one ounce of lettuce seeds, one ounce of purslane stalk juice […]

(figuratively) stalks and other arm-like parts of various plants

Բազուկ․ որ յ. սիլխ, եւ հռ. սեւքլաւն ասէ․ եւ ինքն Բ ցեղ է․ կարմիր եւ սպիտակ է․
Bazuk; or y. silx, ew hṙ. sewkʻlawn asē; ew inkʻn B cʻeġ ē; karmir ew spitak ē;
Bazuk = In Arabic it is called سِلْق (silq), and in Greek σεῦτλον (seûtlon). It has two kinds, the red and the white.

1478 – 1492, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Angitacʻ anpēt [Useless for Ignoramuses]


մկրատ

desctree

→ Georgian: მაკრატელი (maḳraṭeli)
→ Abkhaz: амаркаты́л (amarkʼatʼə́l)
→ Bats: მაკარტაჼ (maḳarṭã)
→ Mingrelian: მარგატელი (margaṭeli)
→ Georgian: მარგატელი (margaṭeli), მაგატელი (magaṭeli)
→ Hinukh: мокӏортӏи (mok’ort’i)

desc

→ Budukh: мыкӏраьтӏ (mıkʼrätʼ)

→ Budukh: мыкӏраьтӏ (mıkʼrätʼ)

→ Lezgi: мукӏратӏ (muḳraṭ)

→ Khinalug: мукӏрад (muḳrad)

→ Kryts: mık'rət'

Borrowed from Arabic مِقْرَاض (miqrāḍ). First etymologized by Schröder.


ծղրիդ

head

ծղրիդ • (cġrid)

axm-noun

ծղրիդ • (cġrid)

desc

Armenian: ծղրիդ (cġrid), ծղրդիկ (cġrdik)

Probably of onomatopoeic origin. Compare ծղրալ (cġral), ծղրտալ (cġrtal), ծղրտան (cġrtan), ծղրտոց (cġrtocʻ).


բրինձ

head

բրինձ • (brinj) (genitive singular բրնձի)

brinj (romanization)
բրնձի (genitive singular)

desctree

Armenian: բրինձ (brinj)
→ Khinalug: ппарынцӏ (pːarɨnc̣)
→ Udi: бириндз (birinʒ)

From Old Armenian բրինձ (brinj), from Middle Persian blnc (/brinǰ/).


ձկնկուլ

head

ձկնկուլ • (jknkul)

axm-noun

ձկնկուլ • (jknkul), genitive singular ձկնկլու (jknklu)

jknkul (romanization)
jknklu (romanization)

Armenian: ձկնկուլ (jknkul)

From Old Armenian ձուկն (jukn) + կլանեմ (klanem), literally ‘fish-swallower’.

Ardea cinerea
Ardea cinerea#Translingual


կեռաս

head

կեռաս • (keṙas) (genitive singular կեռասի or կեռասոյ)

keṙas (romanization)
կեռասի (genitive singular)
կեռասոյ (genitive singular)

Armenian: կեռաս (keṙas)

From Ancient Greek κερασός (kerasós), κεράσιον (kerásion); see for more.


թութ

թութ • (tʻutʻ)

Armenian: թութ (tʻutʻ), թութք (tʻutʻkʻ)

From Old Armenian թութ (tʻutʻ). The sense of sores or haemorrhoids possibly a semantic loan from Classical Syriac ܬܘܬܐ (tūṯā), that is found therewith already in the 6th-century Book of Medicines and has similar analogues like Arabic بَاسُور (bāsūr, “haemorrhoids”) from a derivative of Classical Syriac ܒܣܪܐ (*busrā, “unripe grapes”).

cog

Յաղագս թըթի, որ լինի ի տոշն եւ ի ձուքն
Yaġags tʻətʻi, or lini i tošn ew i jukʻn

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden] 20

About tʻutʻ, which occurs on the horse penis and testicles

Յաղագս թթի, որ ի սմբակն կենայ
Yaġags tʻtʻi, or i smbakn kenay

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden] 117

Յաղագս թթի, որ քիթքն ելնէ
Yaġags tʻtʻi, or kʻitʻkʻn elnē

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden] 170

On tʻutʻ, which comes out on the nostrils

Պաւասիր որ է սունկն եւ թութ որ ի նստոյտեղն լինայ

1466 – 1469, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Ogut bžškutʻean [The Benefits of Medicine] 146

Pawasir or ē sunkn ew tʻutʻ or i nstoyteġn linay

(medicine) mulberry-like sore, ulcer, hemorrhoid


մանիշակ

head

մանիշակ • (manišak) (genitive singular մանիշակի or մանիշկի)

manišak (romanization)
մանիշակի (genitive singular)
մանիշկի (genitive singular)

desctree

Armenian: մանիշակ (manišak)
→ Northern Kurdish: մանիշակ (manišak) (Dersim)

From Classical Syriac ܡܢܝܫܟܐ (mənīškāʼ), from Middle Persian wnpšk' (wanafšag), whence մանուշակ (manušak).


կէտ

Armenian: կետ (ket)

Probably of the same origin as Old Armenian կիծ- (kic-, “to bite”).

a kind of fly that bites donkeys and cattle


ճակնդեղ

head

ճակնդեղ • (čakndeġ) (genitive singular ճակնդեղի)

čakndeġ (romanization)
ճակնդեղի (genitive singular)

Beta vulgaris
Beta vulgaris#Translingual


շաղգամ

շաղգամ • (šaġgam)

Armenian: շաղգամ (šaġgam)

From Old Armenian շաղգամ (šałgam). Doublet of շալղամ (šalġam), շալճամ (šalčam), and սալճամ (salčam).

doublet

Brassica rapa
Brassica rapa#Translingual


ուրուր

head

ուրուր • (urur)

axm-noun

ուրուր • (urur)

Armenian: ուրուր (urur)

desc

→ Arabic: رورو (rūrū) (in the Arabic translation of Vardan Aygekcʿi)

A reduplicated formation from Proto-Indo-European *h₃ōr-. Cognate with Proto-Indo-European *h₃érō (“eagle”), Old Armenian որոր (oror, “gull”), Proto-Slavic *orь̃lъ (“eagle”).


տիզ

Armenian: տիզ (tiz)

From the zero grade *diǵʰ- of Proto-Indo-European *deyǵʰ-. Cognate with Middle Irish dega (“stag beetle”) and Proto-West Germanic *tīkō (“tick”).


բակլայ

desctree

Armenian: բակլա (bakla)
→ Georgian: ბაკლა (baḳla) (Javakheti)

From Arabic بَاقِلّاء (bāqillāʔ, “broad bean”).


լովիաս

axm-noun

լովիաս • (lovias), genitive singular լովիասի (loviasi)

lovias (romanization)
loviasi (romanization)

Armenian: լուբիա (lubia)

From Arabic لُوبِيَا (lūbiyā) or Persian لوبیا (lôbiyâ), لوویا (lôviyâ). See also լոբի (lobi).


ստեպղին

head

ստեպղին • (stepġin) (genitive singular ստեպղնի)

stepġin (romanization)
ստեպղնի (genitive singular)

desc

Armenian: ստեպղին (stepġin), տապղին (tapġin)

From Ancient Greek σταφυλῖνος (staphulînos).

վայրի ստեպղին


լակոտ

head

լակոտ • (lakot) (genitive singular լակոտի, nominative plural լակոտանի or լակոտունք)

lakot (romanization)
լակոտի (genitive singular)
լակոտանի (nominative plural)
լակոտունք (nominative plural)

Armenian: լակոտ (lakot)


քուռակ

քուռակ • (kʻuṙak)

Armenian: քուռակ (kʻuṙak)

From Old Armenian *քուռակ (*kʻuṙak), an Iranian borrowing. Compare Middle Persian [Book Pahlavi needed] (kwlk' /kurrag/, “colt”), Northern Kurdish kurrik (“young of horse or donkey”), Persian کره (korre, “young of horse or donkey”), and see the latter for more.

cog

young of a horse or a donkey, colt, foal


մոշ

Armenian: մոշ (moš)

From Old Armenian *մոշ (*moš), attested in մոշավայրի (mošavayri), of uncertain origin. Possibly from earlier *mor-s- and related to մոր (mor, “blackberry”).

blackberry, dewberry, bramble, Rubus gen. et spp. (berry and shrub)


մոշենի

head

մոշենի • (mošeni)

axm-noun

մոշենի • (mošeni)

Armenian: մոշենի (mošeni)

blackberry, dewberry, bramble, Rubus gen. et spp. (shrub)


կոտեմ

desctree

Armenian: կոտեմ (kotem), կոտեմ (kotem) — New Julfa, Salmas, կօտէմ (kōtēm) — Akhaltsikhe, Erzurum, գօդէմ (gōdēm) — Kharberd, Svedia, կօտիմ (kōtim) — Ararat, Tbilisi, (ջր)գօդիմ ((ǰr)gōdim) — Hamshen, կօտա̈մ (kōtäm) — Shamakhi, գօ̈դէմ (gödēm) — Aslanbeg, կո՛ւտէմնը (kútēmnə), կի՛տէմնը (kítēmnə) — Goris, Karabakh, կ^յա̈՛տիմ (kʸä́tim) — Agulis, գիդիմ (gidim) — Haçin
→ Cappadocian Greek: κότιμο (kótimo)

From Old Armenian. A wanderword of uncertain immediate and ultimate origin, reflected also in Akkadian 𒆪𒌓𒋾𒅎𒈬 (ku-ut-ti-im-mu /kuttimmu, kutīmu/), 𒌑𒆪𒁲𒈨 (^(U₂)ku-di-me /kuddimmu, kudimmu/, “kind of salt or plant-based lye, cress”), possibly also in Classical Persian کودم (kōdim/kūdim, “a sort of plant (water-cress?)”) attested only in the 14th c. Dastūr ul-afāḍil glossary, Akkadian 𒌑𒆪𒁲𒈨𒊒 (^(U₂)ku-di-me-ru /kudimēru/), 𒌑𒆪𒁲𒈨𒊏𒉡 (^(U₂)ku-di-me-ra-nu /kudimeranu/, “the name of a sort of cress”), Ancient Greek κάρδαμον (kárdamon, “garden cress”), and Hittite 𒄑𒋼𒀀𒊭𒉌 (^(GIŠ)kar-ša-ni /karšani/, “an alcalic plant”).

cog

Կարդամ (vars. կարդամամոյ, կարդամայ, կարդամոմոյ) = ասորակ կամ կոտիմն (vars. սորեակ կամ կոտիմն, կոտիմ)։
Kardam (vars. kardamamoy, kardamay, kardamomoy) = asorak kam kotimn (vars. soreak kam kotimn, kotim).
κάρδαμον (kárdamon) = garden cress

6th–12th? centuries, Baṙkʻ Gałianosi [The Greek–Armenian Dictionary to Galen]

Հորփ = կոտիմն։
Horpʻ = kotimn.
حُرْف (ḥurf) = garden cress

9th or 10th century, with changes and additions in later centuries, Tʻargmanutʻiwn dełocʻ zor əntrel en imastasērkʻn ew kargeal yayl lezuacʻ [A Medieval Arabic–Armenian Botanical Dictionary]

Քէրէֆսն, ստեպղինն, անանուխն, սամիթն, ճակնդեղն, հազարն, կոտեմն, քուռաթն, բողկն եւ շողգամն։

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 271

Kʻērēfsn, stepġinn, ananuxn, samitʻn, čakndeġn, hazarn, kotemn, kʻuṙatʻn, boġkn ew šoġgamn.

Ա՛ռ սխտոր ու չամիչ, կոտման հունդ, ցրտի պտուղ […]
Áṙ sxtor u čʻamičʻ, kotman hund, cʻrti ptuġ[…]

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden] 124

[…] եւ թէ զծիրտն կոտման հնդով կամ մաննեխով խառնէ եւ ուտէ, աւգտէ ցուրտ անցած մարդուն […]
[…]ew tʻē zcirtn kotman hndov kam mannexov xaṙnē ew utē, awgtē cʻurt ancʻac mardun[…]

Lepidium sativum
Lepidium sativum#Translingual


ալոճ

head

ալոճ • (aloč)

desc

Armenian: ալոճ (aloč), ալոջ (aloǰ), ալուճ (aluč)

From Ottoman Turkish آلوج (aluç) (Turkish alıç), from Classical Persian آلوچه (ālūča), the diminutive of آلو (âlu, “plum”).

ոքսիական [= ὀξυάκανθος (oxuákanthos)]· ալոճ
okʻsiakan [= ὀξυάκανθος (oxuákanthos)]· aloč

Վասն սերկեւիլի, դամոնի, կեռասի եւ սնձեաց, որ է ալուճն

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica]

Vasn serkewili, damoni, keṙasi ew snjeacʻ, or ē alučn

Իպն ասէ, թէ իր ծառն նման է ալուճին ծառին․ եւ միրգն այլ ի ալուճ կու նմանէ։

Ipn asē, tʻē ir caṙn nman ē alučin caṙin; ew mirgn ayl i aluč ku nmanē.


սպանախ

axm-noun

սպանախ • (spanax), instrumental singular սպանախով (spanaxov)

spanax (romanization)
spanaxov (romanization)

Armenian: սպանախ (spanax)

Ասպանախ· որ հ. շոմին ասէ, եւ ծմել այլ կու ասէ […]
Aspanax· or h. šomin asē, ew cmel ayl ku asē[…]
Spinach = In Armenian it is called շոմին (šomin) and also ծմել (cmel).

Սպաննախ· որ է շոմինն, որ է ծմելն․ յիշած է:
Spannax· or ē šominn, or ē cmeln; yišac ē:
Spinach = It is the շոմին (šomin), which is the ծմել (cmel). It has been mentioned.


ալուճ

head

ալուճ • (aluč)

Dehkhoda Dictionary
Dehkhoda Dictionary Institute
University of Tehran Press

From Persian الوج (aluj, “a herb, which is a specific against the bite of serpents”).

bor

Ալուճ· որ է ինքն մուխալլասային ցեղերուն. որ պ. քազնաք կասեն. եւ յիշած է ի վերայ քէին:
Aluč· or ē inkʻn muxallasayin cʻeġerun. or p. kʻaznakʻ kasen. ew yišac ē i veray kʻēin:
Aluč = Is from the family of muxallasa [= Arabic مُخَلِّصَة (muḵalliṣa)]. The Persians call it kʻaznakʻ [= Persian کازرک (kâzrak)]. It is mentioned under the letter "kʻ".


մարի

desctree

Armenian: մարի (mari)
→ Turkish: meri (“female partridge”)
→ Northern Kurdish: marî (“female partridge”)
→ Zazaki: mari (“female partridge”)

Inherited from Old Armenian մարի (mari), from Proto-Indo-European *mer-.


գամփռ

head

գամփռ • (gampʻṙ)

axm-noun

գամփռ • (gampʻṙ)

Armenian: գամփռ (gampʻṙ)

→ Northern Kurdish: gembol

Ačaṙean does not know the origin. According to J̌ahukyan, we are dealing with a sound-symbolic formation.
Ačaṙean considers Northern Kurdish gembol (“large watchdog”) a borrowing from Armenian, with the r → l sound change occurring within Kurdish, because there is no Armenian dialectal form with an -լ (-l). Compare also Central Kurdish گەماڵ (gemall, “male dog; mastiff”) and Northern Kurdish gemal (“mastiff”).

unk

origin

cog

[…]և տանուտէր մի եբեր շուն մի գամբռ (var. գամփռ) և սաստիկ ուժեղ[…]
[…]ew tanutēr mi eber šun mi gambṙ (var. gampʻṙ) ew sastik užeġ[…]

12–13th century, Vardan Aygekcʻi, Žołovacʻoykʻ aṙakacʻ Vardanay [Collections of Fables of Vardan]

[…] գամփռ շուն մի իւրեանց մեծն և էր կուր […]
[…]gampʻṙ šun mi iwreancʻ mecn ew ēr kur[…]


ձաւար

desctree

Armenian: ձավար (javar)
Kurdish:
→ Northern Kurdish: savar
→ Central Kurdish: ساوار (sawar), ساوەر (sawer)
→ Turkish: zavar, zaval, zavır, zevar, zavara
→ Armenian: զավառ (zavaṙ) (Sivas)
→ Zazaki: savar

The origin is uncertain. Usually connected with the family of Proto-Indo-Iranian *yáwas (“barley; cereal, grain”), either as a common inheritance from Proto-Indo-European or a borrowing from Iranian.

cog

եւ զգարին ձաւար արա, եւ կարագով մնշեա, եւ լօշ ա՛ծ ի ներք, եւ տուր

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 305

ew zgarin jawar ara, ew karagov mnšea, ew lōš ác i nerkʻ, ew tur

եւ այլ, յետ վեց աւուր ձաւար գարի տուր

boiled and crushed wheat, barley or spelt


տաքդեղ

head

տաքդեղ • (takʻdeġ)

axm-noun

տաքդեղ • (takʻdeġ)

Armenian: տաքդեղ (takʻdeġ)

From տաք (takʻ, “hot”) + դեղ (deġ, “grass, herb”). For a similar formation compare Turkish isot (“red pepper”), from ısı (“heat”) + ot (“grass”).


վազ

Armenian: վազ (vaz)

From Old Armenian վազ (vaz, “leap, jump, springing forward; run, running”). The basic sense is "something that has sprung forward, new shoot". Compare Russian побе́г (pobég) from бежа́ть (bežátʹ), English sprout (“to spring up; new growth on a plant”) for similar formations. The sense "shoot (of vine)" must have existed already in Old Armenian, from which Old Georgian ვაზი (vazi, “shoot”) was borrowed.

m+

[…] և կտրեց զխախողին վազն և կուժն լցեց գինով […] նուռն զթափսին այլ չէր լնուլ և վազն՝ զկուժն […]
[…] ew ktrecʻ zxaxoġin vazn ew kužn lcʻecʻ ginov […] nuṙn ztʻapʻsin ayl čʻēr lnul ew vazn, zkužn […]


տուղտ

head

տուղտ • (tuġt)

desctree

Armenian: տուղտ (tuġt), տուխտ (tuxt), տուղդ (tuġd) — dialectal
→ Georgian: ტუხტი (ṭuxṭi), თუხტი (tuxṭi), დუხტი (duxṭi) — dialectal

From Old Armenian, perhaps from Hurrian *tulti (“a kind of a medical plant”), attested in Akkadian as 𒌑𒌋𒌆𒁺 (/tuldu/).

der

Althaea officinalis
Althaea officinalis#Translingual


մարխ

marx (romanization)
մարխի (genitive singular)

Armenian: մարխ (marx)

Said to be from Persian مرخ (marx), but this is doubtful in view of the variant form մախր (maxr). Related to Northern Kurdish merx (“a variety of juniper”), Arabic مَرْخ (marḵ, “Leptadenia pyrotechnica”), Akkadian 𒎌 (MEŠ /miḫru/, “a fir tree”, “possibly Juniperus excelsa”), Ugaritic 𐎎𐎃𐎗 (mḫr, “a conifer”, only retained in a place-name). All possibly continuing Hurrian 𒈠𒄴𒊑 (ma-aḫ-ri /māḫri/, “juniper”). Compare also Lak мархъ (marq), Budukh мерх (merx, “birch”).

der

a kind of a resinous conifer, perhaps Pinus pinea or Pinus cembra

[…] եւ ապա ա՛ռ սեւ ձիւթ եւ կվենւոյ փայտի կամ մարխի սղոցուքով […]
[…]ew apa áṙ sew jiwtʻ ew kvenwoy pʻayti kam marxi sġocʻukʻov[…]

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 52

the resinous wood of this tree that ignites easily


բարտի

desctree

Armenian: բարտի (barti), բարդի (bardi) — Eastern Armenian, Alashkert, Mush, բՙարդի (bʻardi) — Kharberd, բա̈րդի (bärdi) — Vozm, Van, բառդի (baṙdi) — Ararat, բՙարդը՛ (bʻardə́), բՙայդը՛ (bʻaydə́) — Zeitun, բա̈րդը՛ (bärdə́) — Moks
→ Azerbaijani: pərdi
→ Armenian: փա̈րդու (pʻärdu) (Karabakh)
→⇒ Udi: пардукӏ (parduḳ)
→ Turkish: pardı, perdü, parda, partı, pardi, perdi

The origin is uncertain. An inheritance from Proto-Indo-European *bʰerHǵós (“birch”) is phonologically difficult.

Անուն տնգոյն սաբեկ ասի․ բայց ոչ ինչ աստուածային գիրս ունի սովորութիւն անուանել ծառ, ոչ մայր, ոչ կիւպարիս, ոչ սարդ, ոչ ստրոբողոն, ոչ սարոն, ոչ կաղնի, ոչ բարտի, ոչ սուսոյ, ոչ այլ ինչ յայսպիսեացս ոչ արդեօք իցէ։

Ephrem the Syrian, Yayn čaṙēn or vasn erašti ew vašxaṙuacʻ [Homily on Draught and Usurers]

Anun tngoyn sabek asi; baycʻ očʻ inčʻ astuacayin girs uni sovorutʻiwn anuanel caṙ, očʻ mayr, očʻ kiwparis, očʻ sard, očʻ strobołon, očʻ saron, očʻ kałni, očʻ barti, očʻ susoy, očʻ ayl inčʻ yayspiseacʻs očʻ ardeōkʻ icʻē.


լօշտակ

head

լօշտակ • (lōštak)

axm-noun

լօշտակ • (lōštak)

Armenian: լոշտակ (loštak)

From լօշ (lōš, “cyclamen”) + տակ (tak, “root”).


լօշ

axm-noun

լօշ • (lōš), genitive singular լօշի (lōši)

Armenian: լոշ (loš)

From լօշ (lōš, “thin flat bread”). Compare the Turkish name of the plant — yer somunu (“cyclamen”, literally “earth bread”).


տաւար

Armenian: տավար (tavar)

From Old Anatolian Turkish طوار (tavar), whence Turkish davar, Azerbaijani davar. The Armenian term is attested since at least 1340.


թարխուն

head

թարխուն • (tʻarxun)

axm-noun

թարխուն • (tʻarxun)

Armenian: թարխուն (tʻarxun)

Artemisia dracunculus
Artemisia dracunculus#Translingual


բլբուլ

head

բլբուլ • (blbul)

axm-adj

բլբուլ • (blbul)

Armenian: բլբուլ (blbul)

(figuratively) mealy-mouthed, smooth-tongued; eloquent


մաշկաթև

head

մաշկաթև • (maškatʻew)

axm-noun

մաշկաթև • (maškatʻew), genitive singular մաշկաթեւի (maškatʻewi)

maškatʻew (romanization)
maškatʻewi (romanization)

desc

Armenian: մաշկաթեւ (maškatʻew), մաշկաթեւ (maškatʻew), մաշկթեփ (mašktʻepʻ) — Khotorjur, մաշկընթեւ (maškəntʻew) — Hamshen, մաշկաթուլա (maškatʻula) — Kʿyandak, Aresh, Havarik

→ Turkish: maşketep

→ Georgian: მაჩქათელა (mačkatela)

→ Udi: маьшкаьтил (mäškätil)

→ Udi: маьшкаьтил (mäškätil)

From Old Armenian մաշկաթեւ (maškatʻew, “having a wing of skin”), originally an epithet of the bat.

inh

Մաշկաթեւին փետուր չկայր,
Զինչ որ գործէ զսէկըն կաւշկար․
Ունի ականջ ու ագին ի վայր,
Յիստակ զեդ մուկն է ոստըւար։
Maškatʻewin pʻetur čʻkayr,
Zinčʻ or gorcē zsēkən kawškar;
Uni akanǰ u agin i vayr,

13–14th centuries, Kirakos Episkopos, Govkʻ Tʻṙčʻnocʻ [Praise of Birds] 222.–225

The bat has no feathers,
[It has a skin] like the leather dressed by a cobbler.
It has ears and a downward tail
Just like a mouse hanging down from a branch.

թեւն եւ գունն մաշկաթեւ կու նմանի․ եւ ագին նման է մկան ագուն․ եւ մէջն փուշ ունի զերդ ասեղ

1478 – 1492, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Angitacʻ anpēt [Useless for Ignoramuses] Table Š

the wing and the color [of the stingray] are similar to a bat; the tail is similar to the tail of a mouse; and in it it has a sting like a needle

tʻewn ew gunn maškatʻew ku nmani; ew agin nman ē mkan agun; ew mēǰn pʻuš uni zerd aseġ

Մաշկաթեւ · չղջիկան։
Maškatʻew · čʻłǰikan.
Maškatʻew — bat.

16–17th centuries, Eremia Mełrecʻi, Baṙgirkʻ hayocʻ [Armenian Dictionary] 137


մոշի

head

մոշի • (moši)

axm-noun

մոշի • (moši)

Armenian: մոշի (moši)


մորմենի

մորմենի • (mormeni), genitive singular մորմենոյ (mormenoy) or մորմենու (mormenu)

mormeni (romanization)
mormenoy (romanization)
mormenu (romanization)

Armenian: մորմենի (mormeni)


մորմ

Armenian: մորմ (morm)

Probably a broken reduplication based on Old Armenian մոր (mor).


շահէն

head

շահէն • (šahēn)

axm-noun

շահէն • (šahēn), genitive singular շահենի (šaheni)

šahēn (romanization)
šaheni (romanization)

Armenian: շահեն (šahen)

From Old Armenian *շահէն (*šahēn) (note the given name Շահէն (Šahēn)), from Middle Iranian *šāhēn. Compare Persian شاهین (šâhin).

Falco peregrinus
Falco peregrinus#Translingual


պատինճան

head

պատինճան • (patinčan)

axm-noun

պատինճան • (patinčan), genitive singular պատինճանի (patinčani)

patinčan (romanization)
patinčani (romanization)

desc

Armenian: բադրիջան (badriǰan), բադրջան (badrǰan), բադինջան (badinǰan), բադիրջան (badirǰan), բադումջան (badumǰan), բալդըրջան (baldərǰan), պաթլիջան (patʻliǰan), պատըլճան (patəlčan), պատըրջան (patərǰan), պատիծան (patican), պատիճան (patičan), պատինճան (patinčan), պատնճան (patnčan), պատնչան (patnčʻan), պատնջան (patnǰan), պատրիչան (patričʻan), պատրջամ (patrǰam), պորինջան (porinǰan), փաթլիջան (pʻatʻliǰan)

bor

Arabic بَاذِنْجَان (bāḏinjān)

Solanum melongena
Solanum melongena#Translingual

eggplant, aubergine (fruit of Solanum melongena)


զաղառ

head

զաղառ • (zaġaṙ)

axm-noun

զաղառ • (zaġaṙ), genitive singular զաղառի (zaġaṙi), genitive plural զաղառաց (zaġaṙacʻ)

zaġaṙ (romanization)
zaġaṙi (romanization)
zaġaṙacʻ (romanization)

Armenian: զաղար (zaġar)


փրփրեմ

head

փրփրեմ • (pʻrpʻrem)

Armenian: փրփրեմ (pʻrpʻrem)

From Persian پرپرم (parparam, “purslane”). For the ultimate origin see Arabic فَرْفَحِين (farfaḥīn).

Portulaca oleracea
Portulaca oleracea#Translingual


լապաստակ

լապաստակ • (lapastak) (genitive singular լապաստակի)

lapastak (romanization)
լապաստակի (genitive singular)

Armenian: նապաստակ (napastak) (some dialectal forms of it)

From a by-form of Old Armenian նապաստակ (napastak).

լապըստըկի ականջ
lapəstəki akanǰ
Cynoglossum spp.


նունուֆար

նունուֆար • (nunufar) (genitive singular նունուֆարի)

nunufar (romanization)
նունուֆարի (genitive singular)

Armenian: նունուֆար (nunufar)

From Arabic نِينُوفَر (nīnūfar), from Persian نیلوفر (nilufar), from Middle Persian nylw(k)pl (nīlōpal, “lotus, water-lily”), from Sanskrit नीलोत्पल (nīlotpala).

der

Nymphaea alba
Nymphaea alba#Translingual

nenuphar, European white water lily (Nymphaea alba)


ճանդարի

head

ճանդարի • (čandari)

desc

Armenian: տնջրի (tnǰri, “plane tree; poplar?”), ճանդար (čandar, “log”)

Together with Georgian ჭანდარი (č̣andari), ჭადარი (č̣adari, “plane tree; poplar”) borrowed from an unidentified Iranian source, + -ի (-i, “tree-suffix”).
Martirosyan offers several proposals.
* From Iranian *čana(h)-dāra- (literally “auspicious tree”) and connected with Middle Persian cynʾl (činar, “oriental plane tree”); see the latter for more.
* From Iranian *čand-dār- (literally “quaking tree”), with *čand- (“to tremble, quake”) (compare Middle Persian cnd-ytn' (čand-īdan, “to tremble, quake”)). Typologically compare Lithuanian drebulė̃ (“quaking aspen”) from drebė́ti (“to quiver”), English quaking aspen, etc.
* From homonymous Iranian *čand-dār- (literally “white or shining tree”), originally referring to white poplar, with *čand- (“to shine”). Typologically compare Ancient Greek λεύκη (leúkē, “white poplar, Populus alba”), from λευκός (leukós, “clear, white”).
In any case, the underlying Middle Iranian tree name seems to be composed with *dā́ru (“wood, tree”).
Note also Tabasaran чаланда́р (čalandár, “plane tree, poplar”), чаламди́р (čalamdír, “plane tree”).

unk

unidentified

cog

քանզի յանկարծ պատառեալ երկրի՝ արտաքս ելեալ ջուր սեաւ․ եւ ծառ մի սօսի, զոր ճանդարին (var. ճանտարին, ջանդարին, ճանդար) կոչէին, մեծ յոյժ՝ հուպ առ քաղաքն, տեսին զնա՝ յանկարծակի շրջեալ իւրովի․ եւ ի տեսիլ նորա դղրդեցաւ ամենայն քաղաքն․ եւ դարձեալ տեսին զնա՝ կանգնեալ, որպէս յառաջն։ Այս եղեալ երկիցս եւ երիցս եւ ապա անկաւ եւ այլ ոչ կանգնեցաւ։[…]Եւ յանկարծակի հասին զօրքն թաթար, եւ պատեցին զքաղաքն յամենայն կողմանց[…]
kʻanzi yankarc pataṙeal erkri, artakʻs eleal ǰur seaw; ew caṙ mi sōsi, zor čandarin (var. čantarin, ǰandarin, čandar) kočʻēin, mec yoyž, hup aṙ kʻaġakʻn, tesin zna, yankarcaki šrǰeal iwrovi; ew i tesil nora dġrdecʻaw amenayn kʻaġakʻn; ew darjeal tesin zna, kangneal, orpēs yaṙaǰn. Ays eġeal erkicʻs ew ericʻs ew apa ankaw ew ayl očʻ kangnecʻaw.[…]Ew yankarcaki hasin zōrkʻn tʻatʻar, ew patecʻin zkʻaġakʻn yamenayn koġmancʻ[…]
because suddenly the earth split open and black water came out, and it was seen that the huge plane tree, called čandari, that was near the city [Gandzak], suddenly fell down by itself. And seeing it, the whole city shook and they saw it [the tree] standing again as before. This happened two or three times, then [the tree] fell and never rose again. […] Suddenly the Tatar armies arrived and surrounded the entire city [Gandzak] from all sides.

13th century, Kirakos Ganjakecʻi, Patmutʻiwn Hayocʻ [History of the Armenians] 21

Առնէ երիս գաւազանս շէր, զոր շշի ասեն եւ պարսք՝ մութանաբի, եւ սաւսի, զոր ջանդարի (var. ճանդար) ասեն, եւ ընկուզի, զոր եբրայեցին կաղնի ասէ։
Aṙnē eris gawazans šēr, zor šši asen ew parskʻ, mutʻanabi, ew sawsi, zor ǰandari (var. čandar) asen, ew ənkuzi, zor ebrayecʻin kałni asē.

13th century compilation by Vardan Arewelcʻi, Ełišē, Meknutʻiwn grocʻn cnndocʻ [Commentary on the Genesis] 95.9

զի պատառել երկիր ել ջուր սեւ․ եւ ծառ մի էր սոսի, զոր ճանդարի ասեն, սաստիկ մեծ, որ էր հուպ ի քաղաքն (var. զի պատառեալ երկրի յանկարծակի ել ջուր սեաւ․ եւ ծառ մի էր սօսի, զոր ջանդարի ասեն, սաստիկ մեծ, որ էր հուպ առ քաղաքն)
zi pataṙel erkir el ǰur sew; ew caṙ mi ēr sosi, zor čandari asen, sastik mec, or ēr hup i kʻałakʻn (var. zi pataṙeal erkri yankarcaki el ǰur seaw; ew caṙ mi ēr sōsi, zor ǰandari asen, sastik mec, or ēr hup aṙ kʻałakʻn)

Եւ հայեցեալ ՚ի ծառն ճանտարի՝ որ է չինարի, եւ ասէ, կարի երկայնացեալ են սոքա, եւ լայնացեալ, հատանել պարտ է զսոսա, եւ տնկել նոր տնկի, զի աճեսցին բարուոք։

1699, Zakʻaria Sarkawag Kʻanakʻeṙcʻi, Patmagrutʻiwn [Chronicle] I.25

Translation by George A. Bournoutian
Looking at the chantari trees, that is, the ch‘inar, he said, "They have become too tall and too stout. It is time that we cut them and plant new ones, so that they will grow well."

Ew hayecʻeal ’i caṙn čantari, or ē čʻinari, ew asē, kari erkaynacʻeal en sokʻa, ew laynacʻeal, hatanel part ē zsosa, ew tnkel nor tnki, zi ačescʻin baruokʻ.

Եւ յաւուր միում մտեալ Շահն ՚ի բուրաստանն՝ եւ զորդին առաջի իւր, եւ հանեալ զնետն եդ ՚ի յաղեղն, եւ եհար զծառն․ եւ էանց նետն թափանց յայն կողմն ճանտարի ծառոյն։

1699, Zakʻaria Sarkawag Kʻanakʻeṙcʻi, Patmagrutʻiwn [Chronicle] II.43

Translation by George A. Bournoutian
One day the Shah went to an orchard and his son walked ahead of him. He took an arrow, placed it in the bow, and shot it toward a tree. The arrow went through the poplar tree.

Ew yawur mium mteal Šahn ’i burastann, ew zordin aṙaǰi iwr, ew haneal znetn ed ’i yaġeġn, ew ehar zcaṙn; ew ēancʻ netn tʻapʻancʻ yayn koġmn čantari caṙoyn.

Ազատդրախտ (var. ազատտրախտ) = ջանտարի։
Azatdraxt (var. azattraxt) = ǰantari.
أَزَادَرْخَت (ʔazādarḵat) = ǰantari

Melia azedarach
Melia azedarach#Translingual

bead tree, Persian lilac, Melia azedarach


պտեր

Armenian: պտեր (pter)

Aspidium filix-mas
Wikispecies:Aspidium filix-mas


ձարխոտ

Armenian: ձարխոտ (jarxot)

[…] եւ գլուխն կտաւով շփէ, եւ ձարխոտ եւ երիցուկ եւ վարդի եղն եռցո՛ւ եւ օծէ՛։
[…]ew gluxn ktawov špʻē, ew jarxot ew ericʻuk ew vardi eġn eṙcʻú ew ōcḗ.

1466 – 1469, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Ogut bžškutʻean [The Benefits of Medicine] 28

Անդիանտօն. հոռոմ բառ է. եւ հ. ձարխոտ ասեն […]
Andiantōn. hoṙom baṙ ē. ew h. jarxot asen[…]
Andiantōn is a Greek word and in Armenian they call it jarxot […]

1478 – 1492, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Angitacʻ anpēt [Useless for Ignoramuses] 63

Adiantum capillus-veneris
Adiantum capillus-veneris#Translingual

Erigeron acris
Wikispecies:Erigeron acris

maidenhair fern (Adiantum) or, more specifically, southern maidenhair fern, black maidenhair fern, Venus hair fern (Adiantum capillus-veneris); but according to others blue fleabane (Erigeron acris)


ալուսան

head

ալուսան • (alusan)

From Arabic أَلُوسَن (ʔalūsan), an Arabicized form of Ancient Greek ἄλυσσον (álusson).

Իշաքեղ· որ է վառվռուկն, որ է ալուսանն․ եւ ինքս յիշած է ի գրքին յառաջն ի վերայ այբին։
Išakʻeġ· or ē vaṙvṙukn, or ē alusann; ew inkʻs yišac ē i grkʻin yaṙaǰn i veray aybin.

1478 – 1492, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Angitacʻ anpēt [Useless for Ignoramuses]

Alyssum saxatile
Wikispecies:Alyssum saxatile

alyssum (Alyssum; according to Vardanjan, specifically Alyssum saxatile)


չիտ

չիտ • (čʻit)

Armenian: չեդ (čʻed)

According to Ačaṙean, from Middle Georgian ჩიტი (čiṭi). See there and ծիտ (cit) for more.
On the other hand, Nor baṙgirkʿ haykazean lezui considers this an onomatopoeic formation.


բալախ

Armenian: բալախ (balax)

Բալախ· որ է օշնան․ եւ յիշած է ի վերայ այբին իւր համարն, Աստուծով։
Balax· or ē ōšnan; ew yišac ē i veray aybin iwr hamarn, Astucov.
Balax — which is the ōšnan; it is mentioned under its number at [the letter] ayb, with God.

Salicornia europaea
Wikispecies:Salicornia europaea


լերդախոտ

Armenian: լերդախոտ (lerdaxot)

From լերդ (lerd, “liver”) + -ա- (-a-) + խոտ (xot, “grass”). For the formation note the statement of Amirdovlatʿ Amasiacʿi that the germander “opens up the blockage of the liver”.

affix

Լերդախոտ․ որ է գետնի կաղնի․ հոռոմի՝ խամէտարիոս կամ քամատարիոս․ որ է հայրէն՝ կենարարն․
Lerdaxot; or ē getni kaġni; hoṙomi, xamētarios kam kʻamatarios; or ē hayrēn, kenararn;
Lerdaxot, which is the earth oak; in Greek, kʿamētarios or kʿamatarios [i.e. χαμαίδρυς], which in Armenian is the kenarar [i.e. germander].

Bžskaran [Various medical works from different centuries cited by dictionaries]

Norayr N. Biwzandacʻi
w:hy:Նորայր Բյուզանդացի

germander, Teucrium; wall germander, Teucrium chamaedrys; Teucrium multicaule


երնջնակ

head

երնջնակ • (ernǰnak)

Armenian: երնջնակ (ernǰnak)

The origin is uncertain.
Ačaṙyan considers accidental the similarity with synonymous Ancient Greek ἠρύγγιον (ērúngion, diminutive), ἤρυγγος (ḗrungos), and derives երնջ(ն)ակ (ernǰ(n)ak) from երինջ (erinǰ, “heifer, young cow”), typologically comparing synonymous Turkish boğa dikeni (literally “bull thorn”), Middle Armenian ըղտու խնծոր (əġtu xncor, literally “camel's apple”) and especially Mingrelian გინიში ჯონჯღო (giniši ǯonǯɣo), გინიშ ჯღონჯღო (giniš ǯɣonǯɣo). The latter contains გინი (gini), გენი (geni, “heifer”) and is synonymous with Georgian ღიჭა (ɣič̣a, “Sonchus”). Martirosyan adds to the comparison Ancient Greek ἐρίφιον (eríphion, “Rubus agrestis”), a diminutive of ἔριφος (ériphos, “kid”).
A borrowing from Ancient Greek ἠρύγγιον (ērúngion) is unlikely, because the plant is common in Armenia and is relatively widespread in the dialects. Al-Biruni relates that field eryngo is imported from Armenia and used as food.
The synonymous Ottoman Turkish էրինճէ (erince) found only in Pōzačean's dictionary is an Armenian borrowing.
Note the Arabic transliterations أُورِنْجِيُون (ʔūrinjiyūn), هُورِنْجِيُون (hūrinjiyūn) of Ancient Greek ἠρύγγιον (ērúngion) in Al-Biruni.

cog

გინიში ჯონჯღო

Երնջան· ղատին վերայ, ղուրսանաթ։
Ernǰan· ġatin veray, ġursanatʻ.

Ղարսանաթ· Իպն ասէ թէ այսոր թ. Իպրահիմ տիքէնի ասէ․ եւ ցեղ ու ցեղ կու լինի․ եւ որոյ ծաղիկն սպիտակ է, այնոր՝ ըղտու խնծոր կասեն․ եւ տերեւն տափակ կու լինի․ եւ հ. երնջան կասեն […]
Ġarsanatʻ· Ipn asē tʻē aysor tʻ. Iprahim tikʻēni asē; ew cʻeġ u cʻeġ ku lini; ew oroy caġikn spitak ē, aynor, əġtu xncor kasen; ew terewn tapʻak ku lini; ew h. ernǰan kasen[…]
Ġarsanatʻ = Ipn says that Turks call it Iprahim tikʻēni. It has many varieties. The one with a white flower is called [among Armenians] əġtu xncor [camel's apple]. Its leaves are flat. Armenians call it ernǰan.

Երնճանին տակին՝ ճինտիանէ կու ասեն։
Ernčanin takin, čintianē ku asen.

Ջանջիւն· երնջնակի տակ։
J̌anǰiwn· ernǰnaki tak.
J̌anǰiwn = The root of ernǰnak.

17th century, Eremia Mełrecʻi, Baṙgirkʻ hayocʻ [Armenian Dictionary] Ջ.17

երիգիոն (var. երնգիոն, երնիգոն)· երընջնան եւ զումնոն (var. երնջնան եւ գոմնոն, երննջան, երնջնան, երընջնան)
erigion (var. erngion, ernigon)· erənǰnan ew zumnon (var. ernǰnan ew gomnon, ernnǰan, ernǰnan, erənǰnan)
erigion [= Ancient Greek ἠρύγγιον (ērúngion)] = erənǰnan and zumnon

6th–12th? centuries, Baṙkʻ Gałianosi [The Greek–Armenian Dictionary to Galen]

ջանդիան· երնջնանի տակն (var. տակ)
ǰandian· ernǰnani takn (var. tak)
ǰandian [= Arabic جَنْطِيَانَا (janṭiyānā)] = root of the yellow-flowered gentian


մասուր

head

մասուր • (masur)

desctree

Armenian: մասուր (masur)
→ Northern Kurdish: masûr
→ Pontic Greek: μασούρα (masoúra), μασσούρι (massoúri)
→ Zazaki: masûr

The origin is unknown. Compare Persian نسرین (nasrin, “dog rose”).

unk

unknown

մասրի կուտ

10th–13th centuries, Gagik-Hetʻumyan bžškaran [The Gagik–Hetoumian Medical Book]

Յուլէխ ըլ քալպ․ որ է հ. մասուրն, եւ թ. իթ պուռնի կասէ․
Yulēx əl kʻalp; or ē h. masurn, ew tʻ. itʻ puṙni kasē;
Yulēx əl kʻalp = Is in Armenian masur, and in Turkish it is called itʻ puṙni.

dog rose, Rosa canina (the plant and especially its fruit – the rosehip)


եղրևանի

head

եղրևանի • (eġrewani)

Armenian: եղրեւանի (eġrewani)

From Persian ارغوان (arğavân) + -ի (-i). Doublet of արճուան (arčuan).

Syringa vulgaris
Syringa vulgaris#Translingual


ջրկոտեմ

ջրկոտեմ • (ǰrkotem) (genitive singular ջրկոտեմի)

ǰrkotem (romanization)
ջրկոտեմի (genitive singular)

Armenian: ջրկոտեմ (ǰrkotem)

Ա՛ռ ստեպղինի հունդ եւ ջրկոտեմի հունդ […]
Áṙ stepġini hund ew ǰrkotemi hund[…]

1466 – 1469, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Ogut bžškutʻean [The Benefits of Medicine] 163

Nasturtium officinale
Nasturtium officinale#Translingual


կանեփ

կանեփ • (kanepʻ)

From Old Armenian կանեփ (kanepʻ). Doublet of ղանապ (ġanap).

Զկանեփն ծեծես, ՚ի պարկն լնուս, զբերանն կապես, ՚ի տաք ջուրն ձգես, փայտով մի թրես, եղն ՚ի դուրս ժողովի:

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] page 22

Zkanepʻn ceces, ’i parkn lnus, zberann kapes, ’i takʻ ǰurn jges, pʻaytov mi tʻres, eġn ’i durs žoġovi:

Եւ պարտ է որ յառաջ մոմ ընդ ձիւթ խառնեալ կալնուս, և ապա ՚ի վերայ խշով կամ կանափով պինտ կապես, և ապա աղէկ կաղճնով շաղախես ՚ի վերայ, և քթեթով պնտես։

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] page 231

Ew part ē or yaṙaǰ mom ənd jiwtʻ xaṙneal kalnus, ew apa ’i veray xšov kam kanapʻov pint kapes, ew apa aġēk kaġčnov šaġaxes ’i veray, ew kʻtʻetʻov pntes.

կանափ․ որ ղանապն, որ թ. քանտիր եւ կանաւոր ասեն, եւ շահտանիղն այլ. յիշած է։

1478 – 1492, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Angitacʻ anpēt [Useless for Ignoramuses] 1234

kanapʻ; or ġanapn, or tʻ. kʻantir ew kanawor asen, ew šahtaniġn ayl. yišac ē.


քարճիկ

քարճիկ • (kʻarčik)

desctree

Armenian: քարճիկ (kʻarčik), քարաճիկ (kʻaračik), քարաճուկ (kʻaračuk)
→ Turkish: kurcuk, kurçik

An Iranian borrowing + -իկ (-ik). Compare synonymous Persian کراجه (karâja), کراز (korâz), whence also Arabic كيارجة (kiyārja).


ջրիմուռ

head

ջրիմուռ • (ǰrimuṙ)

ǰrimuṙ (romanization)
ջրիմուռ (nominative singular)
ջրիմուռներ (nominative plural)
ջրիմուռի (dative singular)
ջրիմուռների (dative plural)
ջրիմուռից (ablative singular)
ջրիմուռներից (ablative plural)
ջրիմուռով (instrumental singular)
ջրիմուռներով (instrumental plural)
ջրիմուռում (locative singular)
ջրիմուռներում (locative plural)
ջրիմուռը (definite nominative singular)
ջրիմուռն (definite nominative singular)
ջրիմուռները (definite nominative plural)
ջրիմուռներն (definite nominative plural)
ջրիմուռին (dative definite singular)
ջրիմուռներին (dative definite plural)
ջրիմուռս (first-person nominative possessive singular)
ջրիմուռներս (first-person nominative plural possessive)
ջրիմուռիս (dative first-person possessive singular)
ջրիմուռներիս (dative first-person plural possessive)
ջրիմուռիցս (ablative first-person possessive singular)
ջրիմուռներիցս (ablative first-person plural possessive)
ջրիմուռովս (first-person instrumental possessive singular)
ջրիմուռներովս (first-person instrumental plural possessive)
ջրիմուռումս (first-person locative possessive singular)
ջրիմուռներումս (first-person locative plural possessive)
ջրիմուռդ (nominative possessive second-person singular)
ջրիմուռներդ (nominative plural possessive second-person)
ջրիմուռիդ (dative possessive second-person singular)
ջրիմուռներիդ (dative plural possessive second-person)
ջրիմուռիցդ (ablative possessive second-person singular)
ջրիմուռներիցդ (ablative plural possessive second-person)
ջրիմուռովդ (instrumental possessive second-person singular)
ջրիմուռներովդ (instrumental plural possessive second-person)
ջրիմուռումդ (locative possessive second-person singular)
ջրիմուռներումդ (locative plural possessive second-person)

hy-decl-noun

ջրիմուռը/ջրիմուռն

ջրիմուռները/ջրիմուռներն

ջրիմուռներին

ջրիմուռներից

ջրիմուռներով

ջրիմուռներում

ջրիմուռներիս

ջրիմուռներիցս

ջրիմուռներովս

ջրիմուռներումս

ջրիմուռներիդ

ջրիմուռներիցդ

ջրիմուռներովդ

ջրիմուռներումդ

→ Armenian: ջրիմուռ (ǰrimuṙ) (learned)

Probably formed as ջրի (ǰri, “water's”) + *մուռ (*muṙ, “moss”), the simplex of reduplicated մամուռ (mamuṙ, “moss”).

affix

Ջրիմուռն, որ է խոզն և այլ ասեն գորդան բուրդ։

1614 – 1622, Asar Sebastacʻi, Girkʻ bžškakan arhesti [Book of Medical Art]

J̌rimuṙn, or ē xozn ew ayl asen gordan burd.


քուռաթ

head

քուռաթ • (kʻuṙatʻ) (genitive singular քուռաթի or քուռթի)

kʻuṙatʻ (romanization)
քուռաթի (genitive singular)
քուռթի (genitive singular)

Armenian: քուռաթ (kʻuṙatʻ)

Armenian:

Literary: քուռաթ (kʻuṙatʻ)

Dialectal: քուռութ (kʻuṙutʻ) — Svedia

Allium ampeloprasum
Allium ampeloprasum#Translingual

Allium porrum
Allium porrum#Translingual

leek, Allium ampeloprasum (syn. Allium porrum)


զարտագուն

զարտագուն • (zartagun)

An Iranian borrowing․ Compare Persian زردگون (zardgun, “yellow”), from زرد (zard, “yellow”) and گون (gun, “colour”). Also used as a given name Զարտագուն (Zartagun) in the 12th century.


սատապ

From Persian سداب (sadâb). The form սազապ (sazap) is from Arabic سَذَاب (saḏāb). The form սատաֆ (sataf) is from Ottoman Turkish سدف (sedef).

Եւ այլ օգտակար է այս ջերմանս այս կուրսս։ Ա՛ռ սատապի տերեւ, եւ համամայ չորս չորս դրամ

1184, Mxitʻar Heracʻi, J̌ermancʻ mxitʻarutʻiwn [Relief of Fevers] 40

Ew ayl ōgtakar ē ays ǰermans ays kurss. Áṙ satapi terew, ew hamamay čʻors čʻors dram

զտեղիսն որք սրով կտրած լինին, կեղեւեա զտնկին բարունակին կեղեւն եւ ծեծեա զինքն մանր, եւ զսատապն ի միասին

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica]

zteġisn orkʻ srov ktrac linin, keġewea ztnkin barunakin keġewn ew cecea zinkʻn manr, ew zsatapn i miasin

Սատապն զածպատերն ու զքարուտ եւ զջերմային վայրսն սիրէ բնութեամբ եւ զարեգինն․ եւ յիւր տակն կրակաց մոխիր խիստ ընդունի ածել, որ ջերմութիւն պահէ զինքն․ եւ բնաւ աղբ չշընդունի, բայց միայն անապակ հող։

Satapn zacpatern u zkʻarut ew zǰermayin vayrsn sirē bnutʻeamb ew zareginn; ew yiwr takn krakacʻ moxir xist ənduni acel, or ǰermutʻiwn pahē zinkʻn; ew bnaw aġb čʻšənduni, baycʻ miayn anapak hoġ.

Տարիտ ըլ ըռիահ, որ է զքամին ցրվող․ որ զքամին կու նաւսրացնէ եւ խափանէ․ որպէս զսազապն, եւ որ նման է սոցա։

Tarit əl əṙiah, or ē zkʻamin cʻrvoġ; or zkʻamin ku nawsracʻnē ew xapʻanē; orpēs zsazapn, ew or nman ē socʻa.

Ա՛ռ […] սատաֆ, ձիթապտղի ձէթ
Áṙ[…] sataf, jitʻaptġi jētʻ

16th century, Alēkʻsianos, Bžškaran [Medical Book]

Ruta graveolens
Ruta graveolens#Translingual


դամոն

դամոն • (damon) (genitive singular դամոնի)

damon (romanization)
դամոնի (genitive singular)

Armenian: դամոն (damon)

Of the same origin as dialectal դամբուլ (dambul). See it for more.

damson, damson plum, Prunus insititia (tree)


պալուտ

պալուտ • (palut)

Armenian: բալուտ (balut)

From Arabic بَلُّوط (ballūṭ) or Persian بلوط (balut).

[…] եւ ասած է, թէ իր փոխանն պալուտն է, եւ կամ խառնուպն։
[…]ew asac ē, tʻē ir pʻoxann palutn ē, ew kam xaṙnupn.

[…] եփէ, զպալուտն քացխով դրջէ եւ տապկէ […]
[…]epʻē, zpalutn kʻacʻxov drǰē ew tapkē[…]

1466 – 1469, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Ogut bžškutʻean [The Benefits of Medicine]


նեխուր

նեխուր • (nexur)

→ Armenian: նեխուր (nexur) (learned)

desctree

→ Georgian: ნიახური (niaxuri)
→ Bats: ნიახურ (niaxur)
→ Laz: ნიახური (niaxuri)
→ Svan: ნიახურ (niaxur)

From Old Armenian լախուր (laxur). For the ն (n) ~ լ (l) alternation compare նապաստակ (napastak) → dialectal լապստակ (lapstak).


կարոս

head

կարոս • (karos) (genitive singular կարոսի)

karos (romanization)
կարոսի (genitive singular)

Armenian: կարոս (karos)

The oldest form is կարաւս (karaws), from Persian کرفس (karafs).


ռազիան

ռազիան • (ṙazian)

→ Armenian: ռազիան (ṙazian)

Foeniculum vulgare
Foeniculum vulgare#Translingual


տոլի

desc

Armenian: դիլլա (dilla), դիլի (dili), տո̈ւլլա̈ (tüllä)

Kurdish: (supposedly from a by-form *տըլի (*təli))

→ Northern Kurdish: tirî (“grapes”)

→ Central Kurdish: تِرێ (tirê)

From Arabic دَوَالِي (dawālī), plural construct state of دَالِيَة (dāliya, “vine; varix”) or from its Classical Syriac cognate ܕܠܝ (dālī, “vine; varicose vein”). Compare also Old Armenian դոյլ (doyl, “pail, bucket”), which ultimately may be from the same Semitic root.
Has also been compared to Udi тӏул (ṭul, “grape”), Urartian 𒄑𒌌𒁲 (GIŠ.ul-di /uldi, ulde, uduli/, “vineyard”), Akkadian 𒄑𒆜𒆳 (/tillatu/, “vine”).


վառեկ

head

վառեկ • (vaṙek)

desctree

Armenian: վառեկ (vaṙek), վառյակ (vaṙyak), վառէկ (vaṙēk) — Akhaltsikhe, Erzurum, վառեգ (vaṙeg) — Alashkert, Khotorjur, Mush, վառէկ^յ (vaṙēkʸ) — Maragheh, վառէգ (vaṙēg) — Hamshen, Nor Nakhichevan, Sivas, Aslanbeg, վառէք^յ (vaṙēkʻʸ) — Kharberd, վա̈ռէկ (väṙēk) — Van, վա̈ռէկ^յ (väṙēkʸ) — Salmas, վառիգ (vaṙig) — Ararat, Zeitun, Svedia, վառիկ^յ (vaṙikʸ) — Shamakhi, վարիկ (varik) — Tbilisi, վա̈ռիկ (väṙik), վա̈ռըկ (väṙək) — Moks, վառնէկ (vaṙnēk) — New Julfa
→ Turkish: varek, varik (dialectal)

An Iranian borrowing: compare Northern Kurdish var̄ik (“chick, young of chicken; female chicken, hen”), Central Kurdish باڕ (barr, “immature”), باڕۆکە (barroke), dialectal واڕۆکە (warroke), Southern Kurdish واڕِگ (warrig), Laki ڤاڕِک (varrik), Hawrami ۋاڕوْکە (ʋāřɔka), Zazaki varrik, varrike (“pullet, chick”), Talysh верә (verä, “pullet”), Southern Luri [script needed] (bāřīk, “a hen which lays an egg for the first time”). Note also Georgian ვარია (varia, “pullet”). For the ultimate origin compare Avestan 𐬬𐬁𐬭𐬆𐬔𐬀𐬥 (vār^əgan, “a kind of predatory bird”), which may contain *𐬬𐬁𐬭𐬀- (*vāra-, “a kind of domestic fowl”) and 𐬔𐬀𐬥- (gan-, “to kill”).
An alternative (Old Armenian?) form վառեակ (vaṙeak) is recorded in several dictionaries, but its place of attestation is unknown. Modern literary վառյակ (vaṙyak) is a learned borrowing from this presumed form.
Dialectal Turkish ferik, feruk, ferük, firig, firik, Azerbaijani fərik (“young chick”) are sometimes cited as related terms or borrowings from Armenian, but they are probably from Arabic فَرْخ (farḵ, “young chick”).

cog

[…] և կերակուր պարկեշտ տալ, զերդ վառեկ հաւ պարկեշտ համեմնով եփած, որ հիւանդին ուժն չպակասի, մինչև հիւանդութիւն ՚ի վճար գայ։
[…]ew kerakur parkešt tal, zerd vaṙek haw parkešt hamemnov epʻac, or hiwandin užn čʻpakasi, minčʻew hiwandutʻiwn ’i včar gay.

1184, Mxitʻar Heracʻi, J̌ermancʻ mxitʻarutʻiwn [Relief of Fevers]


կոտոշ

head

կոտոշ • (kotoš)

desctree

Armenian: կոտոշ (kotoš), կուտոշ (kutoš), գոդոշ (godoš), գեդեշ (gedeš), կոդոշ (kodoš) — dialectal
→ Ottoman Turkish: قودوش (kodoş)
Turkish: kodoş, godoş
→ Albanian: kodosh
→ Aromanian: cudósh
→ Bulgarian: кодо́ш (kodóš)
→ Macedonian: кодош (kodoš)
→ Romanian: codóș
→ Serbo-Croatian: (Kumanovo)
Cyrillic script: кодо́ш
Latin script: kodóš
→ Georgian: კოტოში (ḳoṭoši)

Related to Persian گداش (godâš, gadâš, “horn; antler”), but the nature of relationship and the ultimate origin are unknown.

unk

unknown


պալատուր

head

պալատուր • (palatur)

desc

→ Armenian: բալատուր (balatur), պալատուր (palatur)

From Persian بلادور (balâdur), on which see Arabic بَلاذُر (balāḏur).

Եւ թէ պտուղ է, որպէս ղաղուլէն, եւ ղարանֆուլն, եւ պալատուրն , եւ որ սոցին է նման է, լման հասնի, եւ ցեղ մըն այլ չի փոխի․ յայն ժամն ժողվէ։

Ew tʻē ptuġ ē, orpēs ġaġulēn, ew ġaranfuln, ew palaturn , ew or socʻin ē nman ē, lman hasni, ew cʻeġ mən ayl čʻi pʻoxi; yayn žamn žoġvē.

Անկարտիայ· որ է պալատուրն․ եւ ինք հոռոմերէն է․ եւ յիշած է ի վերայ պէին իւր համարն։
Ankartiay· or ē palaturn; ew inkʻ hoṙomerēn ē; ew yišac ē i veray pēin iwr hamarn.

Ankartiay: It is the palatur. It is in Greek. It is mentioned under the letter P under its own number.

Semecarpus anacardium
Semecarpus anacardium#Translingual


սին

A Northeast Caucasian borrowing. Compare Avar сини (sini), Bezhta сино (sino), Tsakhur суна (suna), Rutul сын (sɨn), Hunzib сыну (sɨnu) etc all meaning "barberry". On these and other Caucasian words see Leksika and NCED, without the Armenian. For the semantics see the correspondence in ծոր (cor).

Bžskaran [Various medical works from different centuries cited by dictionaries]


ժիժմակ

head

ժիժմակ • (žižmak)

axm-noun

ժիժմակ • (žižmak)

desc

Armenian: ժժմունք (žžmunkʻ), ժժվանք (žžvankʻ)


փիճի

head

փիճի • (pʻiči)

Armenian: փիճի (pʻiči)

pine, Pinus, perhaps specifically stone pine, Pinus pinea


փշատ

փշատ • (pʻšat)

desctree

Armenian: փշատ (pʻšat)
→ Turkish: pışat
→ Georgian: ფშატი (pšaṭi)
→ Russian: пшат (pšat) (Transcaucasia)

Traditionally considered a derivative of փուշ (pʻuš, “thorn, prickle”), because oleaster is thorny. But Mkrtchyan considers this a folk etymology and derives փշատ (pʻšat) from an unattested Iranian descendant of Proto-Iranian *paiš- (“to crush, grind”), whence Avestan 𐬞𐬌𐬱𐬀𐬧𐬙- (pišaṇt-, “crushing, bruising”), Middle Persian [Book Pahlavi needed] (pst /pist/, “browned flour”), Persian پست (pest, “flour, meal; browned flour”), ultimately from Proto-Indo-European *peys- (“to grind, crush”), because oleaster fruits are used for making sweet flour.

der

Elaeagnus angustifolia
Elaeagnus angustifolia#Translingual

fruit of oleaster, Elaeagnus angustifolia


բարբուզան

head

բարբուզան • (barbuzan)

desc

պարպըզնակը ծաղիքյ

Armenian: բարբուզնակ (barbuznak), բարբյուզակ (barbyuzak), բարբյուզնակ (barbyuznak), պարպյուզնակ (parpyuznak), պորպզնակ (porpznak), պարպըզնակը ծաղիքյ (parpəznakə caġikʻy) (dialectal)

Recorded in several dialects referring to a kind of wild blue flower similar to iris.
Ališan and following him Ačaṙyan consider this a borrowing from the synonymous Arabic جَرْبُوز (jarbūz), يَرْبُوز (yarbūz), supposedly mistakenly read as *بَرْبُوز (*barbūz). However, such a bookish derivation is unlikely for a term used in the dialects. More likely an Iranian borrowing: compare Pashto بربوزک (barbuzák, “Allium oreoprasum”).

cog

Բարբուզանաւ, որ է վլիտոն և ինքն ծիմելն է։

Barbuzanaw, or ē vliton ew inkʻn cimeln ē.


շապպութ

head

շապպութ • (šapputʻ)

axm-noun

շապպութ • (šapputʻ)

desc

Armenian: շապպոթ (šappotʻ), շրպոթ (šrpotʻ), շրպութ (šrputʻ), շապպօթ (šappōtʻ) — traditional orthography

Շապպութ· ինքն ձուկ մըն է որ ի Տիլլի եւ ի Պաղտատ կու լինի, եւ ի Եփրատ գետն շատ լինի:
Šapputʻ· inkʻn juk mən ē or i Tilli ew i Paġtat ku lini, ew i Epʻrat getn šat lini:
Šapputʻ = Is a certain fish in Tigris and Baghdad and is common in Euphrates.

1466 – 1469, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Ogut bžškutʻean [The Benefits of Medicine] :On digilib.am
Ա՛ռ առիւծոյ լեղի եւ գալու եւ շան եւ կատուի եւ մայմունի եւ եզին եւ խօսողի եւ աղվէսի եւ լապստկի եւ սագու եւ կաքվու եւ թաթրուճի եւ ոչխրի եւ աղաւնոյ ձագի եւ շապութ ձկան լեղի Ա Ա դրամ․
Áṙ aṙiwcoy leġi ew galu ew šan ew katui ew maymuni ew ezin ew xōsoġi ew aġvēsi ew lapstki ew sagu ew kakʻvu ew tʻatʻruči ew očʻxri ew aġawnoy jagi ew šaputʻ jkan leġi A A dram;

Cyprinus carpio
Cyprinus carpio#Translingual


սապռ

head

սապռ • (sapṙ)

desc

Armenian: սապռ (sapṙ), սապր (sapr, “bitter substance spread on nipples to wean off babies”) (dialectal)

From Arabic صَبْر (ṣabr, “aloe”).
Kʿaǰuni has սաբր (sabr, “Cimolian earth”), but it should be identified with սապռ (sapṙ, “aloe”).


ասփուր

head

ասփուր • (aspʻur)

From Arabic عُصْفُر (ʕuṣfur). The forms with an մ- (m-) are from the related مُعَصْفَر (muʕaṣfar, “safflower”).
Ačaṙyan records the given names Մասպուռ (Maspuṙ) [1628] and Մասփուր (Maspʻur) [1629] as alternative forms of Մասուր (Masur, literally “rosehip”), but they are rather derived from this safflower word.

Կրտոմ (vars. կրտում, կտրոմ) = մասփարի (vars. մարփարի, մասփրի, կասփարի) հունդ ։
Krtom (vars. krtum, ktrom) = maspʻari (vars. marpʻari, maspʻri, kaspʻari) hund .
قُرْطُم (qurṭum) = seed of safflower

Ալոփալջիլ (var. ալոփալջրիկ) = մասփուրի հունդ։
Alopʻalǰil (var. alopʻalǰrik) = maspʻuri hund.
الْعُصْفُر (al-ʕuṣfur) = seed of safflower

9th or 10th century, with changes and additions in later centuries, Tʻargmanutʻiwn dełocʻ zor əntrel en imastasērkʻn ew kargeal yayl lezuacʻ [A Medieval Arabic–Armenian Botanical Dictionary]

Carthamus tinctorius
Carthamus tinctorius#Translingual


ուպան

ուպան • (upan)

The origin is unknown. Perhaps a shortening of Ancient Greek ὀποπάναξ (opopánax).

unk

unknown

Քաղբան = բարկժատ, ուպանի խիժ։
Kʻałban = barkžat, upani xiž.
χαλβάνη (khalbánē) = barkžat, gum of upan

Անգուտան եւ բառզդ = ուպանի տակ։
Angutan ew baṙzd = upani tak.
أَنْجُدَان (ʔanjudān, “asafoetida”) and بَارْزَد (bārzad, “galbanum”) = root of the upan

Ուպան․ որ է անկուժատն․ յշծ իր համարն։
Upan; or ē ankužatn; yšc ir hamarn.
Upan = Is the asafoetida. It is mentioned under its number.

Ուպան, որ է անկուժատն, որ է անկուզակն։
Upan, or ē ankužatn, or ē ankuzakn.
Upan = Is the asafoetida, which is the ankuzak.

Ferula assa-foetida
Ferula assa-foetida#Translingual

a plant whose root produces a resinous gum: laserwort, Laserpitium or Ferula assa-foetida or Ferula galbaniflua or Opopanax chironium; and its resinous gum, respectively: laser or asafoetida or galbanum or opopanax


շինկղ

head

շինկղ • (šinkġ)

Probably an Iranian borrowing: compare Persian شنگ (šeng, “a kind of cucumber”), شنگیار (šengyâr, “a sort of cucumber”), شین خیار (šin-xiyâr, “a large cucumber kept for seed”).

cog

Շինկղ = կօդայ։
Šinkġ = kōday.
Šinkġ = կօդայ (kōday).

Աշնախիստ = վայրի շնկղի հունդ։
Ašnaxist = vayri šnkłi hund.
النَاغِشْت (an-nāḡišt) [ = նաղիժշտ (naġižšt)] = seed of wild šinkġ

9th or 10th century, with changes and additions in later centuries, Tʻargmanutʻiwn dełocʻ zor əntrel en imastasērkʻn ew kargeal yayl lezuacʻ [A Medieval Arabic–Armenian Botanical Dictionary], (the meaning of the Arabic term is not certain, but it is far from cucumber or melon, therefore Greppin amends the Armenian to շառննաջ (šaṙnnaǰ, “wild pomegranate”); see § 126 for that term)


պատրանճպուէ

head

պատրանճպուէ • (patrančpuē)

Borrowed from an Arabicized form of Persian بادرنگبویه (bâdrangbuye). See Arabic بَاذَرُوج (bāḏarūj).

cog

Arabic بَاذَرُوج (bāḏarūj)

Melissa officinalis
Melissa officinalis#Translingual


առուոյտ

head

առուոյտ • (aṙuoyt)

Armenian: առվույտ (aṙvuyt)

The origin is unknown. Compare dialectal Georgian ალავერდი (alaverdi, “alfalfa”), Proto-Germanic *arwīts (“pea”), Ancient Greek ἐρέβινθος (erébinthos, “chickpea”), ὄροβος (órobos, “bitter vetch”), Latin ervum (“vetch”).

unk

unknown

cog

միդիկարին (var. մեդիկարին) = առուոյտ (vars. առաւոյտ, առուոյս)։
midikarin (var. medikarin) = aṙuoyt (vars. aṙawoyt, aṙuoys).
μηδίκη (mēdíkē) = aṙuoyt

առատաբա = առաւոյտ (var. առվոյդ)
aṙataba = aṙawoyt (var. aṙvoyd)
الرَطْبَة (ar-raṭba) = aṙawoyt

Medicago sativa
Medicago sativa#Translingual


շոմին

head

շոմին • (šomin)

From Classical Persian شومین (šomīn, “spinach”).

bor

ասփանախ = շոմին
aspʻanax = šomin
إِسْفَانَاخ (ʔisfānāḵ) = spinach

Spinacia oleracea
Spinacia oleracea#Translingual


սատիլ

From Arabic شَاطِل (šāṭil, “a kind of mushroom”) or Classical Persian ساتل (sātil, “a plant like a dry mushroom”).

Սատիլ․ որ է շատիլն, եւ շաթիլ այլ կասեն․ յիշած է։
Satil; or ē šatiln, ew šatʻil ayl kasen; yišac ē.
Satil = Is the šatil, also called šatʻil. It is mentioned.

1478 – 1492, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Angitacʻ anpēt [Useless for Ignoramuses]

Շատիլ․ ինքն ի Հնդկաց կու գայ․ ի չոր տոմալան կու նմանի․
Šatil; inkʻn i Hndkacʻ ku gay; i čʻor tomalan ku nmani;
Šatil = It is brought from India. It is similar to dry truffle.


դարշիշան

head

դարշիշան • (daršišan)

From Arabic دَارْشِيشَعَان (dāršīšaʕān).

bor

دَارْشِيشَعَان

Arabic دَارْشِيشَعَان (dāršīšaʕān)

Ավզուտի․ որ է դարշիշան:

[the defined Arabic term is lost] = դարիշնիշան (vars. դարիշզան, դարիշղան)
[the defined Arabic term is lost] = darišnišan (vars. darišzan, darišġan)


մաննեխ

Armenian: մա̈նիխ (mänix) — Svedia

Inherited from Old Armenian մանանիխ (mananix).

inh+

ասփեկ = սպիտակ մաննեխ
aspʻek = spitak mannex
أَسْفَنْد (ʔasfand) [√ Persian اسپندان (espandân)) = white mustard


բզրկատուն

head

բզրկատուն • (bzrkatun)

→ Armenian: բզրուկ (bzruk)

From Arabic بَزَرْقَطُونَا (bazarqaṭūnā). Tʻargmanutʻiwn dełocʻ has the manuscript variant բզրուկ (bzruk), which has been treated as a separate formation from Arabic بِزْر (bizr, “seed”) and the suffix -ուկ (-uk), however this form is probably spurious; notwithstanding, բզրուկ (bzruk) has been learnedly adopted in the modern language as the designation for Arenaria.

bor

بَزَرْقَطُونَا

Arabic بَزَرْقَطُونَا (bazarqaṭūnā)

xlit

Թարգմանութիւն դեղոց

ալ սփիոշ (var. ալափիոլ, ալափիւղ, ալփսիոչ) = բզրկատուն (var. բզրկտուն, փզրկտուն)
al spʻioš (var. alapʻiol, alapʻiwł, alpʻsiočʻ) = bzrkatun (var. bzrktun, pʻzrktun)
أَسْفِيُوس (ʔasfiyūs) [اسپیوش (espayôš), اسفیوش (esfayuš)] = fleawort

ասփոշի (var. ասփսիշ) = վայրի բզըրկտուն (var. բզրուկ, բղրուկ)
aspʻoši (var. aspʻsiš) = vayri bzərktun (var. bzruk, bġruk)
أَسْفِيُوس (ʔasfiyūs) [اسپیوش (ispayôš), اسفیوش (esfayuš)] = wild fleawort

fleawort, psyllium, Plantago psyllium (plant and seeds)


սոնիճ

head

սոնիճ • (sonič)

Armenian: սոնիճ (sonič)

From Old Armenian, from Middle Iranian. Doublet of շոնիզ (šoniz). See Arabic شُونِيز (šūnīz) for more.

cog

Arabic شُونِيز (šūnīz)

Nigella sativa
Nigella sativa#Translingual


քապար

head

քապար • (kʻapar)

axm-noun

քապար • (kʻapar)

From Persian کبر (kabar, “caper”). Doublet of կապպար (kappar) and կապար (kapar). See also կապարասի (kaparasi).

աւաշ լաթուս (var. աւալշ լաթուս, աւաշ լաթուռ, այլաթուս) = քապար (var. կապարասի)
awaš latʻus (var. awalš latʻus, awaš latʻuṙ, aylatʻus) = kʻapar (var. kaparasi)
ثَمَرَة الْأَصَف (ṯamara(t) al-ʔaṣaf, “caperberry”) (?) = caper


խաշխաշ

head

խաշխաշ • (xašxaš)

Armenian: խաշխաշ (xašxaš)

From Persian خشخاش (xašxâš).
Tʻargmanutʻiwn dełocʻ has խաղպապ տուառուպ (xaġpap tuaṙup) (var. խաղպապտո ռուպ (xaġpapto ṙup)) as a translation of Arabic أَفْيُون (ʔafyūn), from which Ališan understands the otherwise unknown խաղպապ (xaġpap) and տոռուպ (toṙup) as synonyms of խաշխաշ (xašxaš). However, the gloss is probably a distortion of խաշխաշ (xašxaš) + ըռուպ (əṙup), ռուպ (ṙup, “thickened juice”).

xlit

Թարգմանութիւն դեղոց

աֆիոն = խաղպապ տուառուպ (var. խաղպապտո ռուպ)
afion = xaġpap tuaṙup (var. xaġpapto ṙup)
أَفْيُون (ʔafyūn) = xaġpap tuaṙup (var. xaġpapto ṙup)

Papaver somniferum
Papaver somniferum#Translingual


իրիցուկ

head

իրիցուկ • (iricʻuk)

→ Armenian: երիցուկ (ericʻuk)

From երէց (erēcʻ), իրից (iricʻ, “priest”) + -ուկ (-uk). For the sense development compare Turkish papatya.

ալարտամէ (vars. աշարտամէ, աշտարամէ, աշտարտամէ) = վայրի իրիցուկ
alartamē (vars. ašartamē, aštaramē, aštartamē) = vayri iricʻuk
? = wild camomile

բաբանակ եւ բուսեդմն ջան (vars. բաբանաճ, բարունակ, բաբաճան) = իրիցուկ
babanak ew busedmn ǰan (vars. babanač, barunak, babačan) = iricʻuk
بَابُونَج (bābūnaj) = camomile

[…] եւ գլուխն կտաւով շփէ, եւ ձարխոտ եւ երիցուկ եւ վարդի եղն եռցո՛ւ եւ օծէ՛։
[…]ew gluxn ktawov špʻē, ew jarxot ew ericʻuk ew vardi eġn eṙcʻú ew ōcḗ.

1466 – 1469, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Ogut bžškutʻean [The Benefits of Medicine] 28

camomile (Matricaria gen., Anthemis gen. and Chamaemelum gen.)


զկեռ

զկեռ • (zkeṙ)

Armenian: զկեռ (zkeṙ)

The origin is unknown. Possibly connected with the synonymous words in West Asian languages: Arabic زُعْرُور (zuʕrūr) or زَعْرُور (zaʕrūr); Georgian ზღმარტლი (zɣmarṭli) and its Kartvelian cognates; Persian ازگیل (azgil)

unk

unknown

Երկրորդ՝ զի պըտուղք փշոցն կապեն զփորն․ որպէս սինծն եւ զըկեռն […]
Erkrord, zi pətuġkʻ pʻšocʻn kapen zpʻorn; orpēs sincn ew zəkeṙn[…]

14th century, Grigor Tatʻewacʻi, Girkʻ kʻarozutʻean or kočʻi Jmeṙan hator [Sermons, Winter Part] 84

սնիք = զկեռն (var. ղկեռն)։
snikʻ = zkeṙn (var. łkeṙn).
إِسْكِدُنْيَا (ʔiskidunyā) (?) = zkeṙ

6th–12th? centuries, Baṙkʻ Gałianosi [The Greek–Armenian Dictionary to Galen]

մեսպելոն (vars. մեսփեղոն, մեսպեղոն, մեապեղոն) = սգեռ (var. ագեռ)։
mespelon (vars. mespʻełon, mespełon, meapełon) = sgeṙ (var. ageṙ).
μέσπιλον (méspilon) = sgeṙ


ալաժահր

head

ալաժահր • (alažahr)

Armenian: ալաժահրի (alažahri)

From Ottoman Turkish آلاجهری (ala cehri).

[…] զտօրունն եւ զլեղակն յիրար խառնեն, այս ինքն՝ զսեաւն եւ զկարմիրն, ծնանի լու(ր)ջ, իսկ յորժամ յալաժահրն ձգեն, որ Է դեղին, կանչի, եւ նիւթն բնական սպիտակ լինի […]
[…]ztōrunn ew zleġakn yirar xaṙnen, ays inkʻn, zseawn ew zkarmirn, cnani lu(r)ǰ, isk yoržam yalažahrn jgen, or Ē deġin, kančʻi, ew niwtʻn bnakan spitak lini[…]

14th–15th centuries, Mattʻēos J̌ułayecʻi, Meknutʻiwn Vecʻōrēicʻ [Commentary on Hexaemeron]

a kind of buckthorn berry that is used as a yellow dye


բռնչի

բռնչի • (bṙnčʻi)

Armenian: բռնչի (bṙnčʻi)

բռինչ (bṙinčʻ, “the corresponding fruit”) + -ի (-i, “botanical suffix”)

affix

[…]եկի առ ծառովն բռնչի (var. բանչի), զոր ասեն հովանի Բարտոմայ արքայի[…]
[…]eki aṙ caṙovn bṙnčʻi (var. bančʻi), zor asen hovani Bartomay arkʻayi[…]
Translation by Robert W. Thomson
[…] and sat by the brіпčʿ tree, which they call “the shade of king Bartam” […]

13th century, Patmutʻiwn vracʻ [The History of Georgians], (some manuscripts have the misspelled variant բանչի (bančʻi), which has been included in several dictionaries)


գերմաստի

Armenian: գերմաստի (germasti)

The origin is unknown. Contains the botanical suffix + -ի (-i). Related to Persian گرمه شو (garmah šû?, “Viburnum lantana”), dialectal Turkish germişek, germesik, germeşa, germeşe, germeşük (“Viburnum lantana”), also giraboğlu, girabolu, gireboğlu, gireboli, gilaburu, geleboru, gilabada, gil-dar, giligili (“Viburnum opulus”), and Azerbaijani adigərməşov (“Viburnum lantana”), gərməşov, gərməşöv, gərməşoy, gərməşöy (“Euonymus? Viburnum opulus?”).

unk

unknown

cog

թերմուկեղոս (vars. թերմորիկելոն, թերմոյկողոն, թերմոյիկող, թերմորկելոն, թերմուիկեղոն, թեմուկելոն, թեմուկեղոն, թիմուկողոն) = գերմաստի (vars. գերմաստ, գերմստի, գերամաստ, գերմասթի, գերամաստի, գրամաստ)
tʻermukełos (vars. tʻermorikelon, tʻermoykołon, tʻermoyikoł, tʻermorkelon, tʻermuikełon, tʻemukelon, tʻemukełon, tʻimukołon) = germasti (vars. germast, germsti, geramast, germastʻi, geramasti, gramast)
θέρμος ἄγριος (thérmos ágrios) (?) = wayfaring tree

ալ ստաբան (vars. ալստբամ, ալսաբան, ալոտմբամբ) = գերմաստոյ պտուղ (vars. գերմստոյ պտուղ, գերմատոյտ, գերզմստո պտուղ)
al staban (vars. alstbam, alsaban, alotmbamb) = germastoy ptuł (vars. germstoy ptuł, germatoyt, gerzmsto ptuł)

[an unidentified Arabic term] = fruit of the wayfaring tree

աստբան = գերմստի
astban = germsti
[an unidentified Arabic term] = wayfaring tree

Bžskaran [Various medical works from different centuries cited by dictionaries]

Եւ փայստն գերմըստին, զի եթէ ձի եւ կամ այլ անասուն խոստուկ ունենայ ի յաղիսն, եւ բայտիւն այն հարկանեն՝ բժշկի

1348 – 1351, Nersēs Palianencʻ, Gawazanagirkʻ Hṙomayecʻwocʻ papicʻ ew kayseracʻ [History of Roman Popes and Emperors, a translation of Martin of Opava’s Latin chronicle with additions]

Ew pʻaystn germəstin, zi etʻē ji ew kam ayl anasun xostuk unenay i yaġisn, ew baytiwn ayn harkanen, bžški

Այլ զոզնու ճրագուն ի գորոմաստի փայտն քսէ՛ և ցըցէ՛ ի տեղ մի, զամէնն անդր ժողովին

Ayl zoznu čragun i goromasti pʻaytn kʻsḗ ew cʻəcʻḗ i teġ mi, zamēnn andr žoġovin

Viburnum lantana
Viburnum lantana#Translingual


բռինչ

head

բռինչ • (bṙinčʻ)

Armenian: բռինչ (bṙinčʻ)

Of unknown immediate and ultimate origin, but related to Old Georgian ბრინჯი (brinǯi, “Celtis”) and Kashmiri برِٛمِج (brimij, “Celtis caucasica”).

unk

unknown

cog

նաբակ, կալալ, կալկալ, քօնար = բռինչն (vars. բռինչի, բղինչն, բռիչն)։
nabak, kalal, kalkal, kʻōnar = bṙinčʻn (vars. bṙinčʻi, błinčʻn, bṙičʻn).
نَبَق (nabaq), قَيْقَب (qayqab) (?), کنار (konâr) = bṙinčʻ

նփըղ (vars. նփկըն, նըփկն) = բռինչ
npʻəġ (vars. npʻkən, nəpʻkn) = bṙinčʻ
نَبْق (nabq) = bṙinčʻ

hackberry, the fruit of the nettle tree (Celtis spp.)


կոծոխուր

head

կոծոխուր • (kocoxur)

Armenian: կծոխուր (kcoxur)

Կոծուխոռ․ ծոր․ յիշած է:
Kocuxoṙ; cor; yišac ē:
Kocuxoṙ = Is the cor. It is mentioned.

Պէրպէրիս, որ է ծորն, որ է կծօխուրն։
Pērpēris, or ē corn, or ē kcōxurn.

Pērpēris, which is the cor, which is the kcōxur․

Berberis vulgaris
Berberis vulgaris#Translingual

common barberry, Berberis vulgaris (plant and berry)


ծոր

Armenian: ծոր (cor)

The origin is unknown. Compare dialectal Georgian წორო (c̣oro), მწორო (mc̣oro, “rowan”). For the semantics see the correspondence in սին (sin).

unk

unknown

աղա եւ մաղէ, և տուր մուզ ծորի ջրով կամ նռան

aġa ew maġē, ew tur muz cori ǰrov kam nṙan


զրիշկ

head

զրիշկ • (zrišk)

desc

Armenian: զրիշկ (zrišk), զիրիշք (ziriškʻ)

Անպարպարիս․ որ է զրիշկն, եւ հ. ծոր, կարպարիսա ասեն․ յիշած է ի վերայ պէին, Աստուծով։
Anparparis; or ē zriškn, ew h. cor, karparisa asen; yišac ē i veray pēin, Astucov.
Anparparis = Is the zrišk. In Armenian it is called cor, karparisa. It is mentioned under p, godspeed.


տարեխ

desctree

Armenian: տառեխ (taṙex)
→ English: tarek
→ Northern Kurdish: darex
→ Russian: таре́х (taréx)
→ Turkish: darık

From Ancient Greek τάριχος (tárikhos, “salted fish”).

bor

Նոյնպէս յաւուրսն բարեկենդանին ի նոյն ամին եկեալ կարաւան ի յարեւելից ի քաղաքն Անտիոք, եւ բարձեալ բերէին տարեխ ձուկն, եւ կային ի մէջ շուկային ի գինարբութեան․

1113 – 1140, Mattʻēos Uṙhayecʻi, Žamanakagrutʻiwn [Chronicle]

Translation by Ara Dostourian
On the day of Barekendan of the same year a caravan, carrying tarex fish, came to the city of Antioch from the East. The people belonging to this caravan had set themselves up in the market place and were making merry.

Noynpēs yawursn barekendanin i noyn amin ekeal karawan i yarewelicʻ i kʻaġakʻn Antiokʻ, ew barjeal berēin tarex jukn, ew kayin i mēǰ šukayin i ginarbutʻean;

Եթէ մարդոյն կերակուրն կծու լինի եւ աղի, որպէս […] պղպեղ, պուրի, տարեխ […]
Etʻē mardoyn kerakurn kcu lini ew aġi, orpēs […] pġpeġ, puri, tarex […]

13th century, Grigoris, Kʻnnutʻiwn bnutʻean mardoy ew norin cʻawocʻ [Study of the nature of man and his ailments]

If a man's food is sour or salty, such as […] pepper, puri, tarex […]

Չոր մանրաձուկն, որ է տարեխ

17th century, Bžškaran [Medical work] in Matenadaran manuscript no. 6275, 221a

tarek, pearl mullet, Van fish, Alburnus tarichi (especially in a dried and salted form)


յունապ

head

յունապ • (yunap)

Armenian: ունաբ (unab)

Ziziphus jujuba
Ziziphus jujuba#Translingual


տոշ

The origin is unknown. Compare Arabic طَيْس (ṭays, “sexual organs of the stallions”). Note also Meghri dialect տոշ (toš, “handle of a spinning wheel”), Karadagh dialect տոշ (toš, “upright piece of wood on the lower quern-stone on which the upper stone is set”) and Persian توش (toš, “power, vigour”).

unk

unknown

cog

եւ տոշն ի չաքն ի մեծն եւ 'ի փոքրն, եւ վազան, որ չլինի բոլոճ

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 294

ew tošn i čʻakʻn i mecn ew 'i pʻokʻrn, ew vazan, or čʻlini boloč

Եւ երբ վազցընել կամենաս՝ զագետակին մազն մկրատով ի վայր տուր, որ զտոշն չգանէ։

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 297

Ew erb vazcʻənel kamenas, zagetakin mazn mkratov i vayr tur, or ztošn čʻganē.

Եւ թէ վազէ յովտակն եւ տոշն թուլանայ եւ ի բան չգայ՝ զայս դեղս արա։

Ew tʻē vazē yovtakn ew tošn tʻulanay ew i ban čʻgay, zays deġs ara.

Ա՛ռ եղն եղջերուի պոչ, այրեա եւ աղա մանր, եւ անապակ գինեաւ զերդ մէրհէմ արա եւ օ՛ծ զտոշն եւ զձուքն, նա յորդորէ ի վազելն...։

Áṙ eġn eġǰerui počʻ, ayrea ew aġa manr, ew anapak gineaw zerd mērhēm ara ew ṓc ztošn ew zjukʻn, na yordorē i vazeln....

Յաղագս թըթի, որ լինի ի տոշն եւ ի ձուքն
Yaġags tʻətʻi, or lini i tošn ew i jukʻn

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden] 20

About tʻutʻ, which occurs on the horse penis and testicles


տորոն

desctree

Armenian: տորոն (toron), տօրոն (tōron) — Mush, տօրօն (tōrōn) — Akhaltsikhe, Goris, դօրօն (dōrōn) — Kharberd, տօրուն (tōrun) — Shamakhi, Salmas, տօռուն (tōṙun) — Maragheh, տուրուն (turun) — Karabakh, Moks, Van, տա՛րան (táran) — Agulis, տոնիր (tonir) — New Julfa, տօ՛նիր (tṓnir) — Ararat
→ Turkish: doron, dorun (dialectal)

The origin is unknown. An overview of opinions follows.
etymological note
Ališan identifies with the name of the Armenian region Տարօն (Tarōn), where the plant is common. Norayr is intrigued by Italian deron listed as a synonym of robbia by Nor baṙgirkʿ haykazean lezui, but he is not able to identify such a word in Italian. Ačaṙean tentatively compares with Kyrgyz таран (taran, “root of Aconogonon used in tanning”) and with Ingush торониш (toroniš, “root”); for the first see Steblin-Kamenskij, where also Tajik торон (toron), торун (torun, “Polygonum bucharicum”) is listed; the second is found in Pallas, but not in modern dictionaries, the standard Ingush word for "root" being овла (ovla). Kerestedjian compares with Chagatai توری (/twry/, “red of a dark shade”).

unk

unknown

cog

ելիանդրանոն (vars. եղիթադրանոն, եղարդրանոն) = տորուն (var. տօրուն)։
eliandranon (vars. ełitʻadranon, ełardranon) = torun (var. tōrun).
ἐρυθρόδανον (eruthródanon) = madder

Առ լոք ընտրած, և տորուն, և անիսոն […]
Aṙ lokʻ əntrac, ew torun, ew anison[…]

1184, Mxitʻar Heracʻi, J̌ermancʻ mxitʻarutʻiwn [Relief of Fevers]

եւ իր փոխանն տորունն է։

Տորուն․ որ է ֆուվայ, որ է պ. ըռունասն․ յիշած է ի վերայ ֆէին:
Torun; or ē fuvay, or ē p. əṙunasn; yišac ē i veray fēin:
Madder = It is the fuvay, i.e. in Persian روناس (ronâs). It is mentioned under "f".

Ա՛ռ թրմուս և շէտարաճ և տորուն և քունտուս […]
Áṙ tʻrmus ew šētarač ew torun ew kʻuntus[…]

1466 – 1469, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Ogut bžškutʻean [The Benefits of Medicine] 192

Տաւրուն․ արապկ. ֆուէ․ ի լադին ըռոյպիայ […]
Tawrun; arapk. fuē; i ladin əṙoypiay[…]
Madder = In Arabic فُوَّة (fuwwa), in Latin rubia

1438, Hovhannes hekʻimi bžskaran [Medical book of healer Hovhannes]

Ա՛ռ տորոն, ձէթ և ձիւթ սապռ […]
Áṙ toron, jētʻ ew jiwtʻ sapṙ[…]

16th century, Alēkʻsianos, Bžškaran [Medical Book] 58a

Rubia tinctorum
Rubia tinctorum#Translingual


արտուտ

head

արտուտ • (artut)

desc

Armenian: արտուտ (artut), ա՛ռտուտ (áṙtut), արդուդ (ardud) (dialectal)


մատուտակ

head

մատուտակ • (matutak)

desctree

Armenian: մատուտակ (matutak), մատուտիկ (matutik), մատիտակ (matitak)
→? Turkish: madımak, madımlak, badımak, badımalak (“Polygonum cognatum”)

The origin is uncertain. An attractive possibility is the derivation from a descendant of Proto-Iranian *mádu (“honey”) + տակ (tak, “root”), because licorice root is sweet (compare Ancient Greek γλυκύρριζα (glukúrrhiza) for such a formation), but that would rather give *մարուտակ (*marutak). Has been compared to synonymous Persian مهک (mahk), متکی (motki), Northern Kurdish mêkok, mêkûk, Wakhi matk, as well as to Ossetian мӕтатык (mætatyk), мӕтатыкк (mætatykk), татук (tatuk), татукк (tatukk, “Poa pratensis”), Middle Armenian մատիտեղ (matiteġ), Georgian მატიტელა (maṭiṭela, “Polygonum”), dialectal Armenian մատուկ (matuk, “small herb with a sweet edible root and soft prickly leaves”), մանդակ (mandak, “Chaerophyllum bulbosum”), Georgian მათუთა (matuta, “Conium maculatum; Chenopodium foliosum”). The interrelationship of these forms is unclear.

m+

գղիկիրեղին (vars. գղիկուրեղին, գղիզո, գղիզոյ, գղղիզու, գղիկոյ, գղիկուղիղին, գղիկուրէնի, գղիկիւրելին, գղիկիւրիղին, գղիկիւրենի, գղիկիկիւրեղին, գղիկեւրելի) = մատուտակն (vars. մատւտակ, մատուտակի արմատ)
głikirełin (vars. głikurełin, głizo, głizoy, głłizu, głikoy, głikułiłin, głikurēni, głikiwrelin, głikiwriłin, głikiwreni, głikikiwrełin, głikewreli) = matutakn (vars. matwtak, matutaki armat)
γλυκύρριζα (glukúrrhiza) = matutak

Բայց գովեցին ոմանք զայն գետինն, որ յինքն եղեգն բուսանի, եւ մորենիք եւ մատուտակ եւ ջրասէր բոյսք

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 17

Baycʻ govecʻin omankʻ zayn getinn, or yinkʻn eġegn busani, ew morenikʻ ew matutak ew ǰrasēr boyskʻ

Առ զաֆրան դրամ երեք, մատուտակ՝ դրամ վեց

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden] 76

Aṙ zafran dram erekʻ, matutak, dram vecʻ

քանզի եգիտ նա տուն լցեալ մատուտակով զոր կոչեն ըստ աշխարհաց Մարուխս

1246, Michael the Syrian, Žamanakagrutʻiwn [The Chronicle]

kʻanzi egit na tun lcʻeal matutakov zor kočʻen əst ašxarhacʻ Maruxs

եւ մանուշակ սնուցած տուր, եւ գարէջուր մատուտակով եփած

1466 – 1469, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Ogut bžškutʻean [The Benefits of Medicine] 103

ew manušak snucʻac tur, ew garēǰur matutakov epʻac

զիր չարութիւնն տանի մատուտկին ըռուպն

1478 – 1492, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Angitacʻ anpēt [Useless for Ignoramuses]

its harmful effect is eliminated by licorice juice

Glycyrrhiza glabra
Glycyrrhiza glabra#Translingual


անիսոն

Armenian: անիսոն (anison)

Այլ դեղ որ օգտէ այդ ջերմանտ՝ երբ եփած լինի նիւթն․ ա՛ռ նանխուայ տասն դրամ․ անիսոն, եւ քարաւէ եօթն եօթն դրամ․ դարապղպեղ երեք դրամ․ զանճապիլ չորս դրամ․ անգուժատ հինգ դրամ․ սումպուլ տասն դրամ․ զայս զամէնս աղա եւ մաղէ․ եւ յիստկած մեղրով շաղւէ․ եւ տուր երկու դրամ եւ կէս ռազիանի եւ կարօսի ջրով. բայց ՚ի նոպայի օրն մի՛ տաս։

Ayl deġ or ōgtē ayd ǰermant, erb epʻac lini niwtʻn; áṙ nanxuay tasn dram; anison, ew kʻarawē eōtʻn eōtʻn dram; darapġpeġ erekʻ dram; zančapil čʻors dram; angužat hing dram; sumpul tasn dram; zays zamēns aġa ew maġē; ew yistkac meġrov šaġwē; ew tur erku dram ew kēs ṙaziani ew karōsi ǰrov. baycʻ ’i nopayi ōrn mí tas.

Pimpinella anisum
Pimpinella anisum#Translingual

anise, Pimpinella anisum (plant and seed)


ժուռ

head

ժուռ • (žuṙ)

An Iranian borrowing: compare Northern Kurdish jûr, cûr, Central Kurdish ژێڵ (jêll), ھاڵەژێر (hallejêr, “grapevine blossom”) and Persian غوره (ğure, “unripe grapes, sour grapes”).


պոպոկ

desctree

Armenian: պոպոկ (popok), պոպոք (popokʻ), պպուկ (ppuk)
→ Turkish: babik, bobik, bobuk

Reduplication of *պոկ (*pok), of unknown origin, continued in the dialects as պոկ (pok, “onion shoot”), պոկել (pokel, “to pull out, tear out; to pluck”).

unk

unknown

Ա՛ռ զընկուզին զպոպոկն որ հագուցեալ լինի, եւ ծեծէ եւ զջուրն քամէ

Bžskaran [Various medical works from different centuries cited by dictionaries]

Áṙ zənkuzin zpopokn or hagucʻeal lini, ew cecē ew zǰurn kʻamē


ժողվենի

head

ժողվենի • (žoġveni)

From Old Armenian *ժողուենի (*žołueni), containing the suffix -ենի (-eni). See ժոխ (žox) for more.

Եւ թէ տապախ դիպի, ա՛ռ ժողվենւոյ տերեւ, ծեծեա, եւ ի գարէփոխինդ խառնեա եւ տուր որ ուտէ․ եւ գարէփոխինդ ա՛ռ չափուկէս, եւ կէս չափ ցորենոյ, յիրեար խառնեա, եւ ջրով ընդ բերանն ի վայր ա՛ծ․ օգտէ։

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 314

Ew tʻē tapax dipi, áṙ žoġvenwoy terew, cecea, ew i garēpʻoxind xaṙnea ew tur or utē; ew garēpʻoxind áṙ čʻapʻukēs, ew kēs čʻapʻ cʻorenoy, yirear xaṙnea, ew ǰrov ənd berann i vayr ác; ōgtē.

Lebanese buckthorn, Rhamnus libanotica or raspberry, Rubus idaeus


ժոխ

desctree

Armenian: ժոխ (žox)
→? Laz: ზოღი (zoği, “blackberry”)
→? Turkish: c'ox (Hamshen), söh (Van)

From Old Armenian *ժող- (*žoł-), reflected also in ժողվենի (žoġveni). Likely related to Middle Georgian ჟოლო (žolo, “raspberry”). The ultimate origin is uncertain.

cog

թթու ժոխ եւ կաղամբ եփած ոսբօմ եւ կորեկ սմինտր եփած եւ ի ներքu քացախ

10th–13th centuries, Gagik-Hetʻumyan bžškaran [The Gagik–Hetoumian Medical Book]

tʻtʻu žox ew kaġamb epʻac osbōm ew korek smintr epʻac ew i nerkʻu kʻacʻax

a kind of fruit, perhaps gooseberry or raspberry


զմիւռնեա

head

զմիւռնեա • (zmiwṙnea)

From Ancient Greek σμύραινα (smúraina), μύραινα (múraina).

Զմիւռնեան (var. Զմիւռնէսն)՝ զոմն ի խեցէմորթիցն ի տուն իւր կոչէր առնել նմա ճաշ, եւ ի մահիճս հանգուցանել․ եւ նա յանձն ոչ առնոյր, եթէ չէ դիւրին ինձ մերկանալ եւ անկողին մտանել, թէեւ ի ճաշն վայելեմ։ Եւ դժուարամերկն լինել ցուցանել կամելով, սակաւ ինչ յիւրմէ զխեցին թողացուցեալ, ձգէ գազանն քար ի պատեանն, եւ ըմբռնեալ ուտէ։
Zmiwṙnean (var. Zmiwṙnēsn), zomn i xecʻēmortʻicʻn i tun iwr kočʻēr aṙnel nma čaš, ew i mahičs hangucʻanel; ew na yanjn očʻ aṙnoyr, etʻē čʻē diwrin inj merkanal ew ankoġin mtanel, tʻēew i čašn vayelem. Ew džuaramerkn linel cʻucʻanel kamelov, sakaw inčʻ yiwrmē zxecʻin tʻoġacʻucʻeal, jgē gazann kʻar i pateann, ew əmbṙneal utē.

12–13th century, Mxitʻar Goš, Aṙakkʻ [Fables] 73

The conger invited a shell-fish home for a dinner and to rest in bed, but it did not promise: "it is not easy for me to bare myself and to go to bed, although I would enjoy the dinner." And willing to show that it is difficult for it to bare itself, it slightly loosened its shell, and [the conger] caught it and ate.


տուռէճ

տուռէճ • (tuṙēč)

Հետ այնոր կերակուր թեթեւ եւ պարկեշտ կերակրի, զերդ հաւու ձագ որ պարկեշտ համեմնով եփած լինի․ տուռայճ եւ թորու, որ է ափասիանոս, եւ այլ զոր նման են սոցա։
Het aynor kerakur tʻetʻew ew parkešt kerakri, zerd hawu jag or parkešt hamemnov epʻac lini; tuṙayč ew tʻoru, or ē apʻasianos, ew ayl zor nman en socʻa.
Translation by John A. C. Greppin
After this he ate a light, modest meal, such as ayoung hen, which was cooked with just a little amount of seasoning — the francolin and the tʿoru which is the same as pheasant, or another bird similar to it.

1184, Mxitʻar Heracʻi, J̌ermancʻ mxitʻarutʻiwn [Relief of Fevers] 6

Զի որ լինի իր մազն զէդ տուռիճի փետրի գոյն

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden] 21

For [the horse] has hair like a pheasant's feather's colour

Zi or lini ir mazn zēd tuṙiči pʻetri goyn

Կիլիկիայ ի միջի կայ Ասորոց և Գամրաց։ Ունի գաւառս և բերդս և գետս բազումս և աղբևրս․ երէս, զարջ և զինձ, եղն, պլատան, այծեամն և մաքիս վայրի, վիթ և վռ և գոմեշ և հաւ սիրամարգ և սալամ, կաքաւ և տուռէճ, արաւս, արագիլ, բազէ և լոր։

14th century, Tʻovmas Kilikecʻi, Tesakkʻ ašxarhacʻ ew hangamankʻ erkri [Geography] Cilicia

Kilikiay i miǰi kay Asorocʻ ew Gamracʻ. Uni gawaṙs ew berds ew gets bazums ew aġbewrs; erēs, zarǰ ew zinj, eġn, platan, ayceamn ew makʻis vayri, vitʻ ew vṙ ew gomeš ew haw siramarg ew salam, kakʻaw ew tuṙēč, araws, aragil, bazē ew lor.


խլէզ

խլէզ • (xlēz)

desctree

Armenian: խլեզ (xlez), խըլէզնը (xəlēznə), խըլազնը (xəlaznə) — Karabakh, dialectological notation, խլէզ (xlēz) — traditional orthography
→ Turkish: helez, hıliz, hilez, ḫıllez, ḫelez

The origin is uncertain. Some dialectal forms point to *խլէզն (*xlēzn).
Has been compared to Old Armenian մողէզ (mołēz), Arabic حَلَزُون (ḥalazūn), Classical Syriac ܚܠܙܘܢܐ (ḥəlāzōnā), Tsakhur калез, Azerbaijani kələz. Perhaps an Aramaic borrowing: see Arabic حِسْل (ḥisl) for more.

Արագիլ մեծ հաւ ու հով,
Երկայն ու բարակ ճըվերով,
Ի ձոր ի վայր գայր խաղալով,
Գորտներ ու խըլեզ (var. խըլէզ) քաղելով։
Aragil mec haw u hov,
Erkayn u barak čəverov,
I jor i vayr gayr xaġalov,
Gortner u xəlez (var. xəlēz) kʻaġelov.
Translation by John A. C. Greppin
The Stork was large and shadowy,
With long and thin legs;

13–14th centuries, Kirakos Episkopos, Govkʻ Tʻṙčʻnocʻ [Praise of Birds] 37–40


խորբալ

From Middle Georgian ხორბალი (xorbali). Doublet of Old Armenian խորբար (xorbar).

Եւ անմոռաց երդմամբ կնքեաց մուրհակ Հայոց աշխարհիս՝ համարձակ ունել զքրիստոնէութիւնն, եւ վաճառեաց նոցա զհաւատս նոցա՝ յամենայն տանէ առեալ Դ. դրամ եւ Գ. մոդ խորբալ (var. խրբալ), եւ ձիատաւպրակ մի եւ պարան մի մազէ, եւ ձեռնարար մի։
Ew anmoṙacʻ erdmamb knkʻeacʻ murhak Hayocʻ ašxarhis, hamarjak unel zkʻristonēutʻiwnn, ew vačaṙeacʻ nocʻa zhawats nocʻa, yamenayn tanē aṙeal D. dram ew G. mod xorbal (var. xrbal), ew jiatawprak mi ew paran mi mazē, ew jeṙnarar mi.

12th century, Samuēl Anecʻi, Hawakʻmunkʻ i grocʻ patmagracʻ [Chronology]

[…] զի տայցեն խարաճ ամենայն երդ՝ դրամս դ՟, և երիս մոդ խորբալ և ձիատաւպրակ մի և պարան եւ ձեռնարար մի։
[…]zi taycʻen xarač amenayn erd, drams d., ew eris mod xorbal ew jiatawprak mi ew paran ew jeṙnarar mi.

early 13th century, Mxitʻar Anecʻi, Patmutʻiwn [History]

[…] յամենայն տանէ առեալ չորս դրամ եւ երեք մոթ խորբալ, որ է ցորեան, եւ ձիատոպրակ մի […]
[…]yamenayn tanē aṙeal čʻors dram ew erekʻ motʻ xorbal, or ē cʻorean, ew jiatoprak mi[…]

13th century, Kirakos Ganjakecʻi, Patmutʻiwn Hayocʻ [History of the Armenians]


խարպիզակ

Armenian: խարբիզակ (xarbizak)

From Old Armenian *խարբիզակ (*xarbizak) and *խարբուզակ (*xarbuzak), borrowed from Middle Iranian. See Persian خربزه (xarboze) for more.

Իսկ զտուեալն ի նոցանէ մի՛ կերիցեն՝ զհաց, զպանիր, զմիս, զխաւարտ, զխաղող, զգինի, բայց յայնցանէ, որ կտեւովն են՝ ընգույզ, նուռնն, խարբզակ (var. խարպզակ, խարբուզակ) և այլք այսպիսիք, եւ այնոքիկ, որ ի պէտս մարմնոյ բժշկութեան վարեն, բայց ի թիրակեաց, եւս պիղծ դեղոց։
Isk ztuealn i nocʻanē mí kericʻen, zhacʻ, zpanir, zmis, zxawart, zxaġoġ, zgini, baycʻ yayncʻanē, or ktewovn en, ənguyz, nuṙnn, xarbzak (var. xarpzak, xarbuzak) ew aylkʻ ayspisikʻ, ew aynokʻik, or i pēts marmnoy bžškutʻean varen, baycʻ i tʻirakeacʻ, ews piġc deġocʻ.

c. 1130, Dawitʻ Ganjakecʻi, Xratkʻ kanonakankʻ [Canonical advice] 10

Translation by C.J.F. Dowsett
One shall not eat anything given by them [the infidels] — bread, cheese, meat, vegetables, grapes, and wine — except for those [fruits] which are in shells [or rinds] : walnuts, pomegranates, and melons, etc., and those things which are used to heal the body, apart from theriaca and other filthy drugs.

եւ տուր կերակուր՝ զոր յառաջդ ասացաք․ եւ տուր միրգ՝ քաղցր նուռն, եւ բարունակի մեծապտուղ խաղող, եւ յերկայն հասած խարբզակ, որ է սեխ, որ չլինի քաղցր
ew tur kerakur, zor yaṙaǰd asacʻakʻ; ew tur mirg, kʻaġcʻr nuṙn, ew barunaki mecaptuġ xaġoġ, ew yerkayn hasac xarbzak, or ē sex, or čʻlini kʻaġcʻr
Translation by Ernst Seidel

1184, Mxitʻar Heracʻi, J̌ermancʻ mxitʻarutʻiwn [Relief of Fevers] 40

Als Kost verabreiche das oben Erwähnte, sowie von Obst die süße Granate, die großbeerige Traube des Weinstockes und die reife, länglich gezogene Charpzag, d. h. Melone, die nicht süß ist

[…] եւ այլ որ լինի քան զ[ը]նկոյզ, և այլ է որ լինի քան զխարպիզակ […]
[…]ew ayl or lini kʻan z[ə]nkoyz, ew ayl ē or lini kʻan zxarpizak[…]

13th century, Grigoris, Kʻnnutʻiwn bnutʻean mardoy ew norin cʻawocʻ [Study of the nature of man and his ailments]

Այսաւր եկն առ մեզ ստացող սորա՝ Արղունն, եւ Աստուածատուր երէց զկնի եւ եբեր մեզ խարպզակ՝ նոր եւ քաղցր։ Տացէ Տէր Աստուած զԻւր պտուղն անո[ւ]շ սոցա․ ամէն։
Aysawr ekn aṙ mez stacʻoġ sora, Arġunn, ew Astuacatur erēcʻ zkni ew eber mez xarpzak, nor ew kʻaġcʻr. Tacʻē Tēr Astuac zIwr ptuġn ano[w]š socʻa; amēn.
Today came to us the recepients of this [manuscript], Arġun and priest Astuacatur, and brought us a melon, new and fresh. May God give His sweet fruit to these, amen.

1303, Mkrtičʻ kʻahanay, Colophon (A manuscript written in Karbi)

Առաջին՝ որպէս թէ ոք ունիցի մեծ խնծոր կամ խարպիզակ, եւ կամիցի զնա բոլոր կլանել, վնասէ զնա. բայց թէ կըտրատէ մասն եւ կերիցէ՝ ոչ ինչ վնասեսցէ։

14th century, Grigor Tatʻewacʻi, Girkʻ kʻarozutʻean or kočʻi Amaṙan hator [Sermons, Summer Part]

Aṙaǰin, orpēs tʻē okʻ unicʻi mec xncor kam xarpizak, ew kamicʻi zna bolor klanel, vnasē zna. baycʻ tʻē kətratē masn ew kericʻē, očʻ inčʻ vnasescʻē.

Սեխ· խարպիզակ, կամ բթեղ, կամ կլոր, կամ դուկլակ։
Sex· xarpizak, kam btʻeġ, kam klor, kam duklak.

17th century, Eremia Mełrecʻi, Baṙgirkʻ hayocʻ [Armenian Dictionary] Ս.138


ճփնի

head

ճփնի • (čpʻni)

Armenian: ճփնի (čpʻni) (learned), ջթնա (ǰtʻna) (Kessab), ջինի (ǰini) (Hamshen)

desctree

→ Pontic Greek: τσιφίνι (tsifíni), τσιφίν (tsifín), ζιφίν (zifín)
→ Armenian: ծիֆին (cifin), ծիփին (cipʻin), ծեփիկ (cepʻik)
→ Turkish: zifin, zifina, sifin, cifin, çıfın, çifin, ç'ifin (possibly partially directly from Armenian)

Probably from an unattested sense of Arabic جَفْن (jafn), جِفْن (jifn, “vine, grapevine”) + -ի (-i, botanical suffix). For the broader meaning of the Arabic term see the Theological dictionary of the Old Testament.

բաբունաճ = ճփնոյ ծաղիկ
babunač = čpʻnoy całik
بَابُونَج (bābūnaj) = flower of čpʻni

6th–12th? centuries, Baṙkʻ Gałianosi [The Greek–Armenian Dictionary to Galen]

ՃԸՓՆ...
Ծառ մի կայ շատ ու անպիտան
՚Ւ երբ ծաղկի՝ խիստ անկածան,
Վա՜յ թէ մեղուք յինք փթեցան,
Շատ բոզերո յայտ քեզ նշան։
ČƏPʻN...
Caṙ mi kay šat u anpitan
’W erb caġki, xist ankacan,
Va^!y tʻē meġukʻ yinkʻ pʻtʻecʻan,

Եւ թէ ուզես, արա ի մէջ տանն փոս մի, եւ ծեծեա զճփնոյն (var. զճփոյն) տերեւն եւ ի փոսոյն մէջն լից․ նա ինչ լու կենայ՝ ամէնքն անդր ժողովին։
Ew tʻē uzes, ara i mēǰ tann pʻos mi, ew cecea zčpʻnoyn (var. zčpʻoyn) terewn ew i pʻosoyn mēǰn licʻ; na inčʻ lu kenay, amēnkʻn andr žoġovin.

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 106

Բայց Պօլօնացիք զայս փորձեալ են, որք առին զցախն ճփնւոյն (var. ճըփնոյն) դալար, եւ այնու խծկեցին զծակադրունսն, նա մկունքն անճարացան, եւ զայն կերեալ սատակեցան:
Baycʻ Pōlōnacʻikʻ zays pʻorjeal en, orkʻ aṙin zcʻaxn čpʻnwoyn (var. čəpʻnoyn) dalar, ew aynu xckecʻin zcakadrunsn, na mkunkʻn ančaracʻan, ew zayn kereal satakecʻan:

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 110

Եւ հատո ի սահմանացն զօշինդրն, զճֆնին, եւ զխիարուկն, եւ զլեղեհամ ծաղիկն․ եւ խանձուած դեղն ամենեւին վատ է:

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 290

Ew hato i sahmanacʻn zōšindrn, zčfnin, ew zxiarukn, ew zleġeham caġikn; ew xanjuac deġn amenewin vat ē:

[…] եւ խառնեա ափ մի սպիտակ կասլայի պտուղ հարիւր հատ, չոր թուզ՝ նուկի եւ կէս, եւ ճփնւոյն տերեւ երկու երեք, եւ անապակ կիր ափ մի […]
[…]ew xaṙnea apʻ mi spitak kaslayi ptuġ hariwr hat, čʻor tʻuz, nuki ew kēs, ew čpʻnwoyn terew erku erekʻ, ew anapak kir apʻ mi[…]

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 327

Վասն որ ճըֆն լինի կերել եւ ահոկէ իր

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden] Table of chapters

On [horse's] having eaten oleander and its harm

Յաղագս, որ ճֆնի լինի կերել

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden] 138, (Chapter heading)

Եւ ծառայէ այս դեղովս․ առ սինապ, դեղին ծծում, աֆիոն, ճֆնոյ տակ, լեսէ եւ մաղէ․ եւ ծառայէ զէդ խոց մի այլ։

13th century, Faraj the Syrian, Bžškaran jioy ew aṙhasarak grastnoy [Medical Book on Horses and Other Beasts of Burden] 169

Ew caṙayē ays deġovs; aṙ sinap, deġin ccum, afion, čfnoy tak, lesē ew maġē; ew caṙayē zēd xocʻ mi ayl.

Ճփնի․ արապկ. տֆլէ․ ի լադինն՝ մէնանտէր […]
Čpʻni; arapk. tflē; i ladinn, mēnantēr[…]
Oleander = In Arabic دِفْلَى (diflā), in Latin oleander (?) […]

1438, Hovhannes hekʻimi bžskaran [Medical book of healer Hovhannes]

Տիֆլայ· որ է ճֆնին․ յիշած է ի վերայ ճէին:
Tiflay· or ē čfnin; yišac ē i veray čēin:
Tiflay = Is the oleander. It is mentioned under Č.

1478 – 1492, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Angitacʻ anpēt [Useless for Ignoramuses]

Դիֆլէ, որ է մէշում ուռին, որ է ճփնին, որ է ճֆնին։

1614 – 1622, Asar Sebastacʻi, Girkʻ bžškakan arhesti [Book of Medical Art]

Diflē, or ē mēšum uṙin, or ē čpʻnin, or ē čfnin.

Նզրուվարդ, որ է ճփնին։

Nerium oleander
Nerium oleander#Translingual


մաթզի

head

մաթզի • (matʻzi)

Armenian: մաթզի (matʻzi)

From *մաթուզ (*matʻuz) + -ի (-i). See մաթուզ (matʻuz).

Եւ թէ բնութեամբ ուզես որ կարմիր լինի, ի մաթզի (var. մաթըզի) ծառի տակն պատրուսեա զխնձորենին, նա լինի խնձորն կարմիր եւ քաղցր:
Ew tʻē bnutʻeamb uzes or karmir lini, i matʻzi (var. matʻəzi) caṙi takn patrusea zxnjorenin, na lini xnjorn karmir ew kʻaġcʻr:

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 244

Arbutus unedo
Arbutus unedo#Translingual


լկամ

Armenian: լկամ (lkam)

bit (piece of metal placed in a horse's mouth and connected to the reins to direct the animal)


ամվաճ

ամվաճ • (amvač)

The origin is uncertain. Usually considered an unidentified Arabic borrowing. According to Vardanjan, a distortion of the synonymous Arabic أَمْسُوخ (ʔamsūḵ).

bor

Arabic أَمْسُوخ (ʔamsūḵ)

Ամվաճ· ինքն զանապ ըլ խայլին ցեղերուն է․ եւ յիշած է ի վերայի զային իր համարն։
Amvač· inkʻn zanap əl xaylin cʻeġerun ē; ew yišac ē i verayi zayin ir hamarn.
Field horsetail = It is of the ذَنَب الْخَيْل (ḏanab al-ḵayl) family. It is mentioned under the letter զ (z) under its number.

1478 – 1492, Amirdovlatʻ Amasiacʻi, Angitacʻ anpēt [Useless for Ignoramuses] 146

Equisetum arvense
Equisetum arvense#Translingual


ամպաճ

head

ամպաճ • (ampač)

From Arabic أَنْبَج (ʔanbaj), عَنْبَة (ʕanba).


սուրխամահի

սուրխամահի • (surxamahi)

From Persian سرخ (surx, “red”) + -ա- (-a-) + Persian ماهی (mâhi, “fish”). Akin to Persian [script needed] (mâhi-i surx, “a red salmon found in the Caspian and its rivers”). Compare Old Armenian կարմրախայտ (karmraxayt) for another salmonid name containing the color red.

cog

Ասեն իմաստունքն, թէ կայ ազգ մի ձուկ, որ սուրխամահի կոչեն, որ ծնանի ի քաղցր ջուրս․ եւ յորժամ մտանէ ի ջուրս ծովուն, ոչ կարէ աճել անդ․ զի դառն է, այլ յորժամ առնու զհամ քաղցր գետոց, որ ի ծով մտանեն, ելանէ ի ծովէն եւ գայ ի ջուրս գետոյն եւ անդ բազմանայ եւ աճէ:

12–13th century, Vardan Aygekcʻi, Žołovacʻoykʻ aṙakacʻ Vardanay [Collections of Fables of Vardan] Սուրխամահի

The sages say: there is a species of fish called surxamahi; it is born in fresh water, and when it enters the waters of the sea, it cannot multiply there, as sea water is bitter. Therefore, when it tastes of the freshwater of rivers flowing into the sea, it leaves the sea, enters the waters of the river, and multiplies and breeds there.

Asen imastunkʻn, tʻē kay azg mi juk, or surxamahi kočʻen, or cnani i kʻaġcʻr ǰurs; ew yoržam mtanē i ǰurs covun, očʻ karē ačel and; zi daṙn ē, ayl yoržam aṙnu zham kʻaġcʻr getocʻ, or i cov mtanen, elanē i covēn ew gay i ǰurs getoyn ew and bazmanay ew ačē:

a kind of anadromous fish, probably a kind of salmon, perhaps the Salmo ciscaucasicus or Salmo caspius


ծմել

Armenian: ծիմել (cimel), զիմել (zimel)

Akin to Georgian ძუმელა (ʒumela), Mingrelian ჯუმენე (ǯumene), Laz ჯუმენი (cumeni). Ačaṙean derives the Armenian from Kartvelian, but J̌ahukyan further compares Russian жми́нда (žmínda), Persian شومین (šumin, šomin), and suspects a borrowing from an unidentified source.

unk

unidentified

[…] եւ զկերակուրն պարկեշտ առնել, զերդ դդում եւ թախտ եւ վլիտօն որ է ծմելն, խիարին եւ կօդային մէջն, եւ այլ որ նման է այսոց։
[…]ew zkerakurn parkešt aṙnel, zerd ddum ew tʻaxt ew vlitōn or ē cmeln, xiarin ew kōdayin mēǰn, ew ayl or nman ē aysocʻ.
Translation by Ernst Seidel
Und man soll säftereinigende Speisen zu sich nehmen, wie z. B. Wassermelone, Melde, Blitum, d. h. Gemüsefuchsschwanz (Amaranthus Blitum L.), das Fleisch von Gurke und von Kithāgurke und dergleichen mehr.

1184, Mxitʻar Heracʻi, J̌ermancʻ mxitʻarutʻiwn [Relief of Fevers] 4

Յետեւայն կերակուր տուր թաղթ եւ մաշ եւ վլիտօն՝ որ է ծմել, դդում եւ հազար․ զամէնն նշի ձիթով տուր․ եւ խմելոյ մուզ նռան ջուր տուր։
Yetewayn kerakur tur tʻaġtʻ ew maš ew vlitōn, or ē cmel, ddum ew hazar; zamēnn nši jitʻov tur; ew xmeloy muz nṙan ǰur tur.
Translation by Ernst Seidel

1184, Mxitʻar Heracʻi, J̌ermancʻ mxitʻarutʻiwn [Relief of Fevers] 22

Von da ab gewähre als Kost Melde, Mungobohne, Blitum, d. h. Gemüsefuchsschwanz, Kürbis und Lattich, alles dies mit Mandelöl versetzt. Zu trinken aber gib Wasser von Mittelgranaten.

Ասպանախ (Aspanax)· որ հ. շոմին ասէ, եւ ծմել այլ կու ասէ[…]
Aspanax (Aspanax)· or h. šomin asē, ew cmel ayl ku asē[…]
Spinach = In Armenian it is called շոմին (šomin) and also cmel.

Ծմել· որ է սպանախն. յիշած է ի վերայ այբին:
Cmel· or ē spanaxn. yišac ē i veray aybin:

Cmel = It is the spinach and is mentioned under "A".

Շոմին· որ է հ. ծմել. երկուքն այլ սպանախի անուանքն է. յիշած է։
Šomin· or ē h. cmel. erkukʻn ayl spanaxi anuankʻn ē. yišac ē.

Spinach = In Armenian it is called cmel. Both are names of the spinach. It has been mentioned.

Սպաննախ· որ է շոմինն, որ է ծմելն․ յիշած է:
Spannax· or ē šominn, or ē cmeln; yišac ē:
Spinach = It is the շոմին (šomin), which is the cmel. It has been mentioned.

Բարբուզանաւ, որ է վլիտոն և ինքն ծիմելն է։

Barbuzanaw, or ē vliton ew inkʻn cimeln ē.

amaranth (any of the plants in the family Amaranthaceae)


ջահրիկ

head

ջահրիկ • (ǰahrik)

desc

→ Armenian: ջահրիկ (ǰahrik), ճահրիկ (čahrik) (learned) (learned)

From ջահրայ (ǰahray, “spinning wheel”) + -իկ (-ik).


բարձուենեկ

head

բարձուենեկ • (barjuenek)

Armenian: բացմենակ (bacʻmenak) (see it for more dialectal forms)

desc

→ Armenian: բարձվենյակ (barjvenyak) (learned)

→ Georgian: ფარსმანდუკი (parsmanduḳi), ბარცმანუკი (barcmanuḳi), ბარცუნუკი (barcunuḳi), ფარსმანლეკი (parsmanleḳi)

The origin is unknown. Compare Persian بلنجاسپ (balanjâsp) and its alternative forms.

unk

unknown

աբրիոտինոյ (var. աբրիոդինոյ, աբրոդինոն, աբրոտինոն, աբրոտիմոն) = բարձւենի (var. բարձուենեակ, բար[ձ]ուենակ, բարձվենեկ, բրձուենեակ, բարձվինէկ, բարձուվենեկն, սոնիճ)
abriotinoy (var. abriodinoy, abrodinon, abrotinon, abrotimon) = barjweni (var. barjueneak, bar[j]uenak, barjvenek, brjueneak, barjvinēk, barjuvenekn, sonič)
ἀβρότονον (abrótonon) = artemisia

կէսում (var. կեսում) = բարձուվենիկ (var. բացուենեկ)
kēsum (var. kesum) = barjuvenik (var. bacʻuenek)
قَيْسُوم (qaysūm) = artemisia

բրջնաս = դեղին բարձենիկ (var. բարմէնէկն, բարծենիկ, բարծենեկ, բրձենեկ, բարձենեկ)
brǰnas = dełin barjenik (var. barmēnēkn, barcenik, barcenek, brjenek, barjenek)
Arabic بِرِنْجَاسَف (birinjāsaf) = yellow artemisia

9th or 10th century, with changes and additions in later centuries, Tʻargmanutʻiwn dełocʻ zor əntrel en imastasērkʻn ew kargeal yayl lezuacʻ [A Medieval Arabic–Armenian Botanical Dictionary]

Այլ ա՛ռ բաբունիճ, եւ թուրք եղեւին, որ է բարձուենեկ, եւ ջրով եփէ աղէկ […]
Ayl áṙ babunič, ew tʻurkʻ eġewin, or ē barjuenek, ew ǰrov epʻē aġēk[…]
Translation by Ernst Seidel
Item: Nimm Kamille und türkischen Beifuß, d. h. Artemisia (Abrotanum? Santonica?) und koche diese tüchtig mit Wasser […]

1184, Mxitʻar Heracʻi, J̌ermancʻ mxitʻarutʻiwn [Relief of Fevers] 45

Բարձուենեկ· որ է ղայսումն, որ թ. զայս խոտս ղուան չիչակի անուանէ, եւ հռ. այիոտանա ասէ․ եւինքն յիշած է իւր համարն ի վերայ ղատին։
Barjuenek· or ē ġaysumn, or tʻ. zays xots ġuan čʻičʻaki anuanē, ew hṙ. ayiotana asē; ewinkʻn yišac ē iwr hamarn i veray ġatin.
Barjuenek is the ġaysum (قَيْسُوم (qaysūm)), the Turks call this plant ġuan čʻičʻaki (zivan çiçeği), and the Romans ayiotana (ἀβρότονον (abrótonon)). It is mentioned under its number under «ġ».

Artemisia abrotanum
Artemisia abrotanum#Translingual

Artemisia vulgaris
Artemisia vulgaris#Translingual

some Artemisia spp., such as Artemisia abrotanum and Artemisia vulgaris


ճապուռ

head

ճապուռ • (čapuṙ)

Unknown. Ačaṙean compares to Proto-Slavic *čǫbьrъ. Note also Mingrelian ჭაფურია (č̣apuria), Laz ჭაფურია (ç̌apuria).

unk

Unknown

Եթէ ոք առնու զճապուռն եւ լեսէ, եւ շող ջուր ածէ ի վերայ, եւ ի տունն ցանէ՝ լուն սատակի առ հասարակ։

13th century, Girkʻ Vastakocʻ [Geoponica] 106

Etʻē okʻ aṙnu zčapuṙn ew lesē, ew šoġ ǰur acē i veray, ew i tunn cʻanē, lun sataki aṙ hasarak.

սիւեղու (var. սիղեսու, սիսեզու, սիսեղու, սէզեխ, սեղեխի) = ճապուռ կամ ոփոտ (var. ոփոփ, ոփսա)
siwełu (var. siłesu, sisezu, sisełu, sēzex, sełexi) = čapuṙ kam opʻot (var. opʻopʻ, opʻsa)
siweġu (?) = čapuṙ or opʻot (?)

6th–12th? centuries, Baṙkʻ Gałianosi [The Greek–Armenian Dictionary to Galen]

Ճաղտէ, որ է ճապուռն։
Čaġtē, or ē čapuṙn.
Čaġte (?) = čapuṙ.

Քրմանի չաման, որ է ճապուռն։
Kʻrmani čʻaman, or ē čapuṙn.
Kerman's cumin = čapuṙ.

a kind of plant, usually identified with caraway, Carum carvi


թզկերուկ

head

թզկերուկ • (tʻzkeruk)

tʻzkeruk (romanization)
hapax (romanization)

From թուզ (tʻuz, “fig”) + ուտել (utel, “to eat”) + -ուկ (-uk).

affix

Թըզկերուկ հաւ մի կայ,
Որ միշտ թըզով նա գիրանայ
Tʻəzkeruk haw mi kay,
Or mišt tʻəzov na giranay

13–14th centuries, Kirakos Episkopos, Govkʻ Tʻṙčʻnocʻ [Praise of Birds] A version found only as a quotation in the unpublished Armenian–Latin dictionary of Stefanus Roszka completed 1731


բողբուճ

head

բողբուճ • (boġbuč)

Inherited from Old Armenian բողբոջ (bołboǰ).

inh+

truffle (any of various edible fungi, of the genus Tuber, that grow in the soil)


խրուկ

head

խրուկ • (xruk)

desc

Armenian: > խռուկ (xṙuk) (inherited), → խրուկ (xruk) (learned)

Borrowed from Persian خروک (xarūk, “name of a herb which increases women's milk”).

bor+

կունաբրէն = խրուկ
kunabrēn = xruk
the قُنَابَرَى (qunābarā) = xruk

գունապրէ (var. գունապէ) = խրուկ (var. կրուկ, խիրուկ, խրւուկ)
gunaprē (var. gunapē) = xruk (var. kruk, xiruk, xrwuk)
قُنَابَرَى (qunābarā) = xruk

Lepidium draba
Lepidium draba#Translingual

whitetop (Lepidium draba) or clasping pepperweed (Lepidium perfoliatum)