um

From Old Norse um, from Proto-Germanic *umbi (“around, about”).

ganga um gólf

to walk up and down the floor, to pace the floor

hver um sig

each one of them, each in turn, each one on his/her own

um morguninn

in the morning, in the course of the morning

Um hvað ertu að tala?

Spurning um líf og dauða.

Áin rennur um dalinn.

Að fara út um gluggann.

Vestur um haf.

Við förum um alla sveitina.

Hann var breiður um herðar.

Hún hafði klút um hálsinn.

Hvenær gerðist þetta? - Þetta gerðist um sumarið.

When did this happen? - It happened during the summer.

Ég fór um nóttina.

Pokinn er um fjögur kíló.


of

From Old Norse of-, from Proto-Germanic *uber. The original full form is seen in the prefixed form ofur- (“overly, super, very”). Related to yfir (“above”) and ofan (“from above”).


milli

From Old Norse *miðli, from a formation related to Proto-Germanic *midlą (“middle”).

Guð sagði: „Verði festing milli vatnanna, og hún greini vötn frá vötnum.“

And God said, Let there be a firmament in the midst of the waters, and let it divide the waters from the waters.

milli tveggja elda

between a rock and a hard place; between the Devil and the deep blue sea


að

From Old Norse at (“at, to”), from Proto-Germanic *at (“at, to”). More at at.

Göngum að húsinu.

ber er hver að baki, nema sér bróður eigi


úr

From Old Norse ór (“out of”), from Proto-Germanic *uz (“out, out of”). More at or-.

Hver stal kökunni úr krúsinni í gær?

Who stole the cookie from the jar (cookie jar) last night?


á

From Old Norse á, from Proto-Norse ᚨᚾ (an), from Proto-Germanic *ana.

Hvar eru lyklarnir? - Þeir eru á borðinu.

Where are the keys? - They are on the table.

Ég bý á Íslandi.

Hvað heitir þetta á íslensku?


á milli

Á milli mín og þín.


á móti

Ég er á móti eiturlyfjum.

Við erum að spila fótbolta— strákar á móti stelpum.

We're playing football— boys against girls.


án

From Old Norse án, ón, from Proto-Germanic *ēnu.

Mig langar í bollu, þó án rjómans!

Litli frændi minn knúsaði mig í tíu mínútur án þess að segja stakt orð.

My little cousin hugged me for ten minutes without saying a single word.


eftir

From Old Norse eptir, eptr, from Proto-Germanic *aftiri (“more aft, further behind”), *after, from Proto-Indo-European *apotero (“further behind, further away”), comparative form of *apo- (“off, behind”).

der

Ég kem eftir tíu mínútur.

after, in (temporal; e.g., after three days)


frá

From Old Norse frá, from Proto-Germanic *fram.


fyrir

From Old Norse fyrir (“before, for”), from Proto-Germanic *furi (“before, for”).

Þetta er ekki fyrir börn.


hjá

by, near, next to, at (someone's) place [with dative]


í

From Old Norse í, from Proto-Germanic *in, from Proto-Indo-European *h₁én.

fara í kringum eins og köttur í kringum heitan graut

Ég geng í kirkjuna.

Hann er í húsinu.

Við ókum í tvær klukkustundir.

for; over (spanning a time period) [with accusative]


með

„Ég fann höfud af hrúti
hrygg og gæruskinn.“
Komdu nú og kroppaðu með mér,

1928, Krummavísa (“Raven Song”, on the Icelandic Wikisource) by Jón Ásgeirsson Krummi krunkar úti, kallar á nafna sinn

“Krummi croaks outside,
calling his namesake:
‘I found the head of a ram,
backbone and sheepskin.’
Come now and peck with me,
Krummi, my namesake.”

Ég fór þangað með konunni minni.


til

From Old Norse til, from Proto-Germanic *til (compare *tilą (“goal”)).

Ég fer til Japans.

Ég er með bréf til þín.

koma til dyranna eins og maður er klæddur


undir

From Old Norse undir, from Proto-Germanic *under.


vegna

Related to Danish vegne (“behalf”); see there for more. Compare also German wegen (“because of”).

Vegurinn er lokaður vegna veðurs.


við

Ég stend við vegginn.

(idiomatic) with, to [with accusative ‘some someone’]


andspænis

Ég sat andspænis bróður mínum.
I sat vis-à-vis my brother.

opposite, facing, vis-à-vis [with dative]


yfir

From Old Norse yfir, from Proto-Germanic *ubiri, from Proto-Indo-European *upéri, from *upér, from *upo. Related to of (“too”) and ofan (“from above”).


af

From Old Norse af, from Proto-Germanic *ab.


gegn

From Old Norse gegn, from Proto-Germanic *gagin. Compare German gegen; Old High German gagan.

Hann reis gegn kúguninni.

Gegn suðri.

towards, in the direction of [with dative]


meðal

From Old Norse meðal, from Proto-Germanic *midlą (“middle”). Compare Danish middel (“means, something used to cure”), which was instead probably borrowed through Low German.

cog

Ég er meðal mikilmenna.


sinnum

Fimm sinnum sextán eru áttatíu.


handa

From an abbreviation of til handa (“to hand”), the latter for which see Etymology 2.

Hann keypti hálsfestina handa Ástu.
He bought the necklace for Ásta.


framhjá

Ég gekk framhjá honum.


þrátt fyrir

Uncertain. Can either be interpreted as the neuter of þrár + fyrir, literally, “stubborn for”, or as the Old Norse past participle of largely synonymous þrá and þreyja (“to long for”) + fyrir, literally, “(having) longed for”. Either way, contamination of Old Norse í þrá (“despite”) and fyrir (“despite”) clearly also played a role.

þrátt fyrir allt

þrátt fyrir það

Hún vann að höggmyndum sínum á hverju sem gekk og þrátt fyrir peningaleysi og alls konar erfiðleika.

1985, Elín Pálmadóttir, Gerður. Ævisaga myndhöggvara, Almenna bókafélagið:

She worked on her sculptures in whatever way she could, despite lack of money and all kinds of difficulties.


fyrir neðan

það er betra að hafa vaðið fyrir neðan sig

hafa munninn fyrir neðan nefið

to have one's mouth beneath one's nose; to have a quick tongue


ofan á

Hann lagðist ofan á mig!

onto, on top of (referring to movement) [with accusative]

on top of (referring to situation) [with dative]


samkvæmt

Adverbial use of the neuter form of the adjective samkvæmur.


m/

Adapted from Danish m/, abbreviating med (“with”), and/or from its probable source, German m/, abbreviating mit (“with”).


auk þess

/ˈœiːk ˈθɛsː/

Reykingar eru ekki góðar fyrir heilsuna, auk þess að gera andardráttinn illa lyktandi.

Smoking is not good for your health, as well as making your breath smell bad.