ló

Luŋga ló.

Shyə̌ ló luŋgá.

Gaə̌ ló ŋkáp bí mâ á.


só

Dzǔ só.

Dzə́ piŋ só.


fé

(please add the primary text of this usage example)


pɛ

Ŋkedé pɛ.


fá

Mú wə́ fá shyə.


lé

Lé tə́ yɔ́ pâ' gaə buŋ.

Ě lé tə̂ yɔ́.


tí

Mú tí té'.


tó

[...] bɑ gɑ́ gɑ̌ tò nɑ́ a pɑ́ mɔk [...]

and that I delived my body to the flames.


cú

Tə́ pǒ cú é lə́?

Ghʉ̌ yə̌ŋ cú te'.

Wâ gɔ cú nyə.


há

Tâlá kə̀ yó bɛ̌ há bî Nɔ̂nɔ̌.


hé

E tə̂ he mò pə̀.


pá

Ě pá fípa.

Tâmbɛ̂ yə̂ŋ pá á.

Ê pá mnwə myə̀ nə̂ m.

Ě pá ŋkədé.


dú

Bə̂ŋ wə́ dú.


fà

Ě fa mók.

to blow (inside something), to activate (eg. a fire)


ké

Ě ké Tâlɔ̀m.

Kényə́ msó pǔ.

Pú kě dʉ' tsə̂ nəŋnəŋ.

Wáp kě dzʉ́ shɛ tə́ dzʉ́ ywə.

Pú kě biŋ nyáptə́ buŋdyə̂ yɔ́kpə̀.

Mə̂lá kě nɛ́ cap.

Pə̂ŋkhʉ̌ kě gɔ m Cɛ.

E kě sɔk cyə́.

Dhə́ mjwí yəŋ kě pfʉ́.

Fʉ́m kě ŋkwa thə́ pà'.

The whirlwind carried away the roof of the house.

Tâá Sîmo kě ntám gì.

Ghàp kě bʉə lɔ́mdyə́.

Fo kě ŋkwə́ kó'.

Gɔ̂p a kě ki pó.

Ó kê sí' khʉ' nə́ ŋkâp o.

You did some magic to get your money back.

Mə̂gɛ̌dədó kě cɔ́k a.

Mə̂lá ké ŋwà'nyə̀ à.


mì

Ě mi hwə̂ tsyə́ kə́kɔ́.

Ywə̌tsʉ́ mì.


pà

Ě pá mú ŋkǎ'tê.


sè

Tá' múnyə̌ sè.


tà

Ě pə́ də́ŋ sə́ŋ é tâ.

A he was aiming at it, the bird flew away.


zhí

Bǎkâm lə zhí' Ghɔmáláʼ

E gɔ ghə po zhi nə guŋ ywə awɛ


kú

Nə́ ŋkù sô

Nə́ ŋkù fɔ́k


pé

Pé luŋgá!


ká

Ě ŋka bêbě.

He/she visits concession after concession.


làm

Bɛ̌ khə́ tə bó dám.

Cə́ŋ tsʉ̌ wə́ damnyə.


vá

Pyə̌ ghɔ́m nwə́ é vá wɔ́k.


sò

Ě so nwə nə́ ò.


tám

Tâmǒ wə́ ntám mntâp myə.

Nə́ tâm zhʉ̀m


kó

Mú kó dyə́.

Gho bə á ko sə́.

Infectious disease. (literally, “disease which enters the body”)

Gaə̌ kó dɔ̀knyə̀.

Ě lə á ŋkó dɔ̀mnyə̀.


fìŋ

Jwî á lə̂ fiŋ ywə́tsʉ́.


yó

Cʉ' gɔ bulaŋjəri jó msέ.

Wait for me to go buy bread at the bakery. (tones unattested)


ŋá

Pyə̌ ŋá m tsi' i.


kyá

Ě kyá bú pyâ.

He/she cut off the branches of the avocado tree.

Pə̂ŋkʉ̌ kyá awɛ́.

Wáp kyá á.

to not care (borrowed from English care)


jɛ́

Pʉə̌ mâ â bó jɛ́ é.

Nə́ jɛ̂ lúŋ

Nə́ jɛ̂ nə́


pàp

Ê pàp nə́ ghɔ là'.


píŋ

Ê píŋ.

Gaə̌ píŋ ó nə̂ fà' tsʉ̌.


pyà

Pə pyá nwə̀ cwə̀pùŋ.


càm

Tânyə̌ cam á.


kù'

Gwɛ́ ku' nə́ ná'.

Mo yə̂ŋ bə é kù'.

Ǒ ku' dəŋ nə́ lɔ̂mdyə̌.

Tsə́ sim bə á kù'.


sə́

Wáp sə́ mfə ŋkədé.

They cut dead leaves off the banana tree.

Shyə msɛ́ sə́.


tsə́

to beget (a child), to birth, to multiply


tʉɔ́

Nə́ tʉɔ̀* pú

Nə́ tʉɔ̀* thə́


tʉ́m

tʉ́m alternate of dʉ́m (canonical)
tʉ́m alternate of ntʉ́m (canonical)

Sô a tʉ́m.


tʉ̀m

Wáp tʉm tsə́ cuŋ.


pɔ́k

Mú yə̌ŋ pɔ́k səkú.


pàtə̀

to carry with care and precaution (eg. a child on one's back)


ló'

Tâ á lə lô' shu cwədzə.


cwə́

N də̂ cwə́ fʉ́'sàp.


pə́

Pə́ Tâmô tû' shyə.


sɔ́

Tâ á sɔ́ ŋkwyə́.


nú'

Gaə̌ nú' pû á.


cwà

nə́ cwà nwə̀


cə́

Mú cə pakkɛ́.

Kɛ̌ cə́.

Mú kəŋnyə nə́ cətə jap.

The child refused to cut the vegetables.


cə̀tə̀

Gaə̂ gɔ cətə mú yə̌ŋ.


kwà

Kwǎ!


ghɔ̀

Ghɔ́ lə̂!


hə́ŋ

Gaə̌ hə́ŋ é nwə.


tsà'tə̀

E tsa'tə pû é.


pə́m

Tânyə̌ pə́m pà'.


wúŋ

Ě wúŋ dyə́.


wú'tə́

Pǒgɔ́p pɔ̌ wú'tə́.


və̀

Gaə̌ və ŋwa'nyə bí mû à.


və̀tə̀

Tâmô vətə shə́tsə́.


cí'

Gɔ̂pnǎ' ghɔm gaə́ pú cí' mpà'.

The government said houses should be painted.

Ŋ kà cí' mwaə́ tyə́' ɔ.

Wáp cí' shyə tsə̂ yɔ́k.


cí'nyə́

Gaə̌ wə́ cí'nyə́ dzí' nə́ dzə́ à.


syà

Nwə yaə́ syà.

Nwə yaə́ sya á.

Pú syà gə̀faə̀.

Nɔ́k syà.


syàp

Ě syap ywə́tsʉ́.

Pə̌ syàp nə̀ŋ.

Má syap mwaə́.

Tâ syap bap sim.


yá'

Po yá' mə mwaə̌.

Mú yá' kwe é.

(unknown citation)

Mcǔŋ yá' kɛpé gɔ́ɔ.

Tsʉ́-tə-zhwə́ə laə yǎ' múu nɔmgwi thə́ ŋkwɔ́'.

The Eats-not-ceasing had met the panther by clearing the ladder.


tsʉ́

Wáp kě dzʉ́ shɛ tə́ dzʉ́ ywə.

They won the case/trial before eating [something].


sə̀m

Gaə̌ səm kak msɛ́.


sə̀nyə̀

Ě sənyə jí nɔ́k.


sə̀nyə̀

Bə̂ pǒ sənyə.


sə̀nyə̀

Mú sənyə pú m̀.


sɛ̀tə̀

Bə̌ŋ sɛ̀tə̀ mònə̀ŋ.

Mjwí sɛ̀tə̀ mònə̀ŋ.


sɛ̀

Thə́ sɛ pé.

Ě sɛ gaəfaə pé.


cʉ̀'

Fəfǎ' cʉ' fɔ́kdzʉ́ ɔ.

Go ě cʉ' msɛ́.

Go yaə́ bə ě zhyə́ nə́ cʉ̀'.


sɔ̀k

Mú yə̌ŋ sɔk te'.

to be courageous, to resist, to be resistant

Mú wə́ sɔ́k dzə́.


lá'

Lá' bà' zə o.

Ě lá' ba' zə̂ é.


ghò

Tânyə̌ wə́ gɔ́ gho.


ghə̀

Ě ghə ŋkáp.


lúŋ

Ghəghɛ́ lúŋ nə́ ná'.

Mú yə̂ŋ dúŋ.


thə́

thə́ alternate of dhə́ (canonical)
of mthə́ (singular)

Ě thə́ bó' kwə é.


kɔ̀m

Vɔ́k mámǎ kɔm é.


tàk

Kə̂ tàk tə yɔ̂.


cʉ́'

Pú ghɔm gaə́ ô cʉ'.


cʉ'

Ô cʉ kə?

Ě wə́ cʉ́ pá' gwə lə.


hɛ̀

Nɔmgwǐ hɛ mú.

Ó ká hɛ shwá' tyɛ́'ɔ.

Ě wə́ hɛ́.

See also: wú'

to get fat, to fatten, to take on weight


zhwə́

Ǒ ghɔ̌m bə pú zhwə́ ó.

Ǒ tí gɔ́m bə pú zwə́ ó.

If you speak (tomorrow), you'll be killed.


yú'

Gaə̌ yú' ó.


kwá'

Â shəŋ gaə́ mo lɔ̂m mjwǐ tə́ ŋkwá' é.

It's better to marry a woman before having sex.


làknyə̀

làknyə̀ alternate of dàknyə̀ (canonical)

Símnə̂ laknyə ŋkɛ̂mò.


lɔ́m

Ě lɔ́m mwjǐ.

Ě lɔ́m é dyə́.


lɔlɔ

Wáp lɔlɔ tə dzə̌ só.


lɔ́knyə̀

Ě lɔ́knyə tə á cyə̂.


sʉ́m

Pyə̌ wə́ sʉ́m gaə̂ shyə tsə́ŋ lá'.

We wish water adduction reach the village.


nyə̀

Mú nyə̀.


cɛ̀

Cwə nə́ cɛ́ mú kù'.


cò'

O ka tə có' mcap lə?

O sho' nwə ghap, biŋ bɑ gə ghap!

Tǎlá co' kəluŋ nə̂ mwaə̌ mpfaə́.

Tala dipped the pantain in oil and ate it.

Nwə́ yə̌ŋ co' nə́ m̀.

Tâ á co' fêŋ sô e.

His father put oil on the wound of his friend.


sàk

Tsʉ̌ sak á te'.


sɛ́

Pú gɔ sɛ́ pó gɔ́p.

nə́ sɛ̂ nwə̀

Pǒ sɛ́ nwə pəpúŋ.


cyə̀

to pass, to surpass, to go across, to surround?


nɛ́

Ŋ ka nɛ́ ywə́.

Nɛ mcyə


mɛ́

Mú yə̂ŋ kuŋ nə́ mɛ̂ á.


yɔ́

Gaə̌ yɔ́ wɔ́.


cə́ŋ

Pyə̌ cə́ŋ dyə̂ o tə bwá.

Gaə̌ wə́ shə́ŋ nə́ pfaə́ bap.


cə̀ŋtə̀

cə̀ŋtə̀ alternate of shə̀ŋtə̀ (canonical)

Tə́ pǒ cəŋtə tsə́ mtɔ́ lə́?


shə́ŋ

Wâp shə́ŋ nə́ yɔ̂ mkə́twɔ̂k shyəcyə nə́ yûʼjɔ́. ― (please add an English translation of this usage example)


pfʉ́

Cʉ́' go'ó mó pfʉ́.

pó'nyə́

to die brutally/suddenly", "to break in two


sènyə̀

Mto dzə́ yə̌ŋ sènyə̀.

Pyə̌ senyə wáp.


nɔ́

Bvʉ̌ nɔ́ gɔ́p.


vʉ́m

Tâ á vʉ́m wɔ́k te'.


cʉɔ́

Gaə̌ cʉɔ́ pʉə mú.


cyà

Má cya ŋwa'nyə bí mû e.

Pù lə́ mətú gɔ́ cya é.


cyə̀nyə̀

cyə̀nyə̀ alternate of shyə̀nyə̀ (canonical)

Pô cyənyə kə́ dzə́ pɔmnəŋ?


pʉə̀nyə̀

pʉə̀nyə̀ alternate of bʉə̀nyə̀ (canonical)

Mətwá pʉə̀nyə̀.


pʉə̀

Wáp pʉə kwɔ́'.

Pə̂ŋkû ŋkuŋ nə́ pʉə tsʉ'.


kwí

nə́ kwí tɛ̀


là'

Má' la' á.


kə̀ŋ

Kəŋ jyədyə̌!


mà'

Ě ma' ywə́ yə gaə jó áa.

He/she gave me a gift for what I bought.


nə̀ŋ

Ê ŋkúŋ nə́ nə̀ŋ.


káp

Tânyə̌ káp tsəm.


pà'

Gaə̂ jyə́ nə́ pá' thə́.

Pú pà' káp é.


làmnyə̀

làmnyə̀ alternate of dàmnyə̀ (canonical)

Cə́ŋ tsʉ̌ wə́ damnyə.


fɔ́k

Mûgɔ́p yə̌ŋ fɔ́k shyə́ mâp e.

This chick is whiter than its mother. (literally, “its whiteness suprasses its mother's?”)

Fɔ́knyə̂ kɛ̌ yə̌ bɔ́ptə́ mnyə́ mò.

The whiteness of this vessel is dazzling.


fɔ́k

Gaə̌ fɔ́k vɔ́p nə́ thə̂ e.

Po fɔ́ktə́ mɔ́k nə̂ cəŋ!


ghámtə̀

Ě ghámtə́ tâp e.


khə́

Ŋkwyə́ yə́ wə́ cə́ŋtə́ ŋkhə́.

Ywə́tsʉ́ ŋkhə́.


pɔ́m

Pɔ́m dô mú!

Pɔ́mtə́ gʉə́ lɔ' yaə́ə.


tʉ̀mnyə̀

tʉ̀mnyə̀ alternate of dʉ̀mnyə̀ (canonical)

Shǔŋ tʉmnyə tə mo lə yɔ́ e.


hàp

Ě hap mtú kwà.


pyáp

Po pyap wɔ́ wɔwɔ.

Ě sɔ' bíŋ gɔm gaə́ ê pyáp.

Gaə̌ wə́ byáp gʉɔ bə̌.

I'm waiting for the stranger I told you about.

Pɔ ghǎm wə́ byáp ó.


cə̀ŋ

Ě cəŋ dzə.

Ŋkámgə̌ cəŋ dzə́ pé.


lwɔ̀'

Pô bó dwó' kə́?


lɔ̀m

Yɔ́k tuŋdyə́ wə́ dɔ́mm.


tsaə̀

Ko' yə̌ŋ tsaə̀.

Ě lə́ á yə ǎ tsaənyə á a.


lə̀

Gaə̌ lə̂ mtáp myə́.

Mâ lə ywə̂ á.


kà'

Ě ka' bû myə́.

Ka' tsə tsaə́!

Ě ka' lɔ́mdyə́ nə̂ ta' ŋwə́.


ŋám

ŋám variant of (canonical)
ŋám variant of (canonical)

Cwə̌ ŋám mû gɔpə́.

to embrace, to squeeze tightly against oneself


lɔ́

Dzə́ lɔ́.

Shyə̌ lɔ́.

Dzʉ̌ lɔ́.


lə̀ŋ

Ě pə́ də́ŋ sə́ŋ é tâ.

A he was aiming at it, the bird flew away.

Pô wə́ də́ŋ shwə á.

You're testing me. (literally, “watching my mouth”)


kwyà

Pyə gɔ kwya cweŋ nwə tyé'ɔ.

We're going to conclude with the deal today.

Ě kwya cweŋ dʉ.

E kwya mɔ́k dyə́ pyə.


pyányə́

pyányə́ alternate of byányə́ (canonical)

Mú pyányə́ te'.

Bû mǔ pyányə́.


pɛ̀

Ŋkədé pɛ.


pɛ́

Mnâ' pɛ́ jyə̀.

Pû pɛ́ bəŋ.


létə̀

Ě létə́ tsʉ' pâ' shǔŋ.


zhyə́

Gaə̂ jyə́ nə́ pá' thə́.


lányə́

Gɛ́lá'tə̌ lányə́ wɔ́k nə́ jwɔ́p.

Ě lányə́ nə́ pə̂m pà'.


zwɔ̀p

Mǒ wə́ jwɔ́p shyə.


cwɔ̀p

Waə̂ cwɔp dzə́ shwədyə̌?

Ě cwɔptə ŋkwyə́ bedyə̌.

to add, to increase, to augment, to aggravate, to escalate


sɔ́m

Mô sɔm tə́ gwák.

One simplifies when one doesn't get one's share.


kà'tə̀

Bə ě kà'tə̀.


ŋɔ́

Dzə̂ mú ŋɔ́ tə po yɔ́ lə́?

Have you noticed the child's clothes are dirty?


kwì'

Ě kwi' ywə́ tsʉ́.


kàknyə̀

kàknyə̀ alternate of ŋkàknƴə̀ (canonical)

Kaknyə dú sí.

Try to stand up. (literally, “try to leave the ground”)

Ě kaknyə tə gə́m gə́nɔ́m.


tó'

Pyə̌ wə́ tə́ nto' nə́ kwə̌ pà'.


ghò'nyə̀

Mhwə́ tsə́ tó' nə́ ghò'hyə̀.


pyak

Pyak m pûkwyàp.


cà'

Gaə̌ ghɔ cá' gho.

Pǒ ghɔ́ shá' tsəm.


kə̀

Kə mú!


zhʉ̀

O siŋ gɑ ka mo zhʉ, bɑ jʉ̌!

Ě tsám pâ' bú shə́ŋ nə́ zhʉ̀.

He/she walked around like that to steal.


ghàp

Wáp gháp mfá'dyə́.

Ě ghàpnyə̀ fá' tsɔ́k pyə é.

Ě ghaptə msɛ́.

Yʉ́ né lə̂ ghápgwyá túŋdyə̂ yɔ́k.


ŋɛ́

Pú kě ŋɛ́ pétə́ a sim.

Ghó kě gə e ŋɛ̂ wɛ́.


ŋə̀m

Shúŋ kě ŋə́m jyə́dyə̂ à.

E


cú'

Pyə̌ cú' bɛ.


tsə̀

Pú tsə̀ gə̀faə̀.


nə́ŋ

(please add the primary text of this usage example)

(please add an English translation of this usage example)

please add the primary text of this usage example; please add an English translation of this usage example


pó'

Gaə̌ pó' ŋkwɔ̀'.


sɛ́nyə́

Gaə wə sɛnyə.


sə́ŋ

Gô yə́ wə́ sɛ́ŋnyə́ yɔ́m.


fò'

[...] lɑ pɑ fo' yə po nə fo' a nə fo' wɔ [...]

and with whatever measure you measure out, so shall it be measured back to you

bi a pɑ ŋ də kɑ fǒ'?


cù'

Kǔ'kɛ yə̌ŋ cù'.

Bvʉ̌ cu' mtsʉ́'ɔ.

Gaə̌ cu' tʉ́ shyə.

to clean the interior of something by shaking