kun

Vorto dirita en ĝusta tempo estas kiel oraj pomoj kun arĝentaj ŝeloj.

1961, L. L. Zamenhof, Proverbaro esperanta:

A word said at the right time is like golden apples with silver skins.

characteristic considered separately from the whole


de

Mi ne aĉetas ion ajn de ĉi tiu vendejo!

I don't buy anything at all from this store!

La aŭto de Davido estas nigra.

Ĉu vi havas esperantan tradukon de Drakulo de Bram Stoker?

Do you have an Esperanto translation of Dracula by Bram Stoker?

La viro estis mordita de hundo.


en

Ĝi estas en la domo.

Li iras en la domon.

into (when followed by a noun or phrase in the accusative case)


el

Obscure; may be derived from Latin ex (“out of”).

Tio estas ĉemizo el silko

El kie vi venis?
Mi venis el Nov-Jorko.

Where did you come from?
I came from New York.

Li estas la plej riĉa homo el la mondo.

1906, Louis de Beaufront, Grammaire et exercices de la langue internationale espéranto:

Li estas la malplej riĉa el ni.


al

Likely from Italian al, Catalan al, and Spanish al.

Ŝi donis la libron al siaj gepatroj.


far

Back-formation from fari (“to do, to make”).

back-form

La libro de Johano far Ŝekspiro

regado de la popolo, far la popolo, kaj por la popolo

government of the people, by the people, and for the people


fri

mil eŭroj fri haveno

a thousand euros including shipping costs

cent dolaroj fri dogano

one hundred dollars including customs duty


ekster

Derived from Latin extrā (“outside of; beyond”, preposition).


Presumably from Russian на (na) and Polish na; alternatively, from the accusative suffix -n (possibly a blend with the article la or with the suffix -a).

Mi legis na Gerda Malaperis.

(neologism, rare, nonstandard, proscribed) Preposition introducing an accusative phrase.


po

Borrowed from Russian по (po) and Polish po.

Mi kudrados ĉiutage po 10 horoj.

Oni povas nokti po 6 frankoj.

You can spend the night for 6 francs (a night).

La kurso daŭras dum 10 tagoj po 30 minutoj.

The course lasts 10 days at 30 minutes (a day).

La komitato estas rebalotota ĉiun trian jaron po triono.

A third of the committee is reelected every third year.

La gastoj trinkis po (unu) glaseton da vino.

The guests each drank one glass of wine.

Ili ricevis po 5 pomojn.

Elektu al vi po 3 homojn el ĉiu tribo.

Choose for yourselves 3 people (apiece) from each tribe.

A grammatical particle used with quantity words to indicate rate or a distributive quantity: each, apiece, at, @


da

From French de, Italian di, altered to differentiate de.

glaso da vino

kilogramo da viando

grupo da homoj

kvar metroj da ĉi tiu ŝtofo kostas naŭ frankojn

four meters of this cloth costs nine francs

Li ligis la tri florojn en bukedon, kaj prezentis al ŝi tiun bukedon da floroj

He tied the three flowers into a bouquet, and presented her with this bouquet of flowers

Damasko [...] estos amaso da ruinaĵoj

tuto da kondiĉoj kaj cirkonstancoj, en kiuj iu troviĝas

all of the conditions and circumstances in which we find ourselves

sistemo da sonoj por la esprimado de pensoj

a system of sounds for the expression of thought

Of, -ful (used instead of de with quantities, to emphasize the quantity rather than the thing quantified, or to indicate the unity of a shape and its material, a container and its contents, or a group and its members)


per

Li skribis per plumo.


pro

motivated by, for the sake of, on account of, for


por

From Spanish por, from Late Latin pōr. Doublet of per and pro.

La edzo donis al sia edzino perlan kolĉenon por Kristnasko.

The husband gave his wife a pearl necklace for Christmas.


trans

Derived from Latin trāns (“across, beyond”), from Proto-Indo-European *terh₂- (“through, throughout, over”). Doublet of tra.


tra

→ Ido: tra

Derived from Latin trāns (“across, beyond”), from Proto-Indo-European *terh₂- (“through, throughout, over”). Doublet of trans.

Eĉ per verko lin koninte, multaj homoj tra la mondo lin rigardis kiel majstron la plej karan.

1920, Edmond Privat, Vivo de Zamenhof, London: Brita Esperanto-Asocio, page 202:


ĉ

Abbreviation of ĉirkaŭ (“around, about”).


sen

From Latin sine. Compare Spanish sin, Italian senza, Portuguese sem and Galician sen.


cis

LL-Q143 (epo)-Robin van der Vliet-cis.wav

Ili loĝas cis tiuj montoj.

They live on this side of those mountains.

...la mortinta oficisto komencis aperi eĉ cis la ponto Kalinkin, kaŭzante grandan timon al ĉiuj malkuraĝuloj.

2003, Aleksander Korĵe (tr.), “Palto”, in Rusa novelaro, Kaliningrad: Sezonoj, translation of original by Nikolaj Gogol, archived from the original on 2013-05-08:

...the dead office worker began to appear even on this side of the Kalinkin bridge, causing great fear to all cowards.

Trans la strato, laŭ mia vidkapablo, troviĝas nur amaso da arboj; kaj cis, malnovaj mallarĝaj domoj kun komunaj muroj kaj nur etaj gazonoj, kvazaŭ oni devis enŝovi ilin pro manko de spaco.

2010 September, Donald Broadribb, “Pri tramoj kaj tasoj da teo”, in Mirmekobo, number 10, page 24:

Across the street, as far as I can see, is found only a mass of trees; and on this side, little old houses with common walls and only small lawns, as if one had to shove into them for lack of space.


plus

Ultimately from Latin plūs (“more”). Doublet of pli and plu.

Du plus du egalas kvar.


anstataŭ

anstatau (alternative)
anstataux (alternative)

Tiel same[…]se vi skribos ekzemple per artifikaj gotaj literoj anstataŭ per literoj ordinaraj, aŭ per literoj presaj anstataŭ skribaj[…]

Just the same […] if you write for example with contrived Gothic letters instead of with ordinary letters, or with printed letters instead of handwritten […]

Okazis ke, ekreginte super Grekujo, Aleksandro la Macedona, filo de Filipo, elirinte el la lando de la Kitidoj, venkis ankaŭ Darion, la reĝon de Persoj kaj Medoj, kaj fariĝis reĝo anstataŭ li.

1997, Gerrit Berveling, transl., La Sankta Biblio, Germana Esperanto-Asocio, archived from the original on 2016-03-04, I Makabeoj 1:1:

And it happened, after that Alexander son of Philip, the Macedonian, who came out of the land of Chettiim, had smitten Darius king of the Persians and Medes, that he reigned in his stead, the first over Greece,.


antaŭ

antau (alternative)
antaux (alternative)

Mi nepre devas finfari tion antaŭ tagmezo.

I absolutely must get it done before noon.

Mi nenion povis vidi ĉar ŝi staris antaŭ mi.

I couldn’t see a thing because she was standing in front of me.

1915, L. L. Zamenhof (translator), Malnova Testamento, Readmono 31:6.
Estu fortaj kaj kuraĝaj, ne timu kaj ne tremu antaŭ ili.

Be strong and brave, do not fear and do not tremble before them.

Ŝi ĉiam konsideras la bezonojn de la infanoj antaŭ siaj propraj bezonoj.

She always considers the children’s needs before her own.

Antaŭ nelonge mi ricevis de li poŝtkarton.

Not long ago I received a postcard from him.

1905, L. L. Zamenhof, speech at the first World Congress of Esperanto.
Kaj antaŭ kelke da jaroj mortis tiu persono, al kiu Esperanto ŝuldas multe.

And several years ago that person, to whom Esperanto owes a great deal, passed away.


apud

Apud propra domo ŝtelisto ne ŝtelas.

1910, L. L. Zamenhof, Proverbaro Esperanta:

A thief doesn't steal near their own house.

Apud plena manĝotablo ĉiu estas tre afabla.

Next to a full table of food, everyone is very friendly.


sur

La kato dormis sur la lito.


minus

Tri minus du estas unu.

Ni povas principe eliri aŭ de la nominativa formo (finaĵo nul aŭ -s) aŭ de la genitiva formo (minus la finaĵo -os); […]

‘La universala estas la loka minus la muroj,’ diris Marteno.

2008, Christian Declerck, Spitaj – kiel hidrargo, Antwerp: Flandra Esperanto-Ligo, →ISBN, page 85:


ĉe

From French chez, ultimately from Latin casa (“hut, cottage, cabin”).

Ili memfotis sin ĉe la enirejo de la parko.

They took a selfie at the park's entrance.


dum

Mi estos en Usono dum du jaroj.


ĉirkaŭ

chirkau (alternative)
cxirkaux (alternative)


pri

Borrowed from Ancient Greek περί (perí). Compare French péri-, Italian, English and Spanish peri-.


kontraŭ

kontrau (alternative)
kontraux (alternative)
k-aŭ (alternative)

Tiuj, kiuj ne havas multan teron, helpas la aliajn, kontraŭ porcio de la rikoltaĵo.

Those, who do not have much land, help the others, in return for a portion of the harvest.


krom

From Russian кроме (krome) and Polish krom.


ĝis

From French jusque, influenced by German bis.

Nenia el la vestoj de la reĝo ĝis nun havis tian sukceson.

1903, L. L. Zamenhof, Fundamenta Krestomatio:

None of the clothing of the king, until now had had that much success.

Inventita ĉirkaŭ 2500 a.K., ĉifrado ne alvenis al sia ora epoko ĝis la invento de la komputilo en la 20-a jarcento.⁽ⱽᴾ⁾

Invented circa 2500 B.C., encryption did not reach its golden age until the invention of the computer in the twentieth century.

La aranĝoj devas esti pretaj ĝis vendredo.

The arrangements must be ready by Friday.

by, on or before, completed no later than


laŭ

Borrowed from German laut. Doublet of laŭta.

laŭdire

according to what they say, supposedly, reportedly

laŭ tiu eksperto

laŭ mi

Ni faru laŭ via sugesto.

danci laŭ la muziko

Kanado estas la due plej granda lando en la mondo laŭ areo.

Canada is the second largest country in the world by area.

Ni decidos, ĉu ni venos, laŭ la vetero.

We'll decide whether to come depending on the weather.

Li marŝis laŭ la strato.

Ni veladis supren laŭ Tamizo.

karesi katon laŭ la haroj

to pet a cat in the direction of its fur


malgraŭ

From Italian malgrado, French malgré + -aŭ.

notwithstanding (someone's contrary wishes or some obstacle), in spite of, despite

kvankam

a conjunction rather than a preposition; despite that, although


preter

From Latin praeter. Compare English preter-.


kiel

From ki- (“interrogative and relative correlative prefix”) + -el (“correlative suffix of manner or degree”).

Mi ne estas tiel alta kiel la plimulto de svedaj knabinoj, sed mi estas blonda kaj havas bluajn okulojn, kaj en miaj vejnoj certe fluas la sango de la Vikingoj — maltrankvila kaj vojaĝema mi estas.

I am not as tall as the majority of Swedish girls, but I am blond and have blue eyes, and in my veins certainly flows the blood of the Vikings — I am restless and inclined to travel.

Ili aperis kiel arĝentaj piramidoj naĝantaj sur orumitaj nuboj.

They appeared like silver pyramids swimming over gilded clouds.

La viroj surhavas ĝenerale maldikan jakon sed, kiel la virinoj, ne uzas ŝuojn.

The men generally wear thin jackets but, like the women, do not wear shoes.


malantaŭ

Malantaŭ la domo estas eta ĝardeno.

Behind the house there is a little garden.

Lasu min meti kusenon malantaŭ vian dorson.


graŭ

Back-formation from malgraŭ (“in spite of, despite”), as if it had prefix mal- (“opposite of”).

back-form

(neologism) in accordance with, in keeping with


fare de

by (by the action of, by the effort of, by the initiative of, by order of)


disde

Se vi ne tuj foriras disde mian vidon, mi ĵetegos vin tra la fenestro!

If you do not get out of my sight this instant, I will throw you through the window with all my might!

Populare ĝi ricevas la nomon El Escorial de Arriba (Supra Eskorialo), por distingi ĝin disde la najbara urbeto El Escorial, kiu estas konata kiel El Escorial de Abajo (Malsupra Eskorialo).
Popularly it receives the name El Escorial de Arriba (The Upper Escorial), in order to distinguish it from the neighboring town The Escorial, which is known as El Escorial de Abajo (The Lower Escorial).


estiel

(neologism, nonstandard) as, qua (in the capacity of)


dank'al

Alternative spelling of dank' al (“thanks to”)


interne de

Fiereco kaj tima zorgo malfacile kaj kruele batalis interne de ŝi,[…].

1910, Eliza Orzeszkowa, “III. [3.]”, in Zamenhofa, Ludoviko Lazaro, transl., Marta [Martha], 2. edition, Parizo: Esperantista Centra Librejo, published 1924:

Pride and fear fought a difficult and heartrending battle within her, […].

[…]Li vokis Moseon en la sepa tago el interne de la nubo.

1927, “Eliro 24:16 [Exodus 24:16 (WEB)]”, in Zamenhofa, Ludoviko Lazaro, transl., La Malnova Testamento [The Old Testament], Londono: Brita kaj Alilanda Biblia Societo, published 1927:

[…] The seventh day he called to Moses out of the middle of the cloud.

[…]li[…]donis al ĉiuj en la manojn[…]kruĉojn, kun torĉoj interne de la kruĉoj.

1927, “Juĝistoj 7:16 [Judges 7:16 (WEB)]”, in Zamenhofa, Ludoviko Lazaro, transl., La Malnova Testamento [The Old Testament], Londono: Brita kaj Alilanda Biblia Societo, published 1927:

He […] put into the hands of all of then […] empty pitchers, with torches within the pitchers.

Sur la cedroj interne de la domo estis skulptitaj tuberoj kaj floroj;[…].

1927, “I. Reĝoj 6:18 [1 Kings 6:18 (WEB)]”, in Zamenhofa, Ludoviko Lazaro, transl., La Malnova Testamento [The Old Testament], Londono: Brita kaj Alilanda Biblia Societo, published 1927:

There was cedar on the house within, carved with buds and open flowers. […].

in, inside (within the interior of something, closest to the center or to a specific point of reference)