һеҙгә

һеҙгә • (heźgə)

Һеҙгә Алланың рәхмәте төшкөрө!

Балалар, һеҙгә дәрес оҡшанымы?

dative of һеҙ (heź); to you (may be translated otherwise, as required by the specific verbs)


һеҙҙә

head

һеҙҙә • (heźźə)

locative of һеҙ (heź); by you (plural); at your place, etc. (may be translated otherwise, as required by the specific verbs)


һеҙҙән

һеҙҙән • (heźźən)

ablative of һеҙ (heź); from you (plural)


һеҙҙең

һеҙҙең • (heźźeñ)

Миңә һеҙҙең ярҙамығыҙ кәрәк.

Беҙ, уҡытыусылар, йыш ҡына уҡыусыларыбыҙға: “Көндәлек — һеҙҙең йөҙөгөҙ”, тип әйтергә яратабыҙ.
Beź, uqıtıwsılar, yış qına uqıwsılarıbıźğa: “Köndəlek — heźźeñ yöźögöź”, tip əytergə yaratabıź.
We, teachers, often like to tell our students: (your) report card is your face".

Ҡара һыҙат артта ҡалды; хәҙер бар донъя һеҙҙең тирәләй әйләнә.

(Can we date this quote?), (Please provide the book title or journal name) (horoscope):

The black streak (=the period of bad luck) is over; now, the entire world revolves around you.

Qara hıźat artta qaldı; xəźer bar donya heźźeñ tirələy əylənə.

genitive of беҙ (beź); your (plural) (may be translated otherwise, as required by the specific verbs or postpositions)


ғәрәп

ғәрәп • (ğərəp)

ba-noun

ғәрәп • (ğərəp)

ğərəp (romanization)
ғәрәп (absolute singular)
ғәрәптәр (absolute plural)
ғәрәптең (definite genitive singular)
ғәрәптәрҙең (definite genitive plural)
ғәрәпкә (dative singular)
ғәрәптәргә (dative plural)
ғәрәпте (accusative definite singular)
ғәрәптәрҙе (accusative definite plural)
ғәрәптә (locative singular)
ғәрәптәрҙә (locative plural)
ғәрәптән (ablative singular)
ғәрәптәрҙән (ablative plural)

Ғәрәптәрҙең 93 проценты ислам динен тота.

93 percent of Arabs are adherents of Islam.

Ğərəptərźeñ 93 protsentı islam dinen tota.


ғәрәп

head

ғәрәп • (ğərəp)

ba-adj

ғәрәп • (ğərəp)

Ғәрәп ярымутрауы.

Ғәрәп яҙы.

Ғәрәп һәм яңалиф яҙыуында сыҡҡан баҫмалар һирәк китаптар һәм ҡулъяҙмалар бүлегендә һаҡлына.
Ğərəp həm yañalif yaźıwında sıqqan baśmalar hirək kitaptar həm qulyaźmalar bülegendə haqlına.
Publications in the Arabic and Yañalif scripts are stored in the Section of rare books and manuscripts.

Урта быуаттарҙа башҡорт әҙәбиәтенә ғәрәп, фарсы, һинд, һуңыраҡ төрөк әҙәбиәтенән күп кенә сюжеттар үтеп инә.

In the Middle Ages, many plots from the Arabic, Persian, Indian, later Turkish literature penetrate the Bashkir literature.

Urta bıwattarźa başqort əźəbiətenə ğərəp, farsı, hind, huñıraq török əźəbiətenən küp kenə syujettar ütep inə.


баҡһаң

head

баҡһаң • (baqhañ) (requires the modality particle икән in the sentence it introduces)

Баҡһаң, ярайһы уҡ ауыр эш икән был.

It turns out that this is quite a difficult job.


баҡтиһәң

баҡтиһәң • (baqtihəñ) (requires the modality particle икән in the sentence it introduces)

Баҡтиһәң, кеше беҙ күреп белгән материаль тән генә түгел икән.

As it emerges, a human is not only the material body that we see and know.

Baqtihəñ, keşe beź kürep belgən material tən genə tügel ikən.


тапҡыр

тапҡыр • (tapqır)

Cognate to Southern Altai тапкыр (tapkïr, “resourceful”).

cog

Тапҡыр һүҙ.

Тапҡыр яуап.

"Ни сәсһәң - шуны урырһың", тигән тапҡыр әйтем бар.

There is a shrewd adage which says "What you sow is what you will reap".

"Ni səshəñ - şunı urırhıñ", tigən tapqır əytem bar.

witty, shrewd, felicitous (of language, utterance etc.)


тапҡыр

head

тапҡыр • (tapqır)

ba-noun

тапҡыр • (tapqır)

Бындай форсат ғүмерҙә бер тапҡыр ғына сыға.

Such an opportunity arises only one time in a lifetime.

Bınday forsat ğümerźə ber tapqır ğına sığa.

Йылы көйөнсә көнөнә өс-биш тапҡыр эсегеҙ.

Drink (it) warm three to five times a day.

Yılı köyönsə könönə ös-biş tapqır esegeź.

Көн һуңғы тапҡыр 2008 йылдың йәйендә тотолдо.

The sun was eclipsed (=there was a solar eclipse) last time in the summer of 2008.

Kön huñğı tapqır 2008 yıldıñ yəyendə totoldo.

Өфөләр һынатманы — ҡунаҡтарҙың ҡапҡаһына туп тәүге тапҡыр туғыҙынсы минутта уҡ эләкте.
Öfölər hınatmanı — qunaqtarźıñ qapqahına tup təwge tapqır tuğıźınsı minutta uq eləkte.
The Ufa team did not give way: already at the ninth minute, the football landed for the first time in the visiting team's gate.


мәртәбә

head

мәртәбә • (mərtəbə)

ba-noun

мәртәбә • (mərtəbə)

Borrowed from Arabic مَرْتَبَة (martaba, “rank, degree”).

bor

(obsolete) authority; social status, position


юлбашсы

head

юлбашсы • (yulbaşsı)

ba-noun

юлбашсы • (yulbaşsı)

yulbaşsı (romanization)
юлбашсы (absolute singular)
юлбашсылар (absolute plural)
юлбашсының (definite genitive singular)
юлбашсыларҙың (definite genitive plural)
юлбашсыға (dative singular)
юлбашсыларға (dative plural)
юлбашсыны (accusative definite singular)
юлбашсыларҙы (accusative definite plural)
юлбашсыла (locative singular)
юлбашсыларҙа (locative plural)
юлбашсынан (ablative singular)
юлбашсыларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

юлбашсыларҙың

юлбашсыларға

юлбашсыларҙы

юлбашсыларҙа

юлбашсыларҙан

Synchronously, юл (yul, “road, way”) + баш (baş, “head, chief”) + -сы (-sı, “agent noun affix”).
Cognate with
Tatar юлбашчы (yulbaşçı),
Kazakh жолбасшы (jolbasşy),
Kyrgyz жолбашчы (jolbaşcı),
Uzbek yoʻlboshchi,
Uyghur يولباشچى (yolbashchi, “leader”).

af

leader of a social group, movement, party etc.


сипарат

siparat (romanization)
сипарат (absolute singular)
сипараттар (absolute plural)
сипараттың (definite genitive singular)
сипараттарҙың (definite genitive plural)
сипаратҡа (dative singular)
сипараттарға (dative plural)
сипаратты (accusative definite singular)
сипараттарҙы (accusative definite plural)
сипаратта (locative singular)
сипараттарҙа (locative plural)
сипараттан (ablative singular)
сипараттарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

сипараттарҙың

сипараттарға

сипараттарҙы

сипараттарҙа

сипараттарҙан

From Russian сепара́тор (separátor, “separator”).

bor

(colloquial, sub-standard) milk separator


бөрлөгән

head

бөрлөгән • (börlögən)

ba-noun

бөрлөгән • (börlögən)

börlögən (romanization)
бөрлөгән (absolute singular-only)
бөрлөгәндең (definite genitive singular-only)
бөрлөгәнгә (dative singular-only)
бөрлөгәнде (accusative definite singular-only)
бөрлөгәндә (locative singular-only)
бөрлөгәндән (ablative singular-only)

[bʏ̞r.lʏ̞ˈɡæn]

From Proto-Turkic *bürülgen (a type of a berry), perhaps from *bürü (“bud; berry”).
Cognate with
Tatar бөрлегән (börlegän, “stone bramble”),
Kazakh бүлдірген (büldırgen, “wild strawberry”),
Kumyk бюрюлген (bürülgen, “blackberry”),
Kyrgyz бүлдүркөн (büldürkön, “blackberry; stone bramble; wild strawberry”),
Southern Altai бӧлјирген (bölǰirgen, “berry”),
Uyghur بولجۇرگەن (boljurgen, “strawberry; blackberry”),
Azerbaijani böyürtkən (“blackberry”),
Turkish böğürtlen (“blackberry”).

cog

Rubus fruticosus
Rubus fruticosus#Translingual


башланғыс

head

башланғыс • (başlanğıs)

ba-noun

башланғыс • (başlanğıs)

başlanğıs (romanization)
башланғыс (absolute singular)
башланғыслар (absolute plural)
башланғысның (definite genitive singular)
башланғысларҙың (definite genitive plural)
башланғысға (dative singular)
башланғысларға (dative plural)
башланғысны (accusative definite singular)
башланғысларҙы (accusative definite plural)
башланғысла (locative singular)
башланғысларҙа (locative plural)
башланғыснан (ablative singular)
башланғысларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

башланғыслар

башланғысның

башланғысларҙың

башланғысларға

башланғысларҙы

башланғысларҙа

башланғыснан

башланғысларҙан

[bɑʂ.ɫɑŋˈɢɯ̞s]

Әлбиттә, был эштәр ирекле башланғысҡа нигеҙләнергә тейеш, мәжбүр итеүгә, баҫымға юл ҡуймау шарт.

Naturally, these actions must be based on free initiative; it is required to hold coercion and pressure at bay.

Əlbittə, bıl eştər irekle başlanğısqa nigeźlənergə teyeş, məjbür itewgə, baśımğa yul quymaw şart.

a new development; initiative; endeavor, undertaking


башланғыс

head

башланғыс • (başlanğıs)

ba-adj

башланғыс • (başlanğıs)

[bɑʂ.ɫɑŋˈɢɯ̞s]

Башланғыс мәктәп.

Башланғыс синыфтар уҡытыусыһы.

The teacher of elementary grades (for children aged 6-10).


ирекле

ирек (irek, “liberty”) + -ле (-le, “affix forming adjectives from nouns”).

suffix

Naturally, these actions must be based on free initiative; it it required to hold coercion and pressure at bay.

Ғөмүмән, бындай фажиғәләр Америка Ҡушма Штаттарында, ҡорал ирекле рәүештә һатылған илдә, йыш ҡына булып тора.

Generally, such tragedies occur often in the United States of America, the country where weapons are sold freely (=in free manner).

Ğömümən, bınday fajiğələr Amerika Quşma Ştattarında, qoral irekle rəweştə hatılğan ildə, yış qına bulıp tora.


ҡәнәғәт

head

ҡәнәғәт • (qənəğət)

ba-adj

ҡәнәғәт • (qənəğət)

Borrowed from Arabic قَنَاعَة (qanāʕa).
Cognate with
Tatar кәнагать (känağat’, “satisfied”),
Kazakh қанағат (qanağat, “satisfaction”),
Uzbek qanoat (“satisfaction”).

cog

Ҡәнәғәт түгелһең икән — үҙ һүҙеңде әйт, тәңҡитлә, фекер алыш.
Qənəğət tügelheñ ikən — üź hüźeñde əyt, təñqitlə, feker alış.
If you are not content — (then) give your comment, criticize, exchange opinions.


юлбарыҫ

head

юлбарыҫ • (yulbarıś)

yulbarıś (romanization)
юлбарыҫ (absolute singular)
юлбарыҫтар (absolute plural)
юлбарыҫтың (definite genitive singular)
юлбарыҫтарҙың (definite genitive plural)
юлбарыҫҡа (dative singular)
юлбарыҫтарға (dative plural)
юлбарыҫты (accusative definite singular)
юлбарыҫтарҙы (accusative definite plural)
юлбарыҫта (locative singular)
юлбарыҫтарҙа (locative plural)
юлбарыҫтан (ablative singular)
юлбарыҫтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

юлбарыҫтарҙың

юлбарыҫтарға

юлбарыҫтарҙы

юлбарыҫтарҙа

юлбарыҫтарҙан

From Proto-Turkic *yolbars (“panther, leopard, tiger”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (jolbars, “tiger”);
Tatar юлбарыс (yulbarıs, “tiger”),
Kazakh жолбарыс (jolbarys, “tiger”),
Kyrgyz жолборс (jolbors, “tiger”),
Uzbek yoʻlbars (“tiger”),
Uyghur يولۋاس (yolwas, “tiger”),
Turkmen ýolbars (“lion”),
etc.

cog

Panthera tigris
Panthera tigris#Translingual


ҡурай

quray (romanization)
ҡурай (absolute singular)
ҡурайҙар (absolute plural)
ҡурайҙың (definite genitive singular)
ҡурайҙарҙың (definite genitive plural)
ҡурайға (dative singular)
ҡурайҙарға (dative plural)
ҡурайҙы (accusative definite singular)
ҡурайҙарҙы (accusative definite plural)
ҡурайҙа (locative singular)
ҡурайҙарҙа (locative plural)
ҡурайҙан (ablative singular)
ҡурайҙарҙан (ablative plural)

From Middle Mongol, from Proto-Mongolic *kuxuraï (“dry”), compare Mongolian хуурай (xuuraj, “dry”).
Probably distantly related to ҡоро (qoro, “dry”).
Cognate with
Kazakh қурай (qurai, “plants with tall tough stems; musical instrument”),
Kyrgyz куурай (kuuray, “a generic term for plants with tall tough stems”),
Uyghur قوراي (qoray, “a wild plant with hollow stem”),
etc.

an umbrella term for wild meadow plants that have tall, tough hollow/tubular or ligneous stems and tend to get dry early in the summer

(music) quray, Bashkir national music instrument, a type of flute originally made from such plant


ҡурайсы

head

ҡурайсы • (quraysı)

ba-noun

ҡурайсы • (quraysı)

quraysı (romanization)
ҡурайсы (absolute singular)
ҡурайсылар (absolute plural)
ҡурайсының (definite genitive singular)
ҡурайсыларҙың (definite genitive plural)
ҡурайсыға (dative singular)
ҡурайсыларға (dative plural)
ҡурайсыны (accusative definite singular)
ҡурайсыларҙы (accusative definite plural)
ҡурайсыла (locative singular)
ҡурайсыларҙа (locative plural)
ҡурайсынан (ablative singular)
ҡурайсыларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡурайсыларҙың

ҡурайсыларға

ҡурайсыларҙы

ҡурайсыларҙа

ҡурайсыларҙан

From ҡурай (quray, “quray”) + -сы (-sı, affix forming an agent noun).

af

player of quray, the Bashkir national instrument


оят

oyat (romanization)
оят (absolute singular-only)
ояттың (definite genitive singular-only)
оятҡа (dative singular-only)
оятты (accusative definite singular-only)
оятта (locative singular-only)
ояттан (ablative singular-only)

From *uyat "shame",
from Proto-Turkic *uja- (“shame; to be ashamed”).
Cognate with
Tatar оят (oyat),
Kazakh ұят (ūät),
Kyrgyz уят (uyat),
Turkmen uýat (“shame”),
Uzbek uyat,
Uyghur ئۇيات (uyat),
Southern Altai уят (uyat),
Khakas уят (uyat),
Tuvan ыят (ıyat, “shame”),
etc.

inh

shame, the uncomfortable feeling of perceived impropriety, dishonor, improper or indecent conduct, etc.

shame; reproach incurred or suffered, dishonor

that which is shameful and private; private parts


тәкә

head

тәкә • (təkə)

ba-noun

тәкә • (təkə)

təkə (romanization)
тәкә (absolute singular)
тәкәләр (absolute plural)
тәкәнең (definite genitive singular)
тәкәләрҙең (definite genitive plural)
тәкәгә (dative singular)
тәкәләргә (dative plural)
тәкәне (accusative definite singular)
тәкәләрҙе (accusative definite plural)
тәкәлә (locative singular)
тәкәләрҙә (locative plural)
тәкәнән (ablative singular)
тәкәләрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *teke (“billy goat”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (teke, “billy goat”);
Tatar тәкә (täkä),
Kazakh теке (teke),
Kyrgyz теке (teke),
Southern Altai теке (teke),
Uzbek taka,
Uyghur تېكە (tëke),
Turkish teke,
Tuvan те (te, “billy goat”).


ылаҡ

head

ылаҡ • (ılaq)

ba-noun

ылаҡ • (ılaq)

ılaq (romanization)
ылаҡ (absolute singular)
ылаҡтар (absolute plural)
ылаҡтың (definite genitive singular)
ылаҡтарҙың (definite genitive plural)
ылаҡҡа (dative singular)
ылаҡтарға (dative plural)
ылаҡты (accusative definite singular)
ылаҡтарҙы (accusative definite plural)
ылаҡта (locative singular)
ылаҡтарҙа (locative plural)
ылаҡтан (ablative singular)
ылаҡтарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *oglak (“baby goat”), from *ogul (“son, male child”).
Cognate with Karakhanid [script needed] (oğlaq, “baby goat”); Kazakh лақ (laq), Kyrgyz улак (ulak), Southern Altai улак (ulak), Uzbek uloq, Uyghur ئوغلاق (oghlaq), Khakas оғлах (oğlax), Turkish oğlak (“baby goat”).


Аллаға шөкөр

head

Аллаға шөкөр • (Allağa şökör)

[ɑ.ɫːɑˈʁɑ.ʃʏ̞ˈkʏ̞ɾ]


һарыҡ

һарыҡ • (harıq)

ba-noun

һарыҡ • (harıq)

harıq (romanization)
һарыҡ (absolute singular)
һарыҡтар (absolute plural)
һарыҡтың (definite genitive singular)
һарыҡтарҙың (definite genitive plural)
һарыҡҡа (dative singular)
һарыҡтарға (dative plural)
һарыҡты (accusative definite singular)
һарыҡтарҙы (accusative definite plural)
һарыҡта (locative singular)
һарыҡтарҙа (locative plural)
һарыҡтан (ablative singular)
һарыҡтарҙан (ablative plural)

Һарыҡ көтөүе.

Һарыҡ йөнө.

Муса ғәләйһи-ссәләмдең көтөүендә 15 меңләгән һарыҡ булған. Кис һанаһа, бер бәрәс тулмай икән.

There were some 15 thousand sheep in Musa's herd (peace be upon him). When he counted (the sheep once) in the evening, he found out that one lamb was missing.

Musa ğələyhi-ssələmdeñ kötöwendə 15 meñləgən harıq bulğan. Kis hanaha, ber bərəs tulmay ikən.


фажиғә

head

фажиғә • (fajiğə)

ba-noun

фажиғә • (fajiğə)

fajiğə (romanization)
фажиғә (absolute singular)
фажиғәләр (absolute plural)
фажиғәнең (definite genitive singular)
фажиғәләрҙең (definite genitive plural)
фажиғәгә (dative singular)
фажиғәләргә (dative plural)
фажиғәне (accusative definite singular)
фажиғәләрҙе (accusative definite plural)
фажиғәлә (locative singular)
фажиғәләрҙә (locative plural)
фажиғәнән (ablative singular)
фажиғәләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

фажиғәләрҙең

фажиғәләрҙән

From Arabic فَاجِعَة (fājiʕa, “disaster, catastrophe”).

bor

Чернобыль фажиғәһе.

Ҡатыны тураһында үҙенән һорап ҡуймағыҙ, ул уны бер йыл элек юл фажиғәһендә юғалтҡан.
Qatını turahında üźenən horap quymağıź, ul unı ber yıl elek yul fajiğəhendə yuğaltqan.
Don't ask him about his wife – he lost her one year ago in a traffic accident.


ым

ım (romanization)
ым (absolute singular)
ымдар (absolute plural)
ымдың (definite genitive singular)
ымдарҙың (definite genitive plural)
ымға (dative singular)
ымдарға (dative plural)
ымды (accusative definite singular)
ымдарҙы (accusative definite plural)
ымда (locative singular)
ымдарҙа (locative plural)
ымдан (ablative singular)
ымдарҙан (ablative plural)


шур

şur (romanization)
шур (absolute singular-only)
шурҙың (definite genitive singular-only)
шурға (dative singular-only)
шурҙы (accusative definite singular-only)
шурҙа (locative singular-only)
шурҙан (ablative singular-only)

From Persian شور (šur, “salty”), ultimately from Proto-Indo-European *súHros (“sour, salty”).


тоҡом

toqom (romanization)
тоҡом (absolute singular)
тоҡомдар (absolute plural)
тоҡомдоң (definite genitive singular)
тоҡомдарҙың (definite genitive plural)
тоҡомға (dative singular)
тоҡомдарға (dative plural)
тоҡомдо (accusative definite singular)
тоҡомдарҙы (accusative definite plural)
тоҡомда (locative singular)
тоҡомдарҙа (locative plural)
тоҡомдан (ablative singular)
тоҡомдарҙан (ablative plural)

Borrowed from Classical Persian تخم (tuxm, “seed; semen; origin”).
Cognate with
Kazakh тұқым (tūqym, “seed, ancestry, generation”),
Uzbek tuxum (“egg, seed, descendant”),
Turkish tohum (“seed”), etc.

cog

Аллаһ биргән ниғмәттәрегеҙҙе иҫегеҙгә төшөрөгөҙ. Ул һеҙҙе хәтәр язалар менән язалаусы, улдарығыҙҙы һуйып, ҡатын-ҡыҙҙарығыҙҙы ғына иҫән ҡалдырыусы Фирғәүен тоҡомонан ҡотҡарҙы.

Remember Allah’s favour upon you. He rescued you from the people of Pharaoh, who afflicted you with dreadful torment, slaughtering your sons and keeping your women., Quran, Ibrahim 14:6:

Allah birgən niğməttəregeźźe iśegeźgə töşörögöź. Ul heźźe xətər yazalar menən yazalawsı, uldarığıźźı huyıp, qatın-qıźźarığıźźı ğına iśən qaldırıwsı Firğəwen toqomonan qotqarźı.

Вулкан тоҡомо.

(geology) type of rock, identified according to its origin


күкәй

head

күкәй • (kükəy)

ba-noun

күкәй • (kükəy)

kükəy (romanization)
күкәй (absolute singular)
күкәйҙәр (absolute plural)
күкәйҙең (definite genitive singular)
күкәйҙәрҙең (definite genitive plural)
күкәйгә (dative singular)
күкәйҙәргә (dative plural)
күкәйҙе (accusative definite singular)
күкәйҙәрҙе (accusative definite plural)
күкәйҙә (locative singular)
күкәйҙәрҙә (locative plural)
күкәйҙән (ablative singular)
күкәйҙәрҙән (ablative plural)

Cognate with Tatar күкәй (kükäy). Compare with Udmurt кукей (kukej) ("egg").

Ҡара тауыҡ та аҡ күкәй һала.


ғауға

head

ғауға • (ğawğa)

ba-noun

ғауға • (ğawğa)

ğawğa (romanization)
ғауға (absolute singular)
ғауғалар (absolute plural)
ғауғаның (definite genitive singular)
ғауғаларҙың (definite genitive plural)
ғауғаға (dative singular)
ғауғаларға (dative plural)
ғауғаны (accusative definite singular)
ғауғаларҙы (accusative definite plural)
ғауғала (locative singular)
ғауғаларҙа (locative plural)
ғауғанан (ablative singular)
ғауғаларҙан (ablative plural)

From Persian غوغا (ğavğâ, “clamour, tumult”).
Cognate with
Kazakh ғауға (ğauğa),
Uzbek gʻavgʻo,
Turkish kavga (“brawl, quarrel, scandal”), etc.

cog

noise and shouting created by a crowd; tumult, clamor, uproar


эшләү

head

эшләү • (eşləw)

eşləw (romanization)
эштәү (alternative)

From *iš-lä- (“to do; make, produce; work”), from Proto-Turkic *īĺč (“work, act, deed”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (išlä-, “to do, make”);
Kazakh істеу (ısteu),
Kumyk ишлемек (işlemek),
Uzbek ishlamoq,
Turkmen işlemek,
Turkish işlemek, etc.
See эштәү (eştəw) for more cognates.

cog

(intransitive) to work, do a specific physical or mental task

(intransitive) to work, be employed, occupy a job

(device, mechanism) to work, operate, run, be in working condition, be up and running


тулы

head

тулы • (tulı)

ba-adj

тулы • (tulı)

From Proto-Turkic *tōlu (“full”), from Proto-Turkic *tōl- (“to be full; to get filled”).

der

Тора-бара гәзит тулы төҫтә баҫылған дүрт битле аҙналыҡҡа әүерелде.

Over time, the newspaper grew into a four-page weekly published in full color.

Tora-bara gəzit tulı töśtə baśılğan dürt bitle aźnalıqqa əwerelde.


мәҡәл

head

мәҡәл • (məqəl)

ba-noun

мәҡәл • (məqəl)

məqəl (romanization)
мәҡәл (absolute singular)
мәҡәлдәр (absolute plural)
мәҡәлдең (definite genitive singular)
мәҡәлдәрҙең (definite genitive plural)
мәҡәлгә (dative singular)
мәҡәлдәргә (dative plural)
мәҡәлде (accusative definite singular)
мәҡәлдәрҙе (accusative definite plural)
мәҡәлдә (locative singular)
мәҡәлдәрҙә (locative plural)
мәҡәлдән (ablative singular)
мәҡәлдәрҙән (ablative plural)

From Arabic مَقَال (maqāl), denoting a literary genre of a short and morally instructive bit.
Cognate with
Tatar мәкаль (mäkal’),
Kazakh мақал (maqal),
Kyrgyz макал (makal),
Uzbek maqol,
Uyghur ماقال (maqal, “proverb, adage”),
etc.


тәртешкә

head

тәртешкә • (tərteşkə)

ba-noun

тәртешкә • (tərteşkə)

tərteşkə (romanization)
тәртешкә (absolute singular)
тәртешкәләр (absolute plural)
тәртешкәнең (definite genitive singular)
тәртешкәләрҙең (definite genitive plural)
тәртешкәгә (dative singular)
тәртешкәләргә (dative plural)
тәртешкәне (accusative definite singular)
тәртешкәләрҙе (accusative definite plural)
тәртешкәлә (locative singular)
тәртешкәләрҙә (locative plural)
тәртешкәнән (ablative singular)
тәртешкәләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

тәртешкәләрҙең

тәртешкәләргә

тәртешкәләрҙе

тәртешкәләрҙә

тәртешкәләрҙән

firestick, poker; a metal rod for adjusting the burning logs or coals in a fire


бушаҡ

head

бушаҡ • (buşaq)

ba-adj

бушаҡ • (buşaq)

From boša- "to become loose", from boš "empty; free, loose", from Proto-Turkic *boĺ (“empty; free”).

(rope, string) slack, lax, not tight, not taut


ябыҡ

head

ябыҡ • (yabıq)

ba-adj

ябыҡ • (yabıq)

From *yapïq (“closed”), from Proto-Turkic *yap- (“to close”).
Cognate with
Kazakh жабық (jabyq, “closed”),
Kumyk ябыкъ (yabıq, “closed”),
Uzbek yopiq (“closed”),
Uyghur يېپىق (yëpiq, “closed”),
Khakas чабых (çabıx, “closed”),
etc.

Ишек ябыҡ.

Башҡа дин тотҡандарға Мәккәгә юл ябыҡ.

For those following other religions, the road to Mecca is closed.

Başqa din totqandarğa Məkkəgə yul yabıq.

Ябыҡ ултырыш.

Ябыҡ акционерҙар йәмғиәте.


ябыҡ

head

ябыҡ • (yabıq)

ba-adj

ябыҡ • (yabıq)

Cognate with
Tatar ябык (yabıq, “slender, thin”),
Kyrgyz жабык (jabık, “thin, malnourished”).

cog

having little body fat or flesh; thin, skinny, slim, slender, lean


саҡ

saq (romanization)
саҡ (absolute singular)
саҡтар (absolute plural)
саҡтың (definite genitive singular)
саҡтарҙың (definite genitive plural)
саҡҡа (dative singular)
саҡтарға (dative plural)
саҡты (accusative definite singular)
саҡтарҙы (accusative definite plural)
саҡта (locative singular)
саҡтарҙа (locative plural)
саҡтан (ablative singular)
саҡтарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *čiāk (“time; precisely, exactly”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (čaq, “time, period; precisely, exactly”);
Kazakh шақ (şaq, “time, period; precisely; scarely”),
Uzbek chogʻ (“time, period; small”),
Turkish çağ (“epoch, age, period”),
Khakas сах (sax, “time”),
Tuvan шак (şak, “time, hour”),
Yakut сах (saq, “time”), etc.

cog

a specific time when something specific occurs; time, period


ҡороҡ

qoroq (romanization)
ҡороҡ (absolute singular)
ҡороҡтар (absolute plural)
ҡороҡтоң (definite genitive singular)
ҡороҡтарҙың (definite genitive plural)
ҡороҡҡа (dative singular)
ҡороҡтарға (dative plural)
ҡороҡто (accusative definite singular)
ҡороҡтарҙы (accusative definite plural)
ҡороҡта (locative singular)
ҡороҡтарҙа (locative plural)
ҡороҡтан (ablative singular)
ҡороҡтарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *ukruk (“lasso”).
Cognate with
Kazakh құрық (qūryq, “lasso pole”),
Kyrgyz укурук (ukuruk, “lasso pole”),
Uzbek qoʻruq (“lasso”),
Khakas урух (urux, “lasso”),
Yakut оҕуур (oğuur, “lasso”),
Yakut оҕурук (oğuruk, “fetter”), etc.


тынсыу

head

тынсыу • (tınsıw)

ba-adj

тынсыу • (tınsıw)

Ultimately a derivation from Proto-Turkic *dï̄n (“spirit, breath; rest”). Cognate with
Tatar тынчу (tınçu),
Kazakh тыншу (tynşu, “stuffy, poorly ventilated”);
compare also Kumyk тунчукъ (tunçuq, “stuffy, poorly ventilated”).

cog

(air, room etc.) difficult to breathe; poorly ventilated; stuffy

(weather) close, oppressive, sultry, muggy


арҡаһында

head

арҡаһында • (arqahında) (take nouns in absolute case, third-person pronouns in genitive)

arqahında (romanization)
pronouns in genitive (third-person)

ар‧ҡа‧һын‧да

Cognate with
Tatar аркасында (arkasında, “because of, thanks to”),
Kazakh арқасында (arqasynda, “thanks to”),
Uzbek orqasida (“because of, thanks to”),
etc.

cog

Минең күҙ алдымда ғына ошо эскелек арҡаһында күпме ғаилә тарҡалды.

Only in front of my eyes (=Judging only from what I have seen first-hand,) quite many families have come apart because of alcoholism.

Mineñ küź aldımda ğına oşo eskelek arqahında küpme ğailə tarqaldı.


ҡором

qorom (romanization)
ҡором (absolute singular-only)
ҡоромдоң (definite genitive singular-only)
ҡоромға (dative singular-only)
ҡоромдо (accusative definite singular-only)
ҡоромда (locative singular-only)
ҡоромдан (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *kurum (“soot”).
Cognate with
Kazakh құрым (qūrym, “soot”),
Kyrgyz курум (kurum, “soot”),
Uzbek qurum (“soot”),
Uyghur قۇرۇم (qurum, “soot”),
Turkish kurum (“soot”),
Khakas хурун (xurun, “soot”),
Yakut курунньук (kurunnyuk, “soot”),
Chuvash хӑрӑм (hărăm, “soot”),
etc.

soot, mass of carbon particles resulting from combustion


Әхмәт

head

Әхмәт • (Əxmət)

ba-proper noun

Әхмәт • (Əxmət)

Əxmət (romanization)
Әхмәт (absolute singular-only)
Әхмәттең (definite genitive singular-only)
Әхмәткә (dative singular-only)
Әхмәтте (accusative definite singular-only)
Әхмәттә (locative singular-only)
Әхмәттән (ablative singular-only)

a male given name, Ahmed or Ahmad, from Arabic


иген

From Common Kypchak *egin "grain crop", from *ekin "cultivated land; crops grown on such land"; from Proto-Turkic *ek- (“to sow”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (ekin, “arable land, tilled land”);
Kazakh егін (egın, “grain crops”),
Kyrgyz эгин (egin, “grain crops”),
Uzbek ekin (“farm crop”),
Uyghur ئېكىن (ëkin, “arable land; farm crop”),
Turkish ekin (“farm crop”).

cog

Мул иген уңышы быйыл проблемаға әүерелде – хаҡтар кинәт төшә башланы.
Mul igen uñışı bıyıl problemağa əwerelde – xaqtar kinət töşə başlanı.
The rich cereal crops this year turned into a problem – the prices started to decrease dramatically.


яғыулыҡ

head

яғыулыҡ • (yağıwlıq)

ba-noun

яғыулыҡ • (yağıwlıq)

yağıwlıq (romanization)
яғыулыҡ (absolute singular)
яғыулыҡтар (absolute plural)
яғыулыҡтың (definite genitive singular)
яғыулыҡтарҙың (definite genitive plural)
яғыулыҡҡа (dative singular)
яғыулыҡтарға (dative plural)
яғыулыҡты (accusative definite singular)
яғыулыҡтарҙы (accusative definite plural)
яғыулыҡта (locative singular)
яғыулыҡтарҙа (locative plural)
яғыулыҡтан (ablative singular)
яғыулыҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

яғыулыҡтарҙың

яғыулыҡтарға

яғыулыҡтарҙы

яғыулыҡтарҙа

яғыулыҡтарҙан

[jɑ.ʁɯ̞w.ˈɫɯ̞q]

яғыу (yağıw, “to light fire, to heat”) + -лыҡ (-lıq)

suffix

Мотор яғыулығы.


Айһылыу

head

Айһылыу • (Ayhılıw)

ba-proper noun

Айһылыу • (Ayhılıw)

Ayhılıw (romanization)
Айһылыу (absolute singular-only)
Айһылыуҙың (definite genitive singular-only)
Айһылыуға (dative singular-only)
Айһылыуҙы (accusative definite singular-only)
Айһылыуҙа (locative singular-only)
Айһылыуҙан (ablative singular-only)

[ɑj.hɤ̆.ˈɫʊ̆w]

ай (ay, “moon”) + һылыу (hılıw, “beauty”).
Compare equivalent given names in other Turkic languages: Kazakh Айсұлу (Aisūlu), Kyrgyz Айсулуу (Aysuluu), Uzbek Oysuluv.

compound

Минең әсәм – Айһылыу, // Атам Шүлгән булғандыр, // Шүлгән һиңә туғандыр.

(Can we date this quote?), Ural-batyr (Bashkir folk epic):

My mother is Ayhïlïw, my father was Shulgan, Shulgan is your relative.

Mineñ əsəm – Ayhılıw, // Atam Şülgən bulğandır, // Şülgən hiñə tuğandır.

Егет, тыңла һүҙемде. Асыҡ күрҙең йөҙөмдө, Айһылыу тигән атым бар.

Young man, listen to what I say. You have clearly seen my face, I have my name that is Ayhïlïw.

Yeget, tıñla hüźemde. Asıq kürźeñ yöźömdö, Ayhılıw tigən atım bar.

a female given name from the Turkic languages


ҡәйнә

head

ҡәйнә • (qəynə)

ba-noun

ҡәйнә • (qəynə)

qəynə (romanization)
ҡәйнә (absolute singular)
ҡәйнәләр (absolute plural)
ҡәйнәнең (definite genitive singular)
ҡәйнәләрҙең (definite genitive plural)
ҡәйнәкә (dative singular)
ҡәйнәләргә (dative plural)
ҡәйнәне (accusative definite singular)
ҡәйнәләрҙе (accusative definite plural)
ҡәйнәлә (locative singular)
ҡәйнәләрҙә (locative plural)
ҡәйнәнән (ablative singular)
ҡәйнәләрҙән (ablative plural)

From *qadїn-ana ~ *qadїn-ene "mother-in-law", from Proto-Turkic *kādïn (“in-law”) + Proto-Turkic *eńe / *ana (“mother”).
Cognate with
Kumyk къайын ана (qayın ana),
Southern Altai кайын эне (kayïn ene),
Crimean Tatar qaynana,
Uzbek qaynana,
Uyghur قېينىنا (qëynina),
Turkmen gaýynene,
Turkish kaynana,
Azerbaijani qayınana,
Khakas хазине (xazine, “mother-in-law”), etc.

Ҡәйнәһенә инсульт булып, аяҡтан ҡалған.

(His/her) mother-in-law had a stroke and lost the ability to walk.

mother-in-law, the mother of one's husband or wife


йәйен

head

йәйен • (yəyen)

ba-adv

йәйен • (yəyen)

From Proto-Turkic *yāy-ïn (“in the summer, during summer”), from *yāy (“summer, spring”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (jajïn, “in the summer”);
Kyrgyz жайын (jayın, “during summer”),
Tuvan чайын (çayın, “in the summer”),
Yakut сайын (sayın, “summer”),
Dolgan һайын (“summer”).


йәйен

head

йәйен • (yəyen)

ba-noun

йәйен • (yəyen)

yəyen (romanization)
йәйен (absolute singular)
йәйендәр (absolute plural)
йәйендең (definite genitive singular)
йәйендәрҙең (definite genitive plural)
йәйенгә (dative singular)
йәйендәргә (dative plural)
йәйенде (accusative definite singular)
йәйендәрҙе (accusative definite plural)
йәйендә (locative singular)
йәйендәрҙә (locative plural)
йәйендән (ablative singular)
йәйендәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *yāyïn (“catfish, sheat-fish; salmon”).
Cognate with
Tatar җәен (cäyen, “catfish”),
Kazakh жайын (jaiyn, “catfish”),
Nogai яйын (yayın, “catfish”),
Kumyk яйын (yayın, “catfish”),
Kyrgyz жайын (jayın, “catfish”),
Southern Altai јайын (ǰayïn, “catfish”),
Chuvash ҫуйӑн (śujăn, “catfish”).

inh

Silurus glanis
Silurus glanis#Translingual


шеш

From Proto-Turkic *sīĺč (“swelling, tumor”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (šiš, “swelling, tumor”);
Karaim sisik (“tumor”),
Southern Altai тижик (tižik, “tumor”),
Uzbek shish (“swelling, tumor”),
Khakas сіс (sìs, “swelling, abscess”),
Turkish şiş (“swelling, bump”).


шеш

From Proto-Turkic *sīĺ (“spit, pointed stick or pole”).
Cognate with
Kyrgyz шиш (şiş, “pointed wooden pole; spit”), Southern Altai тиш (tiš),
Tuvan шиш (şiş, “spit”),
Turkish şiş (“skewer”), etc.

cog

skewer, spit, a metal rod on which meat is grilled or broiled


етәр

head

етәр • (yetər)

Non-past 3rd person singular form of етеү (yetew, “be sufficient”).
Compare with
Kazakh жетер (jeter, “that's enough”),
Southern Altai једер (ǰeder), Uzbek yetar (“that's enough”),
Uyghur يېتەر (yëter, “that's enough”),
Khakas чидер (çider, “that's enough”),
Tuvan чедер (çeder, “that's enough”),
Shor чедер (“that's enough”),
Turkish yeter (“enough, sufficient”),
etc.

used to acknowledge something as being sufficient; that'll do

that's enough, used to stop somebody talking


тәржемәсе

тәржемәсе • (tərjeməse)

ba-noun

тәржемәсе • (tərjeməse)

tərjeməse (romanization)
тәржемәсе (absolute singular)
тәржемәселәр (absolute plural)
тәржемәсенең (definite genitive singular)
тәржемәселәрҙең (definite genitive plural)
тәржемәсегә (dative singular)
тәржемәселәргә (dative plural)
тәржемәсене (accusative definite singular)
тәржемәселәрҙе (accusative definite plural)
тәржемәселә (locative singular)
тәржемәселәрҙә (locative plural)
тәржемәсенән (ablative singular)
тәржемәселәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

тәржемәселәр

тәржемәсенең

тәржемәселәрҙең

тәржемәселәргә

тәржемәселәрҙе

тәржемәселәрҙә

тәржемәсенән

тәржемәселәрҙән

тәр‧же‧мә‧се

From тәржемә (tərjemə, “translation”) + -се (-se, affix forming an agent noun).
Compare to
Tatar тәрҗемәче (tärcemäçe, “translator, interpreter”).


һеркә

head

һеркә • (herkə)

ba-noun

һеркә • (herkə)

From Proto-Turkic *sirke (“vinegar”).
Cognate with
Karakhanid [script needed] (sirke, “acid of grape”);
Kazakh сірке (sırke, “vinegar”),
Southern Altai сирке (sirke, “vinegar”),
Uzbek sirka (“vinegar”),
Turkish sirke (“vinegar”),
Chuvash шарак (šarak, “acid; bitter; oversalted; spicy”).


һеркә

head

һеркә • (herkə)

ba-noun

һеркә • (herkə)


һеркә

head

һеркә • (herkə)

ba-noun

һеркә • (herkə)

herkə (romanization)
һеркә (absolute singular)
һеркәләр (absolute plural)
һеркәнең (definite genitive singular)
һеркәләрҙең (definite genitive plural)
һеркәгә (dative singular)
һеркәләргә (dative plural)
һеркәне (accusative definite singular)
һеркәләрҙе (accusative definite plural)
һеркәлә (locative singular)
һеркәләрҙә (locative plural)
һеркәнән (ablative singular)
һеркәләрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *sirke (“nit”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (sirke, “nit”);
Kazakh сірке (sırke, “nit”),
Southern Altai сирке (sirke, “nit”),
Uzbek sirka (“nit”),
Turkish sirke (“nit”),
Khakas сірге (sìrge, “nit”),
Chuvash шӑрка (šărk̬a, “nit”),
etc.


ҡарсыға

head

ҡарсыға • (qarsığa)

ba-noun

ҡарсыға • (qarsığa)

qarsığa (romanization)
ҡарсыға (absolute singular)
ҡарсығалар (absolute plural)
ҡарсығаның (definite genitive singular)
ҡарсығаларҙың (definite genitive plural)
ҡарсығаға (dative singular)
ҡарсығаларға (dative plural)
ҡарсығаны (accusative definite singular)
ҡарсығаларҙы (accusative definite plural)
ҡарсығала (locative singular)
ҡарсығаларҙа (locative plural)
ҡарсығанан (ablative singular)
ҡарсығаларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡарсығаларҙың

ҡарсығаларға

ҡарсығаларҙы

ҡарсығаларҙа

ҡарсығаларҙан

From *qarčïğa(y) (“hawk”), from a Mongolic source (compare Mongolian харцага (xarcaga), Mongolian харцгай (xarcgaj, “hawk”)), which was earlier borrowed from a Turkic *qartïğa (“hawk”) (compare Khakas хартыға (xartığa), Tuvan хартыга (xartıga, “falcon, hawk”)), Tofa һартыға (“falcon, hawk”)).
Cognate with
Kazakh қаршыға (qarşyğa, “hawk”),
Kyrgyz карчыга (karcıga, “hawk”),
Southern Altai карчага (karčaga, “hawk”),
Uzbek qarchigʻay (“hawk”)
Uyghur قارچىغا (qarchigha, “hawk”), etc.

cog

ba:Ҡарсығалар


ҡыйыу

head

ҡыйыу • (qıyıw)

ba-adj

ҡыйыу • (qıyıw)


ҡыйыу

to dare, have the courage to do sth., be bold to do sth.


ҡыйыу

(figurative) to kill in large numbers, destroy, exterminate


хәрби

head

хәрби • (xərbi)

ba-adj

хәрби • (xərbi)

From Arabic حَرْبِيّ (ḥarbiyy, “military”).


яғалбай

head

яғалбай • (yağalbay)

ba-noun

яғалбай • (yağalbay)

yağalbay (romanization)
яғалбай (absolute singular)
яғалбайҙар (absolute plural)
яғалбайҙың (definite genitive singular)
яғалбайҙарҙың (definite genitive plural)
яғалбайға (dative singular)
яғалбайҙарға (dative plural)
яғалбайҙы (accusative definite singular)
яғалбайҙарҙы (accusative definite plural)
яғалбайҙа (locative singular)
яғалбайҙарҙа (locative plural)
яғалбайҙан (ablative singular)
яғалбайҙарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

яғалбайҙарҙың

яғалбайҙарға

яғалбайҙарҙы

яғалбайҙарҙа

яғалбайҙарҙан

Cognate with
Tatar ягылбай (yagılbay, “Accipiter nisus”),
Southern Altai јаҥалбай (ǰaŋalbay, “Spinus spinus”),
Uzbek jagʻalmay (“Falco tinnunculus”),
Uyghur جاغالباي (jaghalbay) /جاغالماي (jaghalmay, “Falco vespertinus”), etc.
Also compare Mongolian загалмай (zagalmaj, “Loxia curvirostras”).

cog

Falco columbarius
Falco columbarius#Translingual


хис

xis (romanization)
хис (absolute singular)
хистәр (absolute plural)
хистең (definite genitive singular)
хистәрҙең (definite genitive plural)
хискә (dative singular)
хистәргә (dative plural)
хисте (accusative definite singular)
хистәрҙе (accusative definite plural)
хистә (locative singular)
хистәрҙә (locative plural)
хистән (ablative singular)
хистәрҙән (ablative plural)

Беҙ икәү айырылышһаҡ та, хистәрем һүнеп бөтмәгән.

Although we two have divorced, my feelings have not quite waned.

Beź ikəw ayırılışhaq ta, xistərem hünep bötməgən.

feeling (emotional experience or the faculty of having such experience)

Яуаплылыҡ хисе.


һыуытҡыс

head

һыуытҡыс • (hıwıtqıs)

ba-noun

һыуытҡыс • (hıwıtqıs)

hıwıtqıs (romanization)
һыуытҡыс (absolute singular)
һыуытҡыстар (absolute plural)
һыуытҡыстың (definite genitive singular)
һыуытҡыстарҙың (definite genitive plural)
һыуытҡысҡа (dative singular)
һыуытҡыстарға (dative plural)
һыуытҡысты (accusative definite singular)
һыуытҡыстарҙы (accusative definite plural)
һыуытҡыста (locative singular)
һыуытҡыстарҙа (locative plural)
һыуытҡыстан (ablative singular)
һыуытҡыстарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

һыуытҡыстарҙың

һыуытҡыстарға

һыуытҡыстарҙы

һыуытҡыстарҙа

һыуытҡыстарҙан

һыуыт- (hıwıt-, “refrigerate”) + -ҡыс (-qıs, “agent suffix”).
Compare to
Uyghur سوۋۇتقۇچ (sowutquch, “refrigerator”).

cog

Ул арала бер ҡап аҡ майҙы, бер йомортҡаны һыуытҡыстан алып ҡуйығыҙ, йылынып йомшара торһон.

Meanwhile, take a pack of butter and 1 egg from the fridge, so it gets warm and soft.

Ul arala ber qap aq mayźı, ber yomortqanı hıwıtqıstan alıp quyığıź, yılınıp yomşara torhon.


тоҙаҡ

head

тоҙаҡ • (toźaq)

ba-noun

тоҙаҡ • (toźaq)

toźaq (romanization)
тоҙаҡ (absolute singular)
тоҙаҡтар (absolute plural)
тоҙаҡтың (definite genitive singular)
тоҙаҡтарҙың (definite genitive plural)
тоҙаҡҡа (dative singular)
тоҙаҡтарға (dative plural)
тоҙаҡты (accusative definite singular)
тоҙаҡтарҙы (accusative definite plural)
тоҙаҡта (locative singular)
тоҙаҡтарҙа (locative plural)
тоҙаҡтан (ablative singular)
тоҙаҡтарҙан (ablative plural)

From Common Turkic *tuzaq (“snare, trap”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (tuzaq, “snare, trap”);
Kazakh тұзақ (tūzaq),
Kyrgyz тузак (tuzak),
Southern Altai тузак (tuzak),
Uzbek tuzoq,
Turkish tuzak,
Tuvan дузак (duzak),
Yakut туһах (tuhaq, “snare, trap”),
etc.


өйгә эш

head

өйгә эш • (öygə eş)

ba-noun

өйгә эш • (öygə eş)

öygə eş (romanization)
өйгә эш (absolute singular)
өйгә эштәр (absolute plural)
өйгә эштең (definite genitive singular)
өйгә эштәрҙең (definite genitive plural)
өйгә эшкә (dative singular)
өйгә эштәргә (dative plural)
өйгә эште (accusative definite singular)
өйгә эштәрҙе (accusative definite plural)
өйгә эштә (locative singular)
өйгә эштәрҙә (locative plural)
өйгә эштән (ablative singular)
өйгә эштәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

өйгә эштәрҙең

өйгә эштәргә

өйгә эштәрҙе

өйгә эштәрҙә

өйгә эштәрҙән

[ʏ̞jˌɡæ.ˈɪ̞ʃ]

Хәҙер көндәлектәрегеҙҙе асып өйгә эшен яҙып ҡуйығыҙ әле.

Now, please open your report cards and write down homework.

Xəźer köndəlektəregeźźe asıp öygə eşen yaźıp quyığıź əle.


еҙнә

head

еҙнә • (yeźnə)

ba-noun

еҙнә • (yeźnə)

yeźnə (romanization)
еҙнә (absolute singular)
еҙнәләр (absolute plural)
еҙнәнең (definite genitive singular)
еҙнәләрҙең (definite genitive plural)
еҙнәкә (dative singular)
еҙнәләргә (dative plural)
еҙнәне (accusative definite singular)
еҙнәләрҙе (accusative definite plural)
еҙнәлә (locative singular)
еҙнәләрҙә (locative plural)
еҙнәнән (ablative singular)
еҙнәләрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *yeŕne (“older female relative's husband”).
Cognate with
Karakhanid [script needed] (yeznä, “elder sister's husband”);
Tatar җизнә (ciznä), җизни (cizni),
Kazakh жезде (jezde),
Kyrgyz жезде (jezde), Southern Altai јесте (ǰeste),
Uzbek yezna,
Azerbaijani yeznə,
Khakas чисте (çiste),
Tuvan честе (çeste, “elder sister's husband”).

cog

the husband of one's elder sister or one's parent's younger sister; the husband of a female blood relative who is older than the speaker but younger than the speaker's parents


усаҡ

usaq (romanization)
усаҡ (absolute singular)
усаҡтар (absolute plural)
усаҡтың (definite genitive singular)
усаҡтарҙың (definite genitive plural)
усаҡҡа (dative singular)
усаҡтарға (dative plural)
усаҡты (accusative definite singular)
усаҡтарҙы (accusative definite plural)
усаҡта (locative singular)
усаҡтарҙа (locative plural)
усаҡтан (ablative singular)
усаҡтарҙан (ablative plural)

From *ōčaq ~ očuq "fireplace", from Proto-Turkic *ōt (“fire”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (očuq); Old Uyghur [script needed] (otčuq, “fireplace, stove”),
Karakhanid [script needed] (očaq, “fireplace”);
Kazakh ошақ (oşaq, “trivet, tripod (for cauldron)”),
Crimean Tatar oçaq / ocaq (“trivet, tripod (for cauldron)”),
Kyrgyz очок (ocok, “fireplace”),
Southern Altai очок (očok, “fireplace”),
Uzbek oʻchoq,
Turkish ocak (“stove, oven, fireplace”),
Yakut оһох (ohoq),
Chuvash вучах (vuč̬ah, “stove, oven, fireplace”),
etc.

Өйгә ҡайтып, усаҡҡа ут яға тор.

Усаҡ тирәһендәгеләрҙең береһе уға икмәк һондо.

One of those (sitting) around the bonfire held out (some) bread to him.

Usaq tirəhendəgelərźeñ berehe uğa ikmək hondo.

Мәктәп ― белем усағы.
Məktəp ― belem usağı.
The school is the seedbed of knowledge.

(figuratively) a place or region where a specific phenomenon or activity occurs; epicenter, focus, pocket, hotbed, etc.


ҡымыҙлыҡ

head

ҡымыҙлыҡ • (qımıźlıq)

ba-noun

ҡымыҙлыҡ • (qımıźlıq)

qımıźlıq (romanization)
ҡымыҙлыҡ (absolute singular-only)
ҡымыҙлыҡтың (definite genitive singular-only)
ҡымыҙлыҡҡа (dative singular-only)
ҡымыҙлыҡты (accusative definite singular-only)
ҡымыҙлыҡта (locative singular-only)
ҡымыҙлыҡтан (ablative singular-only)

[qɯ̞.mɯ̞ð.ˈɫɯ̞q]

By surface analysis, ҡымыҙ (qımıź) + -лыҡ (-lıq). See ҡымыҙ (qımıź) for more.
Compare to Kazakh қымыздық (qymyzdyq, “Rumex spp.”), Kyrgyz кымыздык (kımızdık, “Bistorta officinalis, syn. Polygonum bistorta”).


аҫтыртын

head

аҫтыртын • (aśtırtın)

ba-adj

аҫтыртын • (aśtırtın)

[ɑθ.tɯ̞ɾˈtɯ̞n]

Cognate with Tatar астыртын (astırtın, “secret, covert”), Kazakh астыртын (astyrtyn, “secretly”), Kyrgyz астыртын (astırtın, “from below; secretly”),
Uyghur ئاستىرتىن (astirtin, “secretly, covertly”).

cog

secret, covert, stealthy, clandestine (of activity)


аҫтыртын

head

аҫтыртын • (aśtırtın)

[ɑθ.tɯ̞ɾˈtɯ̞n]

Администраторҙарҙың кеме шундай аҫтыртын?

Who of the administrators is (acting) so covertly?

Administratorźarźıñ keme şunday aśtırtın?

secretly, stealthily, covertly, on the quiet


эңер

эңер • (eñer)

ba-noun

эңер • (eñer)

eñer (romanization)
эңер (absolute singular-only)
эңерҙең (definite genitive singular-only)
эңергә (dative singular-only)
эңерҙе (accusative definite singular-only)
эңерҙә (locative singular-only)
эңерҙән (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *ïŋïr (“twilight”).
Cognate with
Tatar эңгер (eñger),
Kazakh іңір (ıñır), ымырт (ymyrt),
Kyrgyz иңир (iŋir), иңирт (iŋirt),
Southern Altai эҥир (eŋir, “evening”), эҥер (eŋer, “twilight”), Karachay-Balkar ингир (iñir, “evening”),
Turkmen iňrik (“evening twilight”);
Tuvan имир (imir), имиртиң (imirtiñ, “twilight”),
Yakut им (im, “twilight”),
Chuvash ӗнер (ĕner, “yesterday”),
etc.

Эңерҙә һәм төндә туҡланыусы бик һаҡ ҡош.

A very cautious bird that feeds at dusk and at night.

Eñerźə həm töndə tuqlanıwsı bik haq qoş.


карап

karap (romanization)
карап (absolute singular)
караптар (absolute plural)
караптың (definite genitive singular)
караптарҙың (definite genitive plural)
карапҡа (dative singular)
караптарға (dative plural)
карапты (accusative definite singular)
караптарҙы (accusative definite plural)
карапта (locative singular)
караптарҙа (locative plural)
караптан (ablative singular)
караптарҙан (ablative plural)

Perhaps adapted from Russian кора́бль (koráblʹ, “ship”). Alternatively, a Persian etymology may be viable.
Cognate with
Tatar кораб (qorab),
Southern Altai кереп (kerep, “ship, vessel”).

cog

Эней иҫән ҡалған трояндарҙы йыя, улар Трояны 20 карапта ташлап китәләр.

Aeneas gathers the Trojans who have stayed alive, (and) they leave Troy on 20 ships.

Eney iśən qalğan troyandarźı yıya, ular Troyanı 20 karapta taşlap kitələr.

(chiefly in combination) A vessel which travels through any medium other than across sea, such as an airship or spaceship.


һуҙынҡы

head

һуҙынҡы • (huźınqı)

ba-noun

һуҙынҡы • (huźınqı)

huźınqı (romanization)
һуҙынҡы (absolute singular)
һуҙынҡылар (absolute plural)
һуҙынҡының (definite genitive singular)
һуҙынҡыларҙың (definite genitive plural)
һуҙынҡыға (dative singular)
һуҙынҡыларға (dative plural)
һуҙынҡыны (accusative definite singular)
һуҙынҡыларҙы (accusative definite plural)
һуҙынҡыла (locative singular)
һуҙынҡыларҙа (locative plural)
һуҙынҡынан (ablative singular)
һуҙынҡыларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

һуҙынҡыларҙың

һуҙынҡыларға

һуҙынҡыларҙы

һуҙынҡыларҙа

һуҙынҡыларҙан

[hu.ðɯ̞ŋˈqɯ̞]

From the verbal stem һуҙ- (huð-) "to pull".
Compare with
Tatar сузык (suzıq, “vowel”), Kumyk созукъ (sozuq, “vowel”), both derived from the cognate verb.

Нәҙек һуҙынҡы.

Ҡалын һуҙынҡы.

ba:Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр


тартынҡы

head

тартынҡы • (tartınqı)

ba-noun

тартынҡы • (tartınqı)

tartınqı (romanization)
тартынҡы (absolute singular)
тартынҡылар (absolute plural)
тартынҡының (definite genitive singular)
тартынҡыларҙың (definite genitive plural)
тартынҡыға (dative singular)
тартынҡыларға (dative plural)
тартынҡыны (accusative definite singular)
тартынҡыларҙы (accusative definite plural)
тартынҡыла (locative singular)
тартынҡыларҙа (locative plural)
тартынҡынан (ablative singular)
тартынҡыларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

тартынҡыларҙың

тартынҡыларға

тартынҡыларҙы

тартынҡыларҙа

тартынҡыларҙан

From verbal stem тарт- (tart-) "to pull".
Compare with
Tatar тартык (tartıq, “consonant”), which is derived from the same verb.

ba:Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр


еңеүсе

head

еңеүсе • (yeñewse)

ba-noun

еңеүсе • (yeñewse)

yeñewse (romanization)
еңеүсе (absolute singular)
еңеүселәр (absolute plural)
еңеүсенең (definite genitive singular)
еңеүселәрҙең (definite genitive plural)
еңеүсегә (dative singular)
еңеүселәргә (dative plural)
еңеүсене (accusative definite singular)
еңеүселәрҙе (accusative definite plural)
еңеүселә (locative singular)
еңеүселәрҙә (locative plural)
еңеүсенән (ablative singular)
еңеүселәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

еңеүселәрҙең

еңеүселәрҙән

[jɪ̞.ŋɪ̞w.ˈsɪ̞]

From еңеү (yeñew, “win”) + -се (-se, affix forming an agent noun).
Compare to
Tatar жиңүче (jiñüçe, “winner”),
Kazakh жеңуші (jeñuşı, “winner”),
Kyrgyz жеңүүчү (jeŋüücü, “winner”),
Southern Altai јеҥӱчи (ǰeŋüči, “winner”),
Turkmen ýeňiji (“winner”).


сәнске

head

сәнске • (sənske)

ba-noun

сәнске • (sənske)

sənske (romanization)
сәнске (absolute singular)
сәнскеләр (absolute plural)
сәнскенең (definite genitive singular)
сәнскеләрҙең (definite genitive plural)
сәнскегә (dative singular)
сәнскеләргә (dative plural)
сәнскене (accusative definite singular)
сәнскеләрҙе (accusative definite plural)
сәнскелә (locative singular)
сәнскеләрҙә (locative plural)
сәнскенән (ablative singular)
сәнскеләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

сәнскеләрҙең

сәнскеләрҙән

сәнс (səns, “pierce”) + -ке (-ke, “instrument suffix”).
Compare to
Tatar чәнечке (çäneçke, “fork”),
Kazakh шанышқы (şanyşqy, “fork”),
Uzbek sanchqi (“fork”).


кескәй

head

кескәй • (keskəy)

ba-adj

кескәй • (keskəy)

From *kičikey (“small”), from Proto-Turkic *kičüg (“small”) + *-key (“diminutive suffix”).
Compare with
Nogai кишкей (kişkey, “small”).

Франческо кескәй Антонионың остазы булып китә.

Francesco becomes small Antonio's teacher.

Françesko keskəy Antonionıñ ostazı bulıp kitə.

Мәҙәк итеп ҡарап торҙом кескәй генә ҡырмыҫҡаға: йөк кутәреп сығып бара Азиянан Европаға.

(Can we date this quote?), Мостай Кәрим [Mostay Kərim, Mustai Karim], (Please provide the book title or journal name):

With amusement I watched a small ant: lifting a load, it's crossing from Asia to Europe.

Кескәйҙәр өсөн уйынсыҡтар.


ҡабыҡ

head

ҡабыҡ • (qabıq)

ba-noun

ҡабыҡ • (qabıq)

qabıq (romanization)
ҡабыҡ (absolute singular-only)
ҡабыҡтың (definite genitive singular-only)
ҡабыҡҡа (dative singular-only)
ҡабыҡты (accusative definite singular-only)
ҡабыҡта (locative singular-only)
ҡабыҡтан (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *kāpuk (“bark; skin; shell”).
Cognate with
Kazakh қабық (qabyq),
Kyrgyz кабык (kabık), Southern Altai кабык (kabïk),
Uzbek qobiq (“skin, shell”),
Turkish kabuk (“shell”),
Tuvan хавык (xavık, “husk”),
Chuvash хупӑ (hup̬ă, “bark”),
etc.

inh

Ташбаҡа ҡабығы.

Ер ҡабығы.


юрға

head

юрға • (yurğa)

ba-noun

юрға • (yurğa)

yurğa (romanization)
юрға (absolute singular)
юрғалар (absolute plural)
юрғаның (definite genitive singular)
юрғаларҙың (definite genitive plural)
юрғаға (dative singular)
юрғаларға (dative plural)
юрғаны (accusative definite singular)
юрғаларҙы (accusative definite plural)
юрғала (locative singular)
юрғаларҙа (locative plural)
юрғанан (ablative singular)
юрғаларҙан (ablative plural)

From *yor(ï)ğa (“a horse with an ambling gait; the name of such gait”), from Proto-Turkic *yor(ï)- (“to walk”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (jorïγa, “ambler”);
Kazakh жорға (jorğa),
Kyrgyz жорго (jorgo),
Southern Altai јорго (ǰorgo),
Khakas чорға (çorğa),
Uzbek yoʻrgʻa,
Uyghur يورغا (yorgha),
Turkmen ýorga,
Turkish yorga,
Yakut дьоруо (joruo, “ambling gate; the horse with such gait.”)


ҡарар

qarar (romanization)
ҡарар (absolute singular)
ҡарарҙар (absolute plural)
ҡарарҙың (definite genitive singular)
ҡарарҙарҙың (definite genitive plural)
ҡарарға (dative singular)
ҡарарҙарға (dative plural)
ҡарарҙы (accusative definite singular)
ҡарарҙарҙы (accusative definite plural)
ҡарарҙа (locative singular)
ҡарарҙарҙа (locative plural)
ҡарарҙан (ablative singular)
ҡарарҙарҙан (ablative plural)

From Arabic قَرَار (qarār, “agreement; decision”).
Cognate with
Kazakh қарар (qarar, “decision, decree”),
Uzbek qaror (“decision, decree”),
Uyghur قارار (qarar, “decision, decree”).

cog

A formal statement adopted by a meeting; decision, resolution


көн аша

head

көн аша • (kön aşa)

ba-adv

көн аша • (kön aşa)

[ˈkʏ̞n.ɑˌʂɑ]

Compare to Turkmen günaşa (“every other day”), Turkish günaşırı (“every other day”).


аша

head

аша • (aşa) (takes nouns in absolute case, pronouns in genitive)

An adverbial form, derived from the verb аш- (aş-, “to pass through, cross”), from Proto-Turkic *(i)āĺ- (“to cross; surpass”).

inh

Ниндәйҙер ауыл аша үтеп бара инек.

Урам аша торған күрше.

Йылға аша күпер һалына.

A bridge across the river is being built.

Районда булған бар хәбәрҙәрҙе һеҙҙең гәзит аша беләм.

Through your newspaper, I know about all the news in the district.

Rayonda bulğan bar xəbərźərźe heźźeñ gəzit aşa beləm.

Кеше фекеренә ҡолаҡ һалыу — үҙеңде көҙгө аша күреүгә тиң.
Keşe fekerenə qolaq halıw — üźeñde köźgö aşa kürewgə tiñ.
Listening to somebody else's opinion is equal to looking at yourself through a mirror.

Хәҙерге ваҡытта тоташтырыуһыҙ сысҡандарҙың ғына бер нисә төрө бар, шул иҫәптән инфраҡыҙыл порт, Bluetooth аша эшләгән һ.б.

These days, there are several types of wireless mice alone, including (those) operating via infrared port, Bluetooth etc.

Xəźerge vaqıtta totaştırıwhıź sısqandarźıñ ğına ber nisə törö bar, şul iśəptən infraqıźıl port, Bluetooth aşa eşləgən h.b.

Рус шиғриәтендә ритмика баҫымлы һәм баҫымһыҙ ижектәрҙең теүәл тәртиптә ҡабатланып килеүе аша ла булдырыла.

In Russian poetry, the rhythmics is also created by stressed and unstressed syllables repeating in a set order.

Rus şiğriətendə ritmika baśımlı həm baśımhıź ijektərźeñ tewəl tərtiptə qabatlanıp kilewe aşa la buldırıla.

Нәҡ ошо төндә Ҡөръән Кәримдең тәүге аяттары Ябраил фәрештә аша Мөхәммәт пәйғәмбәргә с.ғ.с. тапшырыла башлай.
Nəq oşo töndə Qörən Kərimdeñ təwge ayattarı Yabrail fəreştə aşa Möxəmmət pəyğəmbərgə s.ğ.s. tapşırıla başlay.
On this very night, the first ayats of the Holy Qur'an begin to be communicated via the angel Jabrā'īl to the prophet Muhammad, peace be upon him.


балауыҙ

head

балауыҙ • (balawıź)

ba-noun

балауыҙ • (balawıź)

balawıź (romanization)
балауыҙ (absolute singular-only)
балауыҙҙың (definite genitive singular-only)
балауыҙға (dative singular-only)
балауыҙҙы (accusative definite singular-only)
балауыҙҙа (locative singular-only)
балауыҙҙан (ablative singular-only)

[bɑ.ɫɑˈwɯ̞ð]

Cognate with
Tatar балавыз (balawız),
Kazakh балауыз (balauyz),
Crimean Tatar balavuz,
Kumyk балавуз (balawuz),
Karachay-Balkar балаууз (balauuz, “wax”).


туҡал

Cognate with
Kazakh тоқал (toqal),
Karachay-Balkar токъал (toqal),
Kyrgyz токол (tokol),
Uzbek toʻqol,
Uyghur توقال (toqal, “hornless”).

hornless, having no horns (of cattle that normally has horns)


быу

bıw (romanization)
быу (absolute singular)
быуҙар (absolute plural)
быуҙың (definite genitive singular)
быуҙарҙың (definite genitive plural)
быуға (dative singular)
быуҙарға (dative plural)
быуҙы (accusative definite singular)
быуҙарҙы (accusative definite plural)
быуҙа (locative singular)
быуҙарҙа (locative plural)
быуҙан (ablative singular)
быуҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *būg (“steam”).
Cognate with
Karakhanid بُو (bū, “steam”);
Kazakh бу (bu, “steam”),
Kyrgyz буу (buu, “steam”),
Southern Altai буу (buu, “steam”),
Uzbek bugʻ (“steam”),
Turkmen bug (“steam”), etc.


боҫ

boś (romanization)
боҫ (absolute singular)
боҫтар (absolute plural)
боҫтоң (definite genitive singular)
боҫтарҙың (definite genitive plural)
боҫҡа (dative singular)
боҫтарға (dative plural)
боҫто (accusative definite singular)
боҫтарҙы (accusative definite plural)
боҫта (locative singular)
боҫтарҙа (locative plural)
боҫтан (ablative singular)
боҫтарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *bus (“steam”).
Cognate with
Tuvan бус (bus, “steam”),
Turkish pus (“haze”),
Chuvash пӑс (păs, “steam”),
etc.

Самауырҙан ҡуйы боҫ күтәрелде.


бөтөнләй

head

бөтөнләй • (bötönləy)

From *bütünläy "completely, entirely", composed of *bütün "whole, entire" + *-läy "adverb affix".
Cognate with
Tatar бөтенләй (bötenläy),
Kazakh бүтіндей (bütındei),
Kumyk бютюнлей (bütünley),
Uzbek butunlay,
Uyghur پۇتۇنلەي (putunley),
Turkmen bütinleý (“completely”).

XIX быуатта каталан телен ҡулланыу даирәһе бөтөнләй алмашына.

In the 19th century, the sphere of the Catalan language use changes completely.

XIX bıwatta katalan telen qullanıw dairəhe bötönləy almaşına.

Ә бына шәхси ҡунаҡхана асыу — уныһы инде беҙҙең өсөн бөтөнләй ят күренеш.
Ə bına şəxsi qunaqxana asıw — unıhı inde beźźeñ ösön bötönləy yat küreneş.
However, to open up a private hotel is a phenomenon completely extraordinary to us.

Ит менән картуфты бергә бөтөнләй ашамағыҙ.

Do not eat together meat and potato at all.

İt menən kartuftı bergə bötönləy aşamağıź.

Минең бала саҡта беҙҙең ауылдағы ҡайһы бер балаларҙың аяҡ кейеме бөтөнләй булманы.

When I was a child, some children in our village had no shoes at all.

Mineñ bala saqta beźźeñ awıldağı qayhı ber balalarźıñ ayaq keyeme bötönləy bulmanı.


бәпәй

бәпәй • (bəpəy)

ba-noun

бәпәй • (bəpəy)

bəpəy (romanization)
бәпәй (absolute singular)
бәпәйҙәр (absolute plural)
бәпәйҙең (definite genitive singular)
бәпәйҙәрҙең (definite genitive plural)
бәпәйгә (dative singular)
бәпәйҙәргә (dative plural)
бәпәйҙе (accusative definite singular)
бәпәйҙәрҙе (accusative definite plural)
бәпәйҙә (locative singular)
бәпәйҙәрҙә (locative plural)
бәпәйҙән (ablative singular)
бәпәйҙәрҙән (ablative plural)

Ideophonic. Compare to
Tatar бәбәй (bäbäy, “baby”), Crimean Tatar bebey (“baby”), Turkish bebek (“baby”),
Gulf Arabic بيبي (baybī, “baby”),
Bulgarian бебе (bebe, “baby”),
French bébé (“baby”),
English baby, etc.

(regional, sub-standard) baby, small child


бәпес

head

бәпес • (bəpes)

ba-noun

бәпес • (bəpes)

bəpes (romanization)
бәпес (absolute singular)
бәпесҙәр (absolute plural)
бәпесҙең (definite genitive singular)
бәпесҙәрҙең (definite genitive plural)
бәпесгә (dative singular)
бәпесҙәргә (dative plural)
бәпесҙе (accusative definite singular)
бәпесҙәрҙе (accusative definite plural)
бәпесҙә (locative singular)
бәпесҙәрҙә (locative plural)
бәпесҙән (ablative singular)
бәпесҙәрҙән (ablative plural)


түҙемлек

head

түҙемлек • (tüźemlek)

ba-noun

түҙемлек • (tüźemlek)

tüźemlek (romanization)
түҙемлек (absolute singular)
түҙемлектәр (absolute plural)
түҙемлектең (definite genitive singular)
түҙемлектәрҙең (definite genitive plural)
түҙемлеккә (dative singular)
түҙемлектәргә (dative plural)
түҙемлекте (accusative definite singular)
түҙемлектәрҙе (accusative definite plural)
түҙемлектә (locative singular)
түҙемлектәрҙә (locative plural)
түҙемлектән (ablative singular)
түҙемлектәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

түҙемлектәрҙең

түҙемлектәргә

түҙемлектәрҙе

түҙемлектәрҙә

түҙемлектәрҙән

[tʏ.ðɪ̞mˈlɪ̞k]

Compare to Tatar түземлек (tüzemlek), Kazakh төзімдік (tözımdık, “patience”).
From *tözimlik (“patience”), derived by suffixation from *tözim (“patience”), as attested in Bashkir түҙем (tüźem), Kazakh төзім (tözım), Uzbek toʻzim, Uyghur توزۇم (tozum, “patience”), from Proto-Turkic *döŕ- (“to bear, endure, suffer”).


уҡлау

uqlaw (romanization)
уҡлау (absolute singular)
уҡлауҙар (absolute plural)
уҡлауҙың (definite genitive singular)
уҡлауҙарҙың (definite genitive plural)
уҡлауға (dative singular)
уҡлауҙарға (dative plural)
уҡлауҙы (accusative definite singular)
уҡлауҙарҙы (accusative definite plural)
уҡлауҙа (locative singular)
уҡлауҙарҙа (locative plural)
уҡлауҙан (ablative singular)
уҡлауҙарҙан (ablative plural)

Inherited from Proto-Turkic *oklagu (“rolling pin”).
Cognate with
Karakhanid [script needed] (oqlağu, “round (?)”);
Tatar уклау (uqlaw, “rolling pin”),
Kazakh оқтау (oqtau, “rolling pin”),
Kumyk окълав (oqlaw, “rolling pin”),
Uzbek oʻqlov (“rolling pin”),
Turkish oklava (“rolling pin”), etc.


иркә

head

иркә • (irkə)

ba-adj

иркә • (irkə)

From Proto-Turkic *erke, if this isn't a re-borrowing of *erk from Mongolic. See ирек (irek), Mongolian эрх (erx).
The root is not attested in pre-13th century Turkic, but its wide geographical distribution and wider semantical range make native origin more likely.
Cognate with Kazakh ерке (erke, “naughty, spoiled (child)”), Uzbek erka (“spoiled (child)”).

cog

(of a person, usually a child) spoiled; having a selfish, greedy or manipulative character due to pampering

(of a child) naughty, wilful, freakish, tantrummy

(with a personal ending, typically first person singular) one's sweetheart, dear

(dialectal, with a personal ending) one's younger sibling


күскен

head

күскен • (küsken)

ba-noun

күскен • (küsken)

küsken (romanization)
күскен (absolute singular)
күскендәр (absolute plural)
күскендең (definite genitive singular)
күскендәрҙең (definite genitive plural)
күскенгә (dative singular)
күскендәргә (dative plural)
күскенде (accusative definite singular)
күскендәрҙе (accusative definite plural)
күскендә (locative singular)
күскендәрҙә (locative plural)
күскендән (ablative singular)
күскендәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

күскендәрҙең

күскендәрҙән

Morphologically, күс- (küs-, “to move from one place to another”) + -кен (-ken), for the latter compare ташҡын (taşqın, “flood”).
Compare to
Kazakh көшкін (köşkın, “avalanche”);
Kyrgyz көчкү (köckü, “landslide, avalanche”),
Uzbek koʻchki (“landslide, avalanche”),
etc.


бөтөн

head

бөтөн • (bötön)

ba-adj

бөтөн • (bötön)

From Proto-Turkic *bütün (“all, while, entire”), derived from Proto-Turkic *büt- (“to end, finish”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (bütün, “entire, integral; undamaged”);
Tatar бөтен (böten), Kumyk бютюн (bütün), Crimean Tatar bütün, Kazakh бүтін (bütın), Kyrgyz бүтүн (bütün), Southern Altai бӱдӱн (büdün), Uzbek butun, Turkmen bütin, Turkish bütün, Yakut бүттүүн (büttüün, “all, entire”), Chuvash пӗтӗм (pĕt̬ĕm, “whole, entire”).

cog

Магазинда бөтөн әйбер бар ине, хаҡтары осһоҙ ине.

All (types of) goods were available in the shops, (and) the prices were cheap.

Magazinda bötön əyber bar ine, xaqtarı oshoź ine.

Ысынбарлыҡтың бөтөн осраҡлы айырымлыҡтарын байҡап үтеү мөмкин булмағанлыҡтан, философтар үҙ иғтибарын төп сәбәптәргә йүнәлтә, ысынбарлыҡтың иң ғөмүми ҡанундарын өйрәнә.

Since it is not possible to review all incidental particularities of (=existing in) reality, philosophers direct their attention to fundamental reasons, (and) study the most general laws of reality.

Isınbarlıqtıñ bötön osraqlı ayırımlıqtarın bayqap ütew mömkin bulmağanlıqtan, filosoftar üź iğtibarın töp səbəptərgə yünəltə, ısınbarlıqtıñ iñ ğömümi qanundarın öyrənə.

Ун бөтөн ундан биш.

(mathematics) point, decimal point (when reading decimal fractions aloud)


бөтә

head

бөтә • (bötə)

A specific North Kypchak term, derived from Proto-Turkic *büt- (“to end, finish”).
Cognate with
Tatar бөтә (bötä, “all, entire”).

Бөтә юлдар башҡалаға илтә.

Бөтә эштәр ҡул менән — кәйлә, лом, балға һәм көрәк менән — башҡарыла.
Bötə eştər qul menən — kəylə, lom, balğa həm körək menən — başqarıla.
All jobs are done manually, with pickaxe, crowbar, hammer and shovel.

Кесе йома төндә Ҡояш тотоласаҡ, уның тәьҫире бөтә аҙнаға һуҙыласаҡ.

(Can we date this quote?), (Please provide the book title or journal name) (astrology forecast):

On Thursday night, there will be a solar eclipse; its impact will last for the whole week.

Kese yoma töndə Qoyaş totolasaq, unıñ təśire bötə aźnağa huźılasaq.


бүтән

бүтән • (bütən)

Cognate with
Tatar бүтән (bütän),
Kazakh бөтен (böten),
Kyrgyz бөтөн (bötön, “other”).


бүтән

Ирем, кисер, бүтән юл урап йөрөр әмәлем юҡ.

My husband, forgive me, I don't have any more stamina to keep living on the road.

İrem, kiser, bütən yul urap yörör əməlem yuq.


тылсым

тылсым • (tılsım)

ba-noun

тылсым • (tılsım)

From Arabic طِلَسْم (ṭilasm, “enigma; talisman”), from Ancient Greek τέλεσμα (télesma, “payment”). Cognate with
Uzbek tilsim (“magic”),
Turkish tılsım (“magic”), etc.

der

Изге әүлиәләр ерләнгән тауҙың ниндәйҙер тылсым көсөн, ҡөҙрәтен тойған халыҡ.

The local people felt some magic force (and) power of the mountain where saints had been buried.

İzge əwliələr yerləngən tawźıñ nindəyźer tılsım kösön, qöźrəten toyğan xalıq.


тылсымсы

head

тылсымсы • (tılsımsı)

ba-noun

тылсымсы • (tılsımsı)

tılsımsı (romanization)
тылсымсы (absolute singular)
тылсымсылар (absolute plural)
тылсымсының (definite genitive singular)
тылсымсыларҙың (definite genitive plural)
тылсымсыға (dative singular)
тылсымсыларға (dative plural)
тылсымсыны (accusative definite singular)
тылсымсыларҙы (accusative definite plural)
тылсымсыла (locative singular)
тылсымсыларҙа (locative plural)
тылсымсынан (ablative singular)
тылсымсыларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

тылсымсыларҙың

тылсымсыларға

тылсымсыларҙы

тылсымсыларҙа

тылсымсыларҙан

[tɯ̞ɫ.sɯ̞m.ˈsɯ̞]

From тылсым (tılsım, “magic”) + -сы (-sı, affix forming an agent noun).

af

magician (especially white-hat magician)


тылсымлы

head

тылсымлы • (tılsımlı)

ba-adj

тылсымлы • (tılsımlı)

[tɯ̞ɫ.sɯ̞m.ˈɫɯ̞]

тылсым (tılsım, “white magic”) + -лы (-lı, “affix used to form adjectives from nouns”).

suffix

magic (especially involving white magic)

сихырлы

magic (especially involving black magic)


сихыр

head

сихыр • (sixır)

ba-noun

сихыр • (sixır)

From Arabic سِحْر (siḥr, “magic, sorcery”).
Cognate with
Uzbek sehr (“magic”),
Turkish sihir (“magic”).

magic (especially black magic); sorcery, wizardry, witchcraft, etc.


сихырсы

head

сихырсы • (sixırsı)

ba-noun

сихырсы • (sixırsı)

sixırsı (romanization)
сихырсы (absolute singular)
сихырсылар (absolute plural)
сихырсының (definite genitive singular)
сихырсыларҙың (definite genitive plural)
сихырсыға (dative singular)
сихырсыларға (dative plural)
сихырсыны (accusative definite singular)
сихырсыларҙы (accusative definite plural)
сихырсыла (locative singular)
сихырсыларҙа (locative plural)
сихырсынан (ablative singular)
сихырсыларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

сихырсыларҙың

сихырсыларға

сихырсыларҙы

сихырсыларҙа

сихырсыларҙан

[sʲï.χɯ̞rˈsɯ̞]

From сихыр (sixır, “magic”) + -сы (-sı, affix forming an agent noun).

af

magician (especially black-hat magician); sorcerer, wizard, etc.


сихырлы

head

сихырлы • (sixırlı)

ba-adj

сихырлы • (sixırlı)

[sʲï.χɯ̞rˈɫɯ̞]

сихыр (sixır, “black magic”) + -лы (-lı, “affix used to form adjectives from nouns”).

suffix

magic (especially involving black magic)

тылсымлы

magic (especially involving white magic)


кеҫәртке

head

кеҫәртке • (keśərtke)

ba-noun

кеҫәртке • (keśərtke)

keśərtke (romanization)
кеҫәртке (absolute singular)
кеҫәрткеләр (absolute plural)
кеҫәрткенең (definite genitive singular)
кеҫәрткеләрҙең (definite genitive plural)
кеҫәрткегә (dative singular)
кеҫәрткеләргә (dative plural)
кеҫәрткене (accusative definite singular)
кеҫәрткеләрҙе (accusative definite plural)
кеҫәрткелә (locative singular)
кеҫәрткеләрҙә (locative plural)
кеҫәрткенән (ablative singular)
кеҫәрткеләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

кеҫәрткеләрҙең

кеҫәрткеләргә

кеҫәрткеләрҙе

кеҫәрткеләрҙә

кеҫәрткеләрҙән

[kɪ̞.θærtˈkɪ̞]

Cognate with
Kazakh кесіртке (kesırtke),
Crimean Tatar kesertki,
Kumyk гесертки (gesertki, “lizard”).

ba:Кеҫәрткеләр


күңелһеҙ

head

күңелһеҙ • (küñelheź)

ba-adj

күңелһеҙ • (küñelheź)

[kɵ.ŋɪ̞ˈhɪ̞ð]

[kɵ.ŋɪ̞ˈɦɪ̞ð]

Synchronously, equal to күңел (küñel) + -һеҙ (-heź).


туңдырма

head

туңдырма • (tuñdırma)

ba-noun

туңдырма • (tuñdırma)

tuñdırma (romanization)
туңдырма (absolute singular)
туңдырмалар (absolute plural)
туңдырманың (definite genitive singular)
туңдырмаларҙың (definite genitive plural)
туңдырмаға (dative singular)
туңдырмаларға (dative plural)
туңдырманы (accusative definite singular)
туңдырмаларҙы (accusative definite plural)
туңдырмала (locative singular)
туңдырмаларҙа (locative plural)
туңдырманан (ablative singular)
туңдырмаларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

туңдырмаларҙың

туңдырмаларға

туңдырмаларҙы

туңдырмаларҙа

туңдырмаларҙан

Synchronously, туңдыр- (tuñdır-, “to freeze”) + -ма (-ma, suffix forming an abstract noun related to the action's process or result).
Apparently calqued from Ottoman Turkish طوڭدرمه (toñdïrma, “ice cream”).
Cognate with Kyrgyz тоңдурма (toŋdurma), Southern Altai тоҥдырма (toŋdïrma), Azerbaijani dondurma, Turkish dondurma, Turkmen doňdurma, etc.

bor

Туңдырма яратмаған бала була микән?

Can there be a child who doesn't like ice cream?


бурһыҡ

head

бурһыҡ • (burhıq)

ba-noun

бурһыҡ • (burhıq)

burhıq (romanization)
бурһыҡ (absolute singular)
бурһыҡтар (absolute plural)
бурһыҡтың (definite genitive singular)
бурһыҡтарҙың (definite genitive plural)
бурһыҡҡа (dative singular)
бурһыҡтарға (dative plural)
бурһыҡты (accusative definite singular)
бурһыҡтарҙы (accusative definite plural)
бурһыҡта (locative singular)
бурһыҡтарҙа (locative plural)
бурһыҡтан (ablative singular)
бурһыҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

бурһыҡтарҙың

бурһыҡтарҙан

From Proto-Turkic *borsuk (“badger”).
Cognate with
Kazakh борсық (borsyq),
Uzbek boʻrsiq,
Uyghur بورسۇق (borsuq),
Turkish porsuk (“badger”), etc.


сиңерткә

head

сиңерткә • (siñertkə)

ba-noun

сиңерткә • (siñertkə)

siñertkə (romanization)
сиңерткә (absolute singular)
сиңерткәләр (absolute plural)
сиңерткәнең (definite genitive singular)
сиңерткәләрҙең (definite genitive plural)
сиңерткәгә (dative singular)
сиңерткәләргә (dative plural)
сиңерткәне (accusative definite singular)
сиңерткәләрҙе (accusative definite plural)
сиңерткәлә (locative singular)
сиңерткәләрҙә (locative plural)
сиңерткәнән (ablative singular)
сиңерткәләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

сиңерткәләрҙең

сиңерткәләргә

сиңерткәләрҙе

сиңерткәләрҙә

сиңерткәләрҙән

From Proto-Turkic *čekürtke (“grasshopper”).
Cognate with
Tatar чикерткә (çikertkä),
Kazakh шегіртке (şegırtke),
Uzbek chigirtka,
Uyghur چېكەتكە (chëketke),
Azerbaijani çəyirtkə,
Turkish çekirge (“grasshopper”), etc.


ауыр тупрағы еңел булһын

head

ауыр тупрағы еңел булһын

ауыр тупрағы еңел булһын • (awır tuprağı yeñel bulhın)

awır tuprağı yeñel bulhın (romanization)

[ɑˈwʊɾ.top.ɾɑˈʁɯ̞.jɪ̞ˈŋɪ̞l.boɫˈhɯ̞n]

Literally "May (his/her) heavy soil be light".
Compare to exactly analogous phrases in other Turkic languages:
Kazakh ауыр топырағы жеңіл болсын (auyr topyrağy jeñıl bolsyn),
Kyrgyz оор топурагы жеңил болсун (oor topuragı jeŋil bolsun).

cog

ауыр топырағы жеңіл болсын

оор топурагы жеңил болсун

(said about a person who has recently died) God rest his/her soul

en-ауыр_тупрағы_еңел_булһын-ba-phrase-0X27TfOV


һыуһар

head

һыуһар • (hıwhar)

ba-noun

һыуһар • (hıwhar)

hıwhar (romanization)
һыуһар (absolute singular)
һыуһарҙар (absolute plural)
һыуһарҙың (definite genitive singular)
һыуһарҙарҙың (definite genitive plural)
һыуһарға (dative singular)
һыуһарҙарға (dative plural)
һыуһарҙы (accusative definite singular)
һыуһарҙарҙы (accusative definite plural)
һыуһарҙа (locative singular)
һыуһарҙарҙа (locative plural)
һыуһарҙан (ablative singular)
һыуһарҙарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

һыуһарҙарҙың

һыуһарҙарҙан

Inherited from Proto-Turkic *saġsar (“marten”); cognate with Kazakh сусар (susar), Kyrgyz суусар (suusar), Southern Altai суузар (suuzar), Uzbek suvsar and Turkish sansar.

inh+

Martes martes
Martes martes#Translingual


ырыу

head

ырыу • (ırıw)

ba-noun

ырыу • (ırıw)

ırıw (romanization)
ырыу (absolute singular)
ырыуҙар (absolute plural)
ырыуҙың (definite genitive singular)
ырыуҙарҙың (definite genitive plural)
ырыуға (dative singular)
ырыуҙарға (dative plural)
ырыуҙы (accusative definite singular)
ырыуҙарҙы (accusative definite plural)
ырыуҙа (locative singular)
ырыуҙарҙа (locative plural)
ырыуҙан (ablative singular)
ырыуҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *urug (“clan, kins; seed; child”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (uruğ, “seed; descendants”);
Kazakh ру (ru, “clan”),
Kyrgyz уруу (uruu, “clan”),
Turkmen urug (“clan”),
Chuvash ӑру (ăru, “clan; generation”);
Yakut уруу (uruu, “kin, kinsfolk”).

cog

Ырыуына күрә йолаһы.

The rite depends on the clan (=each clan has its own rituals).

(anthropology, in Bashkirs and certain other Turkic nations) clan; a group of people united by (actual or perceived) kinship and common ancestry, and traditionally possessing a certain degree of distinct identity


ошаҡ

head

ошаҡ • (oşaq)

ba-noun

ошаҡ • (oşaq)

oşaq (romanization)
ошаҡ (absolute singular)
ошаҡтар (absolute plural)
ошаҡтың (definite genitive singular)
ошаҡтарҙың (definite genitive plural)
ошаҡҡа (dative singular)
ошаҡтарға (dative plural)
ошаҡты (accusative definite singular)
ошаҡтарҙы (accusative definite plural)
ошаҡта (locative singular)
ошаҡтарҙа (locative plural)
ошаҡтан (ablative singular)
ошаҡтарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *uĺak (“slander”).
Cognate with Kazakh өсек (ösek, “slander; gossip”), Kyrgyz ушак (uşak, “slander; gossip”), Uyghur ئۇششاق (ushshaq, “slander; gossip”).

cog

the act or practice of informing on somebody else in betrayal of that person; snitching

making a malicious statement about somebody else or misrepresenting that person's deeds, thus damaging that person's reputation; slander


иләк

head

иләк • (ilək)

ba-noun

иләк • (ilək)

ilək (romanization)
иләк (absolute singular)
иләктәр (absolute plural)
иләктең (definite genitive singular)
иләктәрҙең (definite genitive plural)
иләккә (dative singular)
иләктәргә (dative plural)
иләкте (accusative definite singular)
иләктәрҙе (accusative definite plural)
иләктә (locative singular)
иләктәрҙә (locative plural)
иләктән (ablative singular)
иләктәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *elgek (“sieve”).
Cognate with
Kazakh елек (elek),
Kyrgyz элек (elek) / элгек (elgek),
Southern Altai элгек (elgek),
Uzbek elak,
Uyghur ئەلگەك (elgek),
Khakas илгек (ilgek),
Azerbaijani ələk,
Turkish elek,
Chuvash ала (ala, “sieve”), etc.


ипләп

head

ипләп • (ipləp)

ba-adv

ипләп • (ipləp)

Cognate with
Kazakh ептеп (eptep, “cautiously, little by little”),
Uyghur ئەپلەپ (eplep, “cautiously; gently”).


ошаҡсы

head

ошаҡсы • (oşaqsı)

ba-noun

ошаҡсы • (oşaqsı)

oşaqsı (romanization)
ошаҡсы (absolute singular)
ошаҡсылар (absolute plural)
ошаҡсының (definite genitive singular)
ошаҡсыларҙың (definite genitive plural)
ошаҡсыға (dative singular)
ошаҡсыларға (dative plural)
ошаҡсыны (accusative definite singular)
ошаҡсыларҙы (accusative definite plural)
ошаҡсыла (locative singular)
ошаҡсыларҙа (locative plural)
ошаҡсынан (ablative singular)
ошаҡсыларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ошаҡсыларҙың

ошаҡсыларҙан

From ошаҡ (oşaq, “snitching; slander”) + -сы (-sı, affix forming an agent noun).
Compare to
Chulym ужақчы (“gossip monger”).

af

Ләкин Римда ялағайҙар менән ошаҡсылар арҡаһында Сенат менән мөнәсәбәттәре тиҙ арала боҙола.

In Rome, however, his relations with the Senate deteriorate soon because of adulators and informers.

Ləkin Rimda yalağayźar menən oşaqsılar arqahında Senat menən mönəsəbəttəre tiź arala boźola.

(disapproving) tattletale, informer, snitch


белгес

belges (romanization)
белгес (absolute singular)
белгестәр (absolute plural)
белгестең (definite genitive singular)
белгестәрҙең (definite genitive plural)
белгескә (dative singular)
белгестәргә (dative plural)
белгесте (accusative definite singular)
белгестәрҙе (accusative definite plural)
белгестә (locative singular)
белгестәрҙә (locative plural)
белгестән (ablative singular)
белгестәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

белгестәрҙең

белгестәрҙән

бел- (bel-, “to know”) + -гес (-ges, suffix forming an agent noun).

af

Белгес өйрәнсектең хаталарын шунда уҡ күреп, төҙәтеп бара.

The specialist immediately sees the apprentice's mistakes and corrects them.

Belges öyrənsekteñ xataların şunda uq kürep, töźətep bara.

Был атамалар тик белгестәргә генә аңлайышлы.

These terms are understandable only to specialists.

Bıl atamalar tik belgestərgə genə añlayışlı.


атай-әсәй

head

атай-әсәй • (atay-əsəy)

ba-noun

атай-әсәй • (atay-əsəy)

atay-əsəy (romanization)
атай-әсәй (absolute singular)
атай-әсәйҙәр (absolute plural)
атай-әсәйҙең (definite genitive singular)
атай-әсәйҙәрҙең (definite genitive plural)
атай-әсәйгә (dative singular)
атай-әсәйҙәргә (dative plural)
атай-әсәйҙе (accusative definite singular)
атай-әсәйҙәрҙе (accusative definite plural)
атай-әсәйҙә (locative singular)
атай-әсәйҙәрҙә (locative plural)
атай-әсәйҙән (ablative singular)
атай-әсәйҙәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

атай-әсәйҙең

атай-әсәйҙән

атай-әсәйҙәр

атай-әсәйҙәрҙең

атай-әсәйҙәргә

атай-әсәйҙәрҙе

атай-әсәйҙәрҙә

атай-әсәйҙәрҙән

Кешене атай-әсәй генә түгел, мөхит тә тәрбиәләй.

It is not only parents, but also the environment that raises a person.

Keşene atay-əsəy genə tügel, möxit tə tərbiələy.

Һәр кешенең аңында «эске бала», «өлкән кеше» һәм «атай-әсәй» йәшәй.
Hər keşeneñ añında «eske bala», «ölkən keşe» həm «atay-əsəy» yəşəy.
Within each person's mind, an "inner child", a "grown-up person" and a "parent" lives.


мөхит

head

мөхит • (möxit)

ba-noun

мөхит • (möxit)

möxit (romanization)
мөхит (absolute singular)
мөхиттәр (absolute plural)
мөхиттең (definite genitive singular)
мөхиттәрҙең (definite genitive plural)
мөхиткә (dative singular)
мөхиттәргә (dative plural)
мөхитте (accusative definite singular)
мөхиттәрҙе (accusative definite plural)
мөхиттә (locative singular)
мөхиттәрҙә (locative plural)
мөхиттән (ablative singular)
мөхиттәрҙән (ablative plural)

[mʏ̞ˈχɨ̯͜it]

Borrowed from Arabic مُحِيط (muḥīṭ, “surroundings”).
Cognate with
Kazakh мұхит (mūxit, “ocean”),
Uzbek muhit (“environment”),
Turkish muhit (“environment”).

It's not only parents, but also the environment that raises a person.

Х быуаттан башҡорттар мөхитенә Ислам дине үтеп инә башлай.

Starting with the 10th century, the religion of Islam begins to penetrate into the Bashkir community.

X bıwattan başqorttar möxitenə İslam dine ütep inə başlay.


ваҡытында

head

ваҡытында • (vaqıtında)

ba-adv

ваҡытында • (vaqıtında)

ва‧ҡы‧тын‧да

Һалымдарҙы ваҡытында түләгеҙ.

Ваҡытында түләй алмаһалар, Грецияла дефолт булыуы ихтимал.

If they cannot pay in time, there may be a default in Greece (=Greece may default).

Vaqıtında tüləy almahalar, Gretsiyala defolt bulıwı ixtimal.

Ваҡытында китә белергә кәрәк.

One needs to know to leave in good time (=One should have a feeling when it's a good time to leave).

at one time, formerly, in former times, back in the old days


ваҡытында

head

ваҡытында • (vaqıtında) (takes absolute case)

ва‧ҡы‧тын‧да


тиклем

Derived from Proto-Turkic *teg- (“to reach”).
Immediately cognate with
Tatar тикле (tikle, “up to”).
Also compare
Old Turkic 𐱅𐰏 (teg, “till”),
Old Turkic 𐱅𐰏𐰃 (tegi, “up to”),
Old Uyghur [script needed] (tegü, “up to”);
Kazakh дейін (deiın, “up to”),
Turkish değin (“up to”).

cog

Иртә яҙҙан ҡара көҙгә тиклем.

Англияның климат үҙгәреү мәсьәләләре менән шөғөлләнеүсе ғалим-экологтары, ахырызаманға тиклем 40 йылдан да кәмерәк ваҡыт ҡалды, тип иҫбатлай.

England's environmentalists who study the problems of climat change assert that a period less than 40 years remains till the end of the world.

Angliyanıñ klimat üźgərew məsələləre menən şöğöllənewse ğalim-ekologtarı, axırızamanğa tiklem 40 yıldan da kəmerək vaqıt qaldı, tip iśbatlay.

Өйгә тиклем ике саҡрымдай ара бар.

It is a distance of about two kilometers to home.

(spatial) up to, all the way to, as far as

Һәр нәмә лә ваҡ-төйәгенә тиклем ентекләп уйланылған.

Everything, up to the last detail, has been though of.

Hər nəmə lə vaq-töyəgenə tiklem yentekləp uylanılğan.


селәүсен

head

селәүсен • (seləwsen)

ba-noun

селәүсен • (seləwsen)

seləwsen (romanization)
селәүсен (absolute singular)
селәүсендәр (absolute plural)
селәүсендең (definite genitive singular)
селәүсендәрҙең (definite genitive plural)
селәүсенгә (dative singular)
селәүсендәргә (dative plural)
селәүсенде (accusative definite singular)
селәүсендәрҙе (accusative definite plural)
селәүсендә (locative singular)
селәүсендәрҙә (locative plural)
селәүсендән (ablative singular)
селәүсендәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

селәүсендәрҙең

селәүсендәргә

селәүсендәрҙе

селәүсендәрҙә

селәүсендәрҙән

From Proto-Turkic *sïbuĺgan (“earthworm”).
Cognate with
Tatar суалчан (suwalçan, “worm”),
Kazakh шылаушын (şylauşyn, “earthworm”),
Uzbek chuvalchang (“earthworm”),
Turkish solucan (“worm”).


тырыш

head

тырыш • (tırış)

ba-adj

тырыш • (tırış)

Cognate with
Kyrgyz тырыш (tırış, “diligent”); also
Uzbek tirishqoq (“diligent”),
Uyghur تىرىشچان (tirishchan), تىرىشقاق (tirishqaq, “diligent”).

Тырыш кеше матур йәшәр, ялҡау кеше аслыҡтан үлер.

An industrious person will live well, a lazy person will die of hunger.

Tırış keşe matur yəşər, yalqaw keşe aslıqtan üler.


аслыҡ

head

аслыҡ • (aslıq)

ba-noun

аслыҡ • (aslıq)

aslıq (romanization)
аслыҡ (absolute singular)
аслыҡтар (absolute plural)
аслыҡтың (definite genitive singular)
аслыҡтарҙың (definite genitive plural)
аслыҡҡа (dative singular)
аслыҡтарға (dative plural)
аслыҡты (accusative definite singular)
аслыҡтарҙы (accusative definite plural)
аслыҡта (locative singular)
аслыҡтарҙа (locative plural)
аслыҡтан (ablative singular)
аслыҡтарҙан (ablative plural)

From ас (as, “hungry”) + -лыҡ (-lıq).
Compare to analogous terms in other Turkic languages:
Kazakh аштық (aştyq, “hunger, famine”),
Uzbek ochlik (“hunger, hunger strike”),
Uyghur ئاچلىق (achliq, “hunger”),
Turkish açlık (“hunger”).

The industrious person will live well, the lazy person will die from hunger.


ғәскәр

head

ғәскәр • (ğəskər)

ba-noun

ғәскәр • (ğəskər)

ğəskər (romanization)
ғәскәр (absolute singular)
ғәскәрҙәр (absolute plural)
ғәскәрҙең (definite genitive singular)
ғәскәрҙәрҙең (definite genitive plural)
ғәскәргә (dative singular)
ғәскәрҙәргә (dative plural)
ғәскәрҙе (accusative definite singular)
ғәскәрҙәрҙе (accusative definite plural)
ғәскәрҙә (locative singular)
ғәскәрҙәрҙә (locative plural)
ғәскәрҙән (ablative singular)
ғәскәрҙәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

ғәскәрҙәрҙең

ғәскәрҙәрҙән

Borrowed from Arabic عَسْكَر (ʕaskar, “army”).

Йәйәүле ғәскәр.

Ҡоро ер ғәскәрҙәре.

a specific type or branch of armed forces


хәсрәт

head

хәсрәт • (xəsrət)

ba-noun

хәсрәт • (xəsrət)

xəsrət (romanization)
хәсрәт (absolute singular-only)
хәсрәттең (definite genitive singular-only)
хәсрәткә (dative singular-only)
хәсрәтте (accusative definite singular-only)
хәсрәттә (locative singular-only)
хәсрәттән (ablative singular-only)

Borrowed from Arabic حَسْرَة (ḥasra, “grief, sorrow”).
Cognate with
Turkish hasret (“longing, melancholic desire”).


йорт

yort (romanization)
йорт (absolute singular)
йорттар (absolute plural)
йорттоң (definite genitive singular)
йорттарҙың (definite genitive plural)
йортҡа (dative singular)
йорттарға (dative plural)
йортто (accusative definite singular)
йорттарҙы (accusative definite plural)
йортта (locative singular)
йорттарҙа (locative plural)
йорттан (ablative singular)
йорттарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *yūrt (“dwelling place, camping site”).
Cognate with Tatar йорт (yort), Karakalpak jurt, Kazakh жұрт (jūrt), Kyrgyz журт (jurt), Southern Altai јурт (ǰurt), Uzbek yurt, Turkmen ýurt, Turkish yurt, Tuvan чурт (çurt), etc.

inh

Күп ҡатлы йорт.

Йорт хайуандары.

Яҙғы ташҡында йылғаға яҡын йорттар зыян күрә.

In the spring flood, the households (located) close to the river sustain damage.

Yaźğı taşqında yılğağa yaqın yorttar zıyan kürə.

Аҡ йорт.


ҡойон

qoyon (romanization)
ҡойон (absolute singular)
ҡойондар (absolute plural)
ҡойондоң (definite genitive singular)
ҡойондарҙың (definite genitive plural)
ҡойонға (dative singular)
ҡойондарға (dative plural)
ҡойондо (accusative definite singular)
ҡойондарҙы (accusative definite plural)
ҡойонда (locative singular)
ҡойондарҙа (locative plural)
ҡойондан (ablative singular)
ҡойондарҙан (ablative plural)

From earlier *quyun (“whirlwind”), probably from a Mongolic source, from Proto-Mongolic *kuï (“whirlwind”), compare Mongolian хуй (xuj, “whirlwind”).
Cognate with Tatar коен (qoyen), Kazakh құйын (qūiyn), Kyrgyz куюн (kuyun), Southern Altai куюн (kuyun), Uzbek quyun, Uyghur قۇيۇن (quyun), Khakas хуюн (xuyun, “whirlwind”).

Киске сәғәт 6-ларҙа Красноусол ауылы буйлап көслө ел-дауыл, ҡойон үтте, баш бармаҡ ҙурлыҡ боҙ яуҙы.

Around 6 p.m., in the village of Krasnousolsky there was a strong wind, whirlwind, and thumb-sized hail fell.

Kiske səğət 6-larźa Krasnowsol awılı buylap köslö yel-dawıl, qoyon ütte, baş barmaq źurlıq boź yawźı.


күрек

head

күрек • (kürek)

ba-noun

күрек • (kürek)

kürek (romanization)
күрек (absolute singular)
күректәр (absolute plural)
күректең (definite genitive singular)
күректәрҙең (definite genitive plural)
күреккә (dative singular)
күректәргә (dative plural)
күректе (accusative definite singular)
күректәрҙе (accusative definite plural)
күректә (locative singular)
күректәрҙә (locative plural)
күректән (ablative singular)
күректәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *kȫrük (“bellows”).
Cognate with
Karakhanid [script needed] (körük, “bellows”);
Nogai коьрик (körik, “bellows”),
Kyrgyz көөрүк (köörük, “smith's bellows”),
Southern Altai кӧрӱк (körük, “bellows”),
Khakas кӧрік (“smith's bellows”),
Turkish körük (“bellows”),
Yakut күөрт (küört, “bellows”), etc.

cog

bellows, air blower (in a forge or of a musical instrument)


ҡоймаҡ

qoymaq (romanization)
ҡоймаҡ (absolute singular-only)
ҡоймаҡтың (definite genitive singular-only)
ҡоймаҡҡа (dative singular-only)
ҡоймаҡты (accusative definite singular-only)
ҡоймаҡта (locative singular-only)
ҡоймаҡтан (ablative singular-only)

Cognate with
Kazakh құймақ (qūimaq),
Kyrgyz куймак (kuymak),
Uzbek quymoq,
Uyghur قۇيماق (quymaq, “pancake”),
etc.


ҡаҙы

head

ҡаҙы • (qaźı)

ba-noun

ҡаҙы • (qaźı)

qaźı (romanization)
ҡаҙы (absolute singular-only)
ҡаҙының (definite genitive singular-only)
ҡаҙы (dative singular-only)
ҡаҙыны (accusative definite singular-only)
ҡаҙыла (locative singular-only)
ҡаҙынан (ablative singular-only)

Cognate with
Karakhanid [script needed] (qazï, “horse abdomen fat and sausage made of it”);
Kazakh қазы (qazy),
Kyrgyz казы (kazı),
Uzbek qazi,
Uyghur قېزى (qëzi, “horse fat; the sausage”),
Khakas хазы (xazı, “horse abdomen fat”),
etc.

cog

sausage made of horse fat and meat, typical of nomadic Turkic cuisines


кәңәшсе

head

кәңәшсе • (kəñəşse)

ba-noun

кәңәшсе • (kəñəşse)

kəñəşse (romanization)
кәңәшсе (absolute singular)
кәңәшселәр (absolute plural)
кәңәшсенең (definite genitive singular)
кәңәшселәрҙең (definite genitive plural)
кәңәшсегә (dative singular)
кәңәшселәргә (dative plural)
кәңәшсене (accusative definite singular)
кәңәшселәрҙе (accusative definite plural)
кәңәшселә (locative singular)
кәңәшселәрҙә (locative plural)
кәңәшсенән (ablative singular)
кәңәшселәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

кәңәшселәрҙең

кәңәшселәргә

кәңәшселәрҙе

кәңәшселәрҙә

кәңәшселәрҙән

[kæ.ŋæʃˈsɪ̞]

From кәңәш (kəñəş, “advice”) + -се (-se, affix forming an agent noun).
Compare to
Old Uyghur [script needed] (keŋäšči, “advice-giver”);
Tatar киңәшче (kiñäşçe),
Kazakh кеңесші (keñesşı),
Kyrgyz кеңешчи (keŋeşci),
Uzbek kengashchi,
Turkmen geňeşçi (“advice-giver, advisor”).

cog

Tatar киңәшче (kiñäşçe)


һыртлан

head

һыртлан • (hırtlan)

ba-noun

һыртлан • (hırtlan)

hırtlan (romanization)
һыртлан (absolute singular)
һыртландар (absolute plural)
һыртландың (definite genitive singular)
һыртландарҙың (definite genitive plural)
һыртланға (dative singular)
һыртландарға (dative plural)
һыртланды (accusative definite singular)
һыртландарҙы (accusative definite plural)
һыртланда (locative singular)
һыртландарҙа (locative plural)
һыртландан (ablative singular)
һыртландарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

һыртландарҙың

һыртландарға

һыртландарҙы

һыртландарҙа

һыртландарҙан

Inherited from Proto-Turkic *sïrtlan (“hyena”); cognate with
Uzbek sirtlon,
Uyghur سىرتلان (sirtlan),
Turkmen syrtlan,
Turkish sırtlan (“hyena”);
Kyrgyz сырттан (sırttan, “a mythical, fierce and vigilant dog”).


һыра

head

һыра • (hıra)

hıra (romanization)
һыра (absolute singular)
һыралар (absolute plural)
һыраның (definite genitive singular)
һыраларҙың (definite genitive plural)
һыраға (dative singular)
һыраларға (dative plural)
һыраны (accusative definite singular)
һыраларҙы (accusative definite plural)
һырала (locative singular)
һыраларҙа (locative plural)
һыранан (ablative singular)
һыраларҙан (ablative plural)

Borrowing from an Iranian language, from Proto-Indo-Iranian *súrā (“fermented drink”).
Cognate with Tatar сыра (sıra), Kazakh сыра (syra), Karachay-Balkar сыра (sıra, “beer”), Turkish şıra (“must”), Chuvash сӑра (săra, “beer”).

der

Айрат үҙе кеүек тиҫтерҙәре менән урам ҡыҙырҙы, һыра һемерҙе, тәмәке тартты.

Ayrat, with his age-mates like himself, wandered around streets, swilled beer, smoked tobacco.

Ayrat üźe kewek tiśterźəre menən uram qıźırźı, hıra hemerźe, təməke tarttı.


ышаныс

head

ышаныс • (ışanıs)

ba-noun

ышаныс • (ışanıs)

ışanıs (romanization)
ышаныс (absolute singular)
ышаныстар (absolute plural)
ышаныстың (definite genitive singular)
ышаныстарҙың (definite genitive plural)
ышанысҡа (dative singular)
ышаныстарға (dative plural)
ышанысты (accusative definite singular)
ышаныстарҙы (accusative definite plural)
ышаныста (locative singular)
ышаныстарҙа (locative plural)
ышаныстан (ablative singular)
ышаныстарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ышаныстарҙың

ышаныстарҙан

[ɯ̞.ʂɑ.ˈnɯ̞s]

From *ïšanč ~ *išenč (“trust, confidence, hope”), from Proto-Turkic *ïĺan-~*iĺen- (“to believe, trust”).
Cognate with Tatar ышаныч (ışanıç, “trust, confidence; hope”),
Karachay-Balkar ышанч (ışanç, “hope, reliance”),
Uzbek ishonch (“trust, confidence; hope”);
Uyghur ишәнч (ishench, “hope, reliance”),
Southern Altai ижениш (iženiš, “hope, reliance, gullibility”),
Khakas ізеніс (ìzenìs, “hope, reliance, gullibility”).
Synchronously, ышан- (ışan-, “to believe, to rely on”) + -ыc (-ıc).

affix

Ә ышаныс юғалһа, уны яңынан яулау үтә ауыр.

And if confidence is destroyed, it is very difficult to win back.

Ə ışanıs yuğalha, unı yañınan yawlaw ütə awır.

dependence upon something in the future; reliance, trust, faith, confidence

Ҡарайым алға ҙур ышаныс менән.

Ышаныс бөткән. Артабан нисек йәшәргә?

Hope has finished (=died). How to live hereafter (=how can we go on)?


мөмкинселек

head

мөмкинселек • (mömkinselek)

ba-noun

мөмкинселек • (mömkinselek)

mömkinselek (romanization)
мөмкинселек (absolute singular)
мөмкинселектәр (absolute plural)
мөмкинселектең (definite genitive singular)
мөмкинселектәрҙең (definite genitive plural)
мөмкинселеккә (dative singular)
мөмкинселектәргә (dative plural)
мөмкинселекте (accusative definite singular)
мөмкинселектәрҙе (accusative definite plural)
мөмкинселектә (locative singular)
мөмкинселектәрҙә (locative plural)
мөмкинселектән (ablative singular)
мөмкинселектәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

мөмкинселектең

мөмкинселеккә

мөмкинселекте

мөмкинселектә

мөмкинселектән

мөмкинселектәр

мөмкинселектәрҙең

мөмкинселектәргә

мөмкинселектәрҙе

мөмкинселектәрҙә

мөмкинселектәрҙән

мөм‧кин‧се‧лек

Borrowed (via Volga Turki) from Chagatay [script needed] (mumkinčilik, “possibility, opportunity”), derived from [script needed] (mumkin, “possible”) + affix -čilik.
Note that this affix is not active in modern Turkic languages.
Cognate with
Tatar мөмкинчелек (mömkinçelek),
Kazakh мүмкіншілік (mümkınşılık),
Kyrgyz мүмкүнчүлүк (mümküncülük),
Uyghur مۇمكىنچىلىك (mumkinchilik),
Turkmen mümkinçilik (“possibility, opportunity”).

cog

Kazakh мүмкіншілік (mümkınşılık)

Kyrgyz мүмкүнчүлүк (mümküncülük)

Эш табыу мөмкинселеге.


йоҡо

From *uy(u)qu (“sleep”), from Proto-Turkic *ūdï-ku (“sleep”), from Proto-Turkic *ūdï- (“to sleep”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (uyqu, “sleep”);
Kazakh ұйқы (ūiqy),
Kyrgyz уйку (uyku),
Southern Altai уйку (uyku),
Karachay-Balkar джукъу (cuqu),
Khakas уйғу (uyğu),
Tuvan уйгу (uygu),
Uzbek uyqu,
Crimean Tatar yuqu,
Turkmen uky,
Turkish uyku,
Azerbaijani yuxu,
Chuvash ыйхӑ (yjh̬ă, “sleep”).

Тыныс йоҡо!

Йоҡларға кит әле, кеше, йоҡо бөйөк бүләк һаулығыбыҙға бит!

Go to sleep, man, for the sleep is a great gift to our health!

Yoqlarğa kit əle, keşe, yoqo böyök bülək hawlığıbıźğa bit!


ата-баба

ata-baba (romanization)
ата-баба (absolute singular)
ата-бабалар (absolute plural)
ата-бабаның (definite genitive singular)
ата-бабаларҙың (definite genitive plural)
ата-бабаға (dative singular)
ата-бабаларға (dative plural)
ата-бабаны (accusative definite singular)
ата-бабаларҙы (accusative definite plural)
ата-бабала (locative singular)
ата-бабаларҙа (locative plural)
ата-бабанан (ablative singular)
ата-бабаларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ата-бабаларҙың

ата-бабаларға

ата-бабаларҙы

ата-бабаларҙа

ата-бабаларҙан

[ɑˈtɑ.bɑˌbɑ]

[ɑˈtɑ.βɑˌβɑ]

A dvandva compound: Proto-Turkic *ata (“father”) + Proto-Turkic *bāba (“father; grandfather; ancestor”).
Cognate with
Kazakh ата-баба (ata-baba),
Karachay-Balkar ата-баба (ata-baba),
Uzbek ota-bobo,
Uyghur ئاتابابا (atababa), ئاتابوۋا (atabowa),
Turkmen ata-baba,
Azerbaijani ata-baba (“ancestors”), etc.

inh

Мин ата-бабаларымдың ун быуынға ҡәҙәр кемдәр булыуын асыҡланым.

I have found out up to ten generations of who my ancestors were.

Min ata-babalarımdıñ un bıwınğa qəźər kemdər bulıwın asıqlanım.

Ата-бабалар иҫтәлеге — халыҡ үҙаңының айырып алғыһыҙ өлөшө.
Ata-babalar iśtəlege — xalıq üźañınıñ ayırıp alğıhıź ölöşö.
The memory of ancestors is an indispensable part of an ethnic group's self-identity.

(collective) (paternal) ancestors, forefathers


табаҡ

tabaq (romanization)
табаҡ (absolute singular)
табаҡтар (absolute plural)
табаҡтың (definite genitive singular)
табаҡтарҙың (definite genitive plural)
табаҡҡа (dative singular)
табаҡтарға (dative plural)
табаҡты (accusative definite singular)
табаҡтарҙы (accusative definite plural)
табаҡта (locative singular)
табаҡтарҙа (locative plural)
табаҡтан (ablative singular)
табаҡтарҙан (ablative plural)

Cognate with
Kazakh табақ (tabaq, “plate”),
Kyrgyz табак (tabak, “plate”),
Uzbek tovoq (“bowl”), etc.

Табаҡҡа биш йомортҡа һытығыҙ, ондо ҡушып болғағыҙ.

Crack five eggs into a bowl, add flour and stir.

Tabaqqa biş yomortqa hıtığıź, ondo quşıp bolğağıź.

Ашаған табағыңа төкөрмә.


ҡашыҡ

head

ҡашыҡ • (qaşıq)

ba-noun

ҡашыҡ • (qaşıq)

From Proto-Turkic *kaĺuk (“spoon”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (qašuq, “spoon”);
Kazakh қасық (qasyq, “spoon”),
Turkish kaşık (“spoon”),
Uzbek qoshiq,
Khakas хазых (xazıx),
Tofa ӄаъһиӄ (qa'hiq, “spoon”), etc.


инә

From Proto-Turkic *eńe (“mother; female”).

Инә бүре.

Инә ҡоштар аталарына ҡарағанда эрерәк.

Инә ҡуңыҙ ике йөҙҙән ашыу йомортҡа һала.

The female beetle lays over two hundred eggs.

İnə quñıź ike yöźźən aşıw yomortqa hala.


ҡәҙәр

head

ҡәҙәр • (qəźər)

Via Volga Turki, from Chagatai قدر (qadar, “up to; as much as”), from Persian قدر (qadar), from Arabic قَدْر (qadr, “quantity, amount, size”).

bor

(takes dative case) up to, all the way to, as far as

(takes absolute case) as much as, in a certain amount, to a said degree, etc.


сауҙа

head

сауҙа • (sawźa)

ba-noun

сауҙа • (sawźa)

sawźa (romanization)
сауҙа (absolute singular)
сауҙалар (absolute plural)
сауҙаның (definite genitive singular)
сауҙаларҙың (definite genitive plural)
сауҙаға (dative singular)
сауҙаларға (dative plural)
сауҙаны (accusative definite singular)
сауҙаларҙы (accusative definite plural)
сауҙала (locative singular)
сауҙаларҙа (locative plural)
сауҙанан (ablative singular)
сауҙаларҙан (ablative plural)

From Persian سودا (sowdâ, “trade, commerce”).
Cognate with Tatar сәүдә (säwdä), Kazakh сауда (sauda), Uzbek savdo (“trade, commerce”).

Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы.

Ебәк Юлы Ҡытайҙың эре сауҙа үҙәктәрен Яҡын Көнсығыш һәм Көньяҡ Европа менән тоташтырған.

The Silk Road connected China's major trade centers with the Middle East and Eastern Europe.

Yebək Yulı Qıtayźıñ ere sawźa üźəktəren Yaqın Könsığış həm Könyaq Yevropa menən totaştırğan.


маңҡорт

head

маңҡорт • (mañqort)

ba-noun

маңҡорт • (mañqort)

mañqort (romanization)
маңҡорт (absolute singular)
маңҡорттар (absolute plural)
маңҡорттоң (definite genitive singular)
маңҡорттарҙың (definite genitive plural)
маңҡортҡа (dative singular)
маңҡорттарға (dative plural)
маңҡортто (accusative definite singular)
маңҡорттарҙы (accusative definite plural)
маңҡортта (locative singular)
маңҡорттарҙа (locative plural)
маңҡорттан (ablative singular)
маңҡорттарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

маңҡорттарҙың

маңҡорттарға

маңҡорттарҙы

маңҡорттарҙа

маңҡорттарҙан

This term was introduced by the Kyrgyz author Chinghiz Aitmatov in his 1980 novel The Day Lasts More Than a Hundred Years, and originally denoted a "prisoner of war who was turned into a slave by having his heads wrapped in camel skin", which supposedly resulted in that "...A mankurt did not recognise his name, family or tribe — a mankurt did not recognise himself as a human being." (For citations and more, see :w:Mankurt.)
However, this term quickly caught on in the sense of "a person deprived of cultural and ethnic identity," and became popular in the languages of Central Asia and Eastern Europe.

Донъяны көнбайышлаштырыуға алмаш бармы, әллә беҙгә манҡорт булырға яҙғанмы?

Is there an alternative to the westernization of the world, or are we destined to become mankurts (people deprived of their traditional identities)?

Donyanı könbayışlaştırıwğa almaş barmı, əllə beźgə manqort bulırğa yaźğanmı?

Ошоноң барыһының һөҙөмтәһе булып килә инде милләтебеҙҙең тотош бер быуынының маңҡортҡа әйләнеүе; ә маңҡорттан, әлбиттә, маңҡорт тыуа.

It comes as a result of all this, that an entire generation of our ethnicity is turning into mankurts; and naturally, (only) mankurts are born from mankurts (i.e.this tendency naturally reinforces itself from generation to generation).

Oşonoñ barıhınıñ höźömtəhe bulıp kilə inde millətebeźźeñ totoş ber bıwınınıñ mañqortqa əylənewe; ə mañqorttan, əlbittə, mañqort tıwa.

(neologism) a person with a lost or degraded cultural and ethnic identity and/or awareness about his/her ancestry, especially because of being affected by a dominant culture

Chinghiz Aitmatov
The Day Lasts More Than a Hundred Years


аҡлан

aqlan (romanization)
аҡлан (absolute singular)
аҡландар (absolute plural)
аҡландың (definite genitive singular)
аҡландарҙың (definite genitive plural)
аҡланға (dative singular)
аҡландарға (dative plural)
аҡланды (accusative definite singular)
аҡландарҙы (accusative definite plural)
аҡланда (locative singular)
аҡландарҙа (locative plural)
аҡландан (ablative singular)
аҡландарҙан (ablative plural)

an area devoid of trees in the forest; a clearing, glade


оҫта

head

оҫта • (ośta)

ba-noun

оҫта • (ośta)

ośta (romanization)
оҫта (absolute singular)
оҫталар (absolute plural)
оҫтаның (definite genitive singular)
оҫталарҙың (definite genitive plural)
оҫтаға (dative singular)
оҫталарға (dative plural)
оҫтаны (accusative definite singular)
оҫталарҙы (accusative definite plural)
оҫтала (locative singular)
оҫталарҙа (locative plural)
оҫтанан (ablative singular)
оҫталарҙан (ablative plural)

From Persian اوستا (ustâ) / استاد (ostâd). Doublet of остаз (ostaz).
Note that the first form in Persian may have been reborrowed from a Turkic source.
Cognate with
Tatar оста (osta, “master, craftsman”),
Kazakh ұста (ūsta, “master; blacksmith”),
Kyrgyz уста (usta, “master; blacksmith”),
Uzbek usta (“master, professional”),
Uyghur ئۇستا (usta, “master, professional”),
Turkish usta (“master”).

cog

Үҙ эшенең оҫтаһы.


оҫта

head

оҫта • (ośta)

ba-adj

оҫта • (ośta)

Ауылда бик оҫта гармунсы була торғайны.

There used to be a very skillful garmon player in the village.


оҫта

head

оҫта • (ośta)


кәңәшмә

кәңәшмә • (kəñəşmə)

ba-noun

кәңәшмә • (kəñəşmə)

kəñəşmə (romanization)
кәңәшмә (absolute singular)
кәңәшмәләр (absolute plural)
кәңәшмәнең (definite genitive singular)
кәңәшмәләрҙең (definite genitive plural)
кәңәшмәгә (dative singular)
кәңәшмәләргә (dative plural)
кәңәшмәне (accusative definite singular)
кәңәшмәләрҙе (accusative definite plural)
кәңәшмәлә (locative singular)
кәңәшмәләрҙә (locative plural)
кәңәшмәнән (ablative singular)
кәңәшмәләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

кәңәшмәләрҙең

кәңәшмәләргә

кәңәшмәләрҙе

кәңәшмәләрҙә

кәңәшмәләрҙән

From *keŋäšmä (“conference, meeting, consultation”), from *keŋäš (“advice”). See кәңәш (kəñəş) for more.
Appears to be a Central Asian innovation modeled on Russian совещание (soveščanije).
Cognate with
Tatar киңәшмә (kiñäşmä),
Kyrgyz кеңешме (keŋeşme),
Uzbek kengashma,
Uyghur كېڭەشمە (kë'ngeshme, “conference, meeting, consultation”).
Synchronously, кәңәш (kəñəş, “advice, counsel”) + -мә (-mə, suffix forming an abstract noun related to the action's process or result).

cog

Tatar киңәшмә (kiñäşmä)


ыңғай

head

ыңғай • (ıñğay)

ba-adj

ыңғай • (ıñğay)

Ыңғай һан.

Ыңғай һөҙөмтә.

Ыңғай һыҙат.

Рәсәйгә ҡарата индерелгән санкцияларҙың ыңғай яҡтары.

The positive sides of the sanctions introduced against Russia.

Rəsəygə qarata inderelgən sanktsiyalarźıñ ıñğay yaqtarı.


кәләш

head

кәләш • (kələş)

ba-noun

кәләш • (kələş)

kələş (romanization)
кәләш (absolute singular)
кәләштәр (absolute plural)
кәләштең (definite genitive singular)
кәләштәрҙең (definite genitive plural)
кәләшкә (dative singular)
кәләштәргә (dative plural)
кәләште (accusative definite singular)
кәләштәрҙе (accusative definite plural)
кәләштә (locative singular)
кәләштәрҙә (locative plural)
кәләштән (ablative singular)
кәләштәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *kẹle- (“to court a girl; make a match, agree about a marriage”).


килен

kilen (romanization)
килен (absolute singular)
килендәр (absolute plural)
килендең (definite genitive singular)
килендәрҙең (definite genitive plural)
киленгә (dative singular)
килендәргә (dative plural)
киленде (accusative definite singular)
килендәрҙе (accusative definite plural)
килендә (locative singular)
килендәрҙә (locative plural)
килендән (ablative singular)
килендәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *kẹlin (“the wife of a younger male relative”).

Килен күп түҙҙе, сер бирмәне.

The daughter-in-law endured for long (and) made no sign (that she was suffering).

Зөбәржәт ҡарсыҡ уҫал булды, килененә көн бирмәне.

The old Zubarjat was evil (and) made life impossible for her daughter-in-law (=never left her daughter-in-law in peace)

Zöbərjət qarsıq uśal buldı, kilenenə kön birməne.

the wife of one's younger male blood relative; daughter-in-law, younger sister-in-law, younger cousin-in-law, etc.