белеү

From Proto-Turkic *bil- (“to know”).
Cognate with
Old Turkic 𐰋𐰃𐰠 (bil-, “to know”);
Uzbek bilmoq (“to know”),
Turkish bilmek (“to know”),
Yakut бил (bil, “to know, to find out”),
Chuvash пĕл (pĕl, “to know”), etc.

Самаһын белһәң — дарыу, белмәһәң — ағыу.
Samahın belhəñ — darıw, belməhəñ — ağıw.
If you know its measure, (it's) a medicine, if you don't know, (it's) a poison.

Кем белә, бәлки, башҡа сәбәбе лә барҙыр.

Who knows, maybe there is another reason as well.

Kem belə, bəlki, başqa səbəbe lə barźır.

Баҡтиһәң, кеше беҙ күреп белгән материаль тән генә түгел икән.

As it emerges, a human is not only the material body that we see and know.

Baqtihəñ, keşe beź kürep belgən material tən genə tügel ikən.

Районда булған бар хәбәрҙәрҙе һеҙҙең гәзит аша беләм.

Through your newspaper, I know all the news in the district.

Rayonda bulğan bar xəbərźərźe heźźeñ gəzit aşa beləm.

Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн машина йөрөтә белеү — заман талабы.
Qatın-qıźźar ösön maşina yörötə belew — zaman talabı.
For women to be able to drive a car is the modern time’s necessity (=part of modern life).

Төрлө рәүешкә инә белеү — актёрҙың төп һөнәре.
Törlö rəweşkə inə belew — aktyorźıñ töp hönəre.
To be able to act in different images is an actor's main skill.

(modal, takes verb in 3 person sing. present) to be able to, to know how to do something


шунда уҡ

head

шунда уҡ • (şunda uq)

Мин шунда уҡ бер һөйләмдән генә торған ғариза яҙҙым да уға һондом.

I immediately wrote an official notice which consisted of just one sentence, and handed it to him.

Min şunda uq ber höyləmdən genə torğan ğariza yaźźım da uğa hondom.

Белгес өйрәнсектең хаталарын шунда уҡ күреп, төҙәтеп бара.

The specialist immediately sees the apprentice's mistakes and corrects them.

Belges öyrənsekteñ xataların şunda uq kürep, töźətep bara.


яҙыу

яҙыу • (yaźıw)

From Proto-Turkic *yạŕ- (“to write”).
Cognate with
Kyrgyz жазуу (jazuu, “to write”), Uyghur يازماق (yazmaq, “to write”), Uzbek yozmoq (“to write, record”),
Turkmen ýazmak (“to write, cite, type”), Turkish yazmak,
Chuvash ҫыр (śyr, “to write”), etc.

Көн һайын яҙырға тырышығыҙ; һәр яҙған бит, юл менән ҡәләмегеҙ шымара бара.

Try to write (=practice writing) every day; your style improves with each written page, (each) line (you write).

Kön hayın yaźırğa tırışığıź; hər yaźğan bit, yul menən qələmegeź şımara bara.

Бәндәгә ни яҙһа, шуны күрер.

A human will see (in its life) whatever (it) is destined (to see).


яҙыу

яҙыу • (yaźıw)

From Proto-Turkic *yạŕ- (“to spread, flatten folds”).

inh

to stretch, flex one's limbs, muscles etc.


яҙыу

head

яҙыу • (yaźıw)

From Proto-Turkic *yāŕ- (“to mistake; to commit a sin”).

inh

to lose, get deprived of [with ablative]

Һөрөнөп йығыла яҙҙым.

(only in past tenses, takes verb in 3 person sing. present) nearly/all but did something, fell short of doing something


ебәреү

head

ебәреү • (yebərew)

From *yiber- (“to send”), a contraction of the verbal phrase *iye ber- (“to send”), composed of Proto-Turkic *ɨ̄d- (“to send”) + Proto-Turkic *bēr- (“to give”) in an auxiliary grammatical role.
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (jibär-, “to send”);
Tatar җибәрергә (cibärergä, “to send”),
Kazakh жіберу (jıberu, “to send”),
Kumyk йибермек (yibermek, “to send”),
Kyrgyz жиберүү (jiberüü, “to send”),
Southern Altai ийе бер- (iye ber-, “to send”),
Uzbek yubormoq (“to send”),
Turkmen ibermek (“to send”).

cog

Алпамыша, ебәргән хатына яуап-хәбәр булмағас, бик ҡайғырған, ти.

Alpamysha was very sad as there was no reply to the letter that he had sent.

Alpamışa, yebərgən xatına yawap-xəbər bulmağas, bik qayğırğan, ti.

(transitive)
Алпамыша атын ебәрә лә, майҙанға яҡын уҡ килеп, көрәш араһына килеп керә.
Alpamışa atın yebərə lə, mayźanğa yaqın uq kilep, körəş arahına kilep kerə.
Alpamysha lets loose his horse, comes near the festivity ground and enters the wrestle.


үрге

head

үрге • (ürge)

ba-adj

үрге • (ürge)

Үрге урамда берәү әсе итеп һыҙғырып ебәрҙе.

Somebody in the upper street gave an ear-splitting whistle.

Ürge uramda berəw əse itep hıźğırıp yebərźe.

Үрге кисеү һайыраҡ.


селтәр

head

селтәр • (seltər)

ba-noun

селтәр • (seltər)

seltər (romanization)
селтәр (absolute singular)
селтәрҙәр (absolute plural)
селтәрҙең (definite genitive singular)
селтәрҙәрҙең (definite genitive plural)
селтәргә (dative singular)
селтәрҙәргә (dative plural)
селтәрҙе (accusative definite singular)
селтәрҙәрҙе (accusative definite plural)
селтәрҙә (locative singular)
селтәрҙәрҙә (locative plural)
селтәрҙән (ablative singular)
селтәрҙәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

селтәрҙәрҙең

селтәрҙәрҙән

Perhaps from Persian چهل (čehel, “forty”) + Persian تار (târ, “string, cord”).
Cognate with
Tatar челтәр (çeltär, “net, network”),
Kazakh шілтер (şılter, “lace”).


әйтеү

head

әйтеү • (əytew)

From *ayt- (“to say, utter”), from Proto-Turkic *ayɨt- (“to say; ask”), which (as seen in Old Uyghur, Yakut, Chuvash cognates) was originally a causative form of an earlier *āy- (“to say, to tell”).
Compare to
Tatar әйтү (äytü, “to say”),
Kazakh айту (aitu, “to say”),
Kyrgyz айтуу (aytuu, “to say”),
Crimean Tatar aytmaq (“to say”),
Uzbek aytmoq (“to say”),
Uyghur ئېيتماق (ëytmaq, “to say”),
Kumyk айтмакъ (aytmaq, “to say”),
dialectal Khakas айт- (ayt-, “to say”), айыт- (ayıt-, “to sing”),
Turkish ayıtmak (“to say”);
Old Uyghur [script needed] (ajït-, “to have/make/let sb. say”),
Yakut ыйыт- (ıyıt-, “to ask”),
Chuvash ыйт (yjt, “to ask”).

cog

Атайыңа сәләм әйт!

Ҡәнәғәт түгелһең икән — үҙ һүҙеңде әйт, тәңҡитлә, фекер алыш.
Qənəğət tügelheñ ikən — üź hüźeñde əyt, təñqitlə, feker alış.
If you are not content — (then) voice your opinion (give your comment), criticize, exchange opinions.

Ауыҙы ни әйткәнде ҡолағы ишетмәй.

(One's) ears do not hear what (his/her) mouth utters.


сикә

head

сикә • (sikə)

ba-noun

сикә • (sikə)

sikə (romanization)
сикә (absolute singular)
сикәләр (absolute plural)
сикәнең (definite genitive singular)
сикәләрҙең (definite genitive plural)
сикәгә (dative singular)
сикәләргә (dative plural)
сикәне (accusative definite singular)
сикәләрҙе (accusative definite plural)
сикәлә (locative singular)
сикәләрҙә (locative plural)
сикәнән (ablative singular)
сикәләрҙән (ablative plural)

According to Starostin et al., from
Proto-Turkic *čeke (“temple; cheekbone”).
However, the Chuvash term appears to have been borrowed from Tatar, and then this archetype seems to be a rather late development. Note there are no attested forms in Old Turkic documents or Siberian Turkic languages.
Cognate with
Tatar чигә (çigä, “temple”),
Kazakh шеке (şeke, “temple”),
Kyrgyz чеке (ceke, “temple; forehead”),
Kumyk чеке (çeke, “temple”),
Uzbek chakka (“temple”),
Uyghur چېكە (chëke, “temple”),
Turkmen çekge (“temple, skull”),
Chuvash чикĕ (čikĕ, “temple”),
etc.

inh

Әбү Ғөбәйҙә ибн әл-Йәррәх (радыйаллаһу ғәнһү) Пәйғәмбәрҙең сикәһенә ҡаҙалған ике һөңгө сыңғаһын күреп ҡала ла, ашығыс рәүештә бер-бер артлы уларҙы теше менән һурып ала.
Əbü Ğöbəyźə ibn əl-Yərrəx (radıyallahu ğənhü) Pəyğəmbərźeñ sikəhenə qaźalğan ike höñgö sıñğahın kürep qala la, aşığıs rəweştə ber-ber artlı ularźı teşe menən hurıp ala.
Abu Ubaidah ibn al-Jarrah (may Allah be pleased with him) sees the rings of two spears that have pierced into the Prophet's temple, and hastily pulls them out, one after another, with his teeth.


бер-бер артлы

[ˌbɪ̞ɾˌbɪ̞ɾ.ɑɾtˈɫɯ̞]

Әбү Ғөбәйҙә ибн әл-Йәррәх (радыйаллаһу ғәнһү), Пәйғәмбәрҙең сикәһенә ҡаҙалған ике һөңгө сыңғаһын күреп ҡала ла, ашығыс рәүештә бер-бер артлы уларҙы теше менән һурып ала.
Əbü Ğöbəyźə ibn əl-Yərrəx (radıyallahu ğənhü), Pəyğəmbərźeñ sikəhenə qaźalğan ike höñgö sıñğahın kürep qala la, aşığıs rəweştə ber-ber artlı ularźı teşe menən hurıp ala.
Abu Ubaidah ibn al-Jarrah (may Allah be pleased with him) sees the rings of two spears that have pierced into the Prophet's temple, and hastily pulls them out, one after another, with his teeth.


табыу

head

табыу • (tabıw)

From Proto-Turkic *tap- (“to find”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (tap-, “to find”);
Kazakh табу (tabu), Kumyk тампакъ (tampaq, “to find”), Kyrgyz табуу (tabuu), Southern Altai табар (tabar), Karachay-Balkar табаргъа (tabarğa), Karaim тап-, Nogai табув (tabuv), Khakas табарға (tabarğa), Shor табарға, Tofa туъпар / туъфар, Tuvan тывар (tıvar), Turkish tapmak (“to find”).

cog

Shor табарға

Эш табыу мөмкинселеге.

Бала күңеленә асҡыс табыу мөһим.

It is important to find a key to a child's soul.

Иң ҡурҡынысы — үҫмер балаңдың кеҫәһендә шприц табыу.
İñ qurqınısı — üśmer balañdıñ keśəhendə şprits tabıw.
The most frightening (thing) is to find a syringe in your teenager child's pocket.

Бынау заманда алтын ҡуллы шәп ирҙе ҡайҙан таптың?

Where did you find (such) a neat-handed, wonderful husband these days?

Bınaw zamanda altın qullı şəp irźe qayźan taptıñ?

Ул бик ҡиммәтле матур ынйы тапҡас, ҡайтып бар мөлкәтен һатҡан да, шул ынйыны алған.

(Can we date this quote?), Bible, Matthew 13:46:

When he found a very valuable, beautiful pearl, (he) went home, sold all his belongings and bought that pearl.

Ul bik qimmətle matur ınyı tapqas, qaytıp bar mölkəten hatqan da, şul ınyını alğan.

Ә һеҙ бала тапҡас һимерҙегеҙме?

And did you gain weight after giving birth to a child?


йондоҙлоҡ

head

йондоҙлоҡ • (yondoźloq)

ba-noun

йондоҙлоҡ • (yondoźloq)


йәшәү

head

йәшәү • (yəşəw)

From Proto-Common Turkic *yāša- (“to live”), a derivation of Proto-Turkic *yāĺ.
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (jaša-, “to live”);
Kazakh жасау (jasau, “to live”),
Kumyk яшамакъ (yaşamaq, “to live”),
Uzbek yashamoq (“to find”),
Uyghur ياشىماق (yashimaq, “to live”),
Southern Altai јажа- (ǰaža-, “to live (up to a certain age)”),
Khakas чазирға (çazirğa, “to live (up to a certain age)”),
Turkmen ýaşamak, Turkish yaşamak (“to live”).

cog

Йәшәү кимәле.

Төрлө йәшәү шарттарына һәм мөхиттәргә еңел яраҡлышыусан, төрлө аҙыҡтан туҡлана алған хайуан.

An animal that easily adapts to different living conditions and environments, can feed on various food.

Törlö yəşəw şarttarına həm möxittərgə yeñel yaraqlışıwsan, törlö aźıqtan tuqlana alğan xaywan.

Ҡан биреүселәр оҙаҡ йәшәй.

Борон-борон заманда йәшәгән ти ҡарт менән ҡарсыҡ.

Once upon a time there lived an old man and an old woman.

Boron-boron zamanda yəşəgən ti qart menən qarsıq.

Ауылда ғына йәшәп, ситкә сығып йөрөмәгән балаларҙың аң даирәһе бер ни тиклем сикләнгән була.

The outlook (reach of thought) is (typically) somewhat limited in the children who have only lived in a village and have not traveled (much; i.e. left the village).

Awılda ğına yəşəp, sitkə sığıp yöröməgən balalarźıñ añ dairəhe ber ni tiklem sikləngən bula.


ағыулау

head

ағыулау • (ağıwlaw)

Synchronously, ағыу (ağıw, “poison”) + -ла (-la, affix forming a verb).
Compare to
Karakhanid [script needed] (ağula-, “to add poison into food”);
Tatar агуларга (ağularga, “to poison”),
Uzbek ogʻulamoq (“to poison”),
Uyghur ئوغۇلىماق (oghulimaq, “to poison”),
Turkish ağılamak (“to poison”),
Turkmen awulamak (“to poison”).

cog

(transitive) To use poison to kill or cause damage to somebody

Диоксин иң тәүҙә тупраҡты, һауаны ағыулай.

Dioxin first of all pollutes soil (and) air.

Dioksin iñ təwźə tupraqtı, hawanı ağıwlay.

(transitive) To pollute; to cause to become poisonous

(transitive, agriculture) To treat (e.g. crops) with insecticide, herbicide etc.


иң тәүҙә

head

иң тәүҙә • (iñ təwźə)

ba-adv

иң тәүҙә • (iñ təwźə)

[ˈeŋ.tɶwˈðæ]

[ˈeŋ.tɶwˌðæ]

first of all, firstly, before anything else


өҫтәү

head

өҫтәү • (öśtəw)

From üstä- (“to add, make larger”), from Proto-Turkic *üst (“top”).
Compare to
Old Uyghur [script needed] (üstä-, “to add, make larger”);
Kazakh үстеу (üsteu, “to add”),
Kyrgyz үстөө (üstöö, “to add”),
Nogai уьстев (üstev, “to add”).


үлеү

head

үлеү • (ülew)

From Proto-Turkic *öl- (“to die”).
Cognate with
Old Turkic 𐰇𐰠 (öl-, “to die”);
Turkish ölmek (“to die”),
Yakut өл (öl, “to die”), Chuvash вил (vil, “to die”).

Әсәһе үлгәс, атаһы өйгә үгәй әсә алып ҡайтҡан.

When her mother died, her father brought home a stepmother.

Əsəhe ülgəs, atahı öygə ügəy əsə alıp qaytqan.

Аҡ өкөнөң себештәре көнөнә берешәр моронлай, шуға күрә бер оялағы ҡошсоҡтар төрлө буйлы була, кеселәре йыш ҡына үлеп ҡала.

Snowy owl's chicks hatch one a day, therefore the young birds in one nest have different statures, those younger often die.

Aq ökönöñ sebeştəre könönə bereşər moronlay, şuğa kürə ber oyalağı qoşsoqtar törlö buylı bula, keseləre yış qına ülep qala.

Исрафил (ғәләйһи-ссәләм) фәрештә Сурға өргәндән һуң бөтә йәндәр ҙә үлә.
İsrafil (ğələyhi-ssələm) fəreştə Surğa örgəndən huñ bötə yəndər źə ülə.
After Angel Israfil (peace be upon him) blows the Sur (~trumpet), all living beings will die.


таныу

таныу • (tanıw)

Proto-Turkic *tạnu- (“to know, get to know”).
Cognate with
Kazakh тану (tanu),
Kumyk танымакъ (tanımaq),
Kyrgyz таануу (taanuu),
Southern Altai таныыр (tanïïr),
Uzbek tanimoq,
Khakas таны- (tanı-),
Tuvan таны- (tanı-),
Turkish tanımak (“know somebody, recognize”).

cog

Хаттың тышында адресын күреү менән атайымдың ҡулын таныным.

As soon as I saw the address on the envelope, I recognized my father's handwriting.

Xattıñ tışında adresın kürew menən atayımdıñ qulın tanınım.

Әгәр ҙә мин яҙған кеше үҙен таныһа, оялыр тип уйлайым.

If the person I wrote (about) recognizes himself/herself, I think s/he will be ashamed.

Əgər źə min yaźğan keşe üźen tanıha, oyalır tip uylayım.

to recognize, know by sight, (be able to) identify

(a system of writing) know letters, be able to read

acknowledge, reckon with, take into account

(philosophy) cognize; find out, learn, get to know


яныу

From Proto-Turkic *yan- (“to burn”).
Cognate with Karakhanid [script needed] (yan-, “to burn”);
Kazakh жану (janu, “to burn”), Kyrgyz жануу (januu, “to burn”), Crimean Tatar yanmaq (“to burn”), Uzbek yonmoq (“to burn”), Turkmen ýanmak (“to burn”), Chuvash ҫунма (śunma, “to burn, shine, worry, suffer”), etc.

Сей утын насар яна.

Ҡыш йондоҙҙар баҙыҡ янһа – һалҡынға, тоноҡ янһа йылыға тарта.
Qış yondoźźar baźıq yanha – halqınğa, tonoq yanha yılığa tarta.
In the winter, if the stars shine bright, (the weather tends) towards cool, if (they) shine dimly, (the weather) tends towards warm.

(hay, grain etc.) to rot, decay (emitting heat, because of biologic action)

(bodily damage) to burn oneself because of an exposure to heat, steam etc.

(bodily exposure to the Sun) to get sunburned

(figuratively) to be anxious about some cause, take to heart

to get ill or die because of drinking too much cold water after physical exercise (of a horse)


атыу

From Proto-Turkic *ạt- (“to throw, shoot”).
Cognate with Old Uyghur [script needed] (at-, “to throw, shoot”);
Kazakh ату (atu, “to shoot”), Kyrgyz атуу (atuu, “to shoot”), Kumyk атмакъ (atmaq, “to thow”), Uzbek otmoq (“to shoot”), Uyghur ئاتماق (atmaq, “to throw, shoot”), Turkish atmak (“to throw”), Tuvan адар (adar, “to shoot”), Yakut ыт (ıt, “to shoot, fire”), Chuvash ывӑтма (yvătma, “to throw”), etc.

Кавказда ир бала тыуыуҙы мылтыҡтан атып хəбəр итəлəр.

In the Caucasus, they fire a rifle to signal that a boy is born.

Kavkazda ir bala tıwıwźı mıltıqtan atıp xəbər itələr.


ялбыр

head

ялбыр • (yalbır)

ba-adj

ялбыр • (yalbır)


ҡыр

From Proto-Turkic *kïr (“uncultivated land”).


ҡыр

qır (romanization)
ҡыр (absolute singular)
ҡырҙар (absolute plural)
ҡырҙың (definite genitive singular)
ҡырҙарҙың (definite genitive plural)
ҡырға (dative singular)
ҡырҙарға (dative plural)
ҡырҙы (accusative definite singular)
ҡырҙарҙы (accusative definite plural)
ҡырҙа (locative singular)
ҡырҙарҙа (locative plural)
ҡырҙан (ablative singular)
ҡырҙарҙан (ablative plural)

side, a location outside or away from something

level land area away from human habitation, weather uncultivated or used for growing crops; field, heath, etc.


тыуыу

From Proto-Turkic *tog- (“to be born; to rise in the sky”);
Kazakh туу (tuu, “to be born; give birth”), Kyrgyz туу (tuu, “to give birth”), Kyrgyz тувмакъ (tuvmak, “to be born”), Uzbek tugʻmoq (“to give birth”), Uyghur تۇغماق (tughmaq, “to give birth”), Turkish doğmak (“to be born”).

cog

Old Uyghur [script needed] (toğ, “to be born; to emerge; to rise”)

Мин тыуғанмын һуғыш бөтөп, атайым өйгә ҡайтҡас.

I was born after the war was over and my father returned home.

Min tıwğanmın huğış bötöp, atayım öygə qaytqas.

to rise, appear on the sky from behind the horizon (of celestial bodies)


тыуыу

head

тыуыу • (tıwıw)

ba-noun

тыуыу • (tıwıw)

tıwıw (romanization)
тыуыу (absolute singular)
тыуыуҙар (absolute plural)
тыуыуҙың (definite genitive singular)
тыуыуҙарҙың (definite genitive plural)
тыуыуға (dative singular)
тыуыуҙарға (dative plural)
тыуыуҙы (accusative definite singular)
тыуыуҙарҙы (accusative definite plural)
тыуыуҙа (locative singular)
тыуыуҙарҙа (locative plural)
тыуыуҙан (ablative singular)
тыуыуҙарҙан (ablative plural)

In the Caucasus, they would fire a rifle to signal the birth of a boy.

birth, the fact or a child being born; nascence


һатыу

From Proto-Turkic *sat- (“to sell”).
Cognate with Kazakh сату (satu, “to sell”), Kyrgyz сатуу (satuu, “to sell”), Khakas садарға (sadarğa, “to sell”), Turkish satmak (“to sell”), Tuvan садар (sadar, “to sell”), Uzbek sotmoq (“to sell”), Yakut атыы (atıı, “commerce, trade”).


әһәмиәт

head

әһәмиәт • (əhəmiət)

ba-noun

әһәмиәт • (əhəmiət)

əhəmiət (romanization)
әһәмиәт (absolute singular)
әһәмиәттәр (absolute plural)
әһәмиәттең (definite genitive singular)
әһәмиәттәрҙең (definite genitive plural)
әһәмиәткә (dative singular)
әһәмиәттәргә (dative plural)
әһәмиәтте (accusative definite singular)
әһәмиәттәрҙе (accusative definite plural)
әһәмиәттә (locative singular)
әһәмиәттәрҙә (locative plural)
әһәмиәттән (ablative singular)
әһәмиәттәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

әһәмиәттәрҙең

әһәмиәттәргә

әһәмиәттәрҙе

әһәмиәттәрҙә

әһәмиәттәрҙән

From Arabic أَهَمِّيَّة (ʔahammiyya, “importance”).
Cognate with
Uzbek ahamiyat,
Azerbaijani əhəmiyyət,
Turkish ehemmiyet (“importance”).

bor

Битлек кейеүҙең әһәмиәтен аңламай икән, өйҙә ултырһын.

If (s/he) doesn't understand the importance of wearing a mask, (then) have (him/her) seated at home.

Bitlek keyewźeñ əhəmiəten añlamay ikən, öyźə ultırhın.


кейеү

From Proto-Common Turkic *ked-, from Proto-Turkic *ged- (“to put on”).
Cognate with Tatar кию (kiyu), Crimean Tatar kiymek, Kyrgyz кийүү (kiyüü), Uzbek kiymoq, Uyghur كىيمەك (kiymek), Turkish giymek, Azerbaijani geymək, etc.

Һомай ҡош тунын кейеп шундуҡ осоп килгән ти // Үле ятҡан Уралдың ауыҙынан үпкән, ти.

(Can we date this quote?), Ural-batyr (Bashkir folk epic):

The bird Umay donned her fur coat, immediately came flying, (and) kissed Ural, who was lying dead, on his mouth.

Homay qoş tunın keyep şunduq osop kilgən ti // Üle yatqan Uraldıñ awıźınan üpkən, ti.


кейеү

keyew (romanization)
кейеү (absolute singular)
кейеүҙәр (absolute plural)
кейеүҙең (definite genitive singular)
кейеүҙәрҙең (definite genitive plural)
кейеүгә (dative singular)
кейеүҙәргә (dative plural)
кейеүҙе (accusative definite singular)
кейеүҙәрҙе (accusative definite plural)
кейеүҙә (locative singular)
кейеүҙәрҙә (locative plural)
кейеүҙән (ablative singular)
кейеүҙәрҙән (ablative plural)

action noun of the eponymous verb; wearing


ашау

head

ашау • (aşaw)

From Proto-Turkic *(i)aĺa- (“to eat”), from Proto-Turkic *(i)aĺ (“food, meal”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (aša-, “to eat”);
Kumyk ашамакъ (aşamaq, “to eat”);
Karachay-Balkar ашаргъа (aşarğa, “to eat”);
Yakut аһаа (ahaa, “to eat”), etc.

cog

Бөтәһе лә туйғансы ашаны.


ҡайнау

From *qayna- (“to boil”), from Proto-Turkic *kạyïn- (“to boil”).
Cognate with
Kazakh қайнау (qainau), Uzbek qaynamoq,
Azerbaijani qaynamaq (“to boil”);
Turkish kaynamak (“to boil”), etc.


эсеү

Эсер алдынан яҡшылап һелкегеҙ.

Йылы көйөнсә көнөнә өс-биш тапҡыр эсегеҙ.

Drink (it) warm three to five times a day.

Yılı köyönsə könönə ös-biş tapqır esegeź.

Был һыуҙы эскән һәр кем йәнә һыуһар, ә Мин биргән һыуҙы эскән кеше бер ҡасан да һыуһамаҫ.

(Can we date this quote?), Bible, John 4:13-14:

Everyone who drinks this water will again get thirsty, but the person who drinks the water I give will never get thirsty.

Bıl hıwźı eskən hər kem yənə hıwhar, ə Min birgən hıwźı eskən keşe ber qasan da hıwhamaś.

(ambitransitive) to drink, consume alcohol


һыуһау

From Proto-Turkic *sub-sa- (“to be thirsty”), from Proto-Turkic *sub (“water”) + desiderative affix -sa.
Cognate with
Karakhanid [script needed] (suvsa-, “to be thirsty”);
Tatar, Kazakh сусау (susau), Uzbek suvsamoq, Uyghur ئۇسسۇماق (ussumaq),
Khakas сухса- (suxsa-),
Tuvan суксаар (suksaar),
Azerbaijani susamaq;
Turkish susamak (“to be thirsty”), etc.


йоҡлау

yoqlaw (romanization)
йоҡтау (alternative)

From *uy(u)q-la- (“to sleep”), from Proto-Turkic *ūdï-ku (“sleep”), from Proto-Turkic *ūdï- (“to sleep”).
Cognate with
Azerbaijani yuxulamaq, Kazakh ұйықтау (ūiyqtau), Kumyk юхламакъ (yuxlamaq), Crimean Tatar yuqlamaq, Kyrgyz укта- (ukta-), Southern Altai уйуктаар (uyuktaar), Chulym уқла- (uqla, “to sleep”), Uzbek uxlamoq, Uyghur ئۇخلىماق (uxlimaq),
Turkmen uklamak (“to sleep”).

Тәүлегенә кәмендә ете сәғәт йоҡлау кәрәк.

One should sleep at least seven hours a day.

Təwlegenə kəmendə yete səğət yoqlaw kərək.


йоҡтау

yoqtaw (romanization)
йоҡлау (alternative)

Eastern Bashkir form of Standard йоҡлау (yoqlaw),
from *ūdïkla- (“to sleep”).
Compare cognates:
Kazakh ұйықтау (ūiyqtau), Kyrgyz укта- (ukta-), Southern Altai уйуктаар (uyuktaar, “to sleep”).

Йоҡтамай эштәү кешене баҙата. (East)


күпме тора

head

күпме тора? • (küpme tora?) (takes argument in nominative in front of it)

[ˈkɵp.mɪ̞.tʊ̞ˈɾɑ]

how much does it cost
how much does it cost


тороу

to support oneself on the feet in an erect position

Кәртәгә тотоноп, ҡарт оҙаҡ ҡына ауыл урамына ҡарап торҙо.

The old man stood for a long time, holding on a fence and looking at the village street.

Kərtəgə totonop, qart oźaq qına awıl uramına qarap torźo.

Был көндө ир-аттар иртә таңдан тороп мәсеткә йүнәлә.

On this day, men get up early at dawn and head for the mosque.

Bıl köndö ir-attar irtə tañdan torop məsetkə yünələ.

Был аҙнала төбәктә көндәр һалҡын торасаҡ.

This week, the weather will stay cool in the region.

Bıl aźnala töbəktə köndər halqın torasaq.

Тышта ел өрә, ҡарҙы һеперә, // Мин өйҙә торам һалҡынға күрә.

(Can we date this quote?), Мостай Кәрим [Mostay Kərim, Mustai Karim], (Please provide the book title or journal name):

Outside, the wind is blowing (and) sweeping the snow, I am staying at home because of the cool weather.

to stay in a specific state or condition

Ғалимдар аңлатыуынса, баш бармаҡ айырым торһа, эш йә һуғыш ҡоралын ҡыҫып тотоу уңайлыраҡ.

As scientists explain, if the thumb is located separately, it is more convenient to tightly hold a war weapon or an instrument of labor.

Ğalimdar añlatıwınsa, baş barmaq ayırım torha, eş yə huğış qoralın qıśıp totow uñaylıraq.

to live somewhere, have a residence [with locative]

to live
to live somewhere, have a residence

to cost, have a specific price [with indefinite accusative]

Тормошта бөтә нәмә лә үҙеңдән тора икән.

As it emerges, everything in life depends on yourself.

Tormoşta bötə nəmə lə üźeñdən tora ikən.

to depend on somebody/something [with ablative]


түләү

түләү • (tüləw)

From a Mongolic source, from Proto-Mongolic *töle- (“to pay”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (tölä-, “to pay”);
Kazakh төлеу (töleu), Kyrgyz төлөө (tölöö), Uzbek toʻlamoq, Uyghur تۆلىمەك (tölimek),
Khakas тӧле-, Tuvan төлээр (töleer, “to pay”).

cog

Һалымдарҙы ваҡытында түләгеҙ.

Ваҡытында түләй алмаһалар, Грецияла дефолт булыуы ихтимал.

If they cannot pay in time, there may be a default in Greece (=Greece may default).

Vaqıtında tüləy almahalar, Gretsiyala defolt bulıwı ixtimal.


ятыу

From Proto-Turkic *yat- (“to lie”).
Cognate with
Kazakh жату (jatu), Kumyk ятмакъ (yatmaq), Kyrgyz жатуу (jatuu), Uzbek yotmoq, Turkmen ýatmak, Azerbaijani yatmaq, Turkish yatmak (“to lie”).

Ныҡ ҡына ауырып китеп, дауаханала ике аҙна ятып сыҡтым.

I became very ill and spent two weeks in the hospital.

Nıq qına awırıp kitep, dawaxanala ike aźna yatıp sıqtım.

to be in a certain place, be at a certain located somewhere (of objects whose height is smaller than width)


һөртөү

From Proto-Turkic *sür(-t)- (“to rub, smear”).
Cognates
Cognate with Old Uyghur [script needed] (sürt-, “to rub”), Karakhanid [script needed] (sürtmēk, “to smear, rub, polish, clean”), Turkish sürtmek (“to rub, polish”), Azerbaijani sürtmək (“to rub, polish”), Chagatai [script needed] (sürtmek, “to rub”), Kazakh сүрту (sürtu, “to wipe, rub off”), Khakas сӱртерге (sürterge, “to smear, spread, rub”), Kipchak [Arabic needed] (sürüt-, “to erase”), Kyrgyz сүртүү (sürtüü, “to rub, wipe”), Southern Altai сӱртӧр (sürtör, “to smear, spread”), Tatar сөртү (sörtü, “to wipe, smear”), Turkmen sürtmek (“to rub”), Uyghur سۈرتمەك (sürtmek, “to wipe, scrub”), Uzbek surtmoq (“to wipe, polish”).

cog

to wipe, wipe off, wipe dry or clean, etc.

to delete something written by wiping or rubbing, wipe out

to cover a surface with a layer of some substance by rubbing; smear, grease, dub, etc.


үтеү

head

үтеү • (ütew)

(ambitransitive) to pass, go past or through a specific place

(intransitive) to penetrate, infiltrate, permeate, leak

Ғүмер тиҙ үтә.

Үткән ғүмер - аҡҡан һыу.

Life that has past is (like) water that has flowed.

(test, ambitransitive) to pass, take some type of test, examination, check etc.

(traing, transitive) to take, go through, complete some course, training, topic, unit etc.

(merchandise, intransitive) to be sold; sell well, be in demand

(cutting tools, intransitive) to be sharp, cut well

(death, intransitive) to die (especially recently), pass away


ултырыу

Шым ғына ултыр, өнөң дә сыҡмаһын!

Sit quiet, so not a single sound of yours can be heard!

Көҙ көндәрен йылы юрғанға уранып, эҫе ҡәһүә ғына эсеп ултырырһың.

In the autumn days, you will sit rolling yourself in a warm blanket and drinking hot coffee.

Köź köndəren yılı yurğanğa uranıp, eśe qəhwə ğına esep ultırırhıñ.

Артҡы партала ултырған Самат һиҙҙермәй генә дәфтәренән бер бит йыртып алды ла самолёт яһаны.

Samat, who was sitting at the back school-desk, surreptitiously tore a page out of his notebook and made a (paper) plane.

Artqı partala ultırğan Samat hiźźerməy genə dəftərenən ber bit yırtıp aldı la samolyot yahanı.

Алтын тәхет өҫтөндә батша ҡыҙы ултырған, дүрт яғынан дүрт ҡоло тәхетен күтәргән.

On top of a golden throne, padishah's daughter sat; four slaves from four sides raised her throne.

Altın təxet öśtöndə batşa qıźı ultırğan, dürt yağınan dürt qolo təxeten kütərgən.

Ултыр әле, һиңә әйтер һүҙем бар.

to sit, sit down, take a sitting position

(dust, sediment, etc.) to fall down, settle, precipitate etc.

to subside, sink, settle as the foundation of a house, etc.

to settle somewhere, fix one's residence in some place, establish a home, colony etc.


уҡыу

From Proto-Turkic *okï- (“to read, recite”).

Китапты беренсенән бишенсе бүлеккә тиклем уҡыу.

To read the book from the first to the fifth chapter.

Kitaptı berensenən bişense bülekkə tiklem uqıw.

Уны ҡышын класташ малайҙар менән журналдың һәр һаны теткеләнгәнсе уҡый инек.

In the winters, we used to read it (together) with classmate boys until (we) tore each issue of the journal into pieces.

Unı qışın klastaş malayźar menən jurnaldıñ hər hanı tetkeləngənse uqıy inek.

Бөгөн дә мин үҙ шиғырҙарын башҡаларға һеңдерерҙәй итеп уҡый алмаған шағирҙарға шикләнеңкерәп ҡарайым.

Also today, I look with some doubt at (those) poets (who) cannot read their poems so that they make an imprint in others('s minds).

Bögön də min üź şiğırźarın başqalarğa heñdererźəy itep uqıy almağan şağirźarğa şikləneñkerəp qarayım.

Олораҡ балалар күрше ауыл мәктәбенә йөрөп уҡыны.

Older children went to the school in the neighbor village.

Oloraq balalar kürşe awıl məktəbenə yöröp uqını.


уҡыу

уҡыу • (uqıw)

ba-noun

уҡыу • (uqıw)

uqıw (romanization)
уҡыу (absolute singular)
уҡыуҙар (absolute plural)
уҡыуҙың (definite genitive singular)
уҡыуҙарҙың (definite genitive plural)
уҡыуға (dative singular)
уҡыуҙарға (dative plural)
уҡыуҙы (accusative definite singular)
уҡыуҙарҙы (accusative definite plural)
уҡыуҙа (locative singular)
уҡыуҙарҙа (locative plural)
уҡыуҙан (ablative singular)
уҡыуҙарҙан (ablative plural)

Уҡыуҙар көҙөн башлана.

Өфөлә тағы биш мәктәп дистанцион уҡыуға күсте.

In Ufa, five more schools moved to remote learning.

Öfölə tağı biş məktəp distantsion uqıwğa küste.

Тап уҡыу осоронда кешенең аңында донъяға ҡараш нигеҙҙәре барлыҡҡа килә.

It is at the time of study that the basics of world outlook form in the human mind.

Tap uqıw osoronda keşeneñ añında donyağa qaraş nigeźźəre barlıqqa kilə.

learning, study, studies, school, schooling


ҡамыт

head

ҡамыт • (qamıt)

ba-noun

ҡамыт • (qamıt)

qamıt (romanization)
ҡамыт (absolute singular)
ҡамыттар (absolute plural)
ҡамыттың (definite genitive singular)
ҡамыттарҙың (definite genitive plural)
ҡамытҡа (dative singular)
ҡамыттарға (dative plural)
ҡамытты (accusative definite singular)
ҡамыттарҙы (accusative definite plural)
ҡамытта (locative singular)
ҡамыттарҙа (locative plural)
ҡамыттан (ablative singular)
ҡамыттарҙан (ablative plural)

Adapted from Russian хомут (xomut, “horsecollar”).
Cognate with
Kazakh қамыт (qamyt),
Kyrgyz каамыт (kaamıt),
Southern Altai комут (komut),
Kumyk хамут (xamut),
Uzbek xomut,
Turkmen hamyt,
Azerbaijani xamıt (“horsecollar”).


бейеү

From Proto-Turkic *büdi- (“to dance”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (büdi-, “to dance”);
Tatar биергә (biyergä, “to dance”),
Nogai биюв (biyuv, “to dance”),
Kumyk бийимек (biyimek, “to dance”),
Yakut битий (bitiy, “to dance at one place”).

cog

Был көй ғәҙәттә ирҙәр бейегәндә уйнала.

This tune is usually played when men dance.


бейеү

beyew (romanization)
бейеү (absolute singular)
бейеүҙәр (absolute plural)
бейеүҙең (definite genitive singular)
бейеүҙәрҙең (definite genitive plural)
бейеүгә (dative singular)
бейеүҙәргә (dative plural)
бейеүҙе (accusative definite singular)
бейеүҙәрҙе (accusative definite plural)
бейеүҙә (locative singular)
бейеүҙәрҙә (locative plural)
бейеүҙән (ablative singular)
бейеүҙәрҙән (ablative plural)

Шәреҡ бейеүе.


маҡтау

From Proto-Turkic *makta-, from Proto-Turkic *mak (“praise”); alternatively, ultitimately from a Mongolic source.

Һәр балыҡсы үҙ күлен маҡтай.


һөйләү

höyləw (romanization)
һөйҙәү (alternative)

Cognate with
Kazakh сөйлеу (söileu),
Kumyk сёйлемек (söylemek),
Uzbek soʻylamoq,
Turkish söylemek (“speak, say, tell”),
Soyot сөғлә- (“speak, say, tell”).

Үҙең һөйләмә, эштәрең һөйләһен.

Do not speak yourself, let your deeds speak.

Әбей барыбер үҙенекен һөйләй бирҙе.

The old woman nevertheless continued to talk about her stuff.


һөйҙәү

höyźəw (romanization)
һөйләү (alternative)

Eastern Bashkir form of Standard һөйләү (höyləw).

Нимәгә юҡты һөйҙәйең?

Миңә вис дөрөҫөн һөйҙәне.


ярау

From Proto-Turkic *yara- (“be beneficial, useful, successful”).
Cognate with Tatar ярарга (yararga), Uzbek yaramoq, Turkish yaramak (“to benefit, serve a purpose”).

cog

Бында тәмәке тартырға яраймы?

Оҙон юлда эт тә иптәшкә ярай.

On a long road (trip), a dog is ok to keep you company.

to appeal (to somebody), induce a favorable opinion


ярау

yaraw (romanization)
ярау (absolute singular)
ярауҙар (absolute plural)
ярауҙың (definite genitive singular)
ярауҙарҙың (definite genitive plural)
ярауға (dative singular)
ярауҙарға (dative plural)
ярауҙы (accusative definite singular)
ярауҙарҙы (accusative definite plural)
ярауҙа (locative singular)
ярауҙарҙа (locative plural)
ярауҙан (ablative singular)
ярауҙарҙан (ablative plural)

(formal, euphemistic) bodily urge to urinate or defecate; call of nature


ярай

Compare to
Kazakh жарайды (jaraidy, “well, OK”),
Kumyk ярай (yaray, “well, OK; it is allowed, one can”),
Shor чарай (“well, OK”).

Used to indicate acknowledgement or acceptance; well, OK, all right


ярай

Бында тәмәке тартырға яраймы?


ярай

Оҙон юлда эт тә иптәшкә ярай.

ярау ярау#Bashkir

third-person singular present indicative of ярау (yaraw)


ярар

Compare to
Kazakh жарар (jarar, “well, OK”).

Ярар, балам, самауыр ҡуйып ыҙаланма. Ваҡытым да юҡ.

OK, my child, don't bother to set a samovar, I don't have time anyway.

Yarar, balam, samawır quyıp ıźalanma. Vaqıtım da yuq.

Used to indicate acknowledgement or acceptance; well, OK


ярамай

Compare to
Khakas чарабас (çarabas, “it is not allowed”).

it is not allowed; one cannot, one may not


ярамай

ярау ярау#Bashkir

third-person singular present indicative negative of ярау (yaraw)


ысҡыныу

head

ысҡыныу • (ısqınıw) (intransitive, takes ablative case)

From Proto-Turkic *ïčgïn- (“get lost, disappear”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (ïčγïn-, “lose”) (in Ongin inscription), Yakut ыһыгын (ıhıgın, “to let slip, let go”).

cog

Аттың тышауы ысҡынған.

to get physically detached; disengage, unfasten, come off

Эт сынйырынан ысҡынған.

to be said or revealed by accident; slip out, escape one's lips


эштәү

eştəw (romanization)
эшләү (alternative)

Eastern Bashkir form of Standard эшләү (eşləw) (see there for more).
From *iš-lä- (“to do; make, produce; work”), from Proto-Turkic *īĺč (“work, act, deed”).
Compare with
Kazakh істеу (ısteu),
Kyrgyz иште- (işte-),
Southern Altai иштеер (išteer),
Chulym иштӓн-,
Shor иште- (“to work, make”), etc.

Йоҡтамай эштәү кешене баҙата. (East)


һуҙыу

From Proto-Turkic *soŕ- (“to stretch; to drag”).
Compare with
Kumyk созмакъ (sozmaq, “to stretch, protract”),
Crimean Tatar sozmaq (“to lengthen”),
Kazakh созу (sozu, “to lengthen, extend”).

cog

Ул нисәмә тапҡыр телефон кабелен фронттың алғы һыҙығына һуҙҙы.

So many times (at war), he stretched the telephone line to the front line.

Ul nisəmə tapqır telefon kabelen fronttıñ alğı hıźığına huźźı.

(hand, an object in hand) to extend, hold out

hand; an object in hand; hand; an object in hand

(figuratively) to stretch, get more use than expected from a limited resource

(figuratively) to draw out, drag out, protract; procrastinate

to speak, sing or perform music in a long, drawn out manner


килеү

From Proto-Turkic *kẹl- (“to come”).
Cognate with
Turkish gelmek (“to come”).

Бүреләр ауылға яҡын килһә, эттәр өрә башлай.

If wolves come close to the village, dogs begin to bark.

Bürelər awılğa yaqın kilhə, ettər örə başlay.

(spatial) to come, travel towards the speaker

Изге ҡәбергә килеп, тубыҡлынып доға ҡылдым.

Having arrived to the holy grave, I kneeled and made a prayer.

İzge qəbergə kilep, tubıqlınıp doğa qıldım.

Яҙ һуң килде.


бешеү

From Proto-Turkic *biĺč- (“to be boiled, to ripen”).

inh

to be cooked, to be/get prepared for eating by heating (of food)

Көлдә бешкән икмәк.

(tea, similar beverages) to be/get brewed

tea; similar beverages; tea; similar beverages

to burn oneself especially with hot water, other liquid or steam


бешеү

Proto-Turkic *biĺč- (“to churn”).
Cognate to Southern Altai быжар (bïžar, “to whisk”).


башлау

head

башлау • (başlaw)

başlaw (romanization)
баштау (alternative)

From *bašla- (“to begin sth.”), from Proto-Turkic *baĺč (“head; beginning”).
Note that postulation of Proto-Turkic *baĺč-la- (“to begin”) is problematic, as no derivatives are attested in Orkhon Turkic, Yakut, Tuva or Tofalar. The Chuvash verb may have formed in contact and by analogy with the Kypchak languages.
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (bašla-, “to begin”);
Uzbek boshlamoq,
Uyghur باشلىماق (bashlimaq),
Kumyk башламакъ (başlamaq),
Azerbaijani başlamaq,
Turkish başlamak,
Chuvash пуҫла (puśla, “to begin”),
etc.
See баштау (baştaw) for more cognates.

cog

Ниңә иртәрәк килмәнегеҙ, фәлән-төгән тип һуҡрана башланы.

(He) started to grumble: "Why didn't you come earlier" and so on and so forth.

Niñə irtərək kilmənegeź, fələn-tögən tip huqrana başlanı.

(intransitive) to begin (sth., to do sth.)


баштау

baştaw (romanization)
башлау (alternative)

Eastern Bashkir form of Standard башлау (başlaw) (see there for more).
Compare with
Kazakh бастау (bastau),
Kyrgyz башта- (başta-),
Southern Altai башта- (bašta-),
Khakas паста- (pasta-),
Chulym башта- (“to begin”).

(ambitransitive) to begin (sth., to do sth.)


һүнеү

From Proto-Turkic *sȫn- (“to stop burning, fade”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (sön-, “to come to an end, disappear, go out of fire”);
Kazakh сөну (sönu, “to fade away, disappear”),
Uzbek soʻnmoq (“to fade”),
Turkish sönmek (“to fade, go out”),
Shor сенерге (senerge, “to fall, come down”),
Chuvash сӳнме (sünme, “to fade, go out”).

cog

Шәм елгә һүнде.

The candle went out because of the wind.

(fire) to stop burning, extinguish, go out, burn out

(source of light) stop emitting light, go out, go dark

(electricity, electric or mechanic device, machine etc.) to stop operating, to switch off, go off

electric or mechanic device; machine etc.; electric or mechanic device; machine etc.


ҡотҡарыу

From Proto-Turkic *kurt-gar- (“to rescue”), causative of an unattested stem *kurt-. Cognate to ҡотолоу (qotolow, “to be saved”), a passive form of the same root.
Cognate with Old Uyghur [script needed] (qurtɣar-, “to rescue”),
Kazakh құтқару (qūtqaru, “to save”), Kyrgyz куткаруу (kutkaruu, “to save, rescue”),
Uzbek qutqarmoq, Uyghur قۇتقازماق (qutqazmaq, “to rescue”),
Turkmen gutarmak (“to end, finish”),
Azerbaijani qurtarmaq (“to rescue”),
Turkish kurtarmak (“to rescue”),
Chuvash хӑтарма (hăt̬arma, “to save”).

Аллаһ биргән ниғмәттәрегеҙҙе иҫегеҙгә төшөрөгөҙ. Ул һеҙҙе хәтәр язалар менән язалаусы, улдарығыҙҙы һуйып, ҡатын-ҡыҙҙарығыҙҙы ғына иҫән ҡалдырыусы Фирғәүен тоҡомонан ҡотҡарҙы.

(Can we date this quote?), Quran, Ibrahim 14:6:

Remember Allah’s favour upon you. He rescued you from the people of Pharaoh, who afflicted you with dreadful torment, slaughtering your sons and keeping your women.

Allah birgən niğməttəregeźźe iśegeźgə töşörögöź. Ul heźźe xətər yazalar menən yazalawsı, uldarığıźźı huyıp, qatın-qıźźarığıźźı ğına iśən qaldırıwsı Firğəwen toqomonan qotqarźı.

to save, rescue (to help someone or something to survive)

to relieve, free, to release (someone) from a difficulty, unwanted task, responsibility etc.


ҡурҡыу

From Proto-Turkic *kork- (“to fear”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (qorq-), Old Uyghur [script needed] (qorq-, “to fear”);
Kazakh қорқу (qorqu), Uzbek qoʻrqmoq, Azerbaijani qorxmak, Turkish korkmak, Tuvan коргар (korgar), Chuvash хӑра (hăra, “to fear”).

Атаһы эргәһендә бала бер нимәнән дә ҡурҡмай.

A child is not afraid of anything (when) next to his/her father.

Atahı ergəhendə bala ber nimənən də qurqmay.

Беҙҙең ойошма конкурент көрәшенән ҡурҡмай.

Our organization is not afraid of competitive struggle.

Beźźeñ oyoşma konkurent körəşenən qurqmay.


йөҙөү

Балыҡты йөҙөргә, үгеҙҙе һөҙөргә өйрәтмә.

Do not teach a fish to swim (and) a bull ― to butt.

Balıqtı yöźörgə, ügeźźe höźörgə öyrətmə.

to travel by water ― in a boat, ship, etc.; to boat, sail, navigate


өйрәтеү

From Proto-Turkic *ögret- (“to familiarize; to teach”).
Cognate with Kazakh үйрету (üiretu), Kyrgyz үйрөтүү (üyrötüü), Uzbek oʻrgatmoq, Turkmen öwretmek, Turkish öğretmek,
Tuvan өөредир (ööredir),
Yakut үөрэт (üöret, “to teach, train”), etc.

cog

Kyrgyz үйрөтүү (üyrötüü)

Мәрхәмәт эйәһе Аллаһ Ҡөрьәнде өйрәтте. Инсанды Ул яралтты. Һөйләшергә өйрәтте.

(Can we date this quote?), Quran, Ar-Rahman: 1-4:

Allah, the Most Compassionate, taught the Quran, created humanity, and taught them speech.

Mərxəmət eyəhe Allah Qörənde öyrətte. İnsandı Ul yaralttı. Höyləşergə öyrətte.

to teach (to do something; some practical skill), instruct

(animal) tame, train, educate; condition; break in (a horse)

teach someone a lesson
teach someone a lesson

teach someone a lesson, come down on sb.


көлөү

From Proto-Turkic *kül- (“to laugh”).
Cognate with
Tatar көлү (kölü),
Kazakh күлу (külu),
Uzbek kulmoq,
Uyghur كۈلمەك (külmek),
Turkish gülmek,
Yakut күл (kül),
Chuvash кул (kul, “to lauch”).

(takes the object in dative or ablative case) to laugh

(takes the object in ablative case) to laugh at smb/sth., to make fun of; to deride; to mock


йылмайыу

Cognate with
Kazakh жымию (jymiü),
Kyrgyz жылмай- (jılmay-),
Uzbek jilmaymoq (“to smile”).


ҡайтыу

Historically, the causative form of Proto-Turkic *kay- (“to turn back; to show respect; to squint; to move to smb.'s side; to run towards; to go past, around”).
Cognate with Karakhanid قَدِتْماقْ (qadïtmāq, “to come back”); Turkish kayıtmak, Azerbaijani qayıtmaq, Crimean Tatar qaytmaq.

cog

al-Kashgarî, Mahmud (1072–1074) Besim Atalay, transl., Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi [Translation of the “Compendium of the languages of the Turks”] (Türk Dil Kurumu Yayınları; 521) (in Turkish), 1985 edition, Ankara: Türk Tarih Kurmu Basımevi, published 1939–1943, page 301

to return, come back, go back
go home, come home

return to or visit one's home place, village, or any place of origin

Өсөнсө көн генә Мәскәүҙән ҡайттым.

I returned from Moscow just three days ago.

Батыр йәнтөйәгенә ярты быуаттан ҡайтты, тик һәйкәл булып ҡына.

The hero returned to his home place after half a century - but only as a sculpture.

Batır yəntöyəgenə yartı bıwattan qayttı, tik həykəl bulıp qına.

Өйгә ҡайтып, усаҡҡа ут яға тор.

Ҡыҙыбыҙ ҡаланан айына бер ҡайтып тора.

Our daughter comes home from the city once a month.

Әсәһе үлгәс, атаһы өйгә үгәй әсә алып ҡайтҡан.

When her mother died, her father came home with a stepmother.

Əsəhe ülgəs, atahı öygə ügəy əsə alıp qaytqan.

Ул бик ҡиммәтле матур ынйы тапҡас, ҡайтып бар мөлкәтен һатҡан да, шул ынйыны алған.

When he found a very valuable, beautiful pearl, (he) went home, sold all his belongings and bought that pearl.

Ul bik qimmətle matur ınyı tapqas, qaytıp bar mölkəten hatqan da, şul ınyını alğan.

resume some activity that was stopped or suspended


ҡуйыу

From Proto-Turkic *kod- (“to put”). Cognate with Old Uyghur [script needed] (qod-, “to put, place”);
Kazakh қою (qoü), Southern Altai койор (koyor),Uzbek qoʻymoq,
Turkish koymak, Azerbaijani qoymaq, Chuvash хур (hur, “to put, place”).

90-сы йылдарҙа Көнбайыштан килеп тулған арзан тауарҙар был тармаҡты ауыр хәлгә ҡуйҙы.

In the 1990s, cheap goods that have come from the West (and) flooded (the market) put this industry into a difficult position.

90-sı yıldarźa Könbayıştan kilep tulğan arzan tawarźar bıl tarmaqtı awır xəlgə quyźı.

(theater) to put on stage, to stage, to produce

Тормош ҡуйған кәртәләрҙе үтә белеү.

The ability to overcome obstacles that life sets.

(question, problem etc.) set; raise, present; pose

question; problem etc.; question; problem etc.

appoint a person to a position, post or role


өҙөү

From Proto-Turkic *üŕ- (“to break, tear, demolish”).
Cognate with Old Turkic [script needed] (üz-, “to break, tear”); Kyrgyz үзүү (üzüü, “to break, disrupt, pluck”), Uzbek uzmoq (“to break, tear, pick”), Khakas ӱзерге (üzerge, “to break off, pick off”), Turkmen üzmek (“to tear off, pluck”), Azerbaijani üzmək (“to break”), Turkish üzmek (“to distress, upset”), etc.

cog

Уны әллә нисә тапҡыр тотоп, аяҡ-ҡулына бығау, сылбыр һалғандар, ә ул сылбырҙарҙы өҙгән, бығауҙарҙы ватҡан.

(Can we date this quote?), Bible, Mark 5:4:

(They) caught him many times (and) put shackles and chains on his feet and hands, but he tore the chains apart and broke the shackles.

Unı əllə nisə tapqır totop, ayaq-qulına bığaw, sılbır halğandar, ə ul sılbırźarźı öźgən, bığawźarźı vatqan.

break a linear object by pulling, tear; set

(flowers, fruits, berries etc.) pick, pluck

flowers; fruits; berries etc.; flowers; fruits; berries etc.

(contact, communications, relations etc.) break, sever

contact; relations etc.; contact; relations etc.

(action, activity) interrupt; discontinue, cut short


Марат

A 20th century innovation, perhaps influenced by the name of Jean-Paul Marat, a French politician during the French Revolution who was touted in the Soviet Union as a precursor of communism.
Apparently reinforced in Bashkir by its similarity to the traditional first name Морат (Morat).

a male given name from Arabic, meaning “the goal, the aim”


туҡтау

Cognate with
Kazakh тоқтау (toqtau), Kyrgyz токтоо (toktoo), Uzbek toʻxtamoq, Uyghur توختىماق (toxtimaq), Turkmen togtamak, Yakut тохтоо (toqtoo), Khakas тохтирға (toxtirğa, “to stop”).


төҙөү

Cognate with Kazakh түзу (tüzu, “to compose, make up”), Uzbek tuzmoq (“to compose, make up”).

Илебеҙ етмеш йыл буйы коммунизм төҙөнө.

For seventy years, our country built communism.

İlebeź yetmeş yıl buyı kommunizm töźönö.

Республикабыҙҙа туризмды үҫтерер өсөн хозур тәбиғәт менән халҡыбыҙҙың ҡунаҡсылыҡ йолалары ғына аҙ — юлдар төҙөү, ҡунаҡханалар һалыу кәрәк.
Respublikabıźźa turizmdı üśterer ösön xozur təbiğət menən xalqıbıźźıñ qunaqsılıq yolaları ğına aź — yuldar töźöw, qunaqxanalar halıw kərək.
To develop tourism in our republic, it is insufficient (to have) splendid natural environments and our people's traditions of hospitality: it is required to build roads, build hotels.

Әҙәм балаһы төҙөгән ҡаланы һәм манараны күрер өсөн Хоҙай аҫҡа төштө.

(Can we date this quote?), Bible, Genesis 11:5:

In order to see the city and the tower that the children of men were building, God went down.

Əźəm balahı töźögən qalanı həm manaranı kürer ösön Xoźay aśqa töştö.

Липидтар күҙәнәк мембранаһын төҙөйҙәр.

(agreement, contract) to conclude, enter into

agreement; contract; agreement; contract

written statement; document; written statement; document


манара

manara (romanization)
манара (absolute singular)
манаралар (absolute plural)
манараның (definite genitive singular)
манараларҙың (definite genitive plural)
манараға (dative singular)
манараларға (dative plural)
манараны (accusative definite singular)
манараларҙы (accusative definite plural)
манарала (locative singular)
манараларҙа (locative plural)
манаранан (ablative singular)
манараларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

манараларҙың

манараларҙан

From Arabic مَنَارَة (manāra, “lighthouse; minaret”).
Cognate with Kazakh мұнара (mūnara), Kyrgyz мунара (munara), Azerbaijani minarə.

der

In order to see the city and the tower that the cildren of men were building, God went down.


илтеү

From Proto-Turkic *ẹl-t- (“bring, carry; lead, drive, send”).
Cognates
Cognate with Old Turkic 𐰠𐱅 (elt, “to take, drive, lead”), Old Uyghur [script needed] (élt-), [script needed] (élit-, “to lead, carry, convey”), Karakhanid [script needed] (életmēk, “to carry, bring”), Chagatai [script needed] (éltmek, “to carry”), Chuvash леҫме (leśme, “to bring, deliver”), Turkish iletmek (“deliver; transfer”), Turkmen eltmek (“to deliver, hand, bring”), Yakut илт (ilt, “to take away, carry”).

cog

Бөтә юлдар башҡалаға илтә.

Хыял илтә бала саҡтарыма.

to take somebody somewhere, deliver something somewhere


умыртҡа

head

умыртҡа • (umırtqa)

ba-noun

умыртҡа • (umırtqa)

umırtqa (romanization)
умыртҡа (absolute singular)
умыртҡалар (absolute plural)
умыртҡаның (definite genitive singular)
умыртҡаларҙың (definite genitive plural)
умыртҡаға (dative singular)
умыртҡаларға (dative plural)
умыртҡаны (accusative definite singular)
умыртҡаларҙы (accusative definite plural)
умыртҡала (locative singular)
умыртҡаларҙа (locative plural)
умыртҡанан (ablative singular)
умыртҡаларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

умыртҡаларҙың

умыртҡаларға

умыртҡаларҙы

умыртҡаларҙа

умыртҡаларҙан

From Proto-Turkic *oŋurtka (“spine, backbone”).

inh

Беренсе муйын умыртҡаһы баш һөлдәһе менән бергә ошо теш аша хәрәкәтсән тоташҡан.

The first cervical vertebra is flexibly connected with the skull via this axis.

Berense muyın umırtqahı baş höldəhe menən bergə oşo teş aşa xərəkətsən totaşqan.

vertebral column, spine, backbone, spinal column


уяныу

From Proto-Turkic *od-gan- (“to wake up”), reflexive/passive of Proto-Turkic *od-.
Cognate with Kazakh ояну (oänu), Kyrgyz ойгон- (oygon-), Uzbek uygʻonmoq, Turkish uyanmak (“to wake up”).

Йәкшәмбе көнө һуң ғына уяндым.


ҡыуаныу

head

ҡыуаныу • (qıwanıw)

From *quban- (“to be glad, rejoice”), from Proto-Turkic *kïb (“luck, happiness”).
Cognate with Kazakh қуану (quanu), Kyrgyz кубан- (kuban-), Karachay-Balkar къууаныргъа (quuanırğa), Uzbek quvonmoq, Turkmen guwanmak (“to be glad, rejoice”).


тыйыу

head

тыйыу • (tıyıw)

From Proto-Turkic *tïd- (“to hinder, obstruct”).
Cognate with Kazakh тыю (tyü, “to forbid, hold back”), Kyrgyz тыюу (tıyuu), Southern Altai тий- (tiy-, “to disturb, concern”), Karachay-Balkar тыяргъа (tıyarğa, “hold back, restrain”), Uzbek tiymoq (“to control, hold back”).


бейеүсенең

head

бейеүсенең • (beyewseneñ)

бейеүсе бейеүсе#Bashkir

definite genitive singular of бейеүсе (beyewse)


бейеүсегә

бейеүсегә • (beyewsegə)

бейеүсе бейеүсе#Bashkir


бейеүсене

бейеүсе бейеүсе#Bashkir

definite accusative singular of бейеүсе (beyewse)


бейеүселә

бейеүселә • (beyewselə)

бейеүсе бейеүсе#Bashkir


бейеүсенән

бейеүсенән • (beyewsenən)

бейеүсе бейеүсе#Bashkir


бейеүселәр

бейеүселәр • (beyewselər)

бейеүсе бейеүсе#Bashkir


бейеүселәрҙең

бейеүселәрҙең • (beyewselərźeñ)

бейеүсе бейеүсе#Bashkir

definite genitive plural of бейеүсе (beyewse)


бейеүселәргә

бейеүселәргә • (beyewselərgə)

бейеүсе бейеүсе#Bashkir


бейеүселәрҙе

бейеүселәрҙе • (beyewselərźe)

бейеүсе бейеүсе#Bashkir

definite accusative plural of бейеүсе (beyewse)


бейеүселәрҙә

бейеүселәрҙә • (beyewselərźə)

бейеүсе бейеүсе#Bashkir


бейеүселәрҙән

бейеүселәрҙән • (beyewselərźən)

бейеүсе бейеүсе#Bashkir


янғын

янғын • (yanğın)

ba-noun

янғын • (yanğın)

yanğın (romanization)
янғын (absolute singular)
янғындар (absolute plural)
янғындың (definite genitive singular)
янғындарҙың (definite genitive plural)
янғынға (dative singular)
янғындарға (dative plural)
янғынды (accusative definite singular)
янғындарҙы (accusative definite plural)
янғында (locative singular)
янғындарҙа (locative plural)
янғындан (ablative singular)
янғындарҙан (ablative plural)

Synchronously, from ян- (yan-, “to burn”) + -ғын (-ğın).
Cognate with Tatar янгын (yangın), Crimean Tatar yanğın, Uzbek yong'in, Azerbaijani yanğın, Turkish yangın, Turkmen ýangyn (“fire”).

Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, янғынды күршеләре бик һуң күреп ҡалған.

Unfortunately, (their) neighbors noticed the fire very late.

Qıźğanısqa qarşı, yanğındı kürşeləre bik huñ kürep qalğan.


ҡыҙғанысҡа ҡаршы

head

ҡыҙғанысҡа ҡаршы • (qıźğanısqa qarşı)

ba-adv

ҡыҙғанысҡа ҡаршы • (qıźğanısqa qarşı)

[qɯ̞ð.ʁɑ.nɯ̞sˈqɑ.qɑɾˈʂɯ̞]

ҡыҙ‧ға‧ныс‧ҡа


биҙгәк

head

биҙгәк • (biźgək)

ba-noun

биҙгәк • (biźgək)

biźgək (romanization)
биҙгәк (absolute singular)
биҙгәкләр (absolute plural)
биҙгәкнең (definite genitive singular)
биҙгәкләрҙең (definite genitive plural)
биҙгәкгә (dative singular)
биҙгәкләргә (dative plural)
биҙгәкне (accusative definite singular)
биҙгәкләрҙе (accusative definite plural)
биҙгәклә (locative singular)
биҙгәкләрҙә (locative plural)
биҙгәкнән (ablative singular)
биҙгәкләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

биҙгәкләрҙең

биҙгәкләрҙән

From *bezgäk (“fever; malaria”), from Proto-Turkic *bẹŕ- (“to shiver, tremble”).
Cognate with
Karakhanid [script needed] (bezgäk, “fever, malaria”);
Kazakh безгек (bezgek, “fever, malaria”), Uzbek bezgak (“fever, malaria”).


еңеү

head

еңеү • (yeñew)


еңеү

еңеү • (yeñew)

ba-noun

еңеү • (yeñew)

yeñew (romanization)
еңеү (absolute singular)
еңеүләр (absolute plural)
еңеүнең (definite genitive singular)
еңеүләрҙең (definite genitive plural)
еңеүгә (dative singular)
еңеүләргә (dative plural)
еңеүне (accusative definite singular)
еңеүләрҙе (accusative definite plural)
еңеүлә (locative singular)
еңеүләрҙә (locative plural)
еңеүнән (ablative singular)
еңеүләрҙән (ablative plural)


һемереү

From Proto-Turkic *simü- (“to suck, swallow”).

inh

Айрат үҙе кеүек тиҫтерҙәре менән урам ҡыҙырҙы, һыра һемерҙе, тәмәке тартты.

Ayrat, with his age-mates like himself, wandered around streets, swilled beer, smoked tobacco.

Ayrat üźe kewek tiśterźəre menən uram qıźırźı, hıra hemerźe, təməke tarttı.

to slurp, drink making a loud sucking noise


Әйүп

head

Әйүп • (Əyüp)

ba-proper noun

Әйүп • (Əyüp)

Əyüp (romanization)
Әйүп (absolute singular-only)
Әйүп (definite genitive singular-only)
Әйүп (dative singular-only)
Әйүп (accusative definite singular-only)
Әйүп (locative singular-only)
Әйүп (ablative singular-only)

From Arabic أَيُّوب (ʔayyūb), from Hebrew איוב (iyov).

Ҡолобоҙ Әйүпте лә онотма, иҫкә алып тор.

(literally, “Also, don't forget our servant Ayub, keep remembering him.”)

Qoloboź Əyüpte lə onotma, iśkə alıp tor.

(Islam) Ayub, a prophet in Islam; equivalent to Job (see Job in Islam)


-һеҙ

-heź (romanization)
-һыҙ (alternative)
-һоҙ (alternative)
-һөҙ (alternative)

Ул көсһөҙ .

Suffix used to create adjectives not containing the noun.


юғалыу

head

юғалыу • (yuğalıw)

From *yoqal- (“to get lost, to disappear”), from Proto-Turkic *yōk (“no; there is no”).
Cognate with Old Uyghur [script needed] (joqal-, “to disappear”);
Kazakh жоғалу (joğalu, “to get lost”),
Kyrgyz жоголуу (jogoluu, “to get lost”),
Uzbek yoʻqolmoq (“get lost”),
Uyghur يوقالماق (yoqalmaq, “to get lost, disappear”),
Turkmen ýogalmak (“to disappear, die”),
Turkish yoğalmak (“to disappear”),
etc.

cog

Тамғалы мал юғалмай.

Картағыҙ юғалһа, банкка шылтыратығыҙ һәм уны блокка ҡуйыуҙарын һорағыҙ.

If your (bank) card gets lost, call the bank and ask to block it.

Kartağıź yuğalha, bankka şıltıratığıź həm unı blokka quyıwźarın horağıź.


ҡыҙы

head

ҡыҙы • (qıźı)

third-person singular possessed nominative of ҡыҙ (qıź, “daughter”)

Coordinate term: улы (ulı)


Мортаза

From Persian مرتضی (mortezâ), from Arabic مُرْتَضَى (murtaḍā).


Зәкәриә

Зәкәриә • (Zəkəriə)

ba-proper noun

Зәкәриә • (Zəkəriə)

From Arabic زَكَرِيَّا (zakariyyā), from Hebrew זכריה. Akin to Zechariah.

a male given name from Arabic, equivalent to English Zechariah


Әҡсән

head

Әҡсән • (Əqsən)

ba-proper noun

Әҡсән • (Əqsən)


Фәйзулла

head

Фәйзулла • (Fəyzulla)

ba-proper noun

Фәйзулла • (Fəyzulla)


Муллайән

head

Муллайән • (Mullayən)

ba-proper noun

Муллайән • (Mullayən)


үләкһә

head

үләкһә • (üləkhə)

ba-noun

үләкһә • (üləkhə)

üləkhə (romanization)
үләкһә (absolute singular)
үләкһәләр (absolute plural)
үләкһәнең (definite genitive singular)
үләкһәләрҙең (definite genitive plural)
үләкһәгә (dative singular)
үләкһәләргә (dative plural)
үләкһәне (accusative definite singular)
үләкһәләрҙе (accusative definite plural)
үләкһәлә (locative singular)
үләкһәләрҙә (locative plural)
үләкһәнән (ablative singular)
үләкһәләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

үләкһәләрҙең

үләкһәләрҙән

Cognate with
Kazakh өлексе (ölekse, “carrion”),
Uzbek oʻlaksa (“carrion”), Uyghur ئۆلۈكسە (ölükse, “carrion”).

Үләкһә бар ерҙә эт һимерә.

(Can we date this quote?), Аҡмулла [Aqmulla, Aqmulla], (Please provide the book title or journal name):

In a place where there is carrion, the dog will get fat.


һимереү

From Proto-Turkic *semir- (“to fatten”).

Үләкһә бар ерҙә эт һимерә.

In a place where there is carrion, dog(s) will get fat.


үлем

head

үлем • (ülem)

ba-noun

үлем • (ülem)

ülem (romanization)
үлем (absolute singular)
үлемдәр (absolute plural)
үлемдең (definite genitive singular)
үлемдәрҙең (definite genitive plural)
үлемгә (dative singular)
үлемдәргә (dative plural)
үлемде (accusative definite singular)
үлемдәрҙе (accusative definite plural)
үлемдә (locative singular)
үлемдәрҙә (locative plural)
үлемдән (ablative singular)
үлемдәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *ölim (“death”), derived from Proto-Turkic *öl- (“to die”).
Cognate with
Chuvash вилӗм (vilĕm, “death”);
Old Uyghur [script needed] (ölüm, “death”);
Kazakh өлім (ölım),
Kyrgyz өлүм (ölüm), Southern Altai ӧлӱм (ölüm),
Khakas ӧлім,
Tuvan өлүм (ölüm),
Uzbek o'lim,
Uyghur ئۆلۈم (ölüm),
Turkish ölüm (“death”), etc.

cog

Ислам динендә Ғазраил ― үлем фәрештәһе.
İslam dinendə Ğazrail ― ülem fəreştəhe.
In the religion of Islam, Azrael is the angel of death.


төкөрөү

head

төкөрөү • (tököröw)

Ашаған табағыңа төкөрмә.


Ғирфан

Ғирфан • (Ğirfan)

ba-proper noun

Ғирфан • (Ğirfan)

Borrowed from Arabic عِرْفَان (ʕirfān, “knowledge”).


Юныс

head

Юныс • (Yunıs)

ba-proper noun

Юныс • (Yunıs)


Рәйес

head

Рәйес • (Rəyes)

ba-proper noun

Рәйес • (Rəyes)


Әбүбәкер

head

Әбүбәкер • (Əbübəker)

ba-proper noun

Әбүбәкер • (Əbübəker)


һике

hike (romanization)
һике (absolute singular)
һикеләр (absolute plural)
һикенең (definite genitive singular)
һикеләрҙең (definite genitive plural)
һикегә (dative singular)
һикеләргә (dative plural)
һикене (accusative definite singular)
һикеләрҙе (accusative definite plural)
һикелә (locative singular)
һикеләрҙә (locative plural)
һикенән (ablative singular)
һикеләрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *sekü (“stone bench; platform”).

inh

(now chiefly historical, ethnography) a low wooden shelf for dishware located next to oven

(local, now chiefly historical, ethnography) large board bed behind the oven


Әмир

head

Әмир • (Əmir)

ba-proper noun

Әмир • (Əmir)

Borrowed from Arabic أَمِير (ʔamīr, “commander, prince”).


Вәхит

head

Вәхит • (Vəxit)

ba-proper noun

Вәхит • (Vəxit)

From Arabic وَحِيد (waḥīd, “one, absolute one”).


Мөнир

head

Мөнир • (Mönir)

ba-proper noun

Мөнир • (Mönir)

From Arabic مُنِير (munīr, “illuminating, lightsome, bright, luminous”).


Фәттәх

head

Фәттәх • (Fəttəx)

ba-proper noun

Фәттәх • (Fəttəx)


Лилиә

head

Лилиә • (Liliə)

ba-proper noun

Лилиә • (Liliə)


Хәбиб

head

Хәбиб • (Xəbib)

ba-proper noun

Хәбиб • (Xəbib)

From Arabic حَبِيب (ḥabīb, “beloved, most loved”).


Йыһанур

head

Йыһанур • (Yıhanur)

ba-proper noun

Йыһанур • (Yıhanur)


Кәбир

head

Кәбир • (Kəbir)

ba-proper noun

Кәбир • (Kəbir)


Ғәббәс

head

Ғәббәс • (Ğəbbəs)

ba-proper noun

Ғәббәс • (Ğəbbəs)

From Arabic عَبَّاس (ʕabbās, “one who frowns a lot; untamed lion”), from عَبَسَ (ʕabasa, “to frown”), the title of the eightieth sura of the Qur'an.


уйнау

From Proto-Turkic *oyna- (“to play”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (ojna-, “to play”);
Uyghur ئوينىماق (oynimaq, “to play”),
Turkish oynamak (“to play”),
Tuvan ойнаар (oynaar, “to play”),
Yakut оонньоо (oonnyoo, “to play”), etc.

cog

(intransitive) to play, to act so as to have fun

(transitive, intransitive) to play a musical instrument

(transitive, intransitive) to act, perform a role in theater or a film

(transitive, intransitive) to play, as in perform in (a sport) or to participate in (a game)


Һәндерә

head

Һәндерә • (Hənderə)

ba-noun

Һәндерә • (Hənderə)


зөбәржәт

head

зөбәржәт • (zöbərjət)

ba-noun

зөбәржәт • (zöbərjət)

From Arabic زَبَرْجَد (zabarjad), via Persian.


Ғабдрахман

head

Ғабдрахман • (Ğabdraxman)

ba-proper noun

Ғабдрахман • (Ğabdraxman)

From Arabic عَبْد الرَّحْمٰن (ʕabd ar-raḥmān).

der

عَبْد الرَّحْمٰن


Ғилемхан

head

Ғилемхан • (Ğilemxan)

ba-proper noun

Ғилемхан • (Ğilemxan)


Ғәзиз

head

Ғәзиз • (Ğəziz)

ba-proper noun

Ғәзиз • (Ğəziz)


Әшрәф

head

Әшрәф • (Əşrəf)

ba-proper noun

Әшрәф • (Əşrəf)

From Arabic أَشْرَف (ʔašraf, “noble, excellent”).


Хәнифә

head

Хәнифә • (Xənifə)

ba-proper noun

Хәнифә • (Xənifə)


Һаҙый

head

Һаҙый • (Haźıy)

ba-proper noun

Һаҙый • (Haźıy)


Сәлим

head

Сәлим • (Səlim)

ba-proper noun

Сәлим • (Səlim)


Ғимран

head

Ғимран • (Ğimran)

ba-proper noun

Ғимран • (Ğimran)


Фәрәх

head

Фәрәх • (Fərəx)

ba-proper noun

Фәрәх • (Fərəx)


Фәриҙә

head

Фәриҙә • (Fəriźə)

ba-proper noun

Фәриҙә • (Fəriźə)

Fəriźə (romanization)
Фәриҙә (absolute singular-only)
Фәриҙәнең (definite genitive singular-only)
Фәриҙә (dative singular-only)
Фәриҙәне (accusative definite singular-only)
Фәриҙәлә (locative singular-only)
Фәриҙәнән (ablative singular-only)

Borrowed from Persian فریده (faride), from Arabic فَرِيدَة (farīda).


Хәмиҙулла

head

Хәмиҙулла • (Xəmiźulla)

ba-proper noun

Хәмиҙулла • (Xəmiźulla)

der

Arabic حمید اللہ


Динмөхәмәт

head

Динмөхәмәт • (Dinmöxəmət)

ba-proper noun

Динмөхәмәт • (Dinmöxəmət)


Хәйрулла

head

Хәйрулла • (Xəyrulla)

ba-proper noun

Хәйрулла • (Xəyrulla)


йотоу

From Proto-Turkic *yubut- (“to swallow”).
Cognate with Kazakh жұту (jūtu), Kyrgyz жутуу (jutuu, “to swallow”), Uzbek yutmoq (“to swallow”), Turkmen ýuvutmak (“to swallow”), Azerbaijani udmaq (“to swallow”), Turkish yutmak (“to swallow”), etc.

Һыуға барған ҡыҙҙарҙы, юлға сыҡҡан ирҙәрҙе дейеүҙәр аңдып ятҡан, ти, һыуға барһа, йотҡан, ти.

Monsters lay in wait for girls who went to fetch water, for men who set out on the road; if (someone) went to fetch water, (they) would swallow (them).

Hıwğa barğan qıźźarźı, yulğa sıqqan irźərźe deyewźər añdıp yatqan, ti, hıwğa barha, yotqan, ti.


аҙбар

head

аҙбар • (aźbar)

ba-noun

аҙбар • (aźbar)

aźbar (romanization)
аҙбар (absolute singular)
аҙбарлар (absolute plural)
аҙбарның (definite genitive singular)
аҙбарларҙың (definite genitive plural)
аҙбарға (dative singular)
аҙбарларға (dative plural)
аҙбарны (accusative definite singular)
аҙбарларҙы (accusative definite plural)
аҙбарла (locative singular)
аҙбарларҙа (locative plural)
аҙбарнан (ablative singular)
аҙбарларҙан (ablative plural)

No convincing derivation exists. Possibly from Persian ابزار (abzâr, “tool, instrument”) in the meaning of "the place where tools are kept".
Cognate with Armeno-Kipchak ազպար (azbar, “courtyard, farmstead”), Tatar абзар (abzar, “cattle shed”), Crimean Tatar azbar (“courtyard”),
Kumyk абзар (abzar), азбар (azbar, “courtyard”), арбаз (arbaz, “counrtyard”).
Armenian ազպար (azpar), Russian асба́р (asbár), Udmurt азбар (azbar), Avar азбар (azbar), Hunzib азбар (azbar), dialectal Turkish azbar are borrowed from Kipchak languages.

unk

No convincing derivation exists.


һикереү

From *sekir- (“to jump”), from Proto-Turkic *sēk- (“to jump”).
Cognate with
Kazakh секіру (sekıru),
Kyrgyz секирүү (sekirüü),
Uzbek sakramoq (“to jump”),
Yakut эккирээ (ekkiree, “to jump on the spot”), etc.


тикшереү

Cognate with
Tatar тикшерергә (tikşerergä),
Kazakh тексеру (tekseru),
Uzbek tekshirmoq (“to check, examine, investigate”).

Табип баланы тикшерҙе, уның һыҙырылған урындан башҡа яралары юҡ.

The doctor examined the child, he/she does not have any wounds except the scratched spot.

Tabip balanı tikşerźe, unıñ hıźırılğan urından başqa yaraları yuq.

Бындай һорауҙарҙы тикшереү өсөн фәлсәфәлә ҡулланылған төп алым булып логик фекерләү һәм һығымта сығарыу тора.

The main methods employed in philosophy to examine such questions are logic reasoning and deduction.

Bınday horawźarźı tikşerew ösön fəlsəfələ qullanılğan töp alım bulıp logik fekerləw həm hığımta sığarıw tora.


мөҙҙәт

head

мөҙҙәт • (möźźət)

ba-noun

мөҙҙәт • (möźźət)

möźźət (romanization)
мөҙҙәт (absolute singular)
мөҙҙәттәр (absolute plural)
мөҙҙәттең (definite genitive singular)
мөҙҙәттәрҙең (definite genitive plural)
мөҙҙәткә (dative singular)
мөҙҙәттәргә (dative plural)
мөҙҙәтте (accusative definite singular)
мөҙҙәттәрҙе (accusative definite plural)
мөҙҙәттә (locative singular)
мөҙҙәттәрҙә (locative plural)
мөҙҙәттән (ablative singular)
мөҙҙәттәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

мөҙҙәттәрҙең

мөҙҙәттәрҙән

From Arabic مُدَّة (mudda, “period of time”).

Статик IP-адрестарға ҡарата бикләү мөҙҙәте дөйөм осраҡтарҙа бер айҙан артырға тейеш түгел.

The block period for static IP addresses must not generally exceed one month.

Statik IP-adrestarğa qarata bikləw möźźəte döyöm osraqtarźa ber ayźan artırğa teyeş tügel.

end of a set period of time; time when something is due


баһа

baha (romanization)
баһа (absolute singular)
баһалар (absolute plural)
баһаның (definite genitive singular)
баһаларҙың (definite genitive plural)
баһаҡа (dative singular)
баһаларға (dative plural)
баһаны (accusative definite singular)
баһаларҙы (accusative definite plural)
баһала (locative singular)
баһаларҙа (locative plural)
баһанан (ablative singular)
баһаларҙан (ablative plural)

From Persian بها (bahâ, “price, value”).

price (especially in the context of evaluating or setting a price)

value; evaluation, appraisal, assessment


баһа

head

баһа • (baha) (appears after ла/лә, да/дә, та/тә, ҙа/ҙә)

Байрамға һуңға ҡалабыҙ ҙа баһа.


ҡырҡыу

From Proto-Turkic *kïrk- (“to cut (hair, wool)”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (qïrq-, “to cut (hair, wool)”);
Kazakh қырқу (qyrqu, “to cut (hair, wool)”), Kyrgyz кыркуу (kırkuu, “to cut (hair, wool)”), Uzbek qirqmoq (“to cut”), Turkish kırkmak (“to cut (hair, wool)”), Yakut кырт (kırt, “to cut (hair, wool)”).

cog

Шыршы башына ҡатырғанан ҡырҡып ҡыҙыл йондоҙ ҡуйҙыҡ.

We cut a red star from cardboard and put it on top of the Cristmas tree.

Şırşı başına qatırğanan qırqıp qıźıl yondoź quyźıq.


аҡһым

head

аҡһым • (aqhım)

ba-noun

аҡһым • (aqhım)

aqhım (romanization)
аҡһым (absolute singular)
аҡһымдар (absolute plural)
аҡһымдың (definite genitive singular)
аҡһымдарҙың (definite genitive plural)
аҡһымға (dative singular)
аҡһымдарға (dative plural)
аҡһымды (accusative definite singular)
аҡһымдарҙы (accusative definite plural)
аҡһымда (locative singular)
аҡһымдарҙа (locative plural)
аҡһымдан (ablative singular)
аҡһымдарҙан (ablative plural)

Казеин – насар үҙләштерелеүсе аҡһым.
Kazein – nasar üźləşterelewse aqhım.
Casein is a poorly digestible protein.


шул

şul (romanization)
шул (nominative)
шуны (accusative)
шуға (dative)
шунда (locative)
шунан (ablative)
шуның (genitive)

Cognate with Old Anatolian Turkish شول (şol, “that”), Turkish şu and Kazakh сол (sol).

Был поезд шул юлдан бара, мин быны беләм.

Bıl poyezd şul yuldan bara, min bını beləm.

Эйе. Шул ҡыҙ, Гөлшат.
Eye. Şul qıź, Gölşat.
Yes. It's that girl, Gölşat.


батыу

From Proto-Turkic *bat- (“to sink”).
Cognate with
Turkish batmak (“to sink, set”), Yakut батылын (batılın, “to sink”), Chuvash пут (put, “to sink, drown”).

Ағас һыуға батмай.

to set, go below the horizon (of heavely bodies)


һалмауыр

head

һалмауыр • (halmawır)

ba-noun

һалмауыр • (halmawır)

halmawır (romanization)
һалмауыр (absolute singular)
һалмауырҙар (absolute plural)
һалмауырҙың (definite genitive singular)
һалмауырҙарҙың (definite genitive plural)
һалмауырға (dative singular)
һалмауырҙарға (dative plural)
һалмауырҙы (accusative definite singular)
һалмауырҙарҙы (accusative definite plural)
һалмауырҙа (locative singular)
һалмауырҙарҙа (locative plural)
һалмауырҙан (ablative singular)
һалмауырҙарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

һалмауырҙарҙың

һалмауырҙарға

һалмауырҙарҙы

һалмауырҙарҙа

һалмауырҙарҙан

(historical) a short and heavy stick used as a weapon or in hunting


им-том

im-tom (romanization)
им-том (absolute singular)
им-томдар (absolute plural)
им-томдоң (definite genitive singular)
им-томдарҙың (definite genitive plural)
им-томға (dative singular)
им-томдарға (dative plural)
им-томдо (accusative definite singular)
им-томдарҙы (accusative definite plural)
им-томда (locative singular)
им-томдарҙа (locative plural)
им-томдан (ablative singular)
им-томдарҙан (ablative plural)

им-томдарҙың

им-томдарҙан

A paired term, where the first component derives from Proto-Turkic *em (“medicine, cure”), and the second from a Mongolic source (compare Mongolian дом (dom, “spell, folk medicine”)), from Proto-Mongolic *dom (“spell, divination”).
Compare to
Kazakh ем-дом (em-dom, “traditional healing practices”), Southern Altai эм-том (em-tom, “medicine”),
Turkmen em-dem (“traditional healing practices”), Khakas им-том (im-tom, “medicine”),
Tuvan эм-таң (em-tañ, “medicine”).

cog

(folk medicine, folk magic) the traditional practice of healing people involving incantations, rites, smoking herbs, magic use of natural substances etc.

folk medicine; folk magic; folk medicine; folk magic


һанау

head

һанау • (hanaw) (transitive intransitive)

From sana- (“to count”), from Proto-Turkic *sān (“number”), from Proto-Turkic *sā- (“to count”).
Cognate with
Kazakh санау (sanau, “to count”), Kyrgyz саноо (sanoo, “to count”), Turkmen sanamak (“to count”), Uzbek sanamoq (“to count”).

Муса ғәләйһи-ссәләмдең көтөүендә 15 меңләгән һарыҡ булған. Кис һанаһа, бер бәрәс тулмай икән.

There were some 15 thousand sheep in Musa's herd (peace be upon him). When he counted (the sheep) in the evening, he found out that one lamb was missing.

Musa ğələyhi-ssələmdeñ kötöwendə 15 meñləgən harıq bulğan. Kis hanaha, ber bərəs tulmay ikən.


әйләнеү

әйләнеү • (əylənew)

From aylan- (“to turn, rotate”), which is a reflexive form of ayla- (“to turn, rotate”). The latter is attested in a few modern languages (Turkmen, Southern Altay).
Further derivation is debatable.
Cognate with
Kazakh айналу (ainalu) (with metathesis), Kyrgyz айлануу (aylanuu), Kumyk айланмакъ (aylanmaq), Karachay-Balkar айланыргъа (aylanırğa), Uzbek aylanmoq, Khakas айланарға (aylanarğa), Crimean Tatar aylanmak, Turkmen aýlanmak, Azerbaijani aylanmaq, Turkish aylanmak (“to turn, rotate”).

(intransitive) to turn, rotate, revolve, spin

(ambitransitive) to go around, walk/drive/travel around sth.

(intransitive) to go somewhere and then return

Һыу боҙға әйләнде.

(intransitive, takes object in dative case) turn into


әйҙәнеү

əyźənew (romanization)
әйләнеү (alternative)

Eastern Bashkir form of Standard әйләнеү (əylənew) (see there for more).


өйөрөү

From Proto-Turkic *ebir- (“to turn”).
Cognate with
Kazakh үйіру (üiıru), Kyrgyz үйүрүү (üyürüü), Kumyk уьюрмек (üyürmek, “to spin, rotate”).

cog

Kyrgyz үйүрүү (üyürüü)


сылбыр

head

сылбыр • (sılbır)

ba-noun

сылбыр • (sılbır)

sılbır (romanization)
сылбыр (absolute singular)
сылбырҙар (absolute plural)
сылбырҙың (definite genitive singular)
сылбырҙарҙың (definite genitive plural)
сылбырға (dative singular)
сылбырҙарға (dative plural)
сылбырҙы (accusative definite singular)
сылбырҙарҙы (accusative definite plural)
сылбырҙа (locative singular)
сылбырҙарҙа (locative plural)
сылбырҙан (ablative singular)
сылбырҙарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

сылбырҙарҙың

сылбырҙарҙан

Уны әллә нисә тапҡыр тотоп, аяҡ-ҡулына бығау, сылбыр һалғандар, ә ул сылбырҙарҙы өҙгән, бығауҙарҙы ватҡан.

(Can we date this quote?), (Please provide the book title or journal name), Mark 5:4:

(They) caught him many times (and) put shackles and chains on his feet and hands, but he tore the chains apart and broke the shackles.


осоу

Ҡарлуғас түбән осһа – ямғыр булыр, бейектә осһа – аяҙытыр.
Qarluğas tübən osha – yamğır bulır, beyektə osha – ayaźıtır.
If a swallow flies low, it will rain, if (it) flies high, the weather will clear up.

Һомай ҡош тунын кейеп шундуҡ осоп килгән ти // Үле ятҡан Уралдың ауыҙынан үпкән, ти.

The bird Umay donned her fur coat, immediately came flying, (and) kissed Ural, who was lying dead, on his mouth.

Homay qoş tunın keyep şunduq osop kilgən ti // Üle yatqan Uraldıñ awıźınan üpkən, ti.


ялғау

From Proto-Mongolic *ǯalga- (“to fasten, join”).
Cognate with Kazakh жалғау (jalğau, “make longer, splice”).

cog

(botany) to engraft (upon), to inoculate (with)

(clothes) to make longer, lengthen, let down (pants/trousers, skirt etc.)


ялғау

head

ялғау • (yalğaw)

ba-noun

ялғау • (yalğaw)

yalğaw (romanization)
ялғау (absolute singular)
ялғауҙар (absolute plural)
ялғауҙың (definite genitive singular)
ялғауҙарҙың (definite genitive plural)
ялғауға (dative singular)
ялғауҙарға (dative plural)
ялғауҙы (accusative definite singular)
ялғауҙарҙы (accusative definite plural)
ялғауҙа (locative singular)
ялғауҙарҙа (locative plural)
ялғауҙан (ablative singular)
ялғауҙарҙан (ablative plural)


Ғәфүр

head

Ғәфүр • (Ğəfür)

ba-proper noun

Ғәфүр • (Ğəfür)


Хәлил

head

Хәлил • (Xəlil)

ba-proper noun

Хәлил • (Xəlil)


Әкрәм

head

Әкрәм • (Əkrəm)

ba-proper noun

Әкрәм • (Əkrəm)


Әхмәҙулла

head

Әхмәҙулла • (Əxməźulla)

ba-proper noun

Әхмәҙулла • (Əxməźulla)


Мәғәсүм

head

Мәғәсүм • (Məğəsüm)

ba-proper noun

Мәғәсүм • (Məğəsüm)


Әсғәт

head

Әсғәт • (Əsğət)

ba-proper noun

Әсғәт • (Əsğət)


Йәғәфәр

head

Йәғәфәр • (Yəğəfər)

ba-proper noun

Йәғәфәр • (Yəğəfər)


Шәкүр

head

Шәкүр • (Şəkür)

ba-proper noun

Шәкүр • (Şəkür)


Ғиниәтулла

head

Ғиниәтулла • (Ğiniətulla)

ba-proper noun

Ғиниәтулла • (Ğiniətulla)


Әбделғәлим

head

Әбделғәлим • (Əbdelğəlim)

ba-proper noun

Әбделғәлим • (Əbdelğəlim)

From Arabic عَبْد الْعَلِيم (ʕabd al-ʕalīm).

der

عَبْد الْعَلِيم

Arabic عَبْد الْعَلِيم (ʕabd al-ʕalīm)


Иҙрис

head

Иҙрис • (İźris)

ba-proper noun

Иҙрис • (İźris)


Әхнәф

head

Әхнәф • (Əxnəf)

ba-proper noun

Әхнәф • (Əxnəf)


Әхмәҙиә

head

Әхмәҙиә • (Əxməźiə)

ba-proper noun

Әхмәҙиә • (Əxməźiə)


Ғилемдар

head

Ғилемдар • (Ğilemdar)

ba-proper noun

Ғилемдар • (Ğilemdar)


Айбулат

Aybulat (romanization)
Айбулат (absolute singular-only)
Айбулаттың (definite genitive singular-only)
Айбулатҡа (dative singular-only)
Айбулатты (accusative definite singular-only)
Айбулатта (locative singular-only)
Айбулаттан (ablative singular-only)

ай (ay, “moon”) + Булат (Bulat, “steel”).
Compare equivalent given names in other Turkic languages: Kazakh Айболат m (Aibolat), Kyrgyz Айболот m (Aybolot), Uzbek Oypoʻlat f.


Фәнүзә

head

Фәнүзә • (Fənüzə)

ba-proper noun

Фәнүзә • (Fənüzə)


Сәлиә

head

Сәлиә • (Səliə)

ba-proper noun

Сәлиә • (Səliə)


Мәхмүзә

head

Мәхмүзә • (Məxmüzə)

ba-proper noun

Мәхмүзә • (Məxmüzə)


Мөғәтәсим

head

Мөғәтәсим • (Möğətəsim)

ba-proper noun

Мөғәтәсим • (Möğətəsim)

Borrowed from Arabic الْمُعْتَصِم بِالله (al-muʕtaṣim bi-l-lāh).

bor+

الْمُعْتَصِم بِالله


Мырҙан

head

Мырҙан • (Mırźan)

ba-proper noun

Мырҙан • (Mırźan)


Өлфәт

head

Өлфәт • (Ölfət)

ba-proper noun

Өлфәт • (Ölfət)


Зәйнулла

head

Зәйнулла • (Zəynulla)

ba-proper noun

Зәйнулла • (Zəynulla)


Рәбис

head

Рәбис • (Rəbis)

ba-proper noun

Рәбис • (Rəbis)


Аҡмал

Әкмәл Әкмәл#Bashkir

Alternative spelling of Әкмәл (Əkməl), hyperforeign


Ләбиб

head

Ләбиб • (Ləbib)

ba-proper noun

Ләбиб • (Ləbib)


Ғабдулхаҡ

head

Ғабдулхаҡ • (Ğabdulxaq)

ba-proper noun

Ғабдулхаҡ • (Ğabdulxaq)

Borrowed from Arabic عَبْد الْحَقّ (ʕabd al-ḥaqq, “servant of the truth”), from عَبْد (ʕabd, “servant”) + حَقّ (ḥaqq, “truth”).

bor+

عَبْد الْحَقّ


Рәжәп

head

Рәжәп • (Rəjəp)

ba-proper noun

Рәжәп • (Rəjəp)


Мәжит

head

Мәжит • (Məjit)

ba-proper noun

Мәжит • (Məjit)


Ләйлә

head

Ләйлә • (Ləylə)

ba-proper noun

Ләйлә • (Ləylə)


Таңсулпан

head

Таңсулпан • (Tañsulpan)

ba-proper noun

Таңсулпан • (Tañsulpan)

Tañsulpan (romanization)
Таңсулпан (absolute singular-only)
Таңсулпандың (definite genitive singular-only)
Таңсулпанға (dative singular-only)
Таңсулпанды (accusative definite singular-only)
Таңсулпанда (locative singular-only)
Таңсулпандан (ablative singular-only)

таң (tañ, “dawn”) + Сулпан (Sulpan, “Venus”).


Тәнзилә

head

Тәнзилә • (Tənzilə)

ba-proper noun

Тәнзилә • (Tənzilə)


Әлмирә

head

Әлмирә • (Əlmirə)

ba-proper noun

Әлмирә • (Əlmirə)


Таһир

Tahir (romanization)
Таһир (absolute singular-only)
Таһирҙың (definite genitive singular-only)
Таһирға (dative singular-only)
Таһирҙы (accusative definite singular-only)
Таһирҙа (locative singular-only)
Таһирҙан (ablative singular-only)

Borrowed from Arabic طَاهِر (ṭāhir, “pure, virtuous”).
Compare Uyghur تاھىر (tahir, male given name).


Рәсих

head

Рәсих • (Rəsix)

ba-proper noun

Рәсих • (Rəsix)


Әләрә

head

Әләрә • (Ələrə)

ba-proper noun

Әләрә • (Ələrə)


онотоу

From Proto-Turkic *umnït- (“to forget”).
Cognate with Cognate with Old Turkic [script needed] (unıt-, “to forget”);
Kazakh ұмыту (ūmytu, “to forget”), Kyrgyz унутуу (unutuu, “to forget”), Khakas ундирға (undirğa, “to forget”), Uzbek unutmoq (“to forget”), Turkmen unutmak (“to forget”), Turkish unutmak (“to forget”).

cog

Өләсәйем шофёрҙың исемен дә, ҡайһы ауылдан икәнен дә онотҡан.

My grandma forgot both the driver's name and from which village he was.

Öləsəyem şofyorźıñ isemen də, qayhı awıldan ikənen də onotqan.

to leave behind, forget to take or collect sth.


өлгөрөү

Cognate with Kazakh үлгеру (ülgeru), Kyrgyz үлгүрүү (ülgürüü), Uzbek ulgurmoq (“to be in time”).

Kyrgyz үлгүрүү (ülgürüü)

to be in time, make it in time, manage to do sth. by a certain time, do sth. before it's too late

(takes object in dative) to come/arrive in time for sth.

артынан артынан

(takes object with артынан) to keep up with, keep pace with sb./sth.

(scheduled transport, takes object in dative) to catch a bus, train etc., be in time

Арпа алтмыш көндә өлгөрә.

(academic performance, takes object in ablative) make good progress in, perform well at


үлсәү

From *ölčä- (“to measure”), from Proto-Turkic *öl (“measure”).
Cognate with
Kazakh өлшеу (ölşeu),
Kyrgyz өлчөө (ölcöö),
Uzbek oʻlchamoq (“to measure”).


үлсәү

head

үлсәү • (ülsəw)

ba-noun

үлсәү • (ülsəw)

ülsəw (romanization)
үлсәү (absolute singular)
үлсәүҙәр (absolute plural)
үлсәүҙең (definite genitive singular)
үлсәүҙәрҙең (definite genitive plural)
үлсәүгә (dative singular)
үлсәүҙәргә (dative plural)
үлсәүҙе (accusative definite singular)
үлсәүҙәрҙе (accusative definite plural)
үлсәүҙә (locative singular)
үлсәүҙәрҙә (locative plural)
үлсәүҙән (ablative singular)
үлсәүҙәрҙән (ablative plural)


боҙоу

From Proto-Turkic *buŕ- (“to damage, destroy”).
Cognate with
Chuvash пӑс (păs, “break, destroy”),
Old Uyghur [script needed] (buz-, “to break, destroy”);
Kazakh бұзу (būzu),
Kyrgyz бузуу (buzuu),
Uzbek buzmoq (“to break”).

cog

(meachanism) break, to put sth. out of order


туңыу

From Proto-Turkic *toŋ- (“to freeze, congeal”).
Cognate with Kazakh тоңу (toñu), Kyrgyz тоңуу (toŋuu), Southern Altai тоҥор (toŋor), Shor тоң-, Uzbek to'ngmoq, Uyghur توڭماق (tongmaq), Azerbaijani donmaq, Turkish donmak,
Khakas тоорға (toorğa), Tuvan доңар (doñar), Yakut тоҥ (toñ, “to freeze”).

inh

Был шишмә ҡышын да туңмай.

This spring does not freeze in the winter.

to freeze, congeal, to become solid due to low temperature


нәмә

head

нәмә • (nəmə)

ba-noun

нәмә • (nəmə)

From *neme / *nämä "what", from Proto-Turkic *nē- (“what”). -me is an interrogative formant.
Doublet of нимә (nimə) (see there for more).


нәмә

head

нәмә • (nəmə)

nəmə (romanization)
нәмә (absolute singular)
нәмәләр (absolute plural)
нәмәнең (definite genitive singular)
нәмәләрҙең (definite genitive plural)
нәмәгә (dative singular)
нәмәләргә (dative plural)
нәмәне (accusative definite singular)
нәмәләрҙе (accusative definite plural)
нәмәлә (locative singular)
нәмәләрҙә (locative plural)
нәмәнән (ablative singular)
нәмәләрҙән (ablative plural)


һатып алыу

From satïp al- (“to buy, purchase”), from Proto-Turkic *sat- (“to sell”) + Proto-Turkic *ạl- (“to take”).
Compare to
Kazakh сатып алу (satyp alu),
Kyrgyz сатып алуу (satıp aluu),
Southern Altai садып ал- (sadïp al-),
Kumyk сатып алмакъ (satıp almaq),
Uzbek sotib olmoq,
Uyghur سېتىۋالماق (sëtiwalmaq),
Tuvan садып алыр (sadıp alır, “to buy, purchase”).

cog

сатып алмакъ

Баҙарҙан ике тоҡ он һатып алдым.

I bought two sacks of flour at the marketplace.


иҫкереү

head

иҫкереү • (iśkerew) (intransitive, takes inanimate subjects)

From *eskir- (“to become old”), from Proto-Turkic *eskü (“old”).
Compare to Kazakh ескіру (eskıru), Nogai эскируьв (éskirüv), Kyrgyz эскирүү (eskirüü), Southern Altai эскирер (eskirer), Crimean Tatar eskirmek, Karachay-Balkar эскирирге (eskirirge),
Uzbek eskirmoq, etc.

Доға ҡабатлауҙан иҫкермәй.

A prayer does not get old from repeating.

to become obsolete, get out of date; go out of use; go out of fashion


һатыусы

һатыусы • (hatıwsı)

ba-noun

һатыусы • (hatıwsı)

hatıwsı (romanization)
һатыусы (absolute singular)
һатыусылар (absolute plural)
һатыусының (definite genitive singular)
һатыусыларҙың (definite genitive plural)
һатыусыға (dative singular)
һатыусыларға (dative plural)
һатыусыны (accusative definite singular)
һатыусыларҙы (accusative definite plural)
һатыусыла (locative singular)
һатыусыларҙа (locative plural)
һатыусынан (ablative singular)
һатыусыларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

һатыусыларҙың

һатыусыларға

һатыусыларҙы

һатыусыларҙа

һатыусыларҙан

From Proto-Turkic *sat-ïg-čï (“seller”), from Proto-Turkic *sat- (“to sell”).
Cognate with Kazakh сатушы (satuşy, “seller”), Southern Altai садучы (sadučï, “seller”), Turkish satıcı (“seller”), Dolgan атыыһыт (“merchant”), Chuvash сутуҫӑ (sut̬uś̬ă, “salesman”), etc.
Synchronously, һатыу (hatıw, “to sell”) + -сы (-sı, affix forming an agent noun).


иҫтәлек

head

иҫтәлек • (iśtəlek)

ba-noun

иҫтәлек • (iśtəlek)

iśtəlek (romanization)
иҫтәлек (absolute singular)
иҫтәлектәр (absolute plural)
иҫтәлектең (definite genitive singular)
иҫтәлектәрҙең (definite genitive plural)
иҫтәлеккә (dative singular)
иҫтәлектәргә (dative plural)
иҫтәлекте (accusative definite singular)
иҫтәлектәрҙе (accusative definite plural)
иҫтәлектә (locative singular)
иҫтәлектәрҙә (locative plural)
иҫтәлектән (ablative singular)
иҫтәлектәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

иҫтәлектәрҙең

иҫтәлектәргә

иҫтәлектәрҙе

иҫтәлектәрҙә

иҫтәлектәрҙән

Иҫтәлеккә тик өсмөйөш һалдат хаттары ғына ҡалды.

Only the soldier's triangle letters (=wartime blue-envelope mail) have remained as a keepsake.

İśtəlekkə tik ösmöyöş haldat xattarı ğına qaldı.

memory, recollection, a record about a thing or past event(s) that can be recalled


ҡысҡырыу

From Proto-Turkic *kïčgïr- (“to shout, cry”).
Cognate with
Crimean Tatar qıçırmaq,
Uzbek qichqirmoq (“to shout”),
Azerbaijani qışqırmaq (“to scream”).

Ҡоҙғон ҡайһы тирәлә ҡысҡырһа, шунда мәйет була.

Where a raven caws, there will be a dead man.

Qoźğon qayhı tirələ qısqırha, şunda məyet bula.

(animals) to make the cry typical of the respective species; bray, crow, caw, cuckoo, etc.


сүс

süs (romanization)
сүс (absolute singular)
сүстәр (absolute plural)
сүстең (definite genitive singular)
сүстәрҙең (definite genitive plural)
сүскә (dative singular)
сүстәргә (dative plural)
сүсте (accusative definite singular)
сүстәрҙе (accusative definite plural)
сүстә (locative singular)
сүстәрҙә (locative plural)
сүстән (ablative singular)
сүстәрҙән (ablative plural)

Borrowed from an Oghur source — compare Chuvash ҫӳҫ (śüś, “hair; filament”), from Proto-Turkic *sač (“hair”).
Doublet of сәс (səs, “hair”).


илһам

ilham (romanization)
илһам (absolute singular)
илһамдар (absolute plural)
илһамдың (definite genitive singular)
илһамдарҙың (definite genitive plural)
илһамға (dative singular)
илһамдарға (dative plural)
илһамды (accusative definite singular)
илһамдарҙы (accusative definite plural)
илһамда (locative singular)
илһамдарҙа (locative plural)
илһамдан (ablative singular)
илһамдарҙан (ablative plural)

From Persian الهام (elhâm), from Arabic إِلْهَام (ʔilhām, “inspiration”).
Cognate with
Uzbek ilhom (“inspiration”),
Azerbaijani ilham (“inspiration”),
Turkish ilham (“inspiration”).

Шағир тыуған еренән илһам ала, күңеле йыр менән тула.

The poet takes inspiration from his native place, his soul fills with songs.

Şağir tıwğan yerenən ilham ala, küñele yır menən tula.


Илһам

head

Илһам • (İlham)

ba-proper noun

Илһам • (İlham)

İlham (romanization)
Илһам (absolute singular)
Илһамдар (absolute plural)
Илһамдың (definite genitive singular)
Илһамдарҙың (definite genitive plural)
Илһамға (dative singular)
Илһамдарға (dative plural)
Илһамды (accusative definite singular)
Илһамдарҙы (accusative definite plural)
Илһамда (locative singular)
Илһамдарҙа (locative plural)
Илһамдан (ablative singular)
Илһамдарҙан (ablative plural)

From илһам (ilham, “inspiration”). Compare to Uzbek Ilhom, Uyghur ئىلھام (ilham), Azerbaijani İlham, Turkish İlham.


буяу

Алдында сәсен ерәнгә буяған бер ҡыҙ баҫып тора.

In front of him, there stands a girl who has dyed her hair red.

Aldında səsen yerəngə buyağan ber qıź baśıp tora.


ышаныу

head

ышаныу • (ışanıw) (intransitive, takes dative case)

From Proto-Turkic *ïĺan- (“to believe, trust”).

inh

Алдаҡсы булһаң, һиңә кем ышана?

If you are a lier, who will believe you?


алдау

From Proto-Common Turkic *ālda- (“to lie, deceive”), a derivation from Proto-Common Turkic *āl (“craftiness; lie; strategy; way of doing”).


алдау

«Бер тапҡыр йәшәйбеҙ», - тиҙәр улар һәм булғанын иҫәп-хисапһыҙ тотоналар, нәфселәре алдауына эйәрәләр.
«Ber tapqır yəşəybeź», - tiźər ular həm bulğanın iśəp-xisaphıź totonalar, nəfseləre aldawına eyərələr.
"We live (only) once", they say and spend what they have without counting, follow their egos' lies.

(action noun) an act or practice of lying; lie, deception


болғау

Табаҡҡа биш йомортҡа һытығыҙ, ондо ҡушып болғағыҙ.

Crack five eggs into a bowl, add flour and stir.

Tabaqqa biş yomortqa hıtığıź, ondo quşıp bolğağıź.

to stir (a fluid or suchlike); mix (bulk solids, loose, granular materials)

to wave (one's hand, a handkerchief etc.)


барыу

Бер аҙналай интегеп, табипҡа барҙым.

After suffering for a week or so, I went to the doctor.

Барһам — ҡапҡалары бикле, ишек алдында эт өрөп тора.
Barham — qapqaları bikle, işek aldında et öröp tora.
When I reached (their house), (I found out that their) gate was locked and the dog was barking in the yard.

Тормош алға бара.

Әле дәрес бара, көтөп тороғоҙ.

A lesson is now in progress, (please) wait.

(process, activity) to be in progress, be underway, continue, go on

(clothes, adornment) to become somebody, look attractive on somebody


бағыу

(an elderly or disabled person) to look after, take care of

(a child) to look after; raise, bring up

(auxiliary verb, takes adverbial participle in -p) to try or attempt, give it a try


ҡасыу

From Proto-Common Turkic *kač- (“to run away, flee”).

inh

Ахырызамандан ҡасып ер аҫтына киткән Пенза сектанттарының бер өлөшө һаман да сыҡмаған.

Part of the Penza sect followers who have gone underground fleeing from the end of the world have still not come out.

Axırızamandan qasıp yer aśtına kitkən Penza sektanttarınıñ ber ölöşö haman da sıqmağan.

...Йәһүҙиәлә булғандар тауҙарға ҡасһын.

(Can we date this quote?), Bible, Mark 13:14:

...let those who are in Judea flee to the mountains.


ҡасыу

Cognate with
Kazakh қашу (qaşu, “mate, get laid (of female cattle)”),
Uzbek qochmoq (“get laid”),
Uyghur قاچماق (qachmaq, “get laid”),
Southern Altai кач- (kač-, “get married (of a woman)”).

cog

to mate, get inseminated, get covered (of female cattle)


ҡырыу

From Proto-Turkic *kïr- (“to scrape, shave; break, demolish”).

inh

to depopulate; kill or hunt to extinction


ҡыҙыу

From Proto-Turkic *kï̄ŕ- (“to be hot, glow, redden”).
The adjective derives from the verbal noun *qï̄zïğ, compare Yakut кыыһыы (kııhıı, “blaze, glow”, noun).

cog

(by extension) to become very hot, burning hot, scorching

(hay, grain etc.) to rot, decay (emitting heat, because of biologic action)

to become emotionally heated; flare up (of people)

to escalate, intensify, flare up (of debate)

(takes object in dative case) to covet, hanker for/after, have one's eye on


ҡыҙыу

head

ҡыҙыу • (qıźıw)

ba-adj

ҡыҙыу • (qıźıw)

very/extremely (especially dry) hot; burning hot, scorching hot


ҡуңыҙ

head

ҡуңыҙ • (quñıź)

ba-noun

ҡуңыҙ • (quñıź)

quñıź (romanization)
ҡуңыҙ (absolute singular)
ҡуңыҙҙар (absolute plural)
ҡуңыҙҙың (definite genitive singular)
ҡуңыҙҙарҙың (definite genitive plural)
ҡуңыҙға (dative singular)
ҡуңыҙҙарға (dative plural)
ҡуңыҙҙы (accusative definite singular)
ҡуңыҙҙарҙы (accusative definite plural)
ҡуңыҙҙа (locative singular)
ҡуңыҙҙарҙа (locative plural)
ҡуңыҙҙан (ablative singular)
ҡуңыҙҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *koŋuŕ (“beetle”).
Cognate with
Tatar коңгыз (qoñgız)/qoñğız, Kazakh қоңыз (qoñyz), Crimean Tatar qoñuz, Southern Altai коҥус (koŋus), Uzbek qoʻngʻiz, Uyghur قوڭغۇز (qongghuz), etc.

Инә ҡуңыҙ ике йөҙҙән ашыу йомортҡа һала.

The female beetle lays over two hundred eggs.

İnə quñıź ike yöźźən aşıw yomortqa hala.


күсеү

head

күсеү • (küsew)

to move from one place to another, change place

to change one's point of view, conviction, belief etc.

(disease) to spread to a different person

Өфөлә тағы биш мәктәп дистанцион уҡыуға күсте.

In Ufa, five more schools moved to remote learning.

Öfölə tağı biş məktəp distantsion uqıwğa küste.

to change mode of operation, pass into, switch to, proceed to


сибәр

сибәр • (sibər)

ba-adj

сибәр • (sibər)

From Middle Mongol *čeber (“beautiful”), from Proto-Mongolic *čege-ber, compare Mongolian цэвэр (cever, “clean, neat, beautiful”).
Cognate with
Kazakh шебер (şeber, “craftsman”),
Southern Altai чебер (čeber, “neat”),
Tatar чибәр (çibär, “beautiful”),
Khakas сибер (siber, “cautious; neat”),
Uyghur چېۋەر (chëwer, “craftsman; neat”),
Yakut чэбэр (ceber, “neat”), etc.


сибәрлек

head

сибәрлек • (sibərlek)

ba-noun

сибәрлек • (sibərlek)

sibərlek (romanization)
сибәрлек (absolute singular-only)
сибәрлектең (definite genitive singular-only)
сибәрлеккә (dative singular-only)
сибәрлекте (accusative definite singular-only)
сибәрлектә (locative singular-only)
сибәрлектән (ablative singular-only)

сибәр (sibər, “beautiful, handsome”) + -лек (-lek, “affix forming a noun with a broader, generalized meaning”).

affix

Мысыр аҡһөйәктәре ысынлап та Сараның сибәрлеген фирғәүенгә еткерәләр.

Egypt's noblemen, indeed, inform the pharaoh about Sarah's beauty.

Mısır aqhöyəktəre ısınlap ta Saranıñ sibərlegen firğəwengə yetkerələr.


сатыр

head

сатыр • (satır)

ba-noun

сатыр • (satır)

satır (romanization)
сатыр (absolute singular)
сатырҙар (absolute plural)
сатырҙың (definite genitive singular)
сатырҙарҙың (definite genitive plural)
сатырға (dative singular)
сатырҙарға (dative plural)
сатырҙы (accusative definite singular)
сатырҙарҙы (accusative definite plural)
сатырҙа (locative singular)
сатырҙарҙа (locative plural)
сатырҙан (ablative singular)
сатырҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Common Turkic *čātïr (“sunshade, canvas tent”).

inh

Бер саҡ Нух, шарап эсеп иҫереп, сатыры эсендә шәрә килеш ята ине.

(Can we date this quote?), Bible, Genesis 9:21:

One day Noah, drunken after drinking wine, lay naked inside his tent.

Ber saq Nux, şarap esep iśerep, satırı esendə şərə kileş yata ine.


һепереү

Тышта ел өрә, ҡарҙы һеперә, // Мин өйҙә торам һалҡынға күрә.

Outside, the wind is blowing (and) sweeping the snow, I am staying at home because of the cool weather.


китеү

From Proto-Turkic *kē(y)t- (“to go away”).

Юлға өс көн китте.

Аҡса күп китә.

(figurative) to go away, disappear; be lost

Атайым иртә китте.


китеү

to break a small piece away from the edge of glassware; to chip


ҡарыш

head

ҡарыш • (qarış)

ba-noun

ҡарыш • (qarış)

qarış (romanization)
ҡарыш (absolute singular)
ҡарыштар (absolute plural)
ҡарыштың (definite genitive singular)
ҡарыштарҙың (definite genitive plural)
ҡарышҡа (dative singular)
ҡарыштарға (dative plural)
ҡарышты (accusative definite singular)
ҡарыштарҙы (accusative definite plural)
ҡарышта (locative singular)
ҡарыштарҙа (locative plural)
ҡарыштан (ablative singular)
ҡарыштарҙан (ablative plural)

Inherited from Proto-Turkic *karïĺ (“span”); cognate with Kazakh қарыс (qarys), Southern Altai карыш (karïš), Uzbek qarich, Uyghur غېرىچ (ghërich), Khakas харыс (xarıs), Yakut харыс (qarıs, “span”).

inh+

(historical) span; the space from the thumb to the end of the index finger when extended


ҡот

qot (romanization)
ҡот (absolute singular)
ҡоттар (absolute plural)
ҡоттоң (definite genitive singular)
ҡоттарҙың (definite genitive plural)
ҡотҡа (dative singular)
ҡоттарға (dative plural)
ҡотто (accusative definite singular)
ҡоттарҙы (accusative definite plural)
ҡотта (locative singular)
ҡоттарҙа (locative plural)
ҡоттан (ablative singular)
ҡоттарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *kut.
Compare also Old Turkic 𐰸𐰆𐱃 (q̊¹ut¹), Karakhanid قُتْ (qut), Uzbek қут (qut), Turkish kut, Kazakh құт (qūt), Kyrgyz кут (kut), Shor қут (qut), Khakas хут (xut), Tuvan кут (kut), Dolgan кут (kut), Yakut кут (kut), Chuvash хӑт (hăt).

vital spirit; soul (in the pre-Islamic, native Turkic sense)

the presence of good spirit that confers well-being and good fortune


көҙән

head

көҙән • (köźən)

ba-noun

көҙән • (köźən)

From Proto-Turkic *küŕen (“weasel, ferret”).
Cognate with Kumyk гёзен (gözen, “marten”), Kyrgyz күзөн (küzön), Khakas кӱзен (küzen), Southern Altai кӱзен (küzen). Akin to Hungarian görény and Nor Nakhichevan Armenian գյուջեն (gyuǰen), գուջեն (guǰen), Turkic borrowings.


көҙән

head

көҙән • (köźən)

ba-noun

көҙән • (köźən)

köźən (romanization)
көҙән (absolute singular)
көҙәндәр (absolute plural)
көҙәндең (definite genitive singular)
көҙәндәрҙең (definite genitive plural)
көҙәнгә (dative singular)
көҙәндәргә (dative plural)
көҙәнде (accusative definite singular)
көҙәндәрҙе (accusative definite plural)
көҙәндә (locative singular)
көҙәндәрҙә (locative plural)
көҙәндән (ablative singular)
көҙәндәрҙән (ablative plural)

cramp, spasm (painful contraction of a muscle)


килейек

kileyek (romanization)
килейек (absolute singular)
килейектәр (absolute plural)
килейектең (definite genitive singular)
килейектәрҙең (definite genitive plural)
килейеккә (dative singular)
килейектәргә (dative plural)
килейекте (accusative definite singular)
килейектәрҙе (accusative definite plural)
килейектә (locative singular)
килейектәрҙә (locative plural)
килейектән (ablative singular)
килейектәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

килейектәрҙең

килейектәргә

килейектәрҙе

килейектәрҙә

килейектәрҙән

Sylvia curruca
Sylvia curruca#Translingual


кәмеү

From kämi- (“to lessen, reduce”), from Persian کم (kam, “small, few, scarce”).
Cognate with
Tatar кимергә (kimergä),
Kazakh кему (kemu),
Kyrgyz кеми- (kemi-),
Uzbek kamaymoq,
Uyghur كېمىمەك (këmimek)/كېمەيمەك (këmeymek, “to lessen, reduce, subside”).

to become smaller in volume, amount, number or level

(amount, volume) to reduce, go down; subside, wane


һарығош

head

һарығош • (harığoş)

ba-noun

һарығош • (harığoş)

harığoş (romanization)
һарығош (absolute singular-only)
һарығоштоң (definite genitive singular-only)
һарығошҡа (dative singular-only)
һарығошто (accusative definite singular-only)
һарығошта (locative singular-only)
һарығоштан (ablative singular-only)

[hɑ.rɯ̞.ˈʁʊ̞ʂ]

һары (harı, “yellow”) + ҡош (qoş, “bird”).

compound

Oriolus oriolus
Oriolus oriolus#Translingual


эҙләү

eźləw (romanization)
эҙҙәү (alternative)

From Proto-Turkic *īŕte- (“to search, seek, pursue”).

inh

Миҫал эҙләп алыҫ йөрөйһө лә түгел.

(You) don't have to look long for an example (= Examples are abundant)


кинйә

head

кинйә • (kinyə)

ba-noun

кинйә • (kinyə)

kinyə (romanization)
кинйә (absolute singular)
кинйәләр (absolute plural)
кинйәнең (definite genitive singular)
кинйәләрҙең (definite genitive plural)
кинйәгә (dative singular)
кинйәләргә (dative plural)
кинйәне (accusative definite singular)
кинйәләрҙе (accusative definite plural)
кинйәлә (locative singular)
кинйәләрҙә (locative plural)
кинйәнән (ablative singular)
кинйәләрҙән (ablative plural)

the youngest child in a family, lastborn


тура килеү

Оҙаҡ көтөргә тура килде.

Somebody (subjected omitted) had to wait long.

Йыш ҡына үҙ фекерегеҙҙе яҡларға тура килер.

You will often have to defend your opinion.

Yış qına üź fekeregeźźe yaqlarğa tura kiler.

Яр буйында дежурҙа торған ҡотҡарыусыларға ишкәктәрен һыуға сылатырға тура килмәне.

The lifeguards who were standing on duty on the shore did not have to wet their oars.

Yar buyında dejurźa torğan qotqarıwsılarğa işkəktəren hıwğa sılatırğa tura kilməne.

(impersonal) to have to (+actor in dative, +infinitive)

Шул уҡ конгресҡа юл тотҡан Ҡаҙағстан делегацияһы менән бер самолетҡа тура килдек.

We happened to (travel on) the same airplane as the Kazakhstan delegation that was going to the same congress.

Şul uq kongresqa yul totqan Qaźağstan delegatsiyahı menən ber samoletqa tura kildek.

to happen, occur by chance or unexpectedly

Ирекмәндәрһеҙ ҡыйынға тура килер ине.

Without the volunteers, somebody (subjected omitted) would have had a hard time.

fall to someone's lot
fall to someone's lot

(circumstance) to unintentionally happen on a certain occasion or under a certain circumstance

(time) to unintentionally happen at a certain time; fall on (a certain day)


һалыу

Ашҡа тоҙ һалыу.

Республикабыҙҙа туризмды үҫтерер өсөн хозур тәбиғәт менән халҡыбыҙҙың ҡунаҡсылыҡ йолалары ғына аҙ — юлдар төҙөү, ҡунаҡханалар һалыу кәрәк.
Respublikabıźźa turizmdı üśterer ösön xozur təbiğət menən xalqıbıźźıñ qunaqsılıq yolaları ğına aź — yuldar töźöw, qunaqxanalar halıw kərək.
To develop tourism in our republic, it is insufficient (to have) splendid natural environments and our people's traditions of hospitality: it is required to build roads, build hotels.

(hospital) to put sb. in hospital, to hospitalize

(deposit money) to deposit money in a bank

(miscarriage) to give birth prematurely, miscarry


һалыу

head

һалыу • (halıw)

ba-noun

һалыу • (halıw)

halıw (romanization)
һалыу (absolute singular)
һалыуҙар (absolute plural)
һалыуҙың (definite genitive singular)
һалыуҙарҙың (definite genitive plural)
һалыуға (dative singular)
һалыуҙарға (dative plural)
һалыуҙы (accusative definite singular)
һалыуҙарҙы (accusative definite plural)
һалыуҙа (locative singular)
һалыуҙарҙа (locative plural)
һалыуҙан (ablative singular)
һалыуҙарҙан (ablative plural)


Айнур

Aynur (romanization)
Айнур (absolute singular-only)
Айнурҙың (definite genitive singular-only)
Айнурға (dative singular-only)
Айнурҙы (accusative definite singular-only)
Айнурҙа (locative singular-only)
Айнурҙан (ablative singular-only)

ай (ay, “moon”) + нур (nur, “beam, ray”).
Compare equivalent given names in other Turkic languages: Kazakh Айнұр f (Ainūr), Uzbek Oynur f, Azerbaijani Aynur f.


Айтуған

head

Айтуған • (Aytuğan)

ba-proper noun

Айтуған • (Aytuğan)

Aytuğan (romanization)
Айтуған (absolute singular-only)
Айтуғандың (definite genitive singular-only)
Айтуғанға (dative singular-only)
Айтуғанды (accusative definite singular-only)
Айтуғанда (locative singular-only)
Айтуғандан (ablative singular-only)

ай (ay, “moon”) + туған (tuğan, “relative, kin”).


һөйөү

Һинән башҡа мин берәүҙе лә һөймәнем.


һөйөү

head

һөйөү • (höyöw)

ba-noun

һөйөү • (höyöw)

höyöw (romanization)
һөйөү (absolute singular)
һөйөүҙәр (absolute plural)
һөйөүҙөң (definite genitive singular)
һөйөүҙәрҙең (definite genitive plural)
һөйөүгә (dative singular)
һөйөүҙәргә (dative plural)
һөйөүҙө (accusative definite singular)
һөйөүҙәрҙе (accusative definite plural)
һөйөүҙә (locative singular)
һөйөүҙәрҙә (locative plural)
һөйөүҙән (ablative singular)
һөйөүҙәрҙән (ablative plural)


һөйөнөү

From Proto-Turkic *sebin- (“to rejoice, be glad”).
Synchronically, can be analyzed as reflexive form of һөйөү (höyöw, “to love”).


тәте

head

тәте • (təte)

ba-noun

тәте • (təte)

təte (romanization)
тәте (absolute singular)
тәтеләр (absolute plural)
тәтенең (definite genitive singular)
тәтеләрҙең (definite genitive plural)
тәтегә (dative singular)
тәтеләргә (dative plural)
тәтене (accusative definite singular)
тәтеләрҙе (accusative definite plural)
тәтелә (locative singular)
тәтеләрҙә (locative plural)
тәтенән (ablative singular)
тәтеләрҙән (ablative plural)

Compare with
Kazakh тетік (tetık, “device; appliance”),
Azerbaijani tətik (“trigger of a firearm”);
Ottoman Turkish تتك (tetik, “trigger of a firearm”).


һемгереү

From Proto-Turkic *simkir- (“to blow one's nose”).


тиҫтер

head

тиҫтер • (tiśter)

ba-noun

тиҫтер • (tiśter)

tiśter (romanization)
тиҫтер (absolute singular)
тиҫтерҙәр (absolute plural)
тиҫтерҙең (definite genitive singular)
тиҫтерҙәрҙең (definite genitive plural)
тиҫтергә (dative singular)
тиҫтерҙәргә (dative plural)
тиҫтерҙе (accusative definite singular)
тиҫтерҙәрҙе (accusative definite plural)
тиҫтерҙә (locative singular)
тиҫтерҙәрҙә (locative plural)
тиҫтерҙән (ablative singular)
тиҫтерҙәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

тиҫтерҙәрҙең

тиҫтерҙәрҙән

Айрат үҙе кеүек тиҫтерҙәре менән урам ҡыҙырҙы, һыра һемерҙе, тәмәке тартты.

Ayrat, with his age-mates like himself, wandered around streets, swilled beer, smoked tobacco.

Ayrat üźe kewek tiśterźəre menən uram qıźırźı, hıra hemerźe, təməke tarttı.