кейәү

head

кейәү • (keyəw)

ba-noun

кейәү • (keyəw)

keyəw (romanization)
кейәү (absolute singular)
кейәүҙәр (absolute plural)
кейәүҙең (definite genitive singular)
кейәүҙәрҙең (definite genitive plural)
кейәүгә (dative singular)
кейәүҙәргә (dative plural)
кейәүҙе (accusative definite singular)
кейәүҙәрҙе (accusative definite plural)
кейәүҙә (locative singular)
кейәүҙәрҙә (locative plural)
кейәүҙән (ablative singular)
кейәүҙәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *küdegü (“young husband; son-in-law”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (küdägü),
Old Uyghur [script needed] (küdägü, “son-in-law”);
Uzbek kuyov,
Turkmen giýew,
Ottoman Turkish گویگو (güvegü), گویگی (güvegi),
Khakas кізӧ,
Yakut күтүөт (kütüöt, “bridegroom; husband of one's younger female relative”).

cog

husband (in the early years of marriage)

the husband of one's younger female blood relative; son-in-law, younger brother-in-law, younger cousin-in-law, etc.


һөйөнсө

head

һөйөнсө • (höyönsö)

[hʏ̞.jʏ̞nˈsʏ̞]

Derived from Proto-Turkic *sebinč (“joy”), from Proto-Turkic *sebin- (“to rejoice”).
Compare cognates in other Turkic languages, which have exactly analogous meanings:
Siberian Tatar сөйөнцө (söyöntsö),
Kazakh сүйінші (süiınşı), Kyrgyz сүйүнчү (süyüncü); Southern Altai сӱгӱнчи (sügünči, “joy, rejoicing”), сӱӱнчи (süünči);
Uzbek suyunchi/sevinchi, Uyghur سۇيۇنچە (suyunche, “good news; the gift for delivering such news”).

cog

Kazakh сүйінші (süiınşı)


һөйөнсө

head

һөйөнсө • (höyönsö)

ba-noun

һөйөнсө • (höyönsö)

[hʏ̞.jʏ̞nˈsʏ̞]

cog

Kazakh сүйінші (süiınşı)

(traditional) a gift given to the person who has delivered good news


һиптергес

hipterges (romanization)
һиптергес (absolute singular)
һиптергестәр (absolute plural)
һиптергестең (definite genitive singular)
һиптергестәрҙең (definite genitive plural)
һиптергескә (dative singular)
һиптергестәргә (dative plural)
һиптергесте (accusative definite singular)
һиптергестәрҙе (accusative definite plural)
һиптергестә (locative singular)
һиптергестәрҙә (locative plural)
һиптергестән (ablative singular)
һиптергестәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

һиптергестең

һиптергестән

һиптергестәр

һиптергестәрҙең

һиптергестәргә

һиптергестәрҙе

һиптергестәрҙә

һиптергестәрҙән

һиптер- (hipter-, “to spray, sprinkle”) + -гес (-ges, suffix forming an agent noun).


күрә

From *körä (“according to”), earliest attested in the Legend of Oghuz-Khaghan in 13th century.
Compare to
Old Uyghur [script needed] (körä, “according to”);
Kumyk гёре (göre, “according to”),
Southern Altai кӧрӧ (körö, “beside”),
Uzbek koʻra (“according to”),
Uyghur كۈرە (küre, “according to”),
Turkish göre (“according to”).

cog

Тышта ел өрә, ҡарҙы һеперә, // Мин өйҙә торам һалҡынға күрә.

(Can we date this quote?), Мостай Кәрим [Mostay Kərim, Mustai Karim], (Please provide the book title or journal name):

Outside, the wind is blowing (and) sweeping the snow, I am staying at home because of the cool weather.


ысул

head

ысул • (ısul)

ba-noun

ысул • (ısul)

ısul (romanization)
ысул (absolute singular-only)
ысулдың (definite genitive singular-only)
ысулға (dative singular-only)
ысулды (accusative definite singular-only)
ысулда (locative singular-only)
ысулдан (ablative singular-only)

Ринат Себерҙә вахта ысулы менән эшләй.

Rinat works in Siberia on a rotation basis.


боронғо

head

боронғо • (boronğo)

ba-adj

боронғо • (boronğo)

[bʊ̞.rʊ̞ŋˈɢʊ̞]

From *burunqu (“former, old-time”), from Proto-Turkic *burun (“before, earlier than”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (burunγï, “former, old-time”);
Kazakh бұрынғы (būrynğy),
Kyrgyz мурунку (murunku),
Uzbek burungi,
Khakas пурунғы (purunğı, “old-time, former, ancient”),
Tuvan мурнуку (murnuku, “advanced, front-line; earlier, former”), etc.
Synchronously, борон (boron, “earlier, before”) + -ғо (-ğo).

af

Боронғо Мысыр.

Гәрәбә эсендә һаҡланып ҡалған бороңғо бөжәктәрҙе өйрәнеү.

The study of ancient insects preserved within amber.

Gərəbə esendə haqlanıp qalğan boroñğo böjəktərźe öyrənew.


шаян

head

шаян • (şayan)

ba-adj

шаян • (şayan)

Cognate with
Tatar шаян (şayan, “playful, frolicsome”).
Occurs in Bashkir and Tatar only. Apparently related to Bashkir шаярыу (şayarıw), Tatar шаяру (şayaru, “be playful or naughty”).
Akhmetyanov compares this term to Nogay шая (şaya, “animated, lively; reckless”); however, this violates the regular correspondences.

cog

playful, frolicsome; mischievous, naughty


йомош

head

йомош • (yomoş)

ba-noun

йомош • (yomoş)

yomoş (romanization)
йомош (absolute singular)
йомоштар (absolute plural)
йомоштоң (definite genitive singular)
йомоштарҙың (definite genitive plural)
йомошҡа (dative singular)
йомоштарға (dative plural)
йомошто (accusative definite singular)
йомоштарҙы (accusative definite plural)
йомошта (locative singular)
йомоштарҙа (locative plural)
йомоштан (ablative singular)
йомоштарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *yumuĺ (“work, service, necessity”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (jumuš, “work, assignment”);
Kazakh жұмыс (jūmys, “work”),
Khakas нымыс (nımıs, “assignment, errand”), etc.

cog

(typically small) work or mission that someone asks somebody else to do; commission, assignment, errand; favor

Күрше йомошҡа инһә, сәйнүгеңде эҫет.

If a neighbor comes in for a purpose, heat up your teapot (and offer tea).

a particular reason for somebody to visit a place or person; an objective or a matter needing to be dealt with


эйе

From Proto-Turkic *edgü (“good, excellent”).
Compare to
Tatar әйе (äye, “yes”),
Kazakh иә (iä, “yes”),
Kyrgyz ийи (iyi, “yes”), ийе (iye, “yes”),
Southern Altai эйе (eye, “yes”),
Tuvan ийе (iye, “yes”),
Turkish iyi (“good”),
etc.

Һеҙҙең «эйе» тигән һүҙегеҙ – «эйе», «юҡ» тигәнегеҙ «юҡ» булһын. Шунан артығы – Иблистән.

(Can we date this quote?), Bible, Matthew 5:37:

Let your "yes" be "yes", "no" be "no". Anything more than this comes from the devil.

Heźźeñ «eye» tigən hüźegeź – «eye», «yuq» tigənegeź «yuq» bulhın. Şunan artığı – İblistən.


ашыу

head

ашыу • (aşıw)

Action noun of aš- "to surpass", from Proto-Turkic *(i)āĺ- (“to cross (a mountain), to surpass”).
Compare to
Kyrgyz ашык (aşık, “surplus, excessive”),
Uzbek oshiq (“more than; excessive”).

cog

to cross a mountain pass, to top a mountain

to materialize, come true, be put into practice


ашыу

Инә ҡуңыҙ ике йөҙҙән ашыу йомортҡа һала.

The female beetle lays over two hundred eggs.

İnə quñıź ike yöźźən aşıw yomortqa hala.

Был кварталда актриса алтмыш йылдан ашыу йәшәгән.

The actress lived in this city block for over sixty years.

Bıl kvartalda aktrisa altmış yıldan aşıw yəşəgən.

Ул ваҡытта Александрия үҙенең 700 меңдән ашыу ҡулъяҙма йыйылған китапханаһы менән дан тота.

At that time, Alexandria was famous for its library, in which over 700,000 manuscripts were collected.

Ul vaqıtta Aleksandriya üźeneñ 700 meñdən aşıw qulyaźma yıyılğan kitapxanahı menən dan tota.


артыҡ

head

артыҡ • (artıq)

ba-adj

артыҡ • (artıq)

From *artuq (“excessive, surplus”), from Proto-Turkic *art- (“to increase, exceed”).
Cognate with
Old Turkic 𐰺𐱃𐰸 (artuq, “more, much”);
Kazakh артық (artyq, “excessive”), Uzbek ortiq (“excessive”),
Turkish artık (“excess, surplus”),
Khakas артых (artıx, “excess, surplus; better”),
Tuvan артык (artık, “excess, surplus; better”), etc.


артыҡ

head

артыҡ • (artıq)


артыҡ

артыҡ • (artıq)

Алйот дуҫтан аҡыллы дошман артыҡ.

An intelligent enemy is better than a stupid friend.

Һүҙ тыңламаҫ улыңдан һыйҙаш булһа, сит артыҡ.

(Can we date this quote?), Аҡмулла [Aqmulla, Aqmulla], (Please provide the book title or journal name):

An outsider who shares your meal is better than your son who wouldn't listen to (your) word.


буҡ

buq (romanization)
буҡ (absolute singular-only)
буҡтың (definite genitive singular-only)
буҡҡа (dative singular-only)
буҡты (accusative definite singular-only)
буҡта (locative singular-only)
буҡтан (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *bok (“feces”).
Cognate with
Karakhanid [script needed] (boq, “feces”);
Kazakh боқ (boq, “feces”),
Turkish bok (“feces”),
Tuvan бок (bok, “rubbish, garbage”),
Chuvash пӑх (păh, “feces”), etc.


Байрас

a male given name, Bayras (traditionally given to boys who were born on a holiday)


ҡойма

qoyma (romanization)
ҡойма (absolute singular)
ҡоймалар (absolute plural)
ҡойманың (definite genitive singular)
ҡоймаларҙың (definite genitive plural)
ҡоймаға (dative singular)
ҡоймаларға (dative plural)
ҡойманы (accusative definite singular)
ҡоймаларҙы (accusative definite plural)
ҡоймала (locative singular)
ҡоймаларҙа (locative plural)
ҡойманан (ablative singular)
ҡоймаларҙан (ablative plural)


осор

osor (romanization)
осор (absolute singular)
осорҙар (absolute plural)
осорҙоң (definite genitive singular)
осорҙарҙың (definite genitive plural)
осорға (dative singular)
осорҙарға (dative plural)
осорҙо (accusative definite singular)
осорҙарҙы (accusative definite plural)
осорҙа (locative singular)
осорҙарҙа (locative plural)
осорҙан (ablative singular)
осорҙарҙан (ablative plural)

.
Cognate with
Tatar чор (çor, “time, moment”),
Kyrgyz учур (ucur, “time, moment; chance, opportunity”), Southern Altai учур (učur, “time, moment; meaning, sense, content”),
Uyghur ئۇچۇر (uchur, “message; result”),
,
Tuvan ужур (ujur, “meaning, sense; destiny; case, affair; reason, motive”).

Юра осоро.

a specific duration of time; period, epoch etc.


әсе

From Proto-Turkic *āčïg (“bitter, acid”).
A palatal parallel development, compare Bashkir асы (ası, “bitter, sour”) from the same archetype.


томбойоҡ

tomboyoq (romanization)
томбойоҡ (absolute singular)
томбойоҡтар (absolute plural)
томбойоҡтоң (definite genitive singular)
томбойоҡтарҙың (definite genitive plural)
томбойоҡҡа (dative singular)
томбойоҡтарға (dative plural)
томбойоҡто (accusative definite singular)
томбойоҡтарҙы (accusative definite plural)
томбойоҡта (locative singular)
томбойоҡтарҙа (locative plural)
томбойоҡтан (ablative singular)
томбойоҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

томбойоҡтарҙың

томбойоҡтарға

томбойоҡтарҙы

томбойоҡтарҙа

томбойоҡтарҙан

Cognate with
Tatar төнбоек (tönboyek, “water lily”),
Southern Altai тумгайак (tumgayak, “water lily”),
Kazakh тұңғиық (tūñğiyq, “water lily”).


үҙенсәлек

head

үҙенсәлек • (üźensəlek)

ba-noun

үҙенсәлек • (üźensəlek)

üźensəlek (romanization)
үҙенсәлек (absolute singular)
үҙенсәлектәр (absolute plural)
үҙенсәлектең (definite genitive singular)
үҙенсәлектәрҙең (definite genitive plural)
үҙенсәлеккә (dative singular)
үҙенсәлектәргә (dative plural)
үҙенсәлекте (accusative definite singular)
үҙенсәлектәрҙе (accusative definite plural)
үҙенсәлектә (locative singular)
үҙенсәлектәрҙә (locative plural)
үҙенсәлектән (ablative singular)
үҙенсәлектәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

үҙенсәлектең

үҙенсәлектән

үҙенсәлектәр

үҙенсәлектәрҙең

үҙенсәлектәргә

үҙенсәлектәрҙе

үҙенсәлектәрҙә

үҙенсәлектәрҙән

ү‧ҙен‧сә‧лек

Synchronously, үҙенсә (üźensə, “in its own way”) + -лек (-lek, “affix for property or state of being”).
Compare to
Tatar үзенчәлек (üzençälek, “peculiarity, specific trait”),
Kazakh өзіншелік (özınşelık, “originality, uniqueness”).

cog

Йылҡысылыҡ менән умартасылыҡ Башҡортостандың ауыл хужалығына үҙенсәлек бирә.

Horse breeding and bee farming give a distinctive character to Bashkortostan's agriculture.

Yılqısılıq menən umartasılıq Başqortostandıñ awıl xujalığına üźensəlek birə.

Холоҡ үҙенсәлеге.


сөсө

head

сөсө • (sösö)

ba-adj

сөсө • (sösö)

Cognate with
Old Uyghur [script needed] (süčiğ, “sweet”);
Tatar төче (töçe, “fresh, unsalted”),
Kazakh тұщы (tūşy, “unsalted”),
Kyrgyz чүчү (cücü, “sweet”),
Uzbek chuchuk (“sweet, unsalted”);
Turkish sücü (“wine”).

cog

(fermented milk foods) insufficiently fermented, underfermented

(food) unsalted or undersalted; unspiced or underspiced

Сөсө икмәк.


тиҙәк

head

тиҙәк • (tiźək)

ba-noun

тиҙәк • (tiźək)

tiźək (romanization)
тиҙәк (absolute singular-only)
тиҙәктең (definite genitive singular-only)
тиҙәккә (dative singular-only)
тиҙәкте (accusative definite singular-only)
тиҙәктә (locative singular-only)
тиҙәктән (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *teŕek (“animals' excrements”).
Cognate with
Kazakh тезек (tezek),
Kyrgyz тезек (tezek),
Southern Altai тезек (tezek),
Uzbek tezak,
Uyghur تېزەك (tëzek),
Khakas тизек (tizek, “dung, manure; pressed dung used as fuel”), etc.

cog

(animals') feces, excrement; dung, manure


борғо

head

борғо • (borğo)

ba-noun

борғо • (borğo)

borğo (romanization)
борғо (absolute singular)
борғолар (absolute plural)
борғоноң (definite genitive singular)
борғоларҙың (definite genitive plural)
борғоға (dative singular)
борғоларға (dative plural)
борғоно (accusative definite singular)
борғоларҙы (accusative definite plural)
борғола (locative singular)
борғоларҙа (locative plural)
борғонан (ablative singular)
борғоларҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *burgu (“horn, bugle; pipe made of a plant stem”).
Cognate with
Uzbek burgʻu (“horn”),
Turkish boru (“horn”),
Khakas пырғы (pırğı, “hunting horn”),
Tuvan мурғу (“pipe made of a plant stem”),
perhaps also Chuvash пӑрӑх (părăh, “pipe”).

cog

Иртәнсәктән борғо һәм барабан тауыштары тынманы.

Since morning, the sounds of horn and drum did not cease.

İrtənsəktən borğo həm baraban tawıştarı tınmanı.

(music) a simple brass instrument with no valves; horn, bugle, clarion


иртәнсәк

head

иртәнсәк • (irtənsək)

ba-noun

иртәнсәк • (irtənsək)

irtənsək (romanization)
иртәнсәк (absolute singular)
иртәнсәктәр (absolute plural)
иртәнсәктең (definite genitive singular)
иртәнсәктәрҙең (definite genitive plural)
иртәнсәккә (dative singular)
иртәнсәктәргә (dative plural)
иртәнсәкте (accusative definite singular)
иртәнсәктәрҙе (accusative definite plural)
иртәнсәктә (locative singular)
иртәнсәктәрҙә (locative plural)
иртәнсәктән (ablative singular)
иртәнсәктәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

иртәнсәктәрҙең

иртәнсәктәргә

иртәнсәктәрҙе

иртәнсәктәрҙә

иртәнсәктәрҙән

*ertä (“early”) + *čiāk (“time”).
See иртә (irtə, “early”), саҡ (saq, “time”) for more.


ҡурай еләге

head

ҡурай еләге • (quray yeləge)

ba-noun

ҡурай еләге • (quray yeləge)

[qoˈɾɑj.jɪ̞.læˈɡɪ̞]

ba:ҡурай еләге


көртмәле

head

көртмәле • (körtməle)

ba-noun

көртмәле • (körtməle)

From a Permic source; compare Udmurt кудымульы (kudymuľy, “blueberry”). This term is apparently made up of two components, perhaps Proto-Uralic *kottV (“blueberry, hucklerry”) + *moĺV (“type of berry”).

cog

ba:Ҡара көртмәле
ba:Ҡыҙыл көртмәле

(more specifically, ҡара көртмәле, күк көртмәле) blueberry, (Vaccinium sect. Cyanococcus)

Vaccinium vitis-idaea
Vaccinium vitis-idaea#Translingual

(more specifically, ҡыҙыл көртмәле) cowberry, lingonberry, Vaccinium vitis-idaea


көтмәгәндә

head

көтмәгәндә • (kötməgəndə)

көт‧мә‧гән‧дә

Тормош ағышының бөгөн көтмәгәндә үҙгәреүе ихтимал.

(Can we date this quote?), (Please provide the book title or journal name) (horoscope):

Today, the flow of life may change unexpectedly.

Tormoş ağışınıñ bögön kötməgəndə üźgərewe ixtimal.

Көтмәгәндә ҡайтып инеп, үҙегеҙҙе йоҡлап ятҡан килеш күреп ҡалмаһын!

(Can we date this quote?), Bible, Mark 13:36:

Lest he return unexpectedly and find you sleeping.

Kötməgəndə qaytıp inep, üźegeźźe yoqlap yatqan kileş kürep qalmahın!

in an unexpected manner or at a moment when not expected; unexpectedly, against expectation


ағыш

ағыш • (ağış)

ba-noun

ағыш • (ağış)

Ваҡиғалар ағышы.

Фекер ағышы.


бәпкә

head

бәпкә • (bəpkə)

ba-noun

бәпкә • (bəpkə)

bəpkə (romanization)
бәпкә (absolute singular)
бәпкәләр (absolute plural)
бәпкәнең (definite genitive singular)
бәпкәләрҙең (definite genitive plural)
бәпкәгә (dative singular)
бәпкәләргә (dative plural)
бәпкәне (accusative definite singular)
бәпкәләрҙе (accusative definite plural)
бәпкәлә (locative singular)
бәпкәләрҙә (locative plural)
бәпкәнән (ablative singular)
бәпкәләрҙән (ablative plural)

Cognate with
Tatar бәбкә (bäbkä, “gosling”).
Apparently related to бәпәй (bəpəy, “baby”), of ideophonic origin.

Балалар был уйынды яҙ көндәре, ҡаҙҙар бәпкәләрен сығарғас, уларҙы көткән саҡта уйнағандар.

Children used to play this game in the spring, after geese hatched their goslings, while while pasturing these (goslings).

Balalar bıl uyındı yaź köndəre, qaźźar bəpkələren sığarğas, ularźı kötkən saqta uynağandar.

(more specifically, ҡаҙ бәпкәһе) gosling, a young goose

baby goose or duck
gosling, a young goose

өйрәк өйрәк#Bashkir

(more specifically, өйрәк бәпкәһе) duckling, a young duck

baby goose or duck
duckling, a young duck


байлыҡ

head

байлыҡ • (baylıq)

ba-noun

байлыҡ • (baylıq)

baylıq (romanization)
байлыҡ (absolute singular)
байлыҡтар (absolute plural)
байлыҡтың (definite genitive singular)
байлыҡтарҙың (definite genitive plural)
байлыҡҡа (dative singular)
байлыҡтарға (dative plural)
байлыҡты (accusative definite singular)
байлыҡтарҙы (accusative definite plural)
байлыҡта (locative singular)
байлыҡтарҙа (locative plural)
байлыҡтан (ablative singular)
байлыҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

байлыҡтарҙың

байлыҡтарҙан

From бай (bay, “rich”) + -лыҡ (-lıq).
Compare to
Old Uyghur [script needed] (bajluq), [script needed] (bajlïq, “wealth”);
Kazakh байлық (bailyq, “wealth”),
Kumyk байлыкъ (baylıq, “wealth”).


тегенсе

tegense (romanization)
тегенсе (absolute singular)
тегенселәр (absolute plural)
тегенсенең (definite genitive singular)
тегенселәрҙең (definite genitive plural)
тегенсегә (dative singular)
тегенселәргә (dative plural)
тегенсене (accusative definite singular)
тегенселәрҙе (accusative definite plural)
тегенселә (locative singular)
тегенселәрҙә (locative plural)
тегенсенән (ablative singular)
тегенселәрҙән (ablative plural)

тегенселәрҙең

тегенселәргә

тегенселәрҙе

тегенселәрҙә

тегенселәрҙән

[tɪ̞.ɡɪ̞nˈsɪ̞]

From тегеү (tegew) + -н (-n) + -се (-se) — "to sew" + reflexive voice + agent noun suffix, ultimately from Proto-Turkic *dik- (to sew).
Cognate with
Kazakh тігінші (tıgınşı, “tailor, seamstress”).


түшәм

head

түшәм • (tüşəm)

ba-noun

түшәм • (tüşəm)

tüşəm (romanization)
түшәм (absolute singular)
түшәмдәр (absolute plural)
түшәмдең (definite genitive singular)
түшәмдәрҙең (definite genitive plural)
түшәмгә (dative singular)
түшәмдәргә (dative plural)
түшәмде (accusative definite singular)
түшәмдәрҙе (accusative definite plural)
түшәмдә (locative singular)
түшәмдәрҙә (locative plural)
түшәмдән (ablative singular)
түшәмдәрҙән (ablative plural)

From the verb töšä- "to lay, spread (a layer)".
Compare to
Tatar түшәм (tüşäm, “ceiling”),
Kazakh төсем (tösem, “footcloth, bedding cloth”).


ҡәбилә

head

ҡәбилә • (qəbilə)

ba-noun

ҡәбилә • (qəbilə)

qəbilə (romanization)
ҡәбилә (absolute singular)
ҡәбиләләр (absolute plural)
ҡәбиләнең (definite genitive singular)
ҡәбиләләрҙең (definite genitive plural)
ҡәбиләгә (dative singular)
ҡәбиләләргә (dative plural)
ҡәбиләне (accusative definite singular)
ҡәбиләләрҙе (accusative definite plural)
ҡәбиләлә (locative singular)
ҡәбиләләрҙә (locative plural)
ҡәбиләнән (ablative singular)
ҡәбиләләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡәбиләләрҙең

ҡәбиләләрҙән

Был – кимәктәргә яҡын төрк ҡәбиләһе, хатта кимәктәрҙең бер тармағы итеп күрһәтелә.
Bıl – kiməktərgə yaqın törk qəbiləhe, xatta kiməktərźeñ ber tarmağı itep kürhətelə.
This is a Turkic tribe close to Kimaks, (it is) even indicated as a branch of Kimaks.


вәғәҙә

head

вәғәҙә • (vəğəźə)

ba-noun

вәғәҙә • (vəğəźə)

vəğəźə (romanization)
вәғәҙә (absolute singular)
вәғәҙәләр (absolute plural)
вәғәҙәнең (definite genitive singular)
вәғәҙәләрҙең (definite genitive plural)
вәғәҙәгә (dative singular)
вәғәҙәләргә (dative plural)
вәғәҙәне (accusative definite singular)
вәғәҙәләрҙе (accusative definite plural)
вәғәҙәлә (locative singular)
вәғәҙәләрҙә (locative plural)
вәғәҙәнән (ablative singular)
вәғәҙәләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

вәғәҙәләрҙең

вәғәҙәләрҙән

From Arabic وَعْدَة (waʕda, “promise”).
Cognate with
Tatar вәгъдә (wäğdä),
Kazakh уағда (uağda) / уәде (uäde),
Kyrgyz убада (ubada),
Uzbek vaʼda,
Turkmen wada (“promise”).

cog

Tatar вәгъдә (wäğdä)

Беҙ буш вәғәҙә бирмәйбеҙ.

Мин хәҙерге президент өсөн ике тапҡыр тауыш бирҙем, ул иһә бер генә вәғәҙәһен дә үтәмәне.

I have voted twice for the current president, but he has not fulfilled even a single promise of his.

Min xəźerge prezident ösön ike tapqır tawış birźem, ul ihə ber genə vəğəźəhen də ütəməne.


ялағай

head

ялағай • (yalağay)

ba-noun

ялағай • (yalağay)

Cognate with Southern Altai јалакай (ǰalakay, “affectionate; good-natured, soft-hearted; sychophant”).

cog

adulator, sycophant, toady, lickspittle, bootlicker


ялағай

head

ялағай • (yalağay)

ba-noun

ялағай • (yalağay)

yalağay (romanization)
ялағай (absolute singular)
ялағайҙар (absolute plural)
ялағайҙың (definite genitive singular)
ялағайҙарҙың (definite genitive plural)
ялағайға (dative singular)
ялағайҙарға (dative plural)
ялағайҙы (accusative definite singular)
ялағайҙарҙы (accusative definite plural)
ялағайҙа (locative singular)
ялағайҙарҙа (locative plural)
ялағайҙан (ablative singular)
ялағайҙарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ялағайҙарҙың

ялағайҙарҙан

lightning with no audible thunder, typically seen near the horizon at great distance; heat lightning, sheet lightning


күҙәнәк

head

күҙәнәк • (küźənək)

ba-noun

күҙәнәк • (küźənək)

küźənək (romanization)
күҙәнәк (absolute singular)
күҙәнәктәр (absolute plural)
күҙәнәктең (definite genitive singular)
күҙәнәктәрҙең (definite genitive plural)
күҙәнәккә (dative singular)
күҙәнәктәргә (dative plural)
күҙәнәкте (accusative definite singular)
күҙәнәктәрҙе (accusative definite plural)
күҙәнәктә (locative singular)
күҙәнәктәрҙә (locative plural)
күҙәнәктән (ablative singular)
күҙәнәктәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

күҙәнәктәрҙең

күҙәнәктәргә

күҙәнәктәрҙе

күҙәнәктәрҙә

күҙәнәктәрҙән

Compare to
Old Turkic [script needed] (közünük, “window (?)”) (in Irk Bitig);
Kyrgyz көзөнөк (közönök, “opening, hole”), Southern Altai кӧзнӧк (köznök, “window”),
Uzbek koʻzanak (“opening; pore, cell”),
Uyghur كوزنەك (koznek, “cell; honeycomb; small ventilation window”),
Turkmen gözenek (“bars, grating, lattice”),
Khakas кӧзенек (“window”),
Tuvan көзенек (közenek, “window”).

cog

Аҡ ҡан күҙәнәктәре.

Липидтар күҙәнәк мембранаһын төҙөйҙәр.

Күҙәнәктәрҙең төҙөлөшөн һәм йәшәүен цитология тигән фән өйрәнә.

The structure and life activities of cells are studied by the science called cytology.

Küźənəktərźeñ töźölöşön həm yəşəwen tsitologiya tigən fən öyrənə.

(biology) cell, the basic unit of a living organism

Бал ҡорттары күҙәнәктәрҙе өс төрлө яһай.

Honey bees make three types of honeycombs.

Bal qorttarı küźənəktərźe ös törlö yahay.


ант

ant (romanization)
ант (absolute singular)
анттар (absolute plural)
анттың (definite genitive singular)
анттарҙың (definite genitive plural)
антҡа (dative singular)
анттарға (dative plural)
антты (accusative definite singular)
анттарҙы (accusative definite plural)
антта (locative singular)
анттарҙа (locative plural)
анттан (ablative singular)
анттарҙан (ablative plural)

From *ant (“oath”), of uncertain origin.
Cognate with
Karakhanid [script needed] (and, “oath”) (in Dīwān Lughāt al-Turk);
Uzbek ont (“oath”),
Uyghur ئانت (ant, “oath”),
Turkmen ant (“oath”),
Turkish ant (“oath”),
Western Yugur at (“oath”), etc.


һуҡа

huqa (romanization)
һуҡа (absolute singular-only)
һуҡаның (definite genitive singular-only)
һуҡаҡа (dative singular-only)
һуҡаны (accusative definite singular-only)
һуҡала (locative singular-only)
һуҡанан (ablative singular-only)

Adapted from Russian соха́ (soxá, “wooden plough”).
Cognate with Kazakh соқа (soqa),
Kyrgyz соко (soko),
Uzbek soʻqa,
Uyghur سوقا (soqa, “plough”),
etc.


ярым

head

ярым • (yarım)

ba-adj

ярым • (yarım)

From *yārïm (“half”),
derived from Proto-Turkic *yār- (“to crack, split, crush”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (yarïm, “half”);
Kazakh жарым (jarym),
Southern Altai јарым (ǰarïm),
Uzbek yarim,
Azerbaijani yarım,
Khakas чарым (çarım),
Tuvan чарым (çarım, “half”).


ярым

head

ярым • (yarım)

Кила ярым он.


ярыш

ярыш • (yarış)

ba-noun

ярыш • (yarış)

yarış (romanization)
ярыш (absolute singular)
ярыштар (absolute plural)
ярыштың (definite genitive singular)
ярыштарҙың (definite genitive plural)
ярышҡа (dative singular)
ярыштарға (dative plural)
ярышты (accusative definite singular)
ярыштарҙы (accusative definite plural)
ярышта (locative singular)
ярыштарҙа (locative plural)
ярыштан (ablative singular)
ярыштарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *yārïš (“running competition; horse race”).
Cognate with
Karakhanid یَرِیشْ (yarïš, “contest, competition”);
Kazakh жарыс (jarys, “contest, competition”),
Kyrgyz жарыш (jarış, “running contest; competition”),
Southern Altai јарыш (ǰarïš, “running contest; horse race”),
Turkmen ýaryş (“contest, competition”),
Turkish yarış (“contest, competition, race”),
Azerbaijani yarış (“contest, competition”),
Khakas чарыс (çarıs, “running contest; horse race”),
Tuvan чарыш (çarış, “running contest; competition”),
Yakut сырыс- (sırıs-, “to race each other”).


сүрә

head

сүрә • (sürə)

ba-noun

сүрә • (sürə)

sürə (romanization)
сүрә (absolute singular)
сүрәләр (absolute plural)
сүрәнең (definite genitive singular)
сүрәләрҙең (definite genitive plural)
сүрәгә (dative singular)
сүрәләргә (dative plural)
сүрәне (accusative definite singular)
сүрәләрҙе (accusative definite plural)
сүрәлә (locative singular)
сүрәләрҙә (locative plural)
сүрәнән (ablative singular)
сүрәләрҙән (ablative plural)

"Ясин" сүрәһенең тәүге 12 аяты.

The first 12 ayats of the "Ya Sin" sura.


аят

ayat (romanization)
аят (absolute singular)
аяттар (absolute plural)
аяттың (definite genitive singular)
аяттарҙың (definite genitive plural)
аятҡа (dative singular)
аяттарға (dative plural)
аятты (accusative definite singular)
аяттарҙы (accusative definite plural)
аятта (locative singular)
аяттарҙа (locative plural)
аяттан (ablative singular)
аяттарҙан (ablative plural)

From Arabic آيَةْ (ʔāyat, “sign, token”).

"Ясин" сүрәһенең тәүге 12 аяты.


бер ҡайҙа ла

head

бер ҡайҙа ла • (ber qayźa la)

[ˌbɪ̞ɾ.ʁɑjˈðɑ.ɫɑ]

[ˈbɪ̞ɾ.ʁɑjˌðɑ.ɫɑ]

[ˈbɪ̞ɾˌʁɑj.ðɑ.ɫɑ]

Ҡатын бер ҡайҙа ла эшләмәй, ире елкәһендә йәшәй.

The woman does not work anywhere (and) lives off her husband.

Qatın ber qayźa la eşləməy, ire yelkəhendə yəşəy.

Был ерҙә генә осраған һәм башҡа бер ҡайҙа ла үҫмәгән үҫемлектәр бар.

There are plants that only occur at this place and do not grow anywhere else.

Bıl yerźə genə osrağan həm başqa ber qayźa la üśməgən üśemlektər bar.

nowhere, in no place, (with negation) anywhere

Бынан һуң ҡарт ауылынан бер ҡайҙа ла китмәгән.

After this, the old man did leave his village for anywhere.

Bınan huñ qart awılınan ber qayźa la kitməgən.

nowhere, to no place, (with negation) anywhere


Рәсимә

Рәсимә • (Rəsimə)

ba-proper noun

Рәсимә • (Rəsimə)

Rəsimə (romanization)
Рәсимә (absolute singular-only)
Рәсимәнең (definite genitive singular-only)
Рәсимә (dative singular-only)
Рәсимәне (accusative definite singular-only)
Рәсимәлә (locative singular-only)
Рәсимәнән (ablative singular-only)

From Arabic رَاسِمَة (rāsima, “female planner, architect”).

der

a female given name, Rasimah or Raseema, from Arabic


күсәр

head

күсәр • (küsər)

ba-noun

күсәр • (küsər)

küsər (romanization)
күсәр (absolute singular)
күсәрҙәр (absolute plural)
күсәрҙең (definite genitive singular)
күсәрҙәрҙең (definite genitive plural)
күсәргә (dative singular)
күсәрҙәргә (dative plural)
күсәрҙе (accusative definite singular)
күсәрҙәрҙе (accusative definite plural)
күсәрҙә (locative singular)
күсәрҙәрҙә (locative plural)
күсәрҙән (ablative singular)
күсәрҙәрҙән (ablative plural)

Cognate with
Tatar күчәр (küçär, “axle, axis”),
Karakalpak көшер (köšer, “axle, axis”) or köšer, Nogai коьшир ағаш (“axle”).

cog

Nogai коьшир ағаш (“axle”)


себеш

head

себеш • (sebeş)

ba-noun

себеш • (sebeş)

sebeş (romanization)
себеш (absolute singular)
себештәр (absolute plural)
себештең (definite genitive singular)
себештәрҙең (definite genitive plural)
себешкә (dative singular)
себештәргә (dative plural)
себеште (accusative definite singular)
себештәрҙе (accusative definite plural)
себештә (locative singular)
себештәрҙә (locative plural)
себештән (ablative singular)
себештәрҙән (ablative plural)

From onomatopoeic сеп-сеп (sep-sep).
Compare to
Tatar чебеш (çebeş), чеби (çebi, “chick”),
Kazakh шіби (şıbi, “chick”).

Аҡ өкөнөң себештәре көнөнә берешәр моронлай, шуға күрә бер оялағы ҡошсоҡтар төрлө буйлы була, кеселәре йыш ҡына үлеп ҡала.

Snowy owl's chicks hatch one a day, therefore the young birds in one nest have different statures, those younger often die.

Aq ökönöñ sebeştəre könönə bereşər moronlay, şuğa kürə ber oyalağı qoşsoqtar törlö buylı bula, keseləre yış qına ülep qala.


һөжүм

head

һөжүм • (höjüm)

ba-noun

һөжүм • (höjüm)

höjüm (romanization)
һөжүм (absolute singular)
һөжүмдәр (absolute plural)
һөжүмдең (definite genitive singular)
һөжүмдәрҙең (definite genitive plural)
һөжүмгә (dative singular)
һөжүмдәргә (dative plural)
һөжүмде (accusative definite singular)
һөжүмдәрҙе (accusative definite plural)
һөжүмдә (locative singular)
һөжүмдәрҙә (locative plural)
һөжүмдән (ablative singular)
һөжүмдәрҙән (ablative plural)

Украинаға хакер һөжүмдәре.
Ukrainağa xaker höjümdəre.
Hacker attacks on Ukraine.


моң

moñ (romanization)
моң (absolute singular)
моңдар (absolute plural)
моңдоң (definite genitive singular)
моңдарҙың (definite genitive plural)
моңға (dative singular)
моңдарға (dative plural)
моңдо (accusative definite singular)
моңдарҙы (accusative definite plural)
моңда (locative singular)
моңдарҙа (locative plural)
моңдан (ablative singular)
моңдарҙан (ablative plural)

From Proto-Common Turkic *buŋ (“grief, sorrow, suffering”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (buŋ, “grief, sadness, sorrow”),
Yakut муҥ (muñ, “grief, sorrow; suffering”),
Turkish bun (“grief, sorrow”), etc.
The sense "melody, tune" is paralleled in Tatar only. It is unclear if it comes from a separate etymon.


һөйәл

head

һөйәл • (höyəl)

ba-noun

һөйәл • (höyəl)

höyəl (romanization)
һөйәл (absolute singular)
һөйәлдәр (absolute plural)
һөйәлдең (definite genitive singular)
һөйәлдәрҙең (definite genitive plural)
һөйәлгә (dative singular)
һөйәлдәргә (dative plural)
һөйәлде (accusative definite singular)
һөйәлдәрҙе (accusative definite plural)
һөйәлдә (locative singular)
һөйәлдәрҙә (locative plural)
һөйәлдән (ablative singular)
һөйәлдәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *sögil (“wart; callus”).
Cognate with
Tatar сөял (söyal), Kazakh сүйел (süiel), Kumyk сюел (süyel), Kyrgyz сөөл (sööl), Southern Altai сӧӧл (sööl), Khakas сӧӧл, Uzbek soʻgal (“wart; callus”), etc.


үрмәксе

head

үрмәксе • (ürməkse)

ba-noun

үрмәксе • (ürməkse)

ürməkse (romanization)
үрмәксе (absolute singular)
үрмәкселәр (absolute plural)
үрмәксенең (definite genitive singular)
үрмәкселәрҙең (definite genitive plural)
үрмәксегә (dative singular)
үрмәкселәргә (dative plural)
үрмәксене (accusative definite singular)
үрмәкселәрҙе (accusative definite plural)
үрмәкселә (locative singular)
үрмәкселәрҙә (locative plural)
үрмәксенән (ablative singular)
үрмәкселәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

үрмәкселәрҙең

үрмәкселәргә

үрмәкселәрҙе

үрмәкселәрҙә

үрмәкселәрҙән

From *ȫrmekči (“spider”),
from Proto-Turkic *ȫr- (“to spin”).
Cognate with
Kazakh өрмекші (örmekşı),
Karakalpak o'rmekshi,
Nogai оьрмекшен (örmekşen).

Үрмәксенең был төрө Урта Азияла һәм Рәсәйҙең көньяғында таралған.

This type of spider is common in Central Asia and in the south of Russia.

Ürməkseneñ bıl törö Urta Aziyala həm Rəsəyźeñ könyağında taralğan.

ba:Үрмәкселәр


ҡәҙер

head

ҡәҙер • (qəźer)

ba-noun

ҡәҙер • (qəźer)

qəźer (romanization)
ҡәҙер (absolute singular)
ҡәҙерҙәр (absolute plural)
ҡәҙерҙең (definite genitive singular)
ҡәҙерҙәрҙең (definite genitive plural)
ҡәҙергә (dative singular)
ҡәҙерҙәргә (dative plural)
ҡәҙерҙе (accusative definite singular)
ҡәҙерҙәрҙе (accusative definite plural)
ҡәҙерҙә (locative singular)
ҡәҙерҙәрҙә (locative plural)
ҡәҙерҙән (ablative singular)
ҡәҙерҙәрҙән (ablative plural)

From Arabic قَدْر (qadr, “value, worth”).

Күп нәмәнең ҡәҙеренә юғалтҡас ҡына төшөнәбеҙ бит.

We get to understand the value of many things only after losing (them).

Küp nəməneñ qəźerenə yuğaltqas qına töşönəbeź bit.

an important quality or property for which someone or something is valued; value, merit, worth


баш шаулау

head

баш шаулау • (baş şawlaw)

ba-noun

баш шаулау • (baş şawlaw)

baş şawlaw (romanization)
баш шаулау (absolute singular)
баш шаулауҙар (absolute plural)
баш шаулауҙың (definite genitive singular)
баш шаулауҙарҙың (definite genitive plural)
баш шаулауға (dative singular)
баш шаулауҙарға (dative plural)
баш шаулауҙы (accusative definite singular)
баш шаулауҙарҙы (accusative definite plural)
баш шаулауҙа (locative singular)
баш шаулауҙарҙа (locative plural)
баш шаулауҙан (ablative singular)
баш шаулауҙарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

баш шаулауҙың

баш шаулауға

баш шаулауҙы

баш шаулауҙа

баш шаулауҙан

баш шаулауҙар

баш шаулауҙарҙың

баш шаулауҙарға

баш шаулауҙарҙы

баш шаулауҙарҙа

баш шаулауҙарҙан

[bɑ.ʂːɑwˈɫɑw]

Һарымһаҡ төнәтмәһе склероздан һәм баш шаулауҙан яҡшы сара булып һанала.

Garlic infusion is considered to be a good remedy for senile memory loss and tinnitus.

Harımhaq tönətməhe sklerozdan həm baş şawlawźan yaqşı sara bulıp hanala.


төнәтмә

head

төнәтмә • (tönətmə)

ba-noun

төнәтмә • (tönətmə)

tönətmə (romanization)
төнәтмә (absolute singular)
төнәтмәләр (absolute plural)
төнәтмәнең (definite genitive singular)
төнәтмәләрҙең (definite genitive plural)
төнәтмәгә (dative singular)
төнәтмәләргә (dative plural)
төнәтмәне (accusative definite singular)
төнәтмәләрҙе (accusative definite plural)
төнәтмәлә (locative singular)
төнәтмәләрҙә (locative plural)
төнәтмәнән (ablative singular)
төнәтмәләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

төнәтмәләрҙең

төнәтмәләргә

төнәтмәләрҙе

төнәтмәләрҙә

төнәтмәләрҙән

an alcoholic extract of plant material, used as a medicine; tincture, alcohol (esp. vodka-based) infusion


ирмәк

head

ирмәк • (irmək)

ba-noun

ирмәк • (irmək)

Cognate with
Kazakh ермек (ermek, “amusement, entertainment”),
Kyrgyz эрмек (ermek, “amusement, entertainment”),
Southern Altai эрмек (ermek, “conversation, entertainment”),
Uzbek ermak (“amusement, entertainment”),
Uyghur ئېرمەك (ërmek, “amusement, entertainment”),
.


ирмәк

head

ирмәк • (irmək)

ba-adj

ирмәк • (irmək)


һепертке

hepertke (romanization)
һепертке (absolute singular)
һеперткеләр (absolute plural)
һеперткенең (definite genitive singular)
һеперткеләрҙең (definite genitive plural)
һеперткегә (dative singular)
һеперткеләргә (dative plural)
һеперткене (accusative definite singular)
һеперткеләрҙе (accusative definite plural)
һеперткелә (locative singular)
һеперткеләрҙә (locative plural)
һеперткенән (ablative singular)
һеперткеләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

һеперткеләрҙең

һеперткеләргә

һеперткеләрҙе

һеперткеләрҙә

һеперткеләрҙән

Compare to
Tatar себерке (seberke, “broom”),
Southern Altai сибирги (sibirgi, “broom”),
Khakas сыбырғы (sıbırğı, “broom”),
Crimean Tatar sipirki (“broom”),
Uzbek supurgi (“broom”),
Turkmen süpürgi (“broom”).
All these forms go back to *süpürkü ~ *sipirki (“broom”), from Proto-Turkic *sipür- (“to sweep”). However, the Bashkir term has a more complex makeup - it incorporates the additional -t- morpheme, which is apparently the causative affix.


ҡауын

head

ҡауын • (qawın)

ba-noun

ҡауын • (qawın)

qawın (romanization)
ҡауын (absolute singular)
ҡауындар (absolute plural)
ҡауындың (definite genitive singular)
ҡауындарҙың (definite genitive plural)
ҡауынға (dative singular)
ҡауындарға (dative plural)
ҡауынды (accusative definite singular)
ҡауындарҙы (accusative definite plural)
ҡауында (locative singular)
ҡауындарҙа (locative plural)
ҡауындан (ablative singular)
ҡауындарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *kagun (“melon”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (qaγun, “melon”);
Tatar кавын (qawın),
Kazakh қауын (qauyn),
Kyrgyz коон (koon),
Uzbek qovun,
Uyghur قوغۇن (qoghun),
Turkish kavun,
Turkmen gawun (“melon”), etc.


солан

solan (romanization)
солан (absolute singular)
соландар (absolute plural)
соландың (definite genitive singular)
соландарҙың (definite genitive plural)
соланға (dative singular)
соландарға (dative plural)
соланды (accusative definite singular)
соландарҙы (accusative definite plural)
соланда (locative singular)
соландарҙа (locative plural)
соландан (ablative singular)
соландарҙан (ablative plural)

Perhaps from a Mongolic source - compare Mongolian чуулган (čuulgan, “a gathering”), Buryat суглаан (suglaan, “to gather”).
Compare to
Tatar чолан (çolan, “anteroom”),
Kazakh шолан (şolan, “anteroom”);
Southern Altai чулан (čulan, “cattle yard, anteroom”),
Shor шулан (“cattle yard”).

Соланда бер биҙрә һөт тора.

There is a bucket of milk in the anteroom.

in traditional rural household, a wooden room next to the porch, used as storage area, mud room etc.


әгәр ҙә

head

әгәр ҙә • (əgər źə) (requires a verb in conditional mood)

The conjunction әгәр (əgər) is reinforced by adding the particle ҙә (źə), which here does not carry a separate meaning.
Compare to Kyrgyz эгерде (egerde, “if”).

Әгәр ҙә мин яҙған кеше үҙен таныһа, оялыр тип уйлайым.

If the person I wrote (about) recognizes himself/herself, I think s/he will be ashamed.

Əgər źə min yaźğan keşe üźen tanıha, oyalır tip uylayım.


бойондороҡһоҙ

бойондороҡһоҙ • (boyondoroqhoź)

ba-adj

бойондороҡһоҙ • (boyondoroqhoź)

[bʊ̞.jʊ̞n.dʊ̞.rʊ̞qˈhʊ̞ð]

бо‧йон‧до‧роҡ‧һоҙ

From *boyunduruq-sïz (“without a yoke”), from *boyun-turuq (“yoke; any piece of clothes or harness that is related to neck”), from Proto-Turkic *bōyn (“neck”).
Compare Karakhanid [script needed] (boyunturuq, “yoke”); Kyrgyz моюнтурук (moyunturuk, “yoke”), Azerbaijani boyunduruq (“yoke”), Uzbek boʻyinturuq (“yoke”), Turkish boyunduruk (“yoke”); also
Khakas мойдырых (moydırıx, “collar”),
Tuvan моюндурук (moyunduruk, “collar”),
Yakut моойторук (mooytoruk, “neck scarf; a white line around a dog's neck”).
Borrowed from a written non-Kipchak source - the specific sense of "yoke" appears to be a Karakhanid innovation. The native Bashkir development would be *муйындырыҡһыҙ (*muyındırıqhıź, “without a yoke”), see муйын (muyın, “neck”). Note that Bashkir uses a different term for yoke — see ҡамыт (qamıt).

cog

Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе.


республикалар

республика республика#Bashkir

nominative plural of республика (respublika)


ялҡын

head

ялҡын • (yalqın)

ba-noun

ялҡын • (yalqın)

yalqın (romanization)
ялҡын (absolute singular)
ялҡындар (absolute plural)
ялҡындың (definite genitive singular)
ялҡындарҙың (definite genitive plural)
ялҡынға (dative singular)
ялҡындарға (dative plural)
ялҡынды (accusative definite singular)
ялҡындарҙы (accusative definite plural)
ялҡында (locative singular)
ялҡындарҙа (locative plural)
ялҡындан (ablative singular)
ялҡындарҙан (ablative plural)

From *yalqïn (“flame”), from Proto-Turkic *yal- (“to catch fire; burn”).
Cognate with
Tatar ялкын (yalkın, “flame”),
Kazakh жалқын (jalqyn, “flame”),
Southern Altai јалкын (ǰalkïn, “lightning, flame”),
Uzbek yolqin (“flame”),
Uyghur يالقۇن (yalqun, “flame”).
Note that there is a parallel form *yalïn (“flame”), attested in many Turkic languages - it should be kept separate.

cog

Кесе осҡондан да оло ялҡын тоҡана.

Even from a small sparkle, big fire breaks out.

Һеҙ, һис шикһеҙ, тамуҡ ялҡынын күрәсәкһегеҙ.

(Can we date this quote?), Qur'an, 102:6:

Beyond any doubt, you will see the flame of hell.

Heź, his şikheź, tamuq yalqının kürəsəkhegeź.


яйҙаҡ

head

яйҙаҡ • (yayźaq)

ba-adj

яйҙаҡ • (yayźaq)

From Proto-Turkic *yapïtak (“without saddle”).
Cognate with
Kazakh жайдақ (jaidaq, “without a saddle”),
Kyrgyz жайдак (jaydak, “without a saddle”), Southern Altai јайдак (ǰaydak)/јабыдак (ǰabïdak, “without a saddle”),
Kumyk яйдакъ (yaydaq, “without a saddle”),
Uyghur يايداق (yaydaq)/ياۋداغ (yawdagh, “without a saddle”), Khakas чабдах (çabdax, “without a saddle”),
Tuvan чавыдак (çavıdak, “without a saddle”),
Yakut сыбыдах (sıbıdaq, “without a saddle”).


яйҙаҡ

head

яйҙаҡ • (yayźaq)


күпселек

күпселек • (küpselek)

From *köpčilik (“majority; most”) – apparently a Central Asian innovation, from Proto-Turkic *köp (“many”).
Cognate with
Tatar күпчелек (küpçelek, “majority”),
Kazakh көпшілік (köpşılık, “majority”),
Kyrgyz көпчүлүк (köpcülük, “majority”),
Uzbek koʻpchilik (“majority”),
Uyghur كۆپچىلىك (köpchilik, “majority; crowd, broad public”),
Turkmen köpçülik (“crowd; public”).

cog

Башҡорт телендә баҫым күпселек осраҡтарҙа аҙаҡҡы ижеккә төшә.

In the Bashkir language, the stress in most cases falls on the last syllable.

Başqort telendə baśım küpselek osraqtarźa aźaqqı ijekkə töşə.

Төрөкмәнстандың күпселек майҙанын Ҡараҡом сүле алып тора.

Most of Turkmenistan's territory is taken up by the Karakum desert.

Törökmənstandıñ küpselek mayźanın Qaraqom süle alıp tora.


күпселек

head

күпселек • (küpselek)

ba-noun

күпселек • (küpselek)

küpselek (romanization)
күпселек (absolute singular)
күпселектәр (absolute plural)
күпселектең (definite genitive singular)
күпселектәрҙең (definite genitive plural)
күпселеккә (dative singular)
күпселектәргә (dative plural)
күпселекте (accusative definite singular)
күпселектәрҙе (accusative definite plural)
күпселектә (locative singular)
күпселектәрҙә (locative plural)
күпселектән (ablative singular)
күпселектәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

күпселектәрҙең

күпселектәргә

күпселектәрҙе

күпселектәрҙә

күпселектәрҙән


биҙрә

head

биҙрә • (biźrə)

ba-noun

биҙрә • (biźrə)

biźrə (romanization)
биҙрә (absolute singular)
биҙрәләр (absolute plural)
биҙрәнең (definite genitive singular)
биҙрәләрҙең (definite genitive plural)
биҙрәгә (dative singular)
биҙрәләргә (dative plural)
биҙрәне (accusative definite singular)
биҙрәләрҙе (accusative definite plural)
биҙрәлә (locative singular)
биҙрәләрҙә (locative plural)
биҙрәнән (ablative singular)
биҙрәләрҙән (ablative plural)

Adapted from Russian ведро́ (vedró, “pail, bucket”).
Cognate with
Shor педре (pedre, “bucket”).

Соланда бер биҙрә һөт тора.


автономиялы

head

автономиялы • (avtonomiyalı)

ba-adj

автономиялы • (avtonomiyalı)

автономия (avtonomiya, “autonomy”) + -лы (-lı). Compare Tatar автономияле (awtonomiyale) and Kazakh автономиялы (avtonomiäly).


бүкән

head

бүкән • (bükən)

ba-noun

бүкән • (bükən)

bükən (romanization)
бүкән (absolute singular)
бүкәндәр (absolute plural)
бүкәндең (definite genitive singular)
бүкәндәрҙең (definite genitive plural)
бүкәнгә (dative singular)
бүкәндәргә (dative plural)
бүкәнде (accusative definite singular)
бүкәндәрҙе (accusative definite plural)
бүкәндә (locative singular)
бүкәндәрҙә (locative plural)
бүкәндән (ablative singular)
бүкәндәрҙән (ablative plural)

Cognate with Tatar бүкән (bükän, “chopping block”).
Akhmetyanov suggests a Uralic (Mari or Permic) source; compare Udmurt пукон (pukon, “chair, stool”), from пукыны (pukyny, “to sit”).

a piece of wooden log used for chopping wood, cutting meat, etc.; chopping block


элек

From Proto-Turkic *il(i)k (“before; early; first”).
Cognate with Old Turkic 𐰃𐰠𐰚 (ilk, “first”), Karakhanid اِلْكْ (ilk, “first, firstly”);
Tatar элек (elek, “before, earlier”),
Uzbek ilk (“first; early”),
Turkish ilk (“first”),
Tuvan элек (elek, “early, not yet”),
Yakut илик (ilik, “not yet”),
Chuvash ӗлӗк (ĕlĕk, “before, in old times; ago”).

cog

Ҡатыны тураһында үҙенән һорап ҡуймағыҙ, ул уны бер йыл элек юл фажиғәһендә юғалтҡан.
Qatını turahında üźenən horap quymağıź, ul unı ber yıl elek yul fajiğəhendə yuğaltqan.
Don't ask him about his wife – he lost her one year ago in a traffic accident.


элек

head

элек • (elek) (takes nouns or verbs in action name form in ablative case, or verbs in negative participle (-maθ/-mäθ) form)

elek (romanization)
in negative participle (-maθ/-mäθ) form (verb)

Шаршау асылмаҫ элек сәхнәгә Актёр сыға, ҡулында телефон.

Before the curtain opens, the Actor goes on stage, (with) a telephone in his hand.

Şarşaw asılmaś elek səxnəgə Aktyor sığa, qulında telefon.


элек

Элек бында ҙур ауыл булған.

Элек ҡулыңды йыу.


башлыҡ

башлыҡ • (başlıq)

ba-noun

башлыҡ • (başlıq)

Synchronously, баш (baş, “head”) + -лыҡ (-lıq).
Compare to
Old Uyghur [script needed] (bašlïq, “chief, leader of a group of people”).

cog

Ғаилә башлығы.

leader of a group of people; head, chief

a headwear item, especially light and/or knitted; cap


төндөк

head

төндөк • (töndök)

ba-noun

төндөк • (töndök)

From Proto-Turkic *tüŋlik (“smoke hole, venthole, opening”).
Cognate with
Karakhanid [script needed] (tüŋlük, “hole”);
Kazakh түндік (tündık, “wooden ring at the center of a yurt roof; hearth, fireplace”),
Kyrgyz түндүк (tündük, “wooden ring at the center of a yurt roof”),
Southern Altai тӱндӱк (tündük, “smokehole in the yurt”),
Uzbek tuynuk (“hole, opening”),
Uyghur تۈڭلۈك (tünglük, “smokehole in the yurt”),
Turkmen tüýnük (“smokehole in the yurt”),
Khakas түнүк (“smokehole”),
Tuvan дүндүк (dündük, “smokehole in a yurt; zenith”),
Yakut түннүк (tünnük, “window”);
Chuvash тӗнӗ (tĕnĕ, “smokehole”).

cog

in a yurt, a smokehole (smoke flap) at the center of the roof


биҙ

From Proto-Turkic *beŕ (“gland”).
Cognate with
Kazakh без (bez, “gland”),
Karachay-Balkar без (bez, “gland”),
Uzbek bez (“gland”),
Uyghur بەز (bez, “gland”),
Turkmen mäz (“gland”),
Turkish bez (“gland”),
Tuvan бес (bes, “gland”),
Chuvash пар (par, “gland”).


талапсан

Synchronously, талап (talap, “requirement”) + -сан (-san).
Compare to
Tatar талапчан (talapçan, “exacting”),
Uzbek talabchan (“exacting”),
Uyghur تەلەپچان (telepchan, “exacting”).

suffix

Ҡайһы ваҡытта етәксегә принципиаль, талапсан да булырға тура килә.

At times the manager has to be principled and exacting.

Qayhı vaqıtta yetəksegə printsipial, talapsan da bulırğa tura kilə.

exacting, demanding, difficult to satisfy


ҡондоҙ

head

ҡондоҙ • (qondoź)

ba-noun

ҡондоҙ • (qondoź)

qondoź (romanization)
ҡондоҙ (absolute singular)
ҡондоҙҙар (absolute plural)
ҡондоҙҙоң (definite genitive singular)
ҡондоҙҙарҙың (definite genitive plural)
ҡондоҙға (dative singular)
ҡондоҙҙарға (dative plural)
ҡондоҙҙо (accusative definite singular)
ҡондоҙҙарҙы (accusative definite plural)
ҡондоҙҙа (locative singular)
ҡондоҙҙарҙа (locative plural)
ҡондоҙҙан (ablative singular)
ҡондоҙҙарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡондоҙҙарҙың

ҡондоҙҙарҙан

From Proto-Turkic *kunduŕ (“beaver; otter”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (qunduz, “beaver”);
Kyrgyz кундуз (kunduz, “otter”),
Southern Altai кумдус (kumdus, “beaver”),
Tuvan кундус (kundus, “otter”),
Uzbek qunduz (“otter”),
Turkish kunduz (“beaver”),
Azerbaijani qunduz (“beaver”),
Chuvash хӑнтӑр (hănt̬ăr, “beaver”).


һыуыр

head

һыуыр • (hıwır)

ba-noun

һыуыр • (hıwır)

hıwır (romanization)
һыуыр (absolute singular)
һыуырҙар (absolute plural)
һыуырҙың (definite genitive singular)
һыуырҙарҙың (definite genitive plural)
һыуырға (dative singular)
һыуырҙарға (dative plural)
һыуырҙы (accusative definite singular)
һыуырҙарҙы (accusative definite plural)
һыуырҙа (locative singular)
һыуырҙарҙа (locative plural)
һыуырҙан (ablative singular)
һыуырҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *sogur (“marmot”).
Compare to
Karakhanid [script needed] (soğur, “marmot”);
Tatar суыр (suwır, “marmot”),
Kazakh суыр (suyr, “marmot”),
Kyrgyz суур (suur, “marmot”),
Uzbek sugʻur (“marmot”),
Uyghur سۇغۇر (sughur, “marmot”),
etc.

cog

(zoology) Bobak marmot, steppe marmot, Marmota bobak


өйрәкморон

head

өйрәкморон • (öyrəkmoron)

ba-noun

өйрәкморон • (öyrəkmoron)

öyrəkmoron (romanization)
өйрәкморон (absolute singular)
өйрәкморондар (absolute plural)
өйрәкморондоң (definite genitive singular)
өйрәкморондарҙың (definite genitive plural)
өйрәкморонға (dative singular)
өйрәкморондарға (dative plural)
өйрәкморондо (accusative definite singular)
өйрәкморондарҙы (accusative definite plural)
өйрәкморонда (locative singular)
өйрәкморондарҙа (locative plural)
өйрәкморондан (ablative singular)
өйрәкморондарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

өйрәкморондоң

өйрәкморонға

өйрәкморондо

өйрәкморонда

өйрәкморондан

өйрәкморондар

өйрәкморондарҙың

өйрәкморондарға

өйрәкморондарҙы

өйрәкморондарҙа

өйрәкморондарҙан

[ʏ̞jˈræk.mʊ̞ˈrʊ̞n]

өй‧рәк‧мо‧рон

Composed of өйрәк (öyrək, “duck”) + морон (moron, “nose”).
Calque of Russian утконо́с (utkonós).
Compare with
Tatar үрдәкборын (ürdäkborın, “platipus”),
Uzbek oʻrdakburun (“platipus”),
Azerbaijani ördəkburun (“platipus”) - these cognates are made up of components that are etymologically equivalent to those in the Bashkir term.
Also compare Kazakh үйректұмсық (üirektūmsyq, “platipus”), Uyghur ئۆردەكتۇمشۇق (ördektumshuq, “platipus”) - these two have a different second component, which is equivalent to Bashkie томшоҡ (tomşoq).

cog

ئۆردەكتۇمشۇق

Ornithorhynchus anatinus
Ornithorhynchus anatinus#Translingual

(zoology) platypus, Ornithorhynchus anatinus


тәүҙә

head

тәүҙә • (təwźə)

ba-adv

тәүҙә • (təwźə)

first, at first, initially, before anything else


тәү

From Proto-Turkic *teb (“time; initial, early”).
Compare to
Tatar тәү (täw, “initial, first”); Southern Altai тем (tem, “time”), Shor тем (tem, “time”),
Tuvan теппиже (teppije, “ahead of time, before due time”).
Alternatively, Akhmetyanov suggests derivation from a hypothesized *täg (“initial, first”), citing Kyrgyz тек (tek, “origin, social background”).


дымлылыҡ

head

дымлылыҡ • (dımlılıq)

ba-noun

дымлылыҡ • (dımlılıq)

dımlılıq (romanization)
дымлылыҡ (absolute singular)
дымлылыҡтар (absolute plural)
дымлылыҡтың (definite genitive singular)
дымлылыҡтарҙың (definite genitive plural)
дымлылыҡҡа (dative singular)
дымлылыҡтарға (dative plural)
дымлылыҡты (accusative definite singular)
дымлылыҡтарҙы (accusative definite plural)
дымлылыҡта (locative singular)
дымлылыҡтарҙа (locative plural)
дымлылыҡтан (ablative singular)
дымлылыҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

дымлылыҡтарҙың

дымлылыҡтарға

дымлылыҡтарҙы

дымлылыҡтарҙа

дымлылыҡтарҙан

[dɯ̞m.ɫɯ̞.ˈɫɯ̞q]

дымлы (dımlı, “humid, moist”) + -лыҡ (-lıq, “affix denoting a property or state of being”).

suffix

Сүллектәге һауа дымлылығы бик түбән булғанға, ул ҡояш радияцияһынан һаҡламай.

As air humidity is very low in the desert, it does not protect from solar radiation.

Süllektəge hawa dımlılığı bik tübən bulğanğa, ul qoyaş radiyatsiyahınan haqlamay.


түр

tür (romanization)
түр (absolute singular)
түрҙәр (absolute plural)
түрҙең (definite genitive singular)
түрҙәрҙең (definite genitive plural)
түргә (dative singular)
түрҙәргә (dative plural)
түрҙе (accusative definite singular)
түрҙәрҙе (accusative definite plural)
түрҙә (locative singular)
түрҙәрҙә (locative plural)
түрҙән (ablative singular)
түрҙәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *tȫr (“place of honor in a yurt”).
Compare Old Uyghur [script needed] (tör, “place of honor”);
Kazakh төр (tör, “place of honor”),
Kyrgyz төр (tör, “place of honor”),
Southern Altai тӧр (tör, “place of honor in home”)
Uzbek toʻr (“place of honor; place opposite to entrance”),
Khakas тӧр (“place of honor”),
Tuvan дөр (dör, “place of honor in a yurt”).

cog

place/place of honor in a room or yurt, located furthest away from the entrance


ҡоно

qono (romanization)
ҡоно (absolute singular)
ҡонолар (absolute plural)
ҡононоң (definite genitive singular)
ҡоноларҙың (definite genitive plural)
ҡоноға (dative singular)
ҡоноларға (dative plural)
ҡононо (accusative definite singular)
ҡоноларҙы (accusative definite plural)
ҡонола (locative singular)
ҡоноларҙа (locative plural)
ҡононан (ablative singular)
ҡоноларҙан (ablative plural)

Compare to
Kazakh құну (qūnu, “wolverine”),
Kyrgyz куну (kunu, “wolverine”),
Khakas хуну (xunu, “wolverine”),etc.


Гөлназ

head

Гөлназ • (Gölnaz)

ba-proper noun

Гөлназ • (Gölnaz)

Gölnaz (romanization)
Гөлназ (absolute singular-only)
Гөлназдың (definite genitive singular-only)
Гөлназға (dative singular-only)
Гөлназды (accusative definite singular-only)
Гөлназда (locative singular-only)
Гөлназдан (ablative singular-only)

From Persian گلناز (golnâz, “female given name”).
Compare to Kazakh Гүлназ (Gülnaz), Kyrgyz Гүлназ (Gülnaz), Uzbek Gulnoz.

bor

Алыҫ Ҡырғыҙстандан килгән Гөлназ университеттан һуң тыуған яғына ҡайтырға ниәтләй.

Gulnaz, who has come from the remote Kyrgyzstan, plans to return to her home place after the university.

Alıś Qırğıźstandan kilgən Gölnaz universitettan huñ tıwğan yağına qaytırğa niətləy.

a female given name, Gulnaz, from Persian


осраҡлы

head

осраҡлы • (osraqlı)

ba-adj

осраҡлы • (osraqlı)

[ʊ̞sˈrɑ̹q.ˈɫɯ̞]

осраҡ (osraq, “instance, case”) + -лы (-lı, “affix used to form adjectives from nouns”).

suffix

Ысынбарлыҡтың бөтөн осраҡлы айырымлыҡтарын байҡап үтеү мөмкин булмағанлыҡтан, философтар үҙ иғтибарын төп сәбәптәргә йүнәлтә, ысынбарлыҡтың иң ғөмүми ҡанундарын өйрәнә.

Since it is impossible to review all incidental distinctnesses of (=existing in) reality, philosophers direct their attention to fundamental reasons, (and) study the most general laws of reality.

Isınbarlıqtıñ bötön osraqlı ayırımlıqtarın bayqap ütew mömkin bulmağanlıqtan, filosoftar üź iğtibarın töp səbəptərgə yünəltə, ısınbarlıqtıñ iñ ğömümi qanundarın öyrənə.

Осраҡлы һан.


Илдар

head

Илдар • (İldar)

ba-proper noun

Илдар • (İldar)

İldar (romanization)
Илдар (absolute singular-only)
Илдарҙың (definite genitive singular-only)
Илдарға (dative singular-only)
Илдарҙы (accusative definite singular-only)
Илдарҙа (locative singular-only)
Илдарҙан (ablative singular-only)

By surface analysis, ил (il, “state, country”) + Persian -دار (-dâr).
Compare to Kazakh Елдар (Eldar), Uzbek Eldor, Azerbaijani Eldar.


ҡаҡырыҡ

head

ҡаҡырыҡ • (qaqırıq)

qaqırıq (romanization)
ҡаҡырыҡ (absolute singular-only)
ҡаҡырыҡтың (definite genitive singular-only)
ҡаҡырыҡҡа (dative singular-only)
ҡаҡырыҡты (accusative definite singular-only)
ҡаҡырыҡта (locative singular-only)
ҡаҡырыҡтан (ablative singular-only)

From *qaqïrïq (“phlegm, expectoration from lower airway”), from the verbal stem *qaqïr- (“to expectorate, cough up mucus”).
Cognate with
Kazakh қақырық (qaqyryq, “phlegm”),
Kyrgyz какырык (kakırık, “phlegm”),
Southern Altai какырык (kakïrïk, “phlegm”),
Khakas хағырых (xağırıx, “phlegm”),
etc.

cog

phlegm, sputum, expectoration from the lower respiratory tract


хазина

xazina (romanization)
хазина (absolute singular)
хазиналар (absolute plural)
хазинаның (definite genitive singular)
хазиналарҙың (definite genitive plural)
хазинаға (dative singular)
хазиналарға (dative plural)
хазинаны (accusative definite singular)
хазиналарҙы (accusative definite plural)
хазинала (locative singular)
хазиналарҙа (locative plural)
хазинанан (ablative singular)
хазиналарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

хазиналарҙың

хазиналарҙан

From Arabic خَزِينَة (ḵazīna, “treasury”). Doublet of ҡаҙна (qaźna).
Cognate with
Tatar хәзинә (xäzinä, “treasure”),
Kazakh қазына (qazyna, “treasure”),
Uzbek xazina (“treasure”),
Uyghur خەزىنە (xezine, “treasure”),
Turkmen hazyna (“treasure”),
Azerbaijani xəzinə (“treasure”),
Turkish hazine (“treasure”).

treasure, treasure trove; a collection of valuable things; accumulated wealth; a stock or stash of money, jewels etc.

Һеҙ хазинаны күктә йыйығыҙ: унда көйә лә ҡырҡмай, тут та баҫмай, ҡараҡтар ҙа инеп урламай.

(Can we date this quote?), Bible, Matthew 6:19:

Collect treasure in the sky: there, moth does not corrupt, rust does not corrupt, and thieves do not enter and steal.

Heź xazinanı küktə yıyığıź: unda köyə lə qırqmay, tut ta baśmay, qaraqtar źa inep urlamay.

(figurative) treasure, something of great value, either material or immaterial


ҡаҙна

head

ҡаҙна • (qaźna)

ba-noun

ҡаҙна • (qaźna)

qaźna (romanization)
ҡаҙна (absolute singular)
ҡаҙналар (absolute plural)
ҡаҙнаның (definite genitive singular)
ҡаҙналарҙың (definite genitive plural)
ҡаҙнаға (dative singular)
ҡаҙналарға (dative plural)
ҡаҙнаны (accusative definite singular)
ҡаҙналарҙы (accusative definite plural)
ҡаҙнала (locative singular)
ҡаҙналарҙа (locative plural)
ҡаҙнанан (ablative singular)
ҡаҙналарҙан (ablative plural)

From *qazna (“treasure”), possibly adapted from Arabic خَزِينَة (ḵazīna, “treasury”) (if so, Doublet of хазина (xazina)), or from an Iranian source, possibly ultimately from Old Median *ganǰam (“treasure”).
Compare to
qazna "treasury" in Codex Cumanicus;
Tatar казна (qazna, “treasury”),
Kazakh қазына (qazyna, “treasury”),
Kyrgyz казна (kazna), казына (kazına, “treasury”),
Khakas хазна (xazna, “treasury”).

treasury, a place where state money and valuables are stored

treasury, a place where treasure is stored safely


бөртөк

head

бөртөк • (börtök)

ba-noun

бөртөк • (börtök)

börtök (romanization)
бөртөк (absolute singular)
бөртөктәр (absolute plural)
бөртөктөң (definite genitive singular)
бөртөктәрҙең (definite genitive plural)
бөртөккә (dative singular)
бөртөктәргә (dative plural)
бөртөктө (accusative definite singular)
бөртөктәрҙе (accusative definite plural)
бөртөктә (locative singular)
бөртөктәрҙә (locative plural)
бөртөктән (ablative singular)
бөртөктәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

бөртөктәрҙең

бөртөктәрҙән

From *bürtük (“grain, particle”), ultimately from Proto-Turkic *bür (“bud; leaf”).
Cognate with
Kazakh бүртік (bürtık, “grain, particle”),
Kyrgyz бүртүк (bürtük, “grain, particle”),
Karachay-Balkar бюртюк (bürtük, “grain”), etc.

cog

Тары бөртөгө.

Ҡом бөртөгө.

Алтын бөртөгө.

Ҡар бөртөгө.

a single particle of a substance; grain, granule

Мәргәндең һаҙағында ике бөртөк кенə уҡ ҡалған ти.

In the sharp-shooter's quiver, there remained only two arrows.

Mərgəndeñ haźağında ike börtök kenə uq qalğan ti.

measure word, used to imply a small number of the counted objects


ханым

head

ханым • (xanım)

ba-noun

ханым • (xanım)

xanım (romanization)
ханым (absolute singular)
ханымдар (absolute plural)
ханымдың (definite genitive singular)
ханымдарҙың (definite genitive plural)
ханымға (dative singular)
ханымдарға (dative plural)
ханымды (accusative definite singular)
ханымдарҙы (accusative definite plural)
ханымда (locative singular)
ханымдарҙа (locative plural)
ханымдан (ablative singular)
ханымдарҙан (ablative plural)

From Persian خانم (xânom, “madame, Mrs”).

(used in postposition) form of polite address for a married woman


кәсер

head

кәсер • (kəser)

ba-noun

кәсер • (kəser)

kəser (romanization)
кәсер (absolute singular)
кәсерҙәр (absolute plural)
кәсерҙең (definite genitive singular)
кәсерҙәрҙең (definite genitive plural)
кәсергә (dative singular)
кәсерҙәргә (dative plural)
кәсерҙе (accusative definite singular)
кәсерҙәрҙе (accusative definite plural)
кәсерҙә (locative singular)
кәсерҙәрҙә (locative plural)
кәсерҙән (ablative singular)
кәсерҙәрҙән (ablative plural)

From Arabic كَسْر (kasr, “fraction”).
Cognate with
Uzbek kasr (“fraction”),
Uyghur كەسىر (kesir, “fraction”),
Turkish kesir (“fraction”),
Azerbaijani kəsr (“fraction”).


бажа

baja (romanization)
бажа (absolute singular)
бажалар (absolute plural)
бажаның (definite genitive singular)
бажаларҙың (definite genitive plural)
бажаға (dative singular)
бажаларға (dative plural)
бажаны (accusative definite singular)
бажаларҙы (accusative definite plural)
бажала (locative singular)
бажаларҙа (locative plural)
бажанан (ablative singular)
бажаларҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *bāča (“elder sister; husbands of sisters”).

inh

one's wife's sister's husband; husband of a sister in relation to the husband of another sister; brother-in-law


ҡауаҡ

qawaq (romanization)
ҡауаҡ (absolute singular-only)
ҡауаҡтың (definite genitive singular-only)
ҡауаҡҡа (dative singular-only)
ҡауаҡты (accusative definite singular-only)
ҡауаҡта (locative singular-only)
ҡауаҡтан (ablative singular-only)

Compare to Tatar кавык (qawıq, “dandruff”).

Ҡауаҡҡа ҡаршы шампунь.


балсыҡ

head

балсыҡ • (balsıq)

ba-noun

балсыҡ • (balsıq)

balsıq (romanization)
балсыҡ (absolute singular)
балсыҡтар (absolute plural)
балсыҡтың (definite genitive singular)
балсыҡтарҙың (definite genitive plural)
балсыҡҡа (dative singular)
балсыҡтарға (dative plural)
балсыҡты (accusative definite singular)
балсыҡтарҙы (accusative definite plural)
балсыҡта (locative singular)
балсыҡтарҙа (locative plural)
балсыҡтан (ablative singular)
балсыҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

балсыҡтарҙың

балсыҡтарҙан

From Proto-Turkic *balčïk (“mud”).
Cognate with
Tatar балчык (balçıq, “clay”),
Kazakh балшық (balşyq, “clay”),
Kumyk балчыкъ (balçıq, “mud”),
Crimean Tatar balçıq (“clay”),
Uzbek balchiq (“unctuous mud”),
Uyghur بالچۇق (balchuq, “clay, wet mud”),
Turkmen palçyk (“mud, clay”),
Turkish balçık (“mud, clay”), etc.

cog

Балсыҡ көрәккә йәбешә.


түрә

head

түрә • (türə)

ba-noun

түрә • (türə)

türə (romanization)
түрә (absolute singular)
түрәләр (absolute plural)
түрәнең (definite genitive singular)
түрәләрҙең (definite genitive plural)
түрәкә (dative singular)
түрәләргә (dative plural)
түрәне (accusative definite singular)
түрәләрҙе (accusative definite plural)
түрәлә (locative singular)
түрәләрҙә (locative plural)
түрәнән (ablative singular)
түрәләрҙән (ablative plural)

From *törä (“aristocrat; bureaucrat; state official”), perhaps related to Old Uyghur [script needed] (törä, “law; custom”), and/or to Proto-Turkic *tȫr (“seat of honor”).
Cognate with
Tatar түрә (türä, “state official”),
Kazakh төре (töre, “a descendant of Genghis Khan; aristocrat; high-ranking state official”),
Kyrgyz төрө (törö, “lord, mister; bureaucrat”),
Uzbek toʻra (“state official; aristocrat”),
Shor төре (“city mayor, head of district”),
etc.

cog

Был һорауға түрә тотҡарлыҡһыҙ яуап бирә алманы.

The state officer was not able to give an immediate answer to this question.

Bıl horawğa türə totqarlıqhıź yawap birə almanı.

(especially high-ranking) state/government official, officer of any state agency


улы

third-person singular possessed nominative of ул (ul, “son”)

Coordinate term: ҡыҙы (qıźı)


туң

From Proto-Turkic *toŋ (“frozen; frost”).
Cognate with
Kyrgyz тоң (toŋ, “frost, frozen”),
Turkish don (“frost”),
Tuvan доң (doñ, “frozen”),
Yakut тоҥ (toñ, “frozen”),
Chuvash тӑм (tăm, “frost”).

Ҡыш ҡарһыҙ булғанға ер туң, һыу ергә һеңә алмай, шуға йылғалар таша.

Because the winter has been without snow, soil is frozen, water cannot get absorbed into soil, this is why rivers flood.

Qış qarhıź bulğanğa yer tuñ, hıw yergə heñə almay, şuğa yılğalar taşa.


аҙыу

head

аҙыу • (aźıw)

From Proto-Turkic *āŕ- (“to lose one's way, go astray; go mad; miss a target”).
Cognate with
Old Turkic 𐰀𐰕 (āz-, “to go astray, to lose one's way”),
Karakhanid اازْماقْ (āzmāq, “to lose one's way”);
Turkmen āzmak (“to go astray”),
Turkish azmak (“go astray, be horny”),
Chuvash урма (urma, “to lose mind, go mad”), etc.

cog

(moral) to wander from the morally good way of life; to stray, to err

to degenerate, to degrade (of biological species)

(of a person's way of life) to go downhill, hit the skids

to get worse, aggravate (of a medical condition, wound, etc.)


аҙған

head

аҙған • (aźğan)

аҙыу аҙыу#Bashkir


аҙған

аҙған • (aźğan)

ba-adj

аҙған • (aźğan)

(person, way of life) immoral, corrupt, profligate


алабуға

head

алабуға • (alabuğa)

ba-noun

алабуға • (alabuğa)

alabuğa (romanization)
алабуға (absolute singular)
алабуғалар (absolute plural)
алабуғаның (definite genitive singular)
алабуғаларҙың (definite genitive plural)
алабуғаға (dative singular)
алабуғаларға (dative plural)
алабуғаны (accusative definite singular)
алабуғаларҙы (accusative definite plural)
алабуғала (locative singular)
алабуғаларҙа (locative plural)
алабуғанан (ablative singular)
алабуғаларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

алабуғаларҙың

алабуғаларға

алабуғаларҙы

алабуғаларҙа

алабуғаларҙан

[ɑ.ɫɑ.buˈʁɑ]

Cognate with
Tatar алабуга (alabuğa, “perch”),
Kazakh алабұға (alabūğa, “perch”),
Kyrgyz алабуга (alabuga, “trout”),
Shor алабуға (“perch”),
Khakas ала пуға (ala puğa, “perch”),
Uzbek olabugʻa (“perch”),
Uyghur ئالابۇغا (alabugha, “perch”).

Perca fluviatilis
Perca fluviatilis#Translingual


күкрәк

head

күкрәк • (kükrək)

ba-noun

күкрәк • (kükrək)

kükrək (romanization)
күкрәк (absolute singular)
күкрәктәр (absolute plural)
күкрәктең (definite genitive singular)
күкрәктәрҙең (definite genitive plural)
күкрәккә (dative singular)
күкрәктәргә (dative plural)
күкрәкте (accusative definite singular)
күкрәктәрҙе (accusative definite plural)
күкрәктә (locative singular)
күкрәктәрҙә (locative plural)
күкрәктән (ablative singular)
күкрәктәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

күкрәктәрҙең

күкрәктәрҙән

From Proto-Turkic *kök(i)rek (“chest, breast”).
Note that the pleophonic form күкерәк (kükeräk) is also attested in Bashkir dialects.
Cognate with
Tatar күкрәк (kükräk),
Kazakh көкірек (kökırek),
Kyrgyz көкүрөк (kökürök),
Karachay-Balkar кёкюрек (kökürek),
Uzbek koʻkrak,
Uyghur كۈكرەك (kükrek),
Turkmen kükrek (“chest, breast”), etc.


әллә

head

әллә • (əllə)

Compare to equivalent conjunctions/determiners with similar functions:
Tatar әллә (ällä),
Kazakh әлде (älde),
Kyrgyz алда (alda); also a component in indefinite pronouns:
Uzbek allakim (“somebody”),
Uyghur ئەللىكىم (ellikim, “somebody”).

(in dialog, as response) I don't know, it is not known


әллә

Әллә ямғыр, әллә ҡар яуа.

It is maybe raining or snowing (I don't know, it is difficult to say, it is not immediately clear).

maybe…or maybe; either…or (repeated, normally twice; introduces two or more alternative words, phrases, clauses, etc. each of which could make a passage true)

Донъяны көнбайышлаштырыуға алмаш бармы, әллә беҙгә манҡорт булырға яҙғанмы?

Is there an alternative to the westernization of the world, or are we destined to become mankurts (people deprived of their ethnic identities)?

Donyanı könbayışlaştırıwğa almaş barmı, əllə beźgə manqort bulırğa yaźğanmı?


әллә

әллә • (əllə)

Әллә кем

Әллә ҡайҙа

a component used to form indefinite pronouns, equivalent to English some


башмаҡ

башмаҡ • (başmaq)

ba-noun

башмаҡ • (başmaq)

başmaq (romanization)
башмаҡ (absolute singular)
башмаҡтар (absolute plural)
башмаҡтың (definite genitive singular)
башмаҡтарҙың (definite genitive plural)
башмаҡҡа (dative singular)
башмаҡтарға (dative plural)
башмаҡты (accusative definite singular)
башмаҡтарҙы (accusative definite plural)
башмаҡта (locative singular)
башмаҡтарҙа (locative plural)
башмаҡтан (ablative singular)
башмаҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

башмаҡтарҙың

башмаҡтарҙан

Origin not established.
Cognate with
Tatar башмак (başmaq, “calf of certain age”),
Kazakh баспақ (baspaq, “calf aged 6-12 months”),
Nogai баспак (baspak), etc.

cog

young bovine of either sex, aged from 6-18 months


бер ваҡыт

head

бер ваҡыт • (ber vaqıt)

[ˈbɪ̞ɾ.wɑˈqɯ̞t]

at some unspecified time in the past; once upon a time, one day

at some unspecified time in the future; one day


борон-борон заманда

борон-борон заманда

борон-борон заманда • (boron-boron zamanda)

[bʊ̞ˈɾʊ̞n.bʊ̞ˈɾʊ̞n.zɑ.mɑnˈdɑ]

бо‧рон-бо‧рон

Борон-борон заманда йәшәгән ти ҡарт менән ҡарсыҡ.

Once upon a time there lived an old man with an old woman.

Boron-boron zamanda yəşəgən ti qart menən qarsıq.

The traditional beginning of fairy tales; once upon a time


ғәҙәттә

ғәҙәттә • (ğəźəttə)

Locative case of ғәҙәт (ğəźət, “custom, habit”).
Compare to analogous terms in other languages (where the appropriate cognate noun is in the locative case and has the same meaning):
Tatar гадәттә (ğadättä),
Kazakh әдетте (ädette),
Kyrgyz адетте (adette),
Uzbek odatda,
Uyghur ئادەتتە (adette, “usually, typically”).

cog

Был көй ғәҙәттә ирҙәр бейегәндә уйнала.

This tune is usually played when men dance.

Урам буйында көнбағыш сиртеп йөрөгән кешеләрҙе, ғәҙәттә, бик яратып етмәйҙәр.

People who walk around streets eating sunflower seeds are typically not liked too much.

Uram buyında könbağış sirtep yörögən keşelərźe, ğəźəttə, bik yaratıp yetməyźər.

Гәзит өсөн мәҡәлә яҙғанда мин ғәҙәттә хәл-ваҡиғаға уҡыусыһы күҙлегенән бағам.

When writing an article for a newspaper, I usually look at events from the reader's viewpoint.

Gəzit ösön məqələ yaźğanda min ğəźəttə xəl-vaqiğağa uqıwsıhı küźlegenən bağam.


тубылғы

head

тубылғы • (tubılğı)

ba-noun

тубылғы • (tubılğı)

tubılğı (romanization)
тубылғы (absolute singular-only)
тубылғының (definite genitive singular-only)
тубылғы (dative singular-only)
тубылғыны (accusative definite singular-only)
тубылғыла (locative singular-only)
тубылғынан (ablative singular-only)


ҡарасҡы

head

ҡарасҡы • (qarasqı)

ba-noun

ҡарасҡы • (qarasqı)

qarasqı (romanization)
ҡарасҡы (absolute singular)
ҡарасҡылар (absolute plural)
ҡарасҡының (definite genitive singular)
ҡарасҡыларҙың (definite genitive plural)
ҡарасҡыҡа (dative singular)
ҡарасҡыларға (dative plural)
ҡарасҡыны (accusative definite singular)
ҡарасҡыларҙы (accusative definite plural)
ҡарасҡыла (locative singular)
ҡарасҡыларҙа (locative plural)
ҡарасҡынан (ablative singular)
ҡарасҡыларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡарасҡыларҙың

ҡарасҡыларға

ҡарасҡыларҙы

ҡарасҡыларҙа

ҡарасҡыларҙан

Cognate with
Tatar карачкы (qaraçkı, “effigy, scarecrow”),
Kazakh қарақшы (qaraqşy, “effigy, scarecrow”),
Kyrgyz карачкы (karackı, “effigy”), Southern Altai карачкы (karačkï, “hoop, darkness”).

cog

Байрам һуңында һаламдан, сепрәк-сапраҡтан эшләнгән ҡарасҡыны яндырып, ҡышты оҙаттылар.

At the end of the festivity, they burned an effigy made of straw and rags to bid the winter farewell.

Bayram huñında halamdan, seprək-sapraqtan eşləngən qarasqını yandırıp, qıştı oźattılar.


мүк

mük (romanization)
мүк (absolute singular-only)
мүктең (definite genitive singular-only)
мүккә (dative singular-only)
мүкте (accusative definite singular-only)
мүктә (locative singular-only)
мүктән (ablative singular-only)

Adapted from Russian мох (mox, “moss”).
Cognate with
Tatar мүк (mük, “moss”),
Kazakh мүк (mük, “moss”).

Бураны күтәреп, башын япҡас, бүрәнә ярыҡтарына мүк тултыралар.

After the carcass of log house is completed (up to its intended height) and roofed, the slits between logs are filled with moss.

Buranı kütərep, başın yapqas, bürənə yarıqtarına mük tultıralar.


ҡалдыҡ

head

ҡалдыҡ • (qaldıq)

ba-noun

ҡалдыҡ • (qaldıq)

qaldıq (romanization)
ҡалдыҡ (absolute singular)
ҡалдыҡтар (absolute plural)
ҡалдыҡтың (definite genitive singular)
ҡалдыҡтарҙың (definite genitive plural)
ҡалдыҡҡа (dative singular)
ҡалдыҡтарға (dative plural)
ҡалдыҡты (accusative definite singular)
ҡалдыҡтарҙы (accusative definite plural)
ҡалдыҡта (locative singular)
ҡалдыҡтарҙа (locative plural)
ҡалдыҡтан (ablative singular)
ҡалдыҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡалдыҡтарҙың

ҡалдыҡтарҙан

Cognate with
Tatar калдык (qaldıq),
Kazakh қалдық (qaldyq),
Kyrgyz калдык (kaldık),
Southern Altai калдык (kaldïk, “descendant, legacy, heritage”),
Karaim калдык (kaldık),
Uzbek qoldiq,
Uyghur قالدۇق (qalduq, “remainder; waste; vestige”).

cog

remnant, vestige, remnant, relic, throwback


иҫәп

head

иҫәп • (iśəp)

ba-noun

иҫәп • (iśəp)

iśəp (romanization)
иҫәп (absolute singular)
иҫәптәр (absolute plural)
иҫәптең (definite genitive singular)
иҫәптәрҙең (definite genitive plural)
иҫәпкә (dative singular)
иҫәптәргә (dative plural)
иҫәпте (accusative definite singular)
иҫәптәрҙе (accusative definite plural)
иҫәптә (locative singular)
иҫәптәрҙә (locative plural)
иҫәптән (ablative singular)
иҫәптәрҙән (ablative plural)

Cognate with Tatar исәп (isäp), Kazakh есеп (esep), Kyrgyz эсеп (esep, “calculation, account”).
Adapted from Arabic حِسَاب (ḥisāb, “account, calculation”). Thus, doublet of хисап (xisap, “account, calculation”).

doublet

the action of counting or accounting; calculation, computation

the result of such action; count, number, score; account


ишкәк

head

ишкәк • (işkək)

ba-noun

ишкәк • (işkək)

işkək (romanization)
ишкәк (absolute singular)
ишкәктәр (absolute plural)
ишкәктең (definite genitive singular)
ишкәктәрҙең (definite genitive plural)
ишкәккә (dative singular)
ишкәктәргә (dative plural)
ишкәкте (accusative definite singular)
ишкәктәрҙе (accusative definite plural)
ишкәктә (locative singular)
ишкәктәрҙә (locative plural)
ишкәктән (ablative singular)
ишкәктәрҙән (ablative plural)

From *eš-kek (“oar, paddle”), from Common Turkic *eš- (“to row”), from Proto-Turkic *ēĺ- (“to row”).
Cognate with
Tatar ишкәк (işkäk),
Kazakh ескек (eskek),
Uzbek eshkak, Uyghur ئېشكەك (ëshkek, “oar, paddle”).

Яр буйында дежурҙа торған ҡотҡарыусыларға ишкәктәрен һыуға сылатырға тура килмәне.

The lifeguards who were standing on duty on the shore did not have to wet their oars.

Yar buyında dejurźa torğan qotqarıwsılarğa işkəktəren hıwğa sılatırğa tura kilməne.


хисап

xisap (romanization)
хисап (absolute singular)
хисаптар (absolute plural)
хисаптың (definite genitive singular)
хисаптарҙың (definite genitive plural)
хисапҡа (dative singular)
хисаптарға (dative plural)
хисапты (accusative definite singular)
хисаптарҙы (accusative definite plural)
хисапта (locative singular)
хисаптарҙа (locative plural)
хисаптан (ablative singular)
хисаптарҙан (ablative plural)

From Arabic حِسَاب (ḥisāb, “calculation, account”). Doublet of иҫәп (iśəp, “account, calculation”).
Cognate with
Uzbek hisob (“calculation”).


тарихи

Borrowed from Arabic تَارِيخِيّ (tārīḵiyy). By surface analysis, тарих (tarix) + -и (-i).

surf

Ниндәй ҙә булһа тарихи ваҡиға йәки шәхес тураһындағы яҙма риүәйәт.

A written legend about some historical event or person.

Nindəy źə bulha tarixi vaqiğa yəki şəxes turahındağı yaźma riwəyət.


тыш

From *tïš (“outside, exterior”), which appears to be an archetype parallel to *taš (“outside, exterior”), which derives from Proto-Turkic *daĺ (“outer side”).
There is no consensus to date as to how *tïš relates to *daĺ — is the former a development of the latter or an ancient parallel archetype.
Cognate with
Kazakh тыс (tys, “outside, exterior part; outdoors; outside, beyond”),
Kumyk тыш (tış, “exterior”),
Karachay-Balkar тыш (tış, “exterior part; cover, case”),
Kyrgyz тыш (tış, “exterior; outdoors”),
Southern Altai тыш (tïš, “exterior”),
Turkish dış (“outside exterior part”),

cog

ғәҙәттән тыш

ğəźəttən tış


тыш

Мендәр тышы.

Исем-фамилияғыҙҙы дәфтәрҙең тышына баҫма хәрефтәр менән яҙып ҡуйығыҙ.

Write your given and family name on the cover of the work book in block letters.

İsem-familiyağıźźı dəftərźeñ tışına baśma xəreftər menən yaźıp quyığıź.

Хаттың тышында адресын күреү менән атайымдың ҡулын таныным.

As soon as I saw the address on the envelope of the letter, I recognized my father's handwriting.

Xattıñ tışında adresın kürew menən atayımdıñ qulın tanınım.

outer side, exterior
cover, jacket, case


Илнур

head

Илнур • (İlnur)

ba-proper noun

Илнур • (İlnur)

İlnur (romanization)
Илнур (absolute singular-only)
Илнурҙың (definite genitive singular-only)
Илнурға (dative singular-only)
Илнурҙы (accusative definite singular-only)
Илнурҙа (locative singular-only)
Илнурҙан (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *ēl (“nation”) + Arabic نُور (nūr, “ray of light”).
Compare to Kazakh Елнұр (Elnūr), Uzbek Elnur, Azerbaijani Elnur.


алъяпҡыс

head

алъяпҡыс • (alyapqıs)

ba-noun

алъяпҡыс • (alyapqıs)

alyapqıs (romanization)
алъяпҡыс (absolute singular)
алъяпҡыстар (absolute plural)
алъяпҡыстың (definite genitive singular)
алъяпҡыстарҙың (definite genitive plural)
алъяпҡысҡа (dative singular)
алъяпҡыстарға (dative plural)
алъяпҡысты (accusative definite singular)
алъяпҡыстарҙы (accusative definite plural)
алъяпҡыста (locative singular)
алъяпҡыстарҙа (locative plural)
алъяпҡыстан (ablative singular)
алъяпҡыстарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

алъяпҡыстарҙың

алъяпҡыстарға

алъяпҡыстарҙы

алъяпҡыстарҙа

алъяпҡыстарҙан

From *alyapqïč (“apron”), synchronously equivalent to ал "front" + яп- "to cover" + -ҡыс "tool suffix".
Cognate with
Tatar алъяпкыч (alʺyapkıç),
Kazakh алжапқыш (aljapqyş),
Kyrgyz алжапкыч (aljapkıc, “apron”).


алға

head

алға • (alğa)

ba-adv

алға • (alğa)

→ Russian: алга (alga)

Compare to
Kazakh алға (alğa, “forward”),
Karachay-Balkar алгъа (alğa, “forward”),
Kyrgyz алга (alga, “forward”),
Uzbek olgʻa (“forward”),
Uyghur ئالغا (algha, “forward”).


һигеҙгүҙ

head

һигеҙгүҙ • (higeźgüź)

ba-noun

һигеҙгүҙ • (higeźgüź)

higeźgüź (romanization)
һигеҙгүҙ (absolute singular-only)
һигеҙгүҙҙең (definite genitive singular-only)
һигеҙгүҙгә (dative singular-only)
һигеҙгүҙҙе (accusative definite singular-only)
һигеҙгүҙҙә (locative singular-only)
һигеҙгүҙҙән (ablative singular-only)

[hi.ɡɪ̞ðˈɡʏð]

һигеҙ (higeź, “eight”) + күҙ (küź, “eye”).
Cognate with
Kazakh сегізкөз (segızköz, “sacrum”).

compound

ba:Һигеҙгүҙ һөйәк


һис шикһеҙ

head

һис шикһеҙ • (his şikheź)

Һеҙ, һис шикһеҙ, тамуҡ ялҡынын күрәсәкһегеҙ.

Beyond any doubt, you will see the flame of hell.

Heź, his şikheź, tamuq yalqının kürəsəkhegeź.


ҡатлам

qatlam (romanization)
ҡатлам (absolute singular)
ҡатламдар (absolute plural)
ҡатламдың (definite genitive singular)
ҡатламдарҙың (definite genitive plural)
ҡатламға (dative singular)
ҡатламдарға (dative plural)
ҡатламды (accusative definite singular)
ҡатламдарҙы (accusative definite plural)
ҡатламда (locative singular)
ҡатламдарҙа (locative plural)
ҡатламдан (ablative singular)
ҡатламдарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡатламдарҙың

ҡатламдарҙан

From *qat-la-m (“layer, stratum”), from Proto-Turkic *kat (“layer”).
Cognate with
Kazakh қаттам (qattam, “layer, bed of rock, formation”),
Uzbek qatlam (“layer”),
Uyghur قاتلام (qatlam, “layer”).

cog

Йоҡа ҡар ҡатламында тибенеп, йәйҙән ҡалған үләнде ашап ҡыш сыға башҡорт аты.

The Bashkir horse overwinters by eating the grass remaining from the summer, breaking the thin snow layer with its hooves.

Yoqa qar qatlamında tibenep, yəyźən qalğan ülənde aşap qış sığa başqort atı.


ғәҙәттән тыш

head

ғәҙәттән тыш • (ğəźəttən tış)

ba-adj

ғәҙәттән тыш • (ğəźəttən tış)

Ғәҙәттән тыш хәл.

Ğəźəttən tış xəl.


әсә

From Proto-Turkic *ăča / *ĕče "mother; elder sister; older woman".
Compare with
Kyrgyz эже (eje, “elder sister; a way to address an older woman”),
Southern Altai эје (eǰe, “elder sister; a way to address an older woman”),
Uzbek ocha (“grandmother”),
Uyghur ئاچا (acha, “elder sister; a way to address an older woman”), etc.

cog

Әсә күңеле — балала, бала күңеле — далала.
Əsə küñele — balala, bala küñele — dalala.
The mother's soul is in (her) child, the child's soul is in the steppe.

Әсәһе үлгәс, атаһы өйгә үгәй әсә алып ҡайтҡан.

When her mother died, her father brought home a stepmother.

Əsəhe ülgəs, atahı öygə ügəy əsə alıp qaytqan.

Әсәм теле миңә — сәсән теле.

(Can we date this quote?), Рәми Ғарипов [Rəmi Ğaripov, Rami Garipov], (Please provide the book title or journal name):

My mother's tongue to me is bard's language.


шәхес

head

шәхес • (şəxes)

ba-noun

шәхес • (şəxes)

şəxes (romanization)
шәхес (absolute singular)
шәхестәр (absolute plural)
шәхестең (definite genitive singular)
шәхестәрҙең (definite genitive plural)
шәхескә (dative singular)
шәхестәргә (dative plural)
шәхесте (accusative definite singular)
шәхестәрҙе (accusative definite plural)
шәхестә (locative singular)
шәхестәрҙә (locative plural)
шәхестән (ablative singular)
шәхестәрҙән (ablative plural)

From Arabic شَخْص (šaḵṣ, “person, individual”).

bor

Шәхес культы.


мөмкинлек

head

мөмкинлек • (mömkinlek)

ba-noun

мөмкинлек • (mömkinlek)

mömkinlek (romanization)
мөмкинлек (absolute singular)
мөмкинлектәр (absolute plural)
мөмкинлектең (definite genitive singular)
мөмкинлектәрҙең (definite genitive plural)
мөмкинлеккә (dative singular)
мөмкинлектәргә (dative plural)
мөмкинлекте (accusative definite singular)
мөмкинлектәрҙе (accusative definite plural)
мөмкинлектә (locative singular)
мөмкинлектәрҙә (locative plural)
мөмкинлектән (ablative singular)
мөмкинлектәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

мөмкинлектең

мөмкинлектән

мөмкинлектәр

мөмкинлектәрҙең

мөмкинлектәргә

мөмкинлектәрҙе

мөмкинлектәрҙә

мөмкинлектәрҙән

мөмкин (mömkin, “possible”) + -лек (-lek, affix forming a noun denoting property or state).

affix

Беренсенән, Өфө алыҫ түгел, икенсенән, һеҙҙә тәбиғәт матур, ул ял индустрияһын үҫтереү өсөн мөмкинлек бирә.

Firstly, Ufa is not far, secondly, the nature is beautiful at your place, it gives an opportunity to develop the recreation industry.

Berensenən, Öfö alıś tügel, ikensenən, heźźə təbiğət matur, ul yal industriyahın üśterew ösön mömkinlek birə.


ҡулланыусы

head

ҡулланыусы • (qullanıwsı)

ba-noun

ҡулланыусы • (qullanıwsı)

qullanıwsı (romanization)
ҡулланыусы (absolute singular)
ҡулланыусылар (absolute plural)
ҡулланыусының (definite genitive singular)
ҡулланыусыларҙың (definite genitive plural)
ҡулланыусыға (dative singular)
ҡулланыусыларға (dative plural)
ҡулланыусыны (accusative definite singular)
ҡулланыусыларҙы (accusative definite plural)
ҡулланыусыла (locative singular)
ҡулланыусыларҙа (locative plural)
ҡулланыусынан (ablative singular)
ҡулланыусыларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡулланыусылар

ҡулланыусының

ҡулланыусыларҙың

ҡулланыусыға

ҡулланыусыларға

ҡулланыусыны

ҡулланыусыларҙы

ҡулланыусыла

ҡулланыусыларҙа

ҡулланыусынан

ҡулланыусыларҙан

ҡул‧ла‧ныу‧сы

From ҡулланыу (qullanıw, “to use”) + -сы (-sı, affix forming an agent noun).
Compare with Kazakh қолданушы (qoldanuşy, “user”), Tatar кулланучы (qullanuçı, “user”), Turkish kullanıcı (“user”).

af

Һәр Интернет ҡулланыусыһы Википедияға — мәҫәлән, яңы мәҡәлә яҙып йәки булғандарын төҙәтеп — үҙ өлөшөн индерә ала.
Hər İnternet qullanıwsıhı Vikipediyağa — məśələn, yañı məqələ yaźıp yəki bulğandarın töźətep — üź ölöşön inderə ala.
Every Internet user can make their contribution to Wikipedia — for example, by writing a new article or by editing the existing ones.


йоғошло

head

йоғошло • (yoğoşlo)

ba-adj

йоғошло • (yoğoşlo)

[jʊ̞.ʁʊ̞ʂˈɫʊ̞]

Яман шеш йоҡмай, тибеҙ, ләкин уны булдырыусы йоғошло вирустар барлығын беләһегеҙме икән?

We say that tumors do not pass (from person do person), but do you know that there are contagious viruses that cause them?

Yaman şeş yoqmay, tibeź, ləkin unı buldırıwsı yoğoşlo virustar barlığın beləhegeźme ikən?


яу

yaw (romanization)
яу (absolute singular)
яуҙар (absolute plural)
яуҙың (definite genitive singular)
яуҙарҙың (definite genitive plural)
яуға (dative singular)
яуҙарға (dative plural)
яуҙы (accusative definite singular)
яуҙарҙы (accusative definite plural)
яуҙа (locative singular)
яуҙарҙа (locative plural)
яуҙан (ablative singular)
яуҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *yagï (“enemy, war”).
Cognate with Old Turkic 𐰖𐰍𐰃 (yaɣï, “enemy”), Karakhanid يَغٖى (yaɣï̄, “enemy”); Kazakh жау (jau, “enemy”), Khakas чаа (çaa, “war”), Ottoman Turkish یاغی (yağı, “stranger, enemy”).

cog

Батыр яуҙан ҡайтмаһа, даны ҡайтыр иленә.

If a hero does not return from war, his good name will return to his homeland.

Batır yawźan qaytmaha, danı qaytır ilenə.

Яу ҡыры.

(archaic) enemy
invading enemy (horse troops)

(archaic) enemy
enemy's assault or invasion

(archaic) enemy
enemy's horde or regiment


дәғүә

head

дәғүә • (dəğwə)

ba-noun

дәғүә • (dəğwə)

dəğwə (romanization)
дәғүә (absolute singular)
дәғүәләр (absolute plural)
дәғүәнең (definite genitive singular)
дәғүәләрҙең (definite genitive plural)
дәғүәкә (dative singular)
дәғүәләргә (dative plural)
дәғүәне (accusative definite singular)
дәғүәләрҙе (accusative definite plural)
дәғүәлә (locative singular)
дәғүәләрҙә (locative plural)
дәғүәнән (ablative singular)
дәғүәләрҙән (ablative plural)

From Arabic دَعْوَى (daʕwā, “claim, assertion”).

bor

Дәғүә ғаризаһы.

Өфө ҡалаһы судында башына ҡар төшөп йәрәхәтләнгән ҡатындың дәғүәһе ҡаралды.

In Ufa city court, a claim was examined of a woman who had been injured by snow falling (off a roof) on her .

Öfö qalahı sudında başına qar töşöp yərəxətləngən qatındıñ dəğwəhe qaraldı.


Дағстан

head

Дағстан • (Dağstan)

Dağstan (romanization)
Дағстан (absolute singular-only)
Дағстандың (definite genitive singular-only)
Дағстанға (dative singular-only)
Дағстанды (accusative definite singular-only)
Дағстанда (locative singular-only)
Дағстандан (ablative singular-only)

Borrowed from Russian Дагестан (Dagestan).
This term is first attested in the 17th century and is derived from the Azerbaijani dağ (“mountain”) and the Persian [Term?] suffix -стан (-stan). Equivalent to тау (taw) + -стан (-stan).

Иң ҡатмарлы тел – Дағстандағы табасаран теле.
İñ qatmarlı tel – Dağstandağı tabasaran tele.
The most complicated language is the Tabasaran language in Dagestan.


йөҙөк

йөҙөк • (yöźök)

ba-noun

йөҙөк • (yöźök)

From Proto-Turkic *yüŕük (“finger ring”).


балдаҡ

Cognate with
Kazakh балдақ (baldaq, “finger ring”),
Uzbek boldoq (“finger ring”).


оҙонлоҡ

head

оҙонлоҡ • (oźonloq)

ba-noun

оҙонлоҡ • (oźonloq)

oźonloq (romanization)
оҙонлоҡ (absolute singular-only)
оҙонлоҡтоң (definite genitive singular-only)
оҙонлоҡҡа (dative singular-only)
оҙонлоҡто (accusative definite singular-only)
оҙонлоҡта (locative singular-only)
оҙонлоҡтан (ablative singular-only)

[ʊ̞.ðʊ̞nˈɫʊ̞q]

оҙон (oźon, “long”) + -лоҡ (-loq, “affix forming a noun with a broader, generalized meaning”).
Compare to Kazakh ұзындық (ūzyndyq),
Kyrgyz узундук (uzunduk),
Uzbek uzunlik,
Turkmen uzynlyk,
Turkish uzunluk (“length”).

affix

Көн оҙонлоғо.


киңлек

head

киңлек • (kiñlek)

ba-noun

киңлек • (kiñlek)

kiñlek (romanization)
киңлек (absolute singular-only)
киңлектең (definite genitive singular-only)
киңлеккә (dative singular-only)
киңлекте (accusative definite singular-only)
киңлектә (locative singular-only)
киңлектән (ablative singular-only)

киң (kiñ, “wide”) + -лек (-lek, “affix forming a noun with a broader, generalized meaning”).
Compare to Old Uyghur [script needed] (keŋlik, “expanse”);
Kazakh кеңдік (keñdık, “width”),
Kazakh кеңдик (keñdik, “width”),
Uzbek kenglik (“width”).


Ғабдулла

head

Ғабдулла • (Ğabdulla)

ba-proper noun

Ғабдулла • (Ğabdulla)

Ğabdulla (romanization)
Ғабдулла (absolute singular-only)
Ғабдулланың (definite genitive singular-only)
Ғабдулла (dative singular-only)
Ғабдулланы (accusative definite singular-only)
Ғабдуллала (locative singular-only)
Ғабдулланан (ablative singular-only)

[ɢɑb.duˈɫːɑ]

[ʁɑb.duˈɫːɑ]

From Arabic عَبْدُ اللّٰه (ʕabdu llāh).
Doublet of Абдулла (Abdulla).

bor

عَبْدُ اللّٰه

a male given name from Arabic, equivalent to English Abdullah


һәр кем

head

һәр кем • (hər kem)

[ˈhæɾ.ˌkɪ̞m]

Compare with
Kazakh әркім (ärkım),
Kyrgyz ар ким (ar kim),
Crimean Tatar er kim,
Uzbek har kim,
Uyghur ھەر كىم (her kim),
Turkmen her kim (“everybody”).

Тормошта һәр кем үҙенең ишен осрата.

Everybody meets their match in their life.

Был донъяға һәр кем үҙ яҙмышы, үҙ тәҡдире менән тыуа.

Everybody is born to this world with their own fate (and) their own predestination.

Bıl donyağa hər kem üź yaźmışı, üź təqdire menən tıwa.

Википедиялағы һымаҡ һәр кем үҙ өлөшөн индерә ала.

Like in Wikipedia, everyone can contribute.

Vikipediyalağı hımaq hər kem üź ölöşön inderə ala.

Үҙендә камил аҡыл булһа ла, ир һәр кемдән аҡыл һорар.

A man will ask for advice from everybody, even if his own mind is perfect.

Был һыуҙы эскән һәр кем йәнә һыуһар, ә Мин биргән һыуҙы эскән кеше бер ҡасан да һыуһамаҫ.

(Can we date this quote?), Bible, John 4:13-14:

Everyone who drinks this water will again get thirsty, but the person who drinks the water I give will never get thirsty.

Bıl hıwźı eskən hər kem yənə hıwhar, ə Min birgən hıwźı eskən keşe ber qasan da hıwhamaś.


уймаҡ

uymaq (romanization)
уймаҡ (absolute singular)
уймаҡтар (absolute plural)
уймаҡтың (definite genitive singular)
уймаҡтарҙың (definite genitive plural)
уймаҡҡа (dative singular)
уймаҡтарға (dative plural)
уймаҡты (accusative definite singular)
уймаҡтарҙы (accusative definite plural)
уймаҡта (locative singular)
уймаҡтарҙа (locative plural)
уймаҡтан (ablative singular)
уймаҡтарҙан (ablative plural)

From *ōymaq (“thimble”), from Proto-Turkic *ōy- (“to make a hole, peck, chisel”).
Cognate with
Kazakh оймақ (oimaq),
Kyrgyz оймок (oymok),
Crimean Tatar oymaq,
Turkmen oýmak,
Azerbaijani oymaq (“thimble”).


боҙоҡ

head

боҙоҡ • (boźoq)

ba-adj

боҙоҡ • (boźoq)

Compare with
Old Uyghur [script needed] (buzuq, “broken”);
Kazakh бұзық (būzyq, “spoiled (of person)”),
Kyrgyz бузук (buzuk, “broken; depraved”),
Southern Altai бузук (buzuk, “destroyed”),
Uzbek buzuq (“broken; depraved”),
Tuvan бузук (buzuk, “broken”),
Turkmen bozuk (“broken; spoiled, immoral”),
Azerbaijani pozuq,
Turkish bozuk (“broken; rotten”),
Chuvash пӑсӑк (păs̬ăk, “broken, rotten, defective”).

cog

broken, defective, out of order (of mechanisms)


тараҡан

taraqan (romanization)
тараҡан (absolute singular)
тараҡандар (absolute plural)
тараҡандың (definite genitive singular)
тараҡандарҙың (definite genitive plural)
тараҡанға (dative singular)
тараҡандарға (dative plural)
тараҡанды (accusative definite singular)
тараҡандарҙы (accusative definite plural)
тараҡанда (locative singular)
тараҡандарҙа (locative plural)
тараҡандан (ablative singular)
тараҡандарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

тараҡандарҙың

тараҡандарға

тараҡандарҙы

тараҡандарҙа

тараҡандарҙан

Compare to Kazakh тарақан (taraqan, “cockroach”).


йүргәк

head

йүргәк • (yürgək)

ba-noun

йүргәк • (yürgək)

yürgək (romanization)
йүргәк (absolute singular)
йүргәктәр (absolute plural)
йүргәктең (definite genitive singular)
йүргәктәрҙең (definite genitive plural)
йүргәккә (dative singular)
йүргәктәргә (dative plural)
йүргәкте (accusative definite singular)
йүргәктәрҙе (accusative definite plural)
йүргәктә (locative singular)
йүргәктәрҙә (locative plural)
йүргәктән (ablative singular)
йүргәктәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

йүргәктәрҙең

йүргәктәрҙән

From *yörgek (“baby swaddling cloth”), from Proto-Turkic *yörge- (“wrap, swathe”).
Cognate with
Kazakh жөргек (jörgek),
Uzbek yoʻrgak,
Uyghur يۈگەك (yügek),
Tuvan чөргек (çörgek, “baby swaddling cloth”).

cog

a cloth used to swaddle a baby; baby linen, swaddling clothes


өгөт

head

өгөт • (ögöt)

ba-noun

өгөт • (ögöt)

ögöt (romanization)
өгөт (absolute singular)
өгөттәр (absolute plural)
өгөттөң (definite genitive singular)
өгөттәрҙең (definite genitive plural)
өгөткә (dative singular)
өгөттәргә (dative plural)
өгөттө (accusative definite singular)
өгөттәрҙе (accusative definite plural)
өгөттә (locative singular)
өгөттәрҙә (locative plural)
өгөттән (ablative singular)
өгөттәрҙән (ablative plural)

From *ögüt ~ *ügüt (“advice, admonition”), from *ög- (“to give advice, persuade”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (ögüt, “advice, admonition”);
Tatar үгет (üget),
Kazakh үгіт (ügıt),
Kyrgyz үгүт (ügüt),
Uzbek oʻgit,
Turkmen öwüt,
Turkish öğüt,
Azerbaijani öyüd (“advice, admonition”).

cog

Аныҡтың өгөтө иҫереккә кермәй.

A sober's admonition gets lost on a drunk.

Лут пәйғәмбәрҙең өгөттәренә иғтибар итмәйенсә, улар зина ҡылыуҙарын дауам иттеләр.

(Can we date this quote?), (Please provide the book title or journal name) (tafsir to Quran 7:84):

They did not pay attention to Lot the prophet's admonitions, (and) continued with their fornications.

Lut pəyğəmbərźeñ ögöttərenə iğtibar itməyensə, ular zina qılıwźarın dawam ittelər.

admonition, admonishment, exhortation, homily


ҡына

Биш минут ҡына ваҡытым бар.

Ни бары интернет һәм бер-ике сәғәт буш ваҡыт ҡына кәрәк.

(For that, you) need only (access to) the Internet and just a couple of hours of spare time.

Ni barı internet həm ber-ike səğət buş vaqıt qına kərək.

Күп нәмәнең ҡәҙеренә юғалтҡас ҡына төшөнәбеҙ бит.

We get to understand the value of many things only after losing (them).

Küp nəməneñ qəźerenə yuğaltqas qına töşönəbeź bit.

Батыр йәнтөйәгенә ярты быуаттан ҡайтты, тик һәйкәл булып ҡына.

The hero returned to his home place after half a century - but only as a sculpture.

Batır yəntöyəgenə yartı bıwattan qayttı, tik həykəl bulıp qına.

Район идаралығы алмашынғас ҡына, кесе эшҡыуарлыҡ проблемалары ниһайәт иғтибар үҙәгенә килеп баҫты.

(It was) only when the district management changed (that) the problems of micro-entrepreneurship finally came into the center of attention (=into the spotlight).

Rayon idaralığı almaşınğas qına, kese eşqıwarlıq problemaları nihayət iğtibar üźəgenə kilep baśtı.

Беҙ, уҡытыусылар, йыш ҡына уҡыусыларыбыҙға: “Көндәлек — һеҙҙең йөҙөгөҙ”, тип әйтергә яратабыҙ.
Beź, uqıtıwsılar, yış qına uqıwsılarıbıźğa: “Köndəlek — heźźeñ yöźögöź”, tip əytergə yaratabıź.
We, teachers, quite often like to tell our students: (your) report card is your face".

Кәртәгә тотоноп, ҡарт оҙаҡ ҡына ауыл урамына ҡарап торҙо.

The old man stood for quite a long time, holding on a fence and looking at the village street.

Kərtəgə totonop, qart oźaq qına awıl uramına qarap torźo.

to a moderate or great extent or degree; quite, rather


йөк

yök (romanization)
йөк (absolute singular-only)
йөктөң (definite genitive singular-only)
йөккә (dative singular-only)
йөктө (accusative definite singular-only)
йөктә (locative singular-only)
йөктән (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *yük (“load”).
Cognate with
Kazakh жүк (jük, “load”),
Uzbek yuk (“load, freight”), etc.


ысынлап та

head

ысынлап та • (ısınlap ta)

ba-adv

ысынлап та • (ısınlap ta)

Мысыр аҡһөйәктәре ысынлап та Сараның сибәрлеген фирғәүенгә еткерәләр.

Egypt's noblement, indeed, inform the pharaoh about Sarah's beauty.

Mısır aqhöyəktəre ısınlap ta Saranıñ sibərlegen firğəwengə yetkerələr.

60-сы йылдарҙың аҙағында йәш башҡорт яҙыусыларына ҡарата идеологик баҫым ысынлап та көсәйә төштө.

At the end of the 1960s, the ideological pressure on young Bashkir writers has indeed intensified.

60-sı yıldarźıñ aźağında yəş başqort yaźıwsılarına qarata ideologik baśım ısınlap ta kösəyə töştö.

Ысынлап та, классик булып танылған яҙыусыларҙың көндәлектәре генә киң уҡыусы өсөн баҫылып сыға.

Indeed, only the diaries of writers who are considered classical, get published for the general reader.

Isınlap ta, klassik bulıp tanılğan yaźıwsılarźıñ köndəlektəre genə kiñ uqıwsı ösön baśılıp sığa.

Ысынлап та, Туфан һыуы тартылғас, Нух кәмәһен ҡайҙа килтереп терәй икән?

As a matter of fact, where did Noah land his boat (=ark) when the Deluge waters subsided?

Isınlap ta, Tufan hıwı tartılğas, Nux kəməhen qayźa kilterep terəy ikən?


һулаҡай

From a Mongolic source, from Proto-Mongolic *solagai (“left”) – compare Mongolian солгой (solgoj, “left, left-handed”).
The relationship of this Proto-Mongolic form to Proto-Turkic *sōl (“left”) is debatable – these two may be related native forms, or the Mongolic form may be a Turkic borrowing.
Cognate with
Kazakh солақай (solaqai, “left-handed”),
Kyrgyz сологой (sologoy, “left-handed”),
Kumyk солагъай (solağay, “left-handed”),
Karachay-Balkar солакъай (solaqay)/солагъай (solağay, “left-handed”),
Crimean Tatar solaqay (“left-handed”),
Azerbaijani solaxay (“left-handed”),
Uyghur سولخاي (solxay) / سولقاي (solqay) / سولۇغاي (solughay, “left-handed”),
Khakas солағай (solağay, “left-handed”),
Tuvan солагай (solagay, “left, left-handed”).

cog

Һулаҡай баланы уң ҡулға өйрәтергә тырышмағыҙ.

Do not try to teach a left-handed child to the right hand.

Hulaqay balanı uñ qulğa öyrətergə tırışmağıź.


берәү

head

берәү • (berəw)

From *birägü (“one of a group; somebody”), from Proto-Turkic *bīr (“one”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (birägü, “one of a group; someone”);
Turkish birey,
Kazakh біреу (bıreu),
Kyrgyz бирөө (biröö, “one (of several); someone, something”),
Southern Altai бирӱ (birü, “one (of several); one piece”),
Karachay-Balkar биреу (birew, “somebody”),
Kumyk бирев (birew, “somebody”),
Uzbek birov (“one; someone”).

cog

Беҙҙең ауылда мәктәп берәү генә.

There is just one school in our village.


берәү

head

берәү • (berəw)

berəw (romanization)
берәү (absolute singular)
берәүҙәр (absolute plural)
берәүҙең (definite genitive singular)
берәүҙәрҙең (definite genitive plural)
берәүгә (dative singular)
берәүҙәргә (dative plural)
берәүҙе (accusative definite singular)
берәүҙәрҙе (accusative definite plural)
берәүҙә (locative singular)
берәүҙәрҙә (locative plural)
берәүҙән (ablative singular)
берәүҙәрҙән (ablative plural)

Берәү ишек туҡылдата.

Үрге урамда берәү әсе итеп һыҙғырып ебәрҙе.

Somebody in the upper street gave an ear-splitting whistle.

Ürge uramda berəw əse itep hıźğırıp yebərźe.


һаҡсы

һаҡсы • (haqsı)

ba-noun

һаҡсы • (haqsı)

haqsı (romanization)
һаҡсы (absolute singular)
һаҡсылар (absolute plural)
һаҡсының (definite genitive singular)
һаҡсыларҙың (definite genitive plural)
һаҡсыға (dative singular)
һаҡсыларға (dative plural)
һаҡсыны (accusative definite singular)
һаҡсыларҙы (accusative definite plural)
һаҡсыла (locative singular)
һаҡсыларҙа (locative plural)
һаҡсынан (ablative singular)
һаҡсыларҙан (ablative plural)

From *saq-čï (“guard, watchman”), from
Proto-Turkic *sak (“aware; to protect”).
Cognate with Kazakh сақшы (saqşy, “guard”), Uzbek soqchi (“guard, watchman”).


һаҡ

From Proto-Turkic *sak (“aware; to protect”). See also һаҡсы (haqsı, “guard”), һаҡлау (haqlaw, “to protect; keep, preserve”), from the same root.


һаҡ

Һалдат кейемендәге 2 йәш егет мылтыҡ тотоп һәйкәл янына һаҡҡа баҫты.

Two young guys in soldier uniform, rifles in hand, stood guard at the monument.

Haldat keyemendəge 2 yəş yeget mıltıq totop həykəl yanına haqqa baśtı.


аҙаҡҡы

head

аҙаҡҡы • (aźaqqı)

ba-adj

аҙаҡҡы • (aźaqqı)

аҙаҡ (aźaq, “end”) + ҡы (qı). Compare to Southern Altai адакы (adakï), etc.

Башҡорт телендә баҫым күпселек осраҡтарҙа аҙаҡҡы ижеккә төшә.

In the Bashkir language, the stress in most cases falls on the last syllable.

Başqort telendə baśım küpselek osraqtarźa aźaqqı ijekkə töşə.


иҫкәртмә

head

иҫкәртмә • (iśkərtmə)

ba-noun

иҫкәртмә • (iśkərtmə)

iśkərtmə (romanization)
иҫкәртмә (absolute singular)
иҫкәртмәләр (absolute plural)
иҫкәртмәнең (definite genitive singular)
иҫкәртмәләрҙең (definite genitive plural)
иҫкәртмәгә (dative singular)
иҫкәртмәләргә (dative plural)
иҫкәртмәне (accusative definite singular)
иҫкәртмәләрҙе (accusative definite plural)
иҫкәртмәлә (locative singular)
иҫкәртмәләрҙә (locative plural)
иҫкәртмәнән (ablative singular)
иҫкәртмәләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

иҫкәртмәләрҙең

иҫкәртмәләргә

иҫкәртмәләрҙе

иҫкәртмәләрҙә

иҫкәртмәләрҙән

From *eskärtmä (“reminder; warning”), from *eskärt- (“to warn, to remind”), from Proto-Turkic *es (“memory, mind”).
Cognate with
Tatar искәртмә (iskärtmä),
Kazakh ескертпе (eskertpe, “notice, warning”),
Uzbek eskartma (“note, notice”),
Uyghur ئەسكەرتمە (eskertme, “note, notice”).


ҡәрҙәш

head

ҡәрҙәш • (qərźəş)

ba-noun

ҡәрҙәш • (qərźəş)

qərźəş (romanization)
ҡәрҙәш (absolute singular)
ҡәрҙәштәр (absolute plural)
ҡәрҙәштең (definite genitive singular)
ҡәрҙәштәрҙең (definite genitive plural)
ҡәрҙәшкә (dative singular)
ҡәрҙәштәргә (dative plural)
ҡәрҙәште (accusative definite singular)
ҡәрҙәштәрҙе (accusative definite plural)
ҡәрҙәштә (locative singular)
ҡәрҙәштәрҙә (locative plural)
ҡәрҙәштән (ablative singular)
ҡәрҙәштәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡәрҙәштәрҙең

ҡәрҙәштәрҙән

Apparently a Chatagai innovation, from earlier *qarïn-daš (“sibling”), from Proto-Turkic *karïn (“abdomen; uterus”) + mutuality affix -daš.
Cognate with
Tatar кардәш (qardäş),
Kumyk къардаш (qardaş, “brother, relative”),
Uzbek qardosh (“brother, friend; relative”),
Turkish kardeş (“sibling”).


ҡәрҙәш

head

ҡәрҙәш • (qərźəş)

ba-adj

ҡәрҙәш • (qərźəş)

Ҡәрҙәш ҡала.

Ҡәрҙәш тел.


уңайлы

head

уңайлы • (uñaylı)

ba-adj

уңайлы • (uñaylı)

uñaylı (romanization)
уңайҙы (alternative)

Ғалимдар аңлатыуынса, баш бармаҡ айырым торһа, эш йә һуғыш ҡоралын ҡыҫып тотоу уңайлыраҡ.

As scientists explain, if the thumb is located separately, it is more convenient to tightly hold a war weapon or an instrument of labor.

Ğalimdar añlatıwınsa, baş barmaq ayırım torha, eş yə huğış qoralın qıśıp totow uñaylıraq.

Йәйге селләлә ҡатын-ҡыҙ өсөн иң уңайлы кейем — йоҡа туҡыманан тегелгән күлдәк.
Yəyge sellələ qatın-qıź ösön iñ uñaylı keyem — yoqa tuqımanan tegelgən küldək.
In the summer heat, the most convenient clothing for a female is a dress sewn from a thin fabric.