исем

isem (romanization)
исем (absolute singular)
исемдәр (absolute plural)
исемдең (definite genitive singular)
исемдәрҙең (definite genitive plural)
исемгә (dative singular)
исемдәргә (dative plural)
исемде (accusative definite singular)
исемдәрҙе (accusative definite plural)
исемдә (locative singular)
исемдәрҙә (locative plural)
исемдән (ablative singular)
исемдәрҙән (ablative plural)

Ultimately from Arabic اِسْم (ism, “name, appellation; noun”).

der

Сәсәндең исеме таҡтаташҡа уйылды.

The folk poet's name has been carved on a plaque.

Исем-фамилияғыҙҙы дәфтәрҙең тышына баҫма хәрефтәр менән яҙып ҡуйығыҙ.

Write your given and family name on the cover of the work book in block letters.

İsem-familiyağıźźı dəftərźeñ tışına baśma xəreftər menən yaźıp quyığıź.

Өләсәйем шофёрҙың исемен дә, ҡайһы ауылдан икәнен дә онотҡан.

My grandma forgot both the driver's name and from which village he was.

Öləsəyem şofyorźıñ isemen də, qayhı awıldan ikənen də onotqan.

name, first name, Christian name, given name

Исемгә тура килә есем.

Урал православтары араһында киң танылған Табын тәреһе үҙ исемен хәҙерге Ғафури районындағы Табын ауылынан алған.

The Tabym icon (of Madonna), widely popular among the Orthodox (people) of the Urals, acquired its name from the village of Tabyn in present-day Gafuri district (in Bashkortostan).

Ural pravoslavtarı arahında kiñ tanılğan Tabın tərehe üź isemen xəźerge Ğafuri rayonındağı Tabın awılınan alğan.

Яңғыҙлыҡ исем.

Уртаҡ исем.


тәбиғәт

head

тәбиғәт • (təbiğət)

təbiğət (romanization)
тәбиғәт (absolute singular-only)
тәбиғәттең (definite genitive singular-only)
тәбиғәткә (dative singular-only)
тәбиғәтте (accusative definite singular-only)
тәбиғәттә (locative singular-only)
тәбиғәттән (ablative singular-only)

From Arabic طَبِيعَة (ṭabīʕa, “nature”).


йыл

yıl (romanization)
йыл (absolute singular)
йылдар (absolute plural)
йылдың (definite genitive singular)
йылдарҙың (definite genitive plural)
йылға (dative singular)
йылдарға (dative plural)
йылды (accusative definite singular)
йылдарҙы (accusative definite plural)
йылда (locative singular)
йылдарҙа (locative plural)
йылдан (ablative singular)
йылдарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *yïl (“year”).
Cognate with Tatar ел (yel), Southern Altai јыл (ǰïl)

Йыл аҙағы.

Тәбиғи мөхиттә ҡағыҙ 10 йылда серей.

In the natural environment, paper decays in 10 years.

Хәҙер инде күп йылдар үткәс, ул ваҡыттарҙағы хәлдәрҙең күбеһе хәтерҙән юйыла бара.

Now that many years have passed, many events of those times get erased from the memory.

Xəźer inde küp yıldar ütkəs, ul vaqıttarźağı xəldərźeñ kübehe xəterźən yuyıla bara.

Йылъяҙма һөйләүенсә, 1124-се йылда Киев ике көн яна, 600 сиркәү юҡҡа сыға.

As a chronical narrates, in the year of 1124 Kiev was on fire for two days, 600 churches were destroyed.

Yılyaźma höyləwensə, 1124-se yılda Kiyev ike kön yana, 600 sirkəw yuqqa sığa.


диңгеҙ

диңгеҙ • (diñgeź)

ba-noun

диңгеҙ • (diñgeź)

diñgeź (romanization)
диңгеҙ (absolute singular)
диңгеҙҙәр (absolute plural)
диңгеҙҙең (definite genitive singular)
диңгеҙҙәрҙең (definite genitive plural)
диңгеҙгә (dative singular)
диңгеҙҙәргә (dative plural)
диңгеҙҙе (accusative definite singular)
диңгеҙҙәрҙе (accusative definite plural)
диңгеҙҙә (locative singular)
диңгеҙҙәрҙә (locative plural)
диңгеҙҙән (ablative singular)
диңгеҙҙәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

диңгеҙҙәрҙең

диңгеҙҙәрҙән

From Proto-Turkic *teŋiŕ (“sea”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (teŋiz, “sea”);
Kazakh теңіз (teñız, “sea”),
Kyrgyz деңиз (deŋiz, “sea”),
Uzbek dengiz (“sea”),
Turkmen deňiz (“sea”),
Turkish deniz (“sea”),
etc.

cog

Каспий дингеҙе.
Kaspiy dingeźe.
The Caspian Sea.

Дингеҙ һыуы нигеҙендә эшләнгән спрей.

Архипелагтар дингеҙҙә айырым йәки ҙур ҡоро ер массивы янында урынлаша ала.

Archipelagoes can be located separately in the sea or close to a large mass of dry land.

Arxipelagtar dingeźźə ayırım yəki źur qoro yer massivı yanında urınlaşa ala.


Латвия

Latvia (a country in northeastern Europe)


квартал

kvartal (romanization)
квартал (absolute singular)
кварталдар (absolute plural)
кварталдың (definite genitive singular)
кварталдарҙың (definite genitive plural)
кварталға (dative singular)
кварталдарға (dative plural)
кварталды (accusative definite singular)
кварталдарҙы (accusative definite plural)
кварталда (locative singular)
кварталдарҙа (locative plural)
кварталдан (ablative singular)
кварталдарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

кварталдарҙың

кварталдарға

кварталдарҙы

кварталдарҙа

кварталдарҙан

From Russian кварта́л (kvartál), from German Quartal, from Medieval Latin quārtālis (“one fourth”).

Был кварталда актриса алтмыш йылдан ашыу йәшәгән.

The actress lived in this city block for over sixty years.

Bıl kvartalda aktrisa altmış yıldan aşıw yəşəgən.


редакция

redaktsiya (romanization)
редакция (absolute singular)
редакциялар (absolute plural)
редакцияның (definite genitive singular)
редакцияларҙың (definite genitive plural)
редакцияға (dative singular)
редакцияларға (dative plural)
редакцияны (accusative definite singular)
редакцияларҙы (accusative definite plural)
редакцияла (locative singular)
редакцияларҙа (locative plural)
редакциянан (ablative singular)
редакцияларҙан (ablative plural)

редакцияларҙың

редакцияларға

редакцияларҙы

редакцияларҙа

редакцияларҙан

Нәшриәт ғәйебе менән киткән етешһеҙлектәр өсөн редакция яуап бирмәй.

The editorial board does not accept responsibility for the defects arising through the publisher's fault.

Nəşriət ğəyebe menən kitkən yeteşheźlektər ösön redaktsiya yawap birməy.


арт

арт (art) (absolute singular)
арттар (absolute plural)
арттың (definite genitive singular)
арттарҙың (definite genitive plural)
артҡа (dative singular)
арттарға (dative plural)
артты (accusative definite singular)
арттарҙы (accusative definite plural)
артта (locative singular)
арттарҙа (locative plural)
арттан (ablative singular)
арттарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *ārt (“back, rear back”).


буй

buy (romanization)
буй (absolute singular)
буйҙар (absolute plural)
буйҙың (definite genitive singular)
буйҙарҙың (definite genitive plural)
буйға (dative singular)
буйҙарға (dative plural)
буйҙы (accusative definite singular)
буйҙарҙы (accusative definite plural)
буйҙа (locative singular)
буйҙарҙа (locative plural)
буйҙан (ablative singular)
буйҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *bod (“body, stature; length; self”).


буй

Буй дәфтәр.


сара

sara (romanization)
сара (absolute singular)
саралар (absolute plural)
сараның (definite genitive singular)
сараларҙың (definite genitive plural)
сараға (dative singular)
сараларға (dative plural)
сараны (accusative definite singular)
сараларҙы (accusative definite plural)
сарала (locative singular)
сараларҙа (locative plural)
саранан (ablative singular)
сараларҙан (ablative plural)

From Persian چاره (čâra, čâre, “measure, remedy”).

der

action taken for specific purpose or to deal with a problem; means, measure

Һарымһаҡ төнәтмәһе склероздан һәм баш шаулауҙан яҡшы сара булып һанала.

Garlic infusion is considered to be a good remedy for senile memory loss and tinnitus.

Harımhaq tönətməhe sklerozdan həm baş şawlawźan yaqşı sara bulıp hanala.


Ш

The thirty-fourth letter of the Bashkir alphabet


ағас

head

ағас • (ağas)

ba-noun

ағас • (ağas)

ağas (romanization)
ағас (absolute singular)
ағастар (absolute plural)
ағастың (definite genitive singular)
ағастарҙың (definite genitive plural)
ағасҡа (dative singular)
ағастарға (dative plural)
ағасты (accusative definite singular)
ағастарҙы (accusative definite plural)
ағаста (locative singular)
ағастарҙа (locative plural)
ағастан (ablative singular)
ағастарҙан (ablative plural)

From Volga Turki آغاچ (ağaç, “tree”), from Common Kypchak *ağač ("tree, wood", see the Kypchak cognates below), from Proto-Turkic *ïgač (“tree; wood”).
Cognate with
Tatar агач (ağaç),
Kazakh ағаш (ağaş),
Karakalpak ағаш,
Karachay-Balkar агъач (ağaç),
Kumyk агъач (ağaç),
Southern Altai агаш (agaš);
Kyrgyz жыгач (jıgac),
Khakas ағас (ağas),
Old Turkic 𐰃𐰍𐰲 (iǧč /ïɣač/),
Crimean Tatar, Turkish ağaç, Azerbaijani ağac, Turkmen agaç, etc.

Тамыры ныҡ ағас бирешмәҫ.

A tree with strong roots will withstand.

Утын күп кәрәкмәй, өс-дүрт ағас йыҡһаң етеп торор.

(We) don't need much firewood, it will suffice if you chop down three (or) four trees.

Utın küp kərəkməy, ös-dürt ağas yıqhañ yetep toror.

Ағас һыуға батмай.


ағас

head

ағас • (ağas)

ba-adj

ағас • (ağas)

Ағас ҡашыҡ.


тамыр

head

тамыр • (tamır)

ba-noun

тамыр • (tamır)

tamır (romanization)
тамыр (absolute singular)
тамырҙар (absolute plural)
тамырҙың (definite genitive singular)
тамырҙарҙың (definite genitive plural)
тамырға (dative singular)
тамырҙарға (dative plural)
тамырҙы (accusative definite singular)
тамырҙарҙы (accusative definite plural)
тамырҙа (locative singular)
тамырҙарҙа (locative plural)
тамырҙан (ablative singular)
тамырҙарҙан (ablative plural)

Inherited from Proto-Turkic *tamïr (“vein; root”).

inh+

Тамыры ныҡ ағас бирешмәҫ.


алтын

head

алтын • (altın)

ba-noun

алтын • (altın)

altın (romanization)
алтын (absolute singular-only)
алтындың (definite genitive singular-only)
алтынға (dative singular-only)
алтынды (accusative definite singular-only)
алтында (locative singular-only)
алтындан (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *altun (“gold”).
Cognate with
Old Turkic 𐰞𐱃𐰆𐰣 (altun, “gold”),
Karachay-Balkar, Kazakh, Kumyk, Kyrgyz, Southern Altai, Khakas алтын (altın), Tuvan алдын (aldın),
Crimean Tatar, Turkish altın, Turkmen altyn,
Uzbek oltin.

Алтын бөртөгө.

Ун туғыҙынсы быуатта Уралда йәнә алтын биҙгәге башланды.

In the nineteenth century, the gold rush began again in the Urals.

Un tuğıźınsı bıwatta Uralda yənə altın biźgəge başlandı.

Амур буйында алтын йыуыу башланғас, эвендарҙың көтөүлектәре һәм һунар иткән урындары юҡҡа сыға, балыҡ тотҡан йылғалар бысрана, һайыға һәм һаһый.

When washing for gold began on the banks of the Amur (river), the Evens' pastures and hunting grounds degraded, the fishing (areas in) rivers got polluted, shallow and fetid.

Amur buyında altın yıwıw başlanğas, evendarźıñ kötöwlektəre həm hunar itkən urındarı yuqqa sığa, balıq totqan yılğalar bısrana, hayığa həm hahıy.


алтын

head

алтын • (altın)

Алтын тәңкә.

Алтын Урҙа.

Алтын тәхет өҫтөндә батша ҡыҙы ултырған, дүрт яғынан дүрт ҡоло тәхетене күтәргән.

(Can we date this quote?), Ural-batyr (Bashkir folk epic):

On top of a golden throne, padishah's daughter sat; four slaves from four sides raised her throne.

Altın təxet öśtöndə batşa qıźı ultırğan, dürt yağınan dürt qolo təxetene kütərgən.


борон

From Proto-Turkic *burun (“before, earlier than”). Identical to Proto-Turkic *burun (“nose”) (See морон (moron, “animal's nose”)).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (burun, “before”),
Khakas пурун (purun, “before, earlier than”).

cog

Борон Урал арты башҡорттары илендә бик көслө батыр йәшәгән.

Formerly, a very strong man used to live in the lands of Trans-Uralian Bashkirs.

Boron Ural artı başqorttarı ilendə bik köslö batır yəşəgən.

formerly; in old times, in former times, in the days of old


борон

head

борон • (boron) (takes nouns or verbs in action name form in ablative case, or verbs in negative participle (-maθ/-mäθ) form)

boron (romanization)
in negative participle (-maθ/-mäθ) form (verb)

Ҡалаға барып етмәҫ борон машинабыҙ ватылды.

Our car broke down before we reached the town.

Qalağa barıp yetməś boron maşinabıź vatıldı.


дин

din (romanization)
дин (absolute singular)
диндәр (absolute plural)
диндең (definite genitive singular)
диндәрҙең (definite genitive plural)
дингә (dative singular)
диндәргә (dative plural)
динде (accusative definite singular)
диндәрҙе (accusative definite plural)
диндә (locative singular)
диндәрҙә (locative plural)
диндән (ablative singular)
диндәрҙән (ablative plural)

Ultimately from Arabic دِين (dīn, “religion”).

Башҡа дин кешеләре.

Х быуаттан башҡорттар мөхитенә Ислам дине үтеп инә башлай.

Starting with the 10th century, the religion of Islam begins to penetrate into the Bashkir community.

X bıwattan başqorttar möxitenə İslam dine ütep inə başlay.

Ислам динендә кешенең йәнен Ғазраил фәрештә ала.

In the religion of Islam, the angel Azrael takes a person's soul (when that person dies).

İslam dinendə keşeneñ yənen Ğazrail fəreştə ala.


мал

mal (romanization)
мал (absolute singular-only)
малдың (definite genitive singular-only)
малға (dative singular-only)
малды (accusative definite singular-only)
малда (locative singular-only)
малдан (ablative singular-only)

Мал

From Arabic مَال (māl, “property, capital, stock”).

der

Һуғым мал.

Тамғалы мал юғалмай.

Былтыр йәй тимер юлында күп мал тапалған икән.

(It appears that) Last year's summer, a lot of cattle got knocked down (to death or serious injury) at the railway.

Bıltır yəy timer yulında küp mal tapalğan ikən.

Тап шундай берәҙәк эттәр ваҡ мал һәм ҡош-ҡорт өсөн генә түгел, кеше өсөн дә хәүефле.

It is stray dogs of this kind that are dangerous not only to small cattle and poultry, but also to humans.

Tap şunday berəźək ettər vaq mal həm qoş-qort ösön genə tügel, keşe ösön də xəwefle.


Әрмәнстан

head

Әрмәнстан • (Ərmənstan)

ba-proper noun

Әрмәнстан • (Ərmənstan)

әрмән (ərmən, “Armenian”) + -стан (-stan)

suffix

Әрмәнстандағы Севан күле.
Ərmənstandağı Sevan küle.
The lake Sevan in Armenia.

1920 йылда Әрмәнстанға Совет власы килгәс, республикаға Әрмән ССР-ы исеме бирелә.

In 1920, when the Soviet government came to Armenia, the republic received the name of Armenian SSR.

1920 yılda Ərmənstanğa Sovet vlası kilgəs, respublikağa Ərmən SSR-ı iseme birelə.

Armenia (A country in the South Caucasus region of Asia, sometimes considered to belong politically to Europe)

ba:Әрмәнстан


мотоцикл

mototsikl (romanization)
мотоцикл (absolute singular)
мотоциклдар (absolute plural)
мотоциклдың (definite genitive singular)
мотоциклдарҙың (definite genitive plural)
мотоциклға (dative singular)
мотоциклдарға (dative plural)
мотоциклды (accusative definite singular)
мотоциклдарҙы (accusative definite plural)
мотоциклда (locative singular)
мотоциклдарҙа (locative plural)
мотоциклдан (ablative singular)
мотоциклдарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

мотоциклдарҙың

мотоциклдарға

мотоциклдарҙы

мотоциклдарҙа

мотоциклдарҙан

[mätäˈt͡sɯ̞kɯ̆ɫ]

From Russian мотоци́кл (motocíkl), from French motocycle.

Мотоциклды ҡалдырҙым да тауға мендем.

I left the motorcycle and climbed the mountain.


Кавказ

Kavkaz (romanization)
Кавказ (absolute singular-only)
Кавказдың (definite genitive singular-only)
Кавказға (dative singular-only)
Кавказды (accusative definite singular-only)
Кавказда (locative singular-only)
Кавказдан (ablative singular-only)

Кавказда ир бала тыуыуҙы мылтыҡтан атып хəбəр итəлəр.

In the Caucasus, they would fire a rifle to signal that a boy is born.

Kavkazda ir bala tıwıwźı mıltıqtan atıp xəbər itələr.


ос

os (romanization)
ос (absolute singular)
остар (absolute plural)
остоң (definite genitive singular)
остарҙың (definite genitive plural)
осҡа (dative singular)
остарға (dative plural)
осто (accusative definite singular)
остарҙы (accusative definite plural)
оста (locative singular)
остарҙа (locative plural)
остан (ablative singular)
остарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *ūč (“end, edge”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (uč, “wing, phalanx (of a military unit)”),
Old Uyghur [script needed] (uč, “end, tip”);
Kazakh ұш (ūş, “tip, end”),
Kyrgyz уч (uc, “tip, end”),
Southern Altai уч (uč, “tip, end”),
Tuvan уш (uş, “tip, end”),
Turkmen uç (“tip, end”),
Turkish uç (“tip, end”),
Chuvash вӗҫ (vĕś, “end”).

cog

Йыр өҙөлдө; миңә ҡағылып китте Ғазраилдың ҡара ҡанат осо.

(Can we date this quote?), Мостай Кәрим [Mostay Kərim, Mustai Karim], (Please provide the book title or journal name):

The song cut off; the tip of Azrael's black wing touched me (in passing).

the extreme end of something, especially of a linear object

Арғы оста тағы бер аҙыҡ-түлек магазины бар.

There is another food shop at the far end (of the village).

Arğı osta tağı ber aźıq-tülek magazinı bar.

(village, street) a particular part of the village (street), in respect to the speaker's location


тат

tat (romanization)
тат (absolute singular)
таттар (absolute plural)
таттың (definite genitive singular)
таттарҙың (definite genitive plural)
татҡа (dative singular)
таттарға (dative plural)
татты (accusative definite singular)
таттарҙы (accusative definite plural)
татта (locative singular)
таттарҙа (locative plural)
таттан (ablative singular)
таттарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *dāt (“good taste”).
Cognate with Uzbek tot (“taste”), Turkmen dat (“taste”), Azerbaijani dad (“taste”).
Also compare derivatives:
Kazakh татым (tatym, “taste”), Kazakh тәтті (tättı, “sweet, palatable”),
Kyrgyz татык (tatık, “taste”), таттуу (tattuu, “sweet”), Southern Altai тату (tatu, “sweet”).

(more specifically) sweet taste, sweetness


Татарстан

Borrowed from Tatar Татарстан (Tatarstan).

bor+

Tatarstan (a republic of eastern Russia; capital: Kazan)


йондоҙ

head

йондоҙ • (yondoź)

ba-noun

йондоҙ • (yondoź)

yondoź (romanization)
йондоҙ (absolute singular)
йондоҙҙар (absolute plural)
йондоҙҙоң (definite genitive singular)
йондоҙҙарҙың (definite genitive plural)
йондоҙға (dative singular)
йондоҙҙарға (dative plural)
йондоҙҙо (accusative definite singular)
йондоҙҙарҙы (accusative definite plural)
йондоҙҙа (locative singular)
йондоҙҙарҙа (locative plural)
йондоҙҙан (ablative singular)
йондоҙҙарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

йондоҙҙарҙың

йондоҙҙарҙан

From Proto-Turkic *yulduŕ (“star”).
The development of the medium consonant cluster -ld- into -nd- is specific to Bashkir.
Cognate with Azerbaijani ulduz; Chagatai یولدوز (yulduz); Dolgan һулус (hulus); Gagauz yıldız; Karachay-Balkar жулдуз (julduz), Karakalpak juldïz; Kazakh жұлдыз (jūldyz); Khakas чылтыс (çıltıs); Kumyk юлдуз (yulduz); Kyrgyz жылдыз (jıldız); Nogai юлдыз (yuldız); Shor чылтыс (čïltïs); Southern Altai јылдыс (ǰïldïs); Tatar йолдыз (yoldız); Turkish yıldız; Turkmen ýyldyz; Tuvan сылдыс (sıldıs); Uyghur يۇلتۇز (yultuz); Uzbek yulduz; Yakut сулус (sulus).

cog

Shor чылтыс (čïltïs)

Таң йондоҙо.

Ҡыш йондоҙҙар баҙыҡ янһа – һалҡынға, тоноҡ янһа йылыға тарта.
Qış yondoźźar baźıq yanha – halqınğa, tonoq yanha yılığa tarta.
In the winter, if the stars shine bright, (the weather tends) towards cool, if (they) shine dimly, (the weather) tends towards warm.

Йосоп төш күрә. Төшөндә ун бер йондоҙ бер ай Йосопҡа баш эйгәнен күрә.

Yusuf has a dream. In his dream, he sees that eleven stars and one moon incline their heads to Yusuf.

Yosop töş kürə. Töşöndə un ber yondoź ber ay Yosopqa baş eygənen kürə.

Йондоҙ һымаҡ атылып, Аҡбуҙ толпар атлығып күктән килеп төшкән, ти.

Like a shooting star, a grey winged horse came down swiftly from the sky.

Yondoź hımaq atılıp, Aqbuź tolpar atlığıp küktən kilep töşkən, ti.

Арағыҙҙа Криштиану Роналду исемле футбол йондоҙон белеүселәр барҙыр, моғайын.

Certainly, there those among you who know Cristiano Ronaldo, the football star.

Arağıźźa Kriştianu Ronaldu isemle futbol yondoźon belewselər barźır, moğayın.

Шыршы башына ҡатырғанан ҡырҡып ҡыҙыл йондоҙ ҡуйҙыҡ.

We put a red star cut from cardboard on top of the Cristmas tree.

Şırşı başına qatırğanan qırqıp qıźıl yondoź quyźıq.


табан

From Proto-Turkic *tāpan (“foot, sole”).
Compare with Kazakh табан (taban, “foot, sole”),
Kyrgyz таман (taman, “foot, sole”),
Southern Altai таман (taman),
Tuvan таваңгай (tavañgay, “sole”),
Uzbek tovon (“heel”),
Turkish taban (“sole of foot”), etc.


табан

Carassius carassius
Carassius carassius#Translingual


табан

From *tapa~*taban (“towards”), from Proto-Turkic *tap- (“to find”).
Compare with Old Uyghur [script needed] (taba, “towards”),
Karakhanid [script needed] (tapa, “towards”);
Tatar таба (taba, “towards”),
Kazakh таман (taman, “towards”),
Uzbek tomon (“towards”).


хәбәр

head

хәбәр • (xəbər)

ba-noun

хәбәр • (xəbər)

xəbər (romanization)
хәбәр (absolute singular)
хәбәрҙәр (absolute plural)
хәбәрҙең (definite genitive singular)
хәбәрҙәрҙең (definite genitive plural)
хәбәргә (dative singular)
хәбәрҙәргә (dative plural)
хәбәрҙе (accusative definite singular)
хәбәрҙәрҙе (accusative definite plural)
хәбәрҙә (locative singular)
хәбәрҙәрҙә (locative plural)
хәбәрҙән (ablative singular)
хәбәрҙәрҙән (ablative plural)

Ялған хәбәр таратыу.

Өс уҡылмаған хәбәрегеҙ бар.

Хәбәр һөйкәлеше.


шәкәр

head

шәкәр • (şəkər)

ba-noun

шәкәр • (şəkər)

şəkər (romanization)
шәкәр (absolute singular-only)
шәкәрҙең (definite genitive singular-only)
шәкәргә (dative singular-only)
шәкәрҙе (accusative definite singular-only)
шәкәрҙә (locative singular-only)
шәкәрҙән (ablative singular-only)

Borrowed from Persian شکر (šakar, “sugar”).

Шәкәр һауыты.

Шаҡмаҡ шәкәр.

Шәкәр ҡушылмаған.

Сөгөлдөр шәкәре ҡамыштыҡынан эрерәк тә, һарыраҡ та.

Beet sugar is coarser and more yellow than cane (sugar).

Sögöldör şəkəre qamıştıqınan ererək tə, harıraq ta.


ас

From Proto-Turkic *ạ̄č (“hungry, hunger”).
Cognate with
Old Turkic 𐰀𐰲 (āč),
Kazakh аш (aş),
Kyrgyz ач (ac),
Uzbek och,
Turkish aç (“hungry”),
Yakut аас (aas, “hungry”), etc.

Астың хәлен туҡ белмәй.

The well-fed does not know the condition of the hungry.


норма

norma (romanization)
норма (absolute singular)
нормалар (absolute plural)
норманың (definite genitive singular)
нормаларҙың (definite genitive plural)
нормаға (dative singular)
нормаларға (dative plural)
норманы (accusative definite singular)
нормаларҙы (accusative definite plural)
нормала (locative singular)
нормаларҙа (locative plural)
норманан (ablative singular)
нормаларҙан (ablative plural)

From Russian но́рма (nórma), from German Norm and/or French norme, from Latin norma (“a carpenter's square, a rule, a pattern, a precept”).

der

Тел нормаһы.

Салауат — башҡорт үҙаңының нормаһы.
Salawat — başqort üźañınıñ normahı.
Salawat (Yulayev) is the standard of Bashkir (ethnic) self-identity.

Көндәлек норма.


балға

head

балға • (balğa)

ba-noun

балға • (balğa)

balğa (romanization)
балға (absolute singular)
балғалар (absolute plural)
балғаның (definite genitive singular)
балғаларҙың (definite genitive plural)
балғаға (dative singular)
балғаларға (dative plural)
балғаны (accusative definite singular)
балғаларҙы (accusative definite plural)
балғала (locative singular)
балғаларҙа (locative plural)
балғанан (ablative singular)
балғаларҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *balka (“hammer”). Compare Proto-Mongolic *haluka (“hammer”), Proto-Tungusic *palụka (“hammer”).
Cognate with Kazakh балға (balğa),
Kyrgyz балка (balka),
Uzbek bolg'a, etc.

Бөтә эштәр ҡул менән — кәйлә, лом, балға һәм көрәк менән — башҡарыла.
Bötə eştər qul menən — kəylə, lom, balğa həm körək menən — başqarıla.
All jobs are done manually, with pickaxe, crowbar, (large) hammer and shovel.

Аяғы-ҡулы һис уның балға тотоп йонсомаҫ.

His hands will never get tired of holding a large hammer.

Ayağı-qulı his unıñ balğa totop yonsomaś.


балта

balta (romanization)
балта (absolute singular)
балталар (absolute plural)
балтаның (definite genitive singular)
балталарҙың (definite genitive plural)
балтаға (dative singular)
балталарға (dative plural)
балтаны (accusative definite singular)
балталарҙы (accusative definite plural)
балтала (locative singular)
балталарҙа (locative plural)
балтанан (ablative singular)
балталарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *baltu (“axe”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (baltu, “axe”),
Kazakh балта (balta), Kyrgyz балта (balta), Southern Altai малта (malta), Uzbek bolta, Northern Altai палта (palta), Khakas палты (paltı), Shor малта (malta), Tuvan балды (baldı), etc.


ара

ara (romanization)
ара (absolute singular)
аралар (absolute plural)
араның (definite genitive singular)
араларҙың (definite genitive plural)
араға (dative singular)
араларға (dative plural)
араны (accusative definite singular)
араларҙы (accusative definite plural)
арала (locative singular)
араларҙа (locative plural)
аранан (ablative singular)
араларҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *(i)āra (“space or interval between two objects”).
Cognate with Old Turkic 𐰺𐰀 (āra), Uzbek ora (“the space between, interval”), Turkish ara (“interval”), Yakut аара (aara, “on the way, while traveling”).

cog

the space in between two objects; interval, gap

Өйгә тиклем ике саҡрымдай ара бар.

It is a distance of about two kilometers to home.

time interval, period of time, span of time


айыу

head

айыу • (ayıw)

ba-noun

айыу • (ayıw)

ayıw (romanization)
айыу (absolute singular)
айыуҙар (absolute plural)
айыуҙың (definite genitive singular)
айыуҙарҙың (definite genitive plural)
айыуға (dative singular)
айыуҙарға (dative plural)
айыуҙы (accusative definite singular)
айыуҙарҙы (accusative definite plural)
айыуҙа (locative singular)
айыуҙарҙа (locative plural)
айыуҙан (ablative singular)
айыуҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *adïg (“bear”).
Cognate with
Old Turkic 𐰑𐰍 (d¹ǧ /adïɣ/, “bear”),
Kazakh аю (aü, “bear”), Kyrgyz аюу (ayuu, “bear”), Southern Altai айу (ayu), Kumyk аюв (ayuw), Turkish ayı (“bear”), Uzbek ayiq (“bear”), Khakas азығ (azığ, “bear”), Tuvan адыг (adıg, “bear”), etc.


буран

buran (romanization)
буран (absolute singular)
бурандар (absolute plural)
бурандың (definite genitive singular)
бурандарҙың (definite genitive plural)
буранға (dative singular)
бурандарға (dative plural)
буранды (accusative definite singular)
бурандарҙы (accusative definite plural)
буранда (locative singular)
бурандарҙа (locative plural)
бурандан (ablative singular)
бурандарҙан (ablative plural)

From Volga Turki بوران (boran, “blizzard”), Inherited from Proto-Turkic *bora- (“north wind; to snow heavily”); cognate with Crimean Tatar boran, Kazakh боран (boran), Turkish bora and Turkmen boran. Alternatively, it could be a wanderwort related to Italian bora and Greek μπόρα (bóra).

inh+

Ҡом бураны.
Qom buranı.
Sandstorm.


ишәк

head

ишәк • (işək)

ba-noun

ишәк • (işək)

işək (romanization)
ишәк (absolute singular)
ишәктәр (absolute plural)
ишәктең (definite genitive singular)
ишәктәрҙең (definite genitive plural)
ишәккә (dative singular)
ишәктәргә (dative plural)
ишәкте (accusative definite singular)
ишәктәрҙе (accusative definite plural)
ишәктә (locative singular)
ишәктәрҙә (locative plural)
ишәктән (ablative singular)
ишәктәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *eĺčgek (“donkey”).
Cognate with Old Uyghur [script needed] (eşgäk), [script needed] (eşäk, “donkey”);
Kazakh есек (esek), Kyrgyz эшек (eşek, “donkey”), Karachay-Balkar эшек (eşek, “donkey”), Uzbek eshak (“donkey”), Turkmen eşek (“donkey”), Turkish eşek (“donkey”).


тел

tel (romanization)
тел (absolute singular)
телдәр (absolute plural)
телдең (definite genitive singular)
телдәрҙең (definite genitive plural)
телгә (dative singular)
телдәргә (dative plural)
телде (accusative definite singular)
телдәрҙе (accusative definite plural)
телдә (locative singular)
телдәрҙә (locative plural)
телдән (ablative singular)
телдәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *til (“tongue; language”).
Cognate with
Tatar тел (tel),
Kazakh тіл (tıl),
Kyrgyz тил (til),
Uzbek til,
Turkish dil (“tongue, language”).

Башҡорт теле.

Әлеге көндә копт теле тик сиркәү теле булараҡ ҡына һаҡланған.

By these days, the Coptic language has been preserved as an ecclesiastical language only.

Əlege köndə kopt tele tik sirkəw tele bularaq qına haqlanğan.

...һәр тел Ғайса Мәсихте Раббы тип таныһын.

(Can we date this quote?), Bible, Philippians 2:11:

...let every tongue acknowledge Jesus Christ as the Lord.

...hər tel Ğaysa Məsixte Rabbı tip tanıhın.


бот

From Persian پت (pot, “idol”).
Cognate with
Uyghur بۇت (but, “idol; icon”).


бот

bot (romanization)
бот (absolute singular)
боттар (absolute plural)
боттоң (definite genitive singular)
боттарҙың (definite genitive plural)
ботҡа (dative singular)
боттарға (dative plural)
ботто (accusative definite singular)
боттарҙы (accusative definite plural)
ботта (locative singular)
боттарҙа (locative plural)
боттан (ablative singular)
боттарҙан (ablative plural)

From Russian пуд (pud, “pood”), from Late Latin pondo, from Classical Latin pondus (“weight; pound”).
Cognate with
Yakut буут (buut, “pood”).

pood, an obsolete Russian unit of mass equal to 16.38 kg


бала

bala (romanization)
бала (absolute singular)
балалар (absolute plural)
баланың (definite genitive singular)
балаларҙың (definite genitive plural)
балаға (dative singular)
балаларға (dative plural)
баланы (accusative definite singular)
балаларҙы (accusative definite plural)
балала (locative singular)
балаларҙа (locative plural)
баланан (ablative singular)
балаларҙан (ablative plural)

Яңы йылда һәр бала мөғжизә көтә.

At New Near, each child is waiting for a miracle.

Балалар ата-әсәләренән өлгө ала.

Children take example from their parents.

Баланы нисек бар, шулай яратығыҙ.

Бала зиһененә йәнһүрәттең тәьҫире ныҡ көслө.

The impact of animated cartoons is very strong on a child's mind.

Bala zihenenə yənhürətteñ təśire nıq köslö.

Уҡытыусы баланың һәр фекерен ихтирам итеп, уны тыңларға, йүнәлеш бирергә һәм үҫтерергә тейеш.

The teacher must respect the child's every thought, listen to it, give (it) a direction and develop (it).

Uqıtıwsı balanıñ hər fekeren ixtiram itep, unı tıñlarğa, yünəleş birergə həm üśterergə teyeş.

Иң ҡурҡынысы — үҫмер балаңдың кеҫәһендә шприц табыу.
İñ qurqınısı — üśmer balañdıñ keśəhendə şprits tabıw.
The most frightening (thing) is to find a syringe in your teenager son's (daughter's) pocket.

Имсәк бала.

(figuratively) A member of a tribe, a people or a race of beings


эт

et (romanization)
эт (absolute singular)
эттәр (absolute plural)
эттең (definite genitive singular)
эттәрҙең (definite genitive plural)
эткә (dative singular)
эттәргә (dative plural)
этте (accusative definite singular)
эттәрҙе (accusative definite plural)
эттә (locative singular)
эттәрҙә (locative plural)
эттән (ablative singular)
эттәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *it (“dog”). Cognate with Kazakh ит (it), Kyrgyz ит (it), Uzbek it, Southern Altai ийт (iyt), Azerbaijani it, Crimean Tatar it, etc.

Эт сынйырынан ысҡынған.

Һунарсы этһеҙ йөрөмәй.

Бүреләр ауылға яҡын килһә, эттәр өрә башлай.

If wolves come close to the village, dogs begin to bark.

Bürelər awılğa yaqın kilhə, ettər örə başlay.

Тап шундай берәҙәк эттәр ваҡ мал һәм ҡош-ҡорт өсөн генә түгел, кеше өсөн дә хәүефле.

Exactly this type of stray dogs is dangerous not only to small cattle and poultry, but also to humans.

Үләкһә бар ерҙә эт һимерә.

(Can we date this quote?), Аҡмулла [Aqmulla, Aqmulla], (Please provide the book title or journal name):

In a place where there is carrion, the dog will get fat.


бүре

head

бүре • (büre)

ba-noun

бүре • (büre)

büre (romanization)
бүре (absolute singular)
бүреләр (absolute plural)
бүренең (definite genitive singular)
бүреләрҙең (definite genitive plural)
бүрегә (dative singular)
бүреләргә (dative plural)
бүрене (accusative definite singular)
бүреләрҙе (accusative definite plural)
бүрелә (locative singular)
бүреләрҙә (locative plural)
бүренән (ablative singular)
бүреләрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *bȫrü (“wolf”).
See börü for more.
Cognate with
Kazakh бөрі (börı),
Nogai боьри (böri),
Kumyk бёрю (börü),
Karachay-Balkar бёрю (börü),
Kyrgyz бөрү (börü),
Tuvan бөрү (börü),
Uzbek boʻri,
Uyghur بۆرە (böre),
Turkmen böri,
Khakas пӱӱр (püür),
Yakut бөрө (börö), etc.


торна

torna (romanization)
торна (absolute singular)
торналар (absolute plural)
торнаның (definite genitive singular)
торналарҙың (definite genitive plural)
торнаға (dative singular)
торналарға (dative plural)
торнаны (accusative definite singular)
торналарҙы (accusative definite plural)
торнала (locative singular)
торналарҙа (locative plural)
торнанан (ablative singular)
торналарҙан (ablative plural)

From Common Kypchak *turna "crane",
from Proto-Turkic *turunya (“crane”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (turna, “crane”),
Azerbaijani durna,
Turkish turna,
Shor туруна (turuna),
Khakas турна (turna),
Yakut туруйа (turuya, “crane”).


көн

kön (romanization)
көн (absolute singular)
көндәр (absolute plural)
көндөң (definite genitive singular)
көндәрҙең (definite genitive plural)
көнгә (dative singular)
көндәргә (dative plural)
көндө (accusative definite singular)
көндәрҙе (accusative definite plural)
көндә (locative singular)
көндәрҙә (locative plural)
көндән (ablative singular)
көндәрҙән (ablative plural)

From Kipchak کون (kün, “sun, day”), from Proto-Turkic *kün (“sun, day”).

Көн яҡтыһы.

Көн һайын.

Көнө буйы.

Ял көнө.

Арпа алтмыш көндә өлгөрә.

Көн тыуа.

Көн байый.

Көн һуңғы тапҡыр 2008 йылдың йәйендә тотолдо.

The sun was eclipsed (=there was a solar eclipse) last time in the summer of 2008.

Kön huñğı tapqır 2008 yıldıñ yəyendə totoldo.

Көн тейгәндә тәүге ярҙам.

Кейемең көнгә уңған.

Your clothes were discolored by the sun.

(in certain collocations, otherwise rare) sun

Зөбәржәт ҡарсыҡ уҫал булды, килененә көн бирмәне.

The old Zubarjat was evil (and) made life impossible for her daughter-in-law (=never left her daughter-in-law in peace).

Zöbərjət qarsıq uśal buldı, kilenenə kön birməne.

(in certain collocations) quiet life, peaceful existence


тау

taw (romanization)
тау (absolute singular)
тауҙар (absolute plural)
тауҙың (definite genitive singular)
тауҙарҙың (definite genitive plural)
тауға (dative singular)
тауҙарға (dative plural)
тауҙы (accusative definite singular)
тауҙарҙы (accusative definite plural)
тауҙа (locative singular)
тауҙарҙа (locative plural)
тауҙан (ablative singular)
тауҙарҙан (ablative plural)

From Common Kypchak *taw,
from Proto-Turkic *tāg (“mountain”).

Мотоциклды ҡалдырҙым да тауға мендем.

I left the motorcycle and climbed the mountain.

Тау артылып, һыу кисеп, // Ҡара урмандар үтеп, //Һаман алға киткән, ти.

(The two brothers - Ural and Shulgan) walked on and on, crossing mountains, fording rivers, passing through dark forests.

Taw artılıp, hıw kisep, // Qara urmandar ütep, //Haman alğa kitkən, ti.

...Йәһүҙиәлә булғандар тауҙарға ҡасһын.

(Can we date this quote?), Bible, Mark 13:14:

...let those who are in Judea flee to the mountains.


күл

kül (romanization)
күл (absolute singular)
күлдәр (absolute plural)
күлдең (definite genitive singular)
күлдәрҙең (definite genitive plural)
күлгә (dative singular)
күлдәргә (dative plural)
күлде (accusative definite singular)
күлдәрҙе (accusative definite plural)
күлдә (locative singular)
күлдәрҙә (locative plural)
күлдән (ablative singular)
күлдәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *kȫl (“lake”).
Cognate with Old Turkic 𐰚𐰇𐰠 (köl, “lake”), Kazakh көл (köl), Kyrgyz көл (köl), Uzbek koʻl, Southern Altai кӧл (köl), Shor кӧл, Khakas кӧл, Turkish göl (“lake”).

Һәр балыҡсы үҙ күлен маҡтай.

Ҡашҡаҙан күлендә аҡҡоштар оялаған.

Swans have settled down on the Qashqadan lake.

Күлде ҡамыш матурлай, ирҙе намыҫ матурлай.

Cattail makes a lake nice, honor makes a man handsome.

Külde qamış maturlay, irźe namıś maturlay.


күк

From Volga Turki کوك (kök, “sky, blue”), from Proto-Turkic *kȫk (“blue, green, 'macro-blue'; sky”).
In Ancient Turkic, this archetype seems to have had a wide semantics of "blue + green + similar shades", partially retained in modern languages.

inh

Күк көмбәҙе.

Ватаныбыҙ күге аяҙ булһын!

...шәрә күктә ҡояш — ут йомғағы.

...in the naked sky, (there is) the sun, a ball of fire.

Йондоҙ һымаҡ атылып, Аҡбуҙ толпар атлығып күктән килеп төшкән, ти.

Like a shooting star, a grey winged horse came down swiftly from the sky.

Һеҙ хазинаны күктә йыйығыҙ: унда көйә лә ҡырҡмай, тут та баҫмай, ҡараҡтар ҙа инеп урламай.

(Can we date this quote?), Bible, Matthew 6:19:

Collect (your) treasure in the sky: there, moth does not cut, rust does not corrupt, and thieves do not enter and steal.

Heź xazinanı küktə yıyığıź: unda köyə lə qırqmay, tut ta baśmay, qaraqtar źa inep urlamay.


күк

Күк шыршы.

Күк томан.

Күк сәй.

Күк юрға.


ишек

head

ишек • (işek)

ba-noun

ишек • (işek)

işek (romanization)
ишек (absolute singular)
ишектәр (absolute plural)
ишектең (definite genitive singular)
ишектәрҙең (definite genitive plural)
ишеккә (dative singular)
ишектәргә (dative plural)
ишекте (accusative definite singular)
ишектәрҙе (accusative definite plural)
ишектә (locative singular)
ишектәрҙә (locative plural)
ишектән (ablative singular)
ишектәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *ēĺü-k (“door”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (ešik, “door”),
Kazakh есік (esık), Karachay-Balkar эшик (eşik), Kyrgyz эшик (eşik), Uzbek eshik, Shor эжик, Turkish eşik, etc.

cog

Берәү ишек туҡылдата.


икмәк

head

икмәк • (ikmək)

ba-noun

икмәк • (ikmək)

ikmək (romanization)
икмәк (absolute singular-only)
икмәктең (definite genitive singular-only)
икмәккә (dative singular-only)
икмәкте (accusative definite singular-only)
икмәктә (locative singular-only)
икмәктән (ablative singular-only)

Икмәк

From Proto-Turkic *etmek /*ötmek (“bread”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (etmäk, “bread”), Karakhanid [script needed] (ötmäk, “bread”);
Tatar икмәк (ikmäk),
Khakas іпек (ìpek),
Kazakh өтпек (ötpek),
Kumyk экмек (ekmek),
Karachay-Balkar ётмек (ötmek),
Crimean Tatar ötmek,
Azerbaijani əkmək,
Turkish ekmek,
Shor итпек (itpek, “bread”).

cog

Арыш икмәге.

Сөсө икмәк.

Икмәк ҡалайы.

Көлдә бешкән икмәк.

Усаҡ тирәһендәгеләрҙең береһе уға икмәк һондо.

One of those (sitting) around the bonfire held out (some) bread to him.

Usaq tirəhendəgelərźeñ berehe uğa ikmək hondo.


әрмән

head

әрмән • (ərmən)

ba-noun

әрмән • (ərmən)

ərmən (romanization)
әрмән (absolute singular)
әрмәндәр (absolute plural)
әрмәндең (definite genitive singular)
әрмәндәрҙең (definite genitive plural)
әрмәнгә (dative singular)
әрмәндәргә (dative plural)
әрмәнде (accusative definite singular)
әрмәндәрҙе (accusative definite plural)
әрмәндә (locative singular)
әрмәндәрҙә (locative plural)
әрмәндән (ablative singular)
әрмәндәрҙән (ablative plural)

From Persian ارمن (arman), from Middle Persian 𐭠𐭫𐭬𐭭𐭩 (ʾlmny /Arman/), from Old Persian 𐎠𐎼𐎷𐎡𐎴 (a-r-mi-i-n /Armina/); possibly supported by Russian армяни́н (armjanín, “Armenian”), from Old Church Slavonic армѣнинъ (arměninŭ), from Ancient Greek Ἀρμένιος (Arménios, “Armenian”).

der

әрмән теле

Башҡортостанда 9 мең әрмән йәшәй.

Nine thousand Armenians live in Bashkortostan.


Ливан

Lebanon (a country in Western Asia, in the Middle East)


ата

From Proto-Turkic *ata (“father; uncle; ancestor”).
Also see атай (atay, “father”).

inh

Әсәһе үлгәс, атаһы өйгә үгәй әсә алып ҡайтҡан.

When her mother died, her father brought home a stepmother.

Əsəhe ülgəs, atahı öygə ügəy əsə alıp qaytqan.

Бар ҡоштарға баш булған Самрау атлы атам бар.

I have my father with the name of Samraw, who is the master of all birds.

Bar qoştarğa baş bulğan Samraw atlı atam bar.


ат

at (romanization)
ат (absolute singular)
аттар (absolute plural)
аттың (definite genitive singular)
аттарҙың (definite genitive plural)
атҡа (dative singular)
аттарға (dative plural)
атты (accusative definite singular)
аттарҙы (accusative definite plural)
атта (locative singular)
аттарҙа (locative plural)
аттан (ablative singular)
аттарҙан (ablative plural)

Аттың тышауы ысҡынған.

Ат — кешенең тоғро юлдашы.
At — keşeneñ toğro yuldaşı.
The horse is man's faithful companion.

Яҡшы атҡа сыбыртҡы кәрәкмәй.

Атлан, батыр, атҡа, тот һөңгөңдө!

(Can we date this quote?), Дауыт Юлтый [Dawıt Yultıy, Daut Yultyy], (Please provide the book title or journal name):

Young man, mount a horse, take your spear!


ат

From Proto-Turkic *āt (“name”).
Cognate with
Yakut аат (aat, “name”).

Егет, тыңла һүҙемде. Асыҡ күрҙең йөҙөмдө, Айһылыу тигән атым бар.

Young man, listen to what I say. You have clearly seen my face, I have my name that is Ayhïlïw.

Yeget, tıñla hüźemde. Asıq kürźeñ yöźömdö, Ayhılıw tigən atım bar.

I have a father with the name of Samraw, who is the master of all birds.


Урал

Ural (romanization)
Урал (absolute singular-only)
Уралдың (definite genitive singular-only)
Уралға (dative singular-only)
Уралды (accusative definite singular-only)
Уралда (locative singular-only)
Уралдан (ablative singular-only)

Ун туғыҙынсы быуатта Уралда йәнә алтын биҙгәге башланды.

In the nineteenth century, the gold rush resumed in the Urals.

Un tuğıźınsı bıwatta Uralda yənə altın biźgəge başlandı.

Сал Уралдан башҡа юҡ башҡорттоң төйәге.

The Bashkirs do not have other homeland than the gray Urals.

Sal Uraldan başqa yuq başqorttoñ töyəge.

Хәйер, Уралда мартты ла тулыһынса ҡыш айы тип әйтергә мөмкин әле.

However, March in the Urals can as well be called a winter month without reservation.

Xəyer, Uralda marttı la tulıhınsa qış ayı tip əytergə mömkin əle.

Минең күңелем тыуған Уралымда ҡалды: муйыл сәскә атҡан туғайҙарҙы төшөмдә күреп йыш ҡына уянам.

My soul has remained in my native Urals: I often wake up dreaming of river meadows with bird cherries abloom.

Mineñ küñelem tıwğan Uralımda qaldı: muyıl səskə atqan tuğayźarźı töşömdə kürep yış qına uyanam.


таж

taj (romanization)
таж (absolute singular)
таждар (absolute plural)
таждың (definite genitive singular)
таждарҙың (definite genitive plural)
тажға (dative singular)
таждарға (dative plural)
тажды (accusative definite singular)
таждарҙы (accusative definite plural)
тажда (locative singular)
таждарҙа (locative plural)
таждан (ablative singular)
таждарҙан (ablative plural)

wreath (an ornamental circular band made of plaited flowers and leaves and used as decoration)


китап

kitap (romanization)
китап (absolute singular)
китаптар (absolute plural)
китаптың (definite genitive singular)
китаптарҙың (definite genitive plural)
китапҡа (dative singular)
китаптарға (dative plural)
китапты (accusative definite singular)
китаптарҙы (accusative definite plural)
китапта (locative singular)
китаптарҙа (locative plural)
китаптан (ablative singular)
китаптарҙан (ablative plural)

From Arabic كِتَاب (kitāb, “book”).
Cognate with Kazakh кітап (kıtap),
Kyrgyz китеп (kitep),
Karakalpak, Turkish, Crimean Tatar, Gagauz, Turkmen kitap,
Kumyk, Nogai, Tatar китап (kitap),
Uzbek kitob, Uyghur كىتاب (kitab).

Китап кәштәһе.

Китап — белем шишмәһе.
Kitap — belem şişməhe.
A book is the source of knowledge.

Һирәк китаптар һәм ҡулъяҙмалар бүлеге.

The section of rare books and manuscripts (in a library).

Библиофиллыҡ — һирәк осрай торған һәм ҡиммәтле китаптар йыйыу шөғөлө.
Bibliofillıq — hirək osray torğan həm qimmətle kitaptar yıyıw şöğölö.
Bibliophilia is the occupation of collecting rarely occurring and valuable books.

Телефон китабы.


йылан

head

йылан • (yılan)

ba-noun

йылан • (yılan)

yılan (romanization)
йылан (absolute singular)
йыландар (absolute plural)
йыландың (definite genitive singular)
йыландарҙың (definite genitive plural)
йыланға (dative singular)
йыландарға (dative plural)
йыланды (accusative definite singular)
йыландарҙы (accusative definite plural)
йыланда (locative singular)
йыландарҙа (locative plural)
йыландан (ablative singular)
йыландарҙан (ablative plural)

Йылан ағыуы.


йыр

yır (romanization)
йыр (absolute singular)
йырҙар (absolute plural)
йырҙың (definite genitive singular)
йырҙарҙың (definite genitive plural)
йырға (dative singular)
йырҙарға (dative plural)
йырҙы (accusative definite singular)
йырҙарҙы (accusative definite plural)
йырҙа (locative singular)
йырҙарҙа (locative plural)
йырҙан (ablative singular)
йырҙарҙан (ablative plural)

Inherited from Proto-Turkic *yïr (“song”).
Cognate with
Tatar җыр (cır),
Kazakh жыр (jyr),
Karachay-Balkar джыр (cır), Kumyk йыр (yır), etc.

inh+

Мөхәббәт тураһында йыр.

Йыр өҙөлдө; миңә ҡағылып китте Ғазраилдың ҡара ҡанат осо.

The song cut off; the tip of Azrael's black wing touched me (in passing).


өс

From Proto-Turkic *üč (“three”).
Cognate with
Old Turkic 𐰇𐰲 (üč, “three”), Turkish üç (“three”).

Өс күренештән торған пьеса.

Өс уҡылмаған хәбәрегеҙ бар.

Бал ҡорттары күҙәнәктәрҙе өс төрлө яһай.

Honey bees make three types of honeycombs.

Bal qorttarı küźənəktərźe ös törlö yahay.

Башҡортостанда талпандар уянған: өс тешләү осрағы теркәлгән.

Ticks have woken up in Bashkortostan: three cases of biting were recorded.

Başqortostanda talpandar uyanğan: ös teşləw osrağı terkəlgən.


ете

From Proto-Turkic *yẹt(t)i (“seven”).
Compare Old Turkic 𐰘𐱅𐰃 (yeti, “seven”),
Turkish yedi (“seven”).

Тәүлегенә кәмендә ете сәғәт йоҡлау кәрәк.

One should sleep at least seven hours a day.

Təwlegenə kəmendə yete səğət yoqlaw kərək.


һигеҙ

head

һигеҙ • (higeź)


туғыҙ

туғыҙ • (tuğıź)


утыҙ

утыҙ • (utıź)


ҡырҡ

ҡырҡ • (qırq)


үс

üs (romanization)
үс (absolute singular)
үстәр (absolute plural)
үстең (definite genitive singular)
үстәрҙең (definite genitive plural)
үскә (dative singular)
үстәргә (dative plural)
үсте (accusative definite singular)
үстәрҙе (accusative definite plural)
үстә (locative singular)
үстәрҙә (locative plural)
үстән (ablative singular)
үстәрҙән (ablative plural)


балыҡ

балыҡ • (balıq)

ba-noun

балыҡ • (balıq)

balıq (romanization)
балыҡ (absolute singular)
балыҡтар (absolute plural)
балыҡтың (definite genitive singular)
балыҡтарҙың (definite genitive plural)
балыҡҡа (dative singular)
балыҡтарға (dative plural)
балыҡты (accusative definite singular)
балыҡтарҙы (accusative definite plural)
балыҡта (locative singular)
балыҡтарҙа (locative plural)
балыҡтан (ablative singular)
балыҡтарҙан (ablative plural)

Балыҡ

Балыҡты йөҙөргә, үгеҙҙе һөҙөргә өйрәтмә.

Do not teach a fish to swim (and) a bull ― to butt.

Balıqtı yöźörgə, ügeźźe höźörgə öyrətmə.

Тап ошо осорҙа төрлө балыҡтар ыуылдырыҡ сәсә.

At exactly this time, various types of fish spawn.

Tap oşo osorźa törlö balıqtar ıwıldırıq səsə.

Балыҡ майы.

Балыҡ һурпаһы.

Балыҡ һатыусы.

Бешерелгән һәм ыҫланған балыҡтан төрлө салат эшләп була.

Different salads can be made from boiled and smoked fish.

Beşerelgən həm ıślanğan balıqtan törlö salat eşləp bula.


ауыҙ

head

ауыҙ • (awıź)

ba-noun

ауыҙ • (awıź)

awıź (romanization)
ауыҙ (absolute singular)
ауыҙҙар (absolute plural)
ауыҙҙың (definite genitive singular)
ауыҙҙарҙың (definite genitive plural)
ауыҙға (dative singular)
ауыҙҙарға (dative plural)
ауыҙҙы (accusative definite singular)
ауыҙҙарҙы (accusative definite plural)
ауыҙҙа (locative singular)
ауыҙҙарҙа (locative plural)
ауыҙҙан (ablative singular)
ауыҙҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *agïŕ (“mouth”).
Cognate with
Old Turkic 𐰍𐰕 (aɣïz, “mouth”),
Khakas, Shor, Tuvan аас (aas),
Southern Altai оос (oos),
Kyrgyz ооз (ooz),
Kazakh ауыз (auyz),
Karachay-Balkar аууз (awuz),
Kumyk авуз (awuz),
Nogai, Tatar авыз (awız),
Uzbek ogʻiz,
Azerbaijani, Crimean Tatar, Turkish ağız,
Gagauz aaz, Turkmen agyz (“mouth”) etc.

Ауыҙы ни әйткәнде ҡолағы ишетмәй.

(One's) ears do not hear what (his) mouth utters.

Муйнаҡ, ауыҙына һөйәк ҡабып, күперҙән үтеп бара ине.

Muynaq (a dog's name) was passing a ]bridge with a bone in its mouth.

Muynaq, awıźına höyək qabıp, küperźən ütep bara ine.

Бар мәғлүмәт тере шаһиттар ауыҙынан яҙып алынған.

All information has been recorded from the mouths of living witnesses.

Bar məğlümət tere şahittar awıźınan yaźıp alınğan.

Һомай ҡош тунын кейеп шундуҡ осоп килгән ти // Үле ятҡан Уралдың ауыҙынан үпкән, ти.

The bird Umay donned her coat, immediately came flying, (and) kissed Ural, who was lying dead, on his mouth.

Homay qoş tunın keyep şunduq osop kilgən ti // Üle yatqan Uraldıñ awıźınan üpkən, ti.

Muynaq (the dog's name) was crossing a bridge with a bone in its mouth.

mouth; maw, jaws (of an animal, reptile or fish)

Мәмерйә ауыҙы.

Бар мәғлүмәт тере шаһиттар ауыҙынан яҙып алған.

Bar məğlümət tere şahittar awıźınan yaźıp alğan.


ҡар

qar (romanization)
ҡар (absolute singular)
ҡарҙар (absolute plural)
ҡарҙың (definite genitive singular)
ҡарҙарҙың (definite genitive plural)
ҡарға (dative singular)
ҡарҙарға (dative plural)
ҡарҙы (accusative definite singular)
ҡарҙарҙы (accusative definite plural)
ҡарҙа (locative singular)
ҡарҙарҙа (locative plural)
ҡарҙан (ablative singular)
ҡарҙарҙан (ablative plural)

Епшек ҡар.

Ҡар бураны.

Ҡар бөртөгө.
Qar börtögö.
A snowflake.

Тышта ел өрә, ҡарҙы һеперә, // Мин өйҙә торам һалҡынға күрә.

Outside, the wind is blowing (and) sweeping the snow, I am staying at home because of the cool weather.


энә

enə (romanization)
энә (absolute singular)
энәләр (absolute plural)
энәнең (definite genitive singular)
энәләрҙең (definite genitive plural)
энәгә (dative singular)
энәләргә (dative plural)
энәне (accusative definite singular)
энәләрҙе (accusative definite plural)
энәлә (locative singular)
энәләрҙә (locative plural)
энәнән (ablative singular)
энәләрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *(y)igne (“needle”).
Cognate with Kazakh ине (ine),
Kyrgyz ийне (iyne),
Uzbek igna,
Crimean Tatar iyne, yine,
Azerbaijani iynə,
Turkish iğne, etc.

spine; a needle-like protuberance on an animal or plant

(medicine) syringe or acupuncture needle


бесәй

head

бесәй • (besəy)

ba-noun

бесәй • (besəy)

besəy (romanization)
бесәй (absolute singular)
бесәйҙәр (absolute plural)
бесәйҙең (definite genitive singular)
бесәйҙәрҙең (definite genitive plural)
бесәйгә (dative singular)
бесәйҙәргә (dative plural)
бесәйҙе (accusative definite singular)
бесәйҙәрҙе (accusative definite plural)
бесәйҙә (locative singular)
бесәйҙәрҙә (locative plural)
бесәйҙән (ablative singular)
бесәйҙәрҙән (ablative plural)

From the onomatopoeia бес-бес (bes-bes, “the sound used to call a cat”). Compare Tatar песи (pesi, “cat”).
Any relation with Proto-Common Turkic *mušuq ~ *mišik, from earlier *pïšïk (“cat”) cannot be satisfactorily made.

Мәскәүҙә бесәйҙә коронавирус табылған.

In Moscow, coronavirus was found in a cat.


өй

öy (romanization)
өй (absolute singular)
өйҙәр (absolute plural)
өйҙөң (definite genitive singular)
өйҙәрҙең (definite genitive plural)
өйгә (dative singular)
өйҙәргә (dative plural)
өйҙө (accusative definite singular)
өйҙәрҙе (accusative definite plural)
өйҙә (locative singular)
өйҙәрҙә (locative plural)
өйҙән (ablative singular)
өйҙәрҙән (ablative plural)

From Common Kypchak üy ("house, home", see the Kypchak cognates below), from Proto-Turkic *eb (“house”).
Immediately cognate with Tatar өй (öy), Kazakh үй (üi), Kyrgyz үй (üy), Karachay-Balkar юй (üy), Kumyk уьй (üy), Southern Altai ӱй (üy, “home, house”).

Кирбес өй.

Өйөбөҙгә һыуыҡ һыу ғына ингән.

We only have cold water (service) in our house.

Баҡса өйөн йыйыштырғанда саң борхотмағыҙ, битлек, бирсәткә кейегеҙ.

When cleaning (your) garden cottage, do not raise dust, wear a mask (and) gloves.

Baqsa öyön yıyıştırğanda sañ borxotmağıź, bitlek, birsətkə keyegeź.


ҡолаҡ

qolaq (romanization)
ҡолаҡ (absolute singular)
ҡолаҡтар (absolute plural)
ҡолаҡтың (definite genitive singular)
ҡолаҡтарҙың (definite genitive plural)
ҡолаҡҡа (dative singular)
ҡолаҡтарға (dative plural)
ҡолаҡты (accusative definite singular)
ҡолаҡтарҙы (accusative definite plural)
ҡолаҡта (locative singular)
ҡолаҡтарҙа (locative plural)
ҡолаҡтан (ablative singular)
ҡолаҡтарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *kulkak (“ear”).
Cognate with Old Turkic 𐰸𐰆𐰞𐰴𐰴 (qulqaq, “ear”).

Ауыҙы ни әйткәнде ҡолағы ишетмәй.

Сит кешенең ҡолағына ят булып ишетелгән атамалар шул төбәктә тыуып үҫкәндәр өсөн ҙур мәғәнәгә эйә.

The place names that sound strange to a foreigner's ears, have a deep meaning for those who were born and grew up in that region.

Sit keşeneñ qolağına yat bulıp işetelgən atamalar şul töbəktə tıwıp üśkəndər ösön źur məğənəgə eyə.

(music) A string pin, a tuning peg in a stringed instrument


бармаҡ

barmaq (romanization)
бармаҡ (absolute singular)
бармаҡтар (absolute plural)
бармаҡтың (definite genitive singular)
бармаҡтарҙың (definite genitive plural)
бармаҡҡа (dative singular)
бармаҡтарға (dative plural)
бармаҡты (accusative definite singular)
бармаҡтарҙы (accusative definite plural)
бармаҡта (locative singular)
бармаҡтарҙа (locative plural)
бармаҡтан (ablative singular)
бармаҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

бармаҡтарҙың

бармаҡтарҙан

From Common Kypchak *barmaq (“finger”), from Proto-Turkic *barmak (“finger”).
Cognate with
Kazakh бармақ (barmaq),
Kyrgyz бармак (barmak),
Southern Altai бармак (barmak),
Kumyk бармакъ (barmaq), Karachay-Balkar бармакъ (barmaq),
Uzbek barmoq,
Turkish parmak (“finger”);
Khakas парбах (parbax, “branchy, wide-branching (of a tree)”).

cog

Баш бармаҡ.

Заманалар етте: яныбыҙҙағы яҡшы тимерселәрсе һыңар ҡул бармаҡтары менән иҫәпләрлек.

The time has come: good blacksmiths in our vicinity can (now) be counted on the fingers of one hand .

Zamanalar yette: yanıbıźźağı yaqşı timerselərse hıñar qul barmaqtarı menən iśəplərlek.

Яңы версияла Touch ID технологияһы файҙаланыла, йәғни ҡушымтаға бармаҡ эҙҙәре ярҙамында инергә була.

In the new version, Touch ID technology is used, so it is possible to log in to the application with the help of fingerprints.

Yañı versiyala Touch ID texnologiyahı fayźalanıla, yəğni quşımtağa barmaq eźźəre yarźamında inergə bula.


ҡаш

qaş (romanization)
ҡаш (absolute singular)
ҡаштар (absolute plural)
ҡаштың (definite genitive singular)
ҡаштарҙың (definite genitive plural)
ҡашҡа (dative singular)
ҡаштарға (dative plural)
ҡашты (accusative definite singular)
ҡаштарҙы (accusative definite plural)
ҡашта (locative singular)
ҡаштарҙа (locative plural)
ҡаштан (ablative singular)
ҡаштарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *kāĺ (“eyebrow”).
Cognate with
Kazakh қас (qas),
Tatar каш (qaş), Kyrgyz каш (kaş),
Uyghur قاش (qash),
Uzbek qosh,
Azerbaijani qaş, Crimean Tatar qaş,
Turkish kaş, etc.


муйын

head

муйын • (muyın)

ba-noun

муйын • (muyın)

muyın (romanization)
муйын (absolute singular)
муйындар (absolute plural)
муйындың (definite genitive singular)
муйындарҙың (definite genitive plural)
муйынға (dative singular)
муйындарға (dative plural)
муйынды (accusative definite singular)
муйындарҙы (accusative definite plural)
муйында (locative singular)
муйындарҙа (locative plural)
муйындан (ablative singular)
муйындарҙан (ablative plural)

From Kypchak *mojun "neck", from Proto-Turkic *bōń.
Cognate with
Old Turkic [script needed] (bojun, “neck”);
Kazakh мойын (moiyn),
Kyrgyz, Tuvan моюн (moyun),
Uzbek bo'yin,
Turkish, Azerbaijani boyun,
Turkmen boýun (“neck”), etc.


япраҡ

yapraq (romanization)
япраҡ (absolute singular)
япраҡтар (absolute plural)
япраҡтың (definite genitive singular)
япраҡтарҙың (definite genitive plural)
япраҡҡа (dative singular)
япраҡтарға (dative plural)
япраҡты (accusative definite singular)
япраҡтарҙы (accusative definite plural)
япраҡта (locative singular)
япраҡтарҙа (locative plural)
япраҡтан (ablative singular)
япраҡтарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *yapurgak (“leaf”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (yapïrğaq, “leaf”);
Tatar яфрак (yafraq, “leaf”),
Kazakh жапырақ (japyraq, “leaf”),
Turkish yaprak (“leaf”),
Uyghur يوپۇرماق (yopurmaq, “leaf”),
Yakut сэбирдэх (sebirdeq, “leaf”), etc.

Ҡайын япрағы.

Ваҡыты етмәһә, япраҡ та һабағынан өҙөлмәй.

Even a leaf will not come off from its stem unless its time has come.

Vaqıtı yetməhə, yapraq ta habağınan öźölməy.


ҡағыҙ

head

ҡағыҙ • (qağıź)

ba-noun

ҡағыҙ • (qağıź)

qağıź (romanization)
ҡағыҙ (absolute singular)
ҡағыҙҙар (absolute plural)
ҡағыҙҙың (definite genitive singular)
ҡағыҙҙарҙың (definite genitive plural)
ҡағыҙға (dative singular)
ҡағыҙҙарға (dative plural)
ҡағыҙҙы (accusative definite singular)
ҡағыҙҙарҙы (accusative definite plural)
ҡағыҙҙа (locative singular)
ҡағыҙҙарҙа (locative plural)
ҡағыҙҙан (ablative singular)
ҡағыҙҙарҙан (ablative plural)

From Persian کاغذ (kâğaz, “paper”), from Sogdian 𐼸𐼰𐼲𐼹𐼷𐼰 (kʾɣδyʾ, “paper”).
Cognate with Old Turkic [script needed] (kaγïd), Old Turkic [script needed] (kaγaδ), Old Turkic [script needed] (qaγaz, “paper”);
Tatar кәгазь (käğaz’),
Kazakh қағаз (qağaz),
Kyrgyz кагаз (kagaz),
Karachay-Balkar къагъыт (qağıt),
Uzbek qog'oz,
Uyghur قەغەز (qeghez),
Azerbaijani kağız, Turkmen kagyz, Turkish kâğıt (“paper”).

cog

А4 форматлы ҡағыҙ.

Тәбиғи мөхиттә ҡағыҙ 10 йылда серей.

In the natural environment, paper decays in 10 years.

Мин әле бер ниндәй ҡағыҙға ла ҡул ҡуйманым.

Min əle ber nindəy qağıźğa la qul quymanım.


хайуан

xaywan (romanization)
хайуан (absolute singular)
хайуандар (absolute plural)
хайуандың (definite genitive singular)
хайуандарҙың (definite genitive plural)
хайуанға (dative singular)
хайуандарға (dative plural)
хайуанды (accusative definite singular)
хайуандарҙы (accusative definite plural)
хайуанда (locative singular)
хайуандарҙа (locative plural)
хайуандан (ablative singular)
хайуандарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

хайуандарҙың

хайуандарҙан

Borrowed from Arabic حَيَوَان (ḥayawān, “animal”).

Йорт хайуандары.

Төрлө йәшәү шарттарына һәм мөхиттәргә еңел яраҡлышыусан, төрлө аҙыҡтан туҡлана алған хайуан.

An animal that easily adapts to different living conditions and environments, can feed on various food.

Törlö yəşəw şarttarına həm möxittərgə yeñel yaraqlışıwsan, törlö aźıqtan tuqlana alğan xaywan.


ҡыяр

head

ҡыяр • (qıyar)

ba-noun

ҡыяр • (qıyar)

qıyar (romanization)
ҡыяр (absolute singular)
ҡыярҙар (absolute plural)
ҡыярҙың (definite genitive singular)
ҡыярҙарҙың (definite genitive plural)
ҡыярға (dative singular)
ҡыярҙарға (dative plural)
ҡыярҙы (accusative definite singular)
ҡыярҙарҙы (accusative definite plural)
ҡыярҙа (locative singular)
ҡыярҙарҙа (locative plural)
ҡыярҙан (ablative singular)
ҡыярҙарҙан (ablative plural)

Ҡыярҙы апрель аҙағында сәсәм, май аҙағында үҫентеләрҙе түтәлгә күсерәм.

I plant cucumbers at the end of April (and) transplant the seedlings to the garden bed at the end of May.

Qıyarźı aprel aźağında səsəm, may aźağında üśentelərźe tütəlgə küserəm.

Төнө ҡырау төшөргә тора, ҡыяр түтәлен ябайыҡ.

Hoarfrost is going to drop at night, let us cover the cucumber bed.

Tönö qıraw töşörgə tora, qıyar tütəlen yabayıq.


һуған

head

һуған • (huğan)

ba-noun

һуған • (huğan)

huğan (romanization)
һуған (absolute singular-only)
һуғандың (definite genitive singular-only)
һуғанға (dative singular-only)
һуғанды (accusative definite singular-only)
һуғанда (locative singular-only)
һуғандан (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *sogan (“onion”). Cognate with Turkish soğan.


һарымһаҡ

head

һарымһаҡ • (harımhaq)

ba-noun

һарымһаҡ • (harımhaq)

harımhaq (romanization)
һарымһаҡ (absolute singular-only)
һарымһаҡтың (definite genitive singular-only)
һарымһаҡҡа (dative singular-only)
һарымһаҡты (accusative definite singular-only)
һарымһаҡта (locative singular-only)
һарымһаҡтан (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *sarïmsak (“garlic”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (sarmusak) / Old Turkic [script needed] (samursaq, “garlic”);
Kazakh сарымсақ (sarymsaq),
Kyrgyz сарымсак (sarımsak),
Southern Altai сарымсак (sarïmsak),
Kumyk самурсакъ (samursaq),
Uzbek sarimsoq,
Uyghur سامساق (samsaq),
Turkmen sarymsak,
Azerbaijani sarımsaq,
Turkish sarmısak / sarımsak (“garlic”).

cog

Һарымһаҡ төнәтмәһе склероздан һәм баш шаулауҙан яҡшы сара булып һанала.

Garlic infusion is considered to be a good remedy for senile memory loss and tinnitus.

Harımhaq tönətməhe sklerozdan həm baş şawlawźan yaqşı sara bulıp hanala.

Allium sativum
Allium sativum#Translingual


дөгө

head

дөгө • (dögö)

ba-noun

дөгө • (dögö)

dögö (romanization)
дөгө (absolute singular-only)
дөгөнөң (definite genitive singular-only)
дөгө (dative singular-only)
дөгөнө (accusative definite singular-only)
дөгөлә (locative singular-only)
дөгөнән (ablative singular-only)

From *dügü (“rice”), from Proto-Turkic *tüg- (“to pound”).
In Bashkir, the initial d- and the retention of -g- indicate that this is a loan from an Oghuz or Karluk source; the expected Kypchak reflex should be tüyü (as attested in Nogai тюй (tyuy, “millet”)). Also consider the related Bashkir verb stem төйөү (töyöw, “thresh, pound”).
Compare Kumyk дюгю (dügü, “rice”), Azerbaijani düyü (“rice”), Turkmen tüwi (“rice”).


бойҙай

head

бойҙай • (boyźay)

ba-noun

бойҙай • (boyźay)

boyźay (romanization)
бойҙай (absolute singular-only)
бойҙайҙың (definite genitive singular-only)
бойҙайға (dative singular-only)
бойҙайҙы (accusative definite singular-only)
бойҙайҙа (locative singular-only)
бойҙайҙан (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *boguday (“wheat”).
Cognate with
Kazakh бидай (bidai),
Kyrgyz буудай (buuday),
Southern Altai буудай (buuday),
Azerbaijani buğda, Turkish buğday, Turkmen bugdaý, Uzbek bugʻdoy.


һыйыр

head

һыйыр • (hıyır)

ba-noun

һыйыр • (hıyır)

hıyır (romanization)
һыйыр (absolute singular)
һыйырҙар (absolute plural)
һыйырҙың (definite genitive singular)
һыйырҙарҙың (definite genitive plural)
һыйырға (dative singular)
һыйырҙарға (dative plural)
һыйырҙы (accusative definite singular)
һыйырҙарҙы (accusative definite plural)
һыйырҙа (locative singular)
һыйырҙарҙа (locative plural)
һыйырҙан (ablative singular)
һыйырҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *sïgïr (“cow”).
Cognate with
Karakhanid [script needed] (sïγïr, “cow”);
Kazakh сиыр (siyr),
Tatar сыер (sıyer),
Nogai сыйыр (sıyır), Kumyk сыйыр (sıyır),
Uzbek sigir,
Turkmen sygyr (“cow”),
Turkish sığır (“cattle”), etc.

cog

Нисә баш һыйыр аҫрайһығыҙ?

Минең ҡыҙым һыйыр һауырға өйрәнмәне.

My daughter did not learn to milk a cow.


ҡом

qom (romanization)
ҡом (absolute singular-only)
ҡомдоң (definite genitive singular-only)
ҡомға (dative singular-only)
ҡомдо (accusative definite singular-only)
ҡомда (locative singular-only)
ҡомдан (ablative singular-only)

Ҡом бураны.
Qom buranı.
Sandstorm.

Ҡом бөртөгө.

Ҡаҙанды йылғаға алып барып, ҡом менән ышҡып йыу.

Take the cauldron to the river (and) wash it rubbing with sand.

Qaźandı yılğağa alıp barıp, qom menən ışqıp yıw.


бысаҡ

head

бысаҡ • (bısaq)

ba-noun

бысаҡ • (bısaq)

bısaq (romanization)
бысаҡ (absolute singular)
бысаҡтар (absolute plural)
бысаҡтың (definite genitive singular)
бысаҡтарҙың (definite genitive plural)
бысаҡҡа (dative singular)
бысаҡтарға (dative plural)
бысаҡты (accusative definite singular)
бысаҡтарҙы (accusative definite plural)
бысаҡта (locative singular)
бысаҡтарҙа (locative plural)
бысаҡтан (ablative singular)
бысаҡтарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *bïčgak (“knife”), from Proto-Turkic *bïč- (“to cut”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (bïčaq, “knife”);
Tatar пычак (pıçaq),
Kazakh пышақ (pyşaq),
Kyrgyz бычак (bıcak),
Southern Altai бычак (bïčak),
Karachay-Balkar бычакъ (bıçaq),
Kumyk бичакъ (biçaq),
Khakas пычах (pıçax),
Shor пычақ (pïčaq),
Tuvan бижек (bijek),
Uzbek pichoq,
Uyghur پىچاق (pichaq),
Turkish bıçak,
Azerbaijani bıçaq,
Turkmen pyçak,
Yakut быһах (bıhaq), etc.

cog

Үткер бысаҡ.

Бысаҡ осонда ваҡ тоҙ һалып болғағыҙ.

Put (some) fine salt on the knifepoint and stir.


ҡала

qala (romanization)
ҡала (absolute singular)
ҡалалар (absolute plural)
ҡаланың (definite genitive singular)
ҡалаларҙың (definite genitive plural)
ҡалаға (dative singular)
ҡалаларға (dative plural)
ҡаланы (accusative definite singular)
ҡалаларҙы (accusative definite plural)
ҡалала (locative singular)
ҡалаларҙа (locative plural)
ҡаланан (ablative singular)
ҡалаларҙан (ablative plural)

From Arabic قَلْعَة (qalʕa, “fort, fortress”).
Cognate with Tatar кала (qala), Kazakh қала (qala),
Kyrgyz калаa (kalaa, “city, town”),
Turkish kale (“fortress”) etc.

der

Йәштәрҙе ҡала тарта.

Ҡыҙыбыҙ ҡаланан айына бер ҡайтып тора.

Our daughter comes home from the city once a month.

Ҡалаға барып етмәҫ борон машинабыҙ ватылды.

Our car broke down before we reached the town.

Qalağa barıp yetməś boron maşinabıź vatıldı.

Риүәйәт буйынса, батша 1707 йылда ҡалаға шәхсән нигеҙ һалған.

As the legend goes, the czar in person laid foundation for the city in 1707.

Riwəyət buyınsa, batşa 1707 yılda qalağa şəxsən nigeź halğan.

Әҙәм балаһы төҙөгән ҡаланы һәм манараны күрер өсөн Хоҙай аҫҡа төштө.

(Can we date this quote?), Bible, Genesis 11:5:

In order to see the city and the tower that the cildren of men were building, God went down.

Əźəm balahı töźögən qalanı həm manaranı kürer ösön Xoźay aśqa töştö.


һүҙлек

head

һүҙлек • (hüźlek)

ba-noun

һүҙлек • (hüźlek)

hüźlek (romanization)
һүҙлек (absolute singular)
һүҙлектәр (absolute plural)
һүҙлектең (definite genitive singular)
һүҙлектәрҙең (definite genitive plural)
һүҙлеккә (dative singular)
һүҙлектәргә (dative plural)
һүҙлекте (accusative definite singular)
һүҙлектәрҙе (accusative definite plural)
һүҙлектә (locative singular)
һүҙлектәрҙә (locative plural)
һүҙлектән (ablative singular)
һүҙлектәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

һүҙлектәрҙең

һүҙлектәрҙән

һүҙ (hüź, “word”) + -лек (-lek, “affix forming a noun denoting a group or compendium”).
Compare to
Tatar сүзлек (süzlek, “dictionary”),
Kazakh сөздік (sözdık, “dictionary”),
Kyrgyz сөздүк (sözdük, “dictionary”),
Shor сӧстӱк (söstük, “dictionary”)
Azerbaijani sözlük (“dictionary”),


тәҙрә

head

тәҙрә • (təźrə)

ba-noun

тәҙрә • (təźrə)

təźrə (romanization)
тәҙрә (absolute singular)
тәҙрәләр (absolute plural)
тәҙрәнең (definite genitive singular)
тәҙрәләрҙең (definite genitive plural)
тәҙрәгә (dative singular)
тәҙрәләргә (dative plural)
тәҙрәне (accusative definite singular)
тәҙрәләрҙе (accusative definite plural)
тәҙрәлә (locative singular)
тәҙрәләрҙә (locative plural)
тәҙрәнән (ablative singular)
тәҙрәләрҙән (ablative plural)

From *tereze "window", presumably from Persian دریچه (dariča).
In Bashkir, the -z- became interdental between vowels (following the regular Bashkir development), and metathesis took place: täräzä → *täräðä → täðerä → täðrä. The pleophonic form тәҙерә (täðerä) is also attested in dialects.
Cognate with
Tatar тәрәзә (täräzä),
Kazakh терезе (tereze),
Kyrgyz терезе (tereze),
Southern Altai терезе (tereze, “jail, prison”),
Karachay-Balkar терезе (tereze),
Kumyk терезе (tereze),
Uyghur دېرىزە (dërize),
Uzbek deraza (“window”).

cog

Тәҙрә йыуғыс шыйыҡса.

Ике тәҙрәһе урамға ҡараған ҙур бүлмә.

A large room with two windows overlooking the street.


әҙәбиәт

head

әҙәбиәт • (əźəbiət)

ba-noun

әҙәбиәт • (əźəbiət)

əźəbiət (romanization)
әҙәбиәт (absolute singular-only)
әҙәбиәттең (definite genitive singular-only)
әҙәбиәткә (dative singular-only)
әҙәбиәтте (accusative definite singular-only)
әҙәбиәттә (locative singular-only)
әҙәбиәттән (ablative singular-only)

Нәфис әҙәбиәт.

Урта быуаттарҙа башҡорт әҙәбиәтенә ғәрәп, фарсы, һинд, һуңыраҡ төрөк әҙәбиәтенән күп кенә сюжеттәр үтеп инә.

In the Middle Ages, many plots from Arab, Persian, Indian, later Turkish literature penetrate the Bashkir literature.

Orta bıvattarða başqurt əðəbiyətində ğərəp, farsı, hend, hoñıraq türük əðəbiyətinən köp kinə süjettər ötip enə.

Урта мәктәптә әҙәбиәтте уҡытыу ысулы тәғлиме.

The methodology of teaching literature in Secondary school.

Orta məktəptə əðəbiyətti oqıtıv ısulı təğlimi.

literature (academic publications on a particular subject); bibliography


һөйәк

head

һөйәк • (höyək)

ba-noun

һөйәк • (höyək)

höyək (romanization)
һөйәк (absolute singular)
һөйәктәр (absolute plural)
һөйәктең (definite genitive singular)
һөйәктәрҙең (definite genitive plural)
һөйәккә (dative singular)
һөйәктәргә (dative plural)
һөйәкте (accusative definite singular)
һөйәктәрҙе (accusative definite plural)
һөйәктә (locative singular)
һөйәктәрҙә (locative plural)
һөйәктән (ablative singular)
һөйәктәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *siŋök (“bone”).
Cognates
Old Turkic sӧŋük (“bone”),
Kazakh сүйек (süiek),
Karakalpak su'yek,
Nogai суьек (süyek),
Karachay-Balkar, Kumyk сюек (süyek),
Kyrgyz сүйөк (süyök), сөөк (söök),
Southern Altai, Shor, Khakas сӧӧк,
Tuvan сөөк (söök),
Uzbek suyak,
Uyghur سۆڭەك (sö'ngek),
Turkmen süňk, süýek,
Azerbaijani sümük,
Yakut уҥуох (uñuoq),
Dolgan оӈуок (oñuok),
etc.

Муйнаҡ, ауыҙына һөйәк ҡабып, күперҙән үтеп бара ине.

Muynaq (the dog's name) was passing a bridge with a bone in its mouth.

Muynaq, awıźına höyək qabıp, küperźən ütep bara ine.

Шунда ята батырҙың һөйәге.

(botany) stone, (US) kernel; the central part of some fruit


йомортҡа

yomortqa (romanization)
йомортҡа (absolute singular)
йомортҡалар (absolute plural)
йомортҡаның (definite genitive singular)
йомортҡаларҙың (definite genitive plural)
йомортҡаға (dative singular)
йомортҡаларға (dative plural)
йомортҡаны (accusative definite singular)
йомортҡаларҙы (accusative definite plural)
йомортҡала (locative singular)
йомортҡаларҙа (locative plural)
йомортҡанан (ablative singular)
йомортҡаларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

йомортҡаларҙың

йомортҡаларға

йомортҡаларҙы

йомортҡаларҙа

йомортҡаларҙан

From Proto-Turkic *yumurtka (“egg”).
Cognate with
Tatar йомырка (yomırka),
Kazakh жұмыртқа (jūmyrtqa),
Kyrgyz жумуртка (jumurtka),
Southern Altai јымыртка (ǰïmïrtka),
Karachay-Balkar (obs.) джумуртха (cumurtxa),
Turkish yumurta,
Turkmen ýumurtga,
Khakas нымырха (nımırxa),
Yakut сымыыт (sımııt),
etc.

Тауыҡ йомортҡаһы.

Табаҡҡа биш йомортҡа һытығыҙ, ондо ҡушып болғағыҙ.

Crack five eggs into the bowl, add flour and stir.

Tabaqqa biş yomortqa hıtığıź, ondo quşıp bolğağıź.

Инә ҡуңыҙ ике йөҙҙән ашыу йомортҡа һала.

The female beetle lays over two hundred eggs.

İnə quñıź ike yöźźən aşıw yomortqa hala.


ҡойроҡ

qoyroq (romanization)
ҡойроҡ (absolute singular)
ҡойроҡтар (absolute plural)
ҡойроҡтоң (definite genitive singular)
ҡойроҡтарҙың (definite genitive plural)
ҡойроҡҡа (dative singular)
ҡойроҡтарға (dative plural)
ҡойроҡто (accusative definite singular)
ҡойроҡтарҙы (accusative definite plural)
ҡойроҡта (locative singular)
ҡойроҡтарҙа (locative plural)
ҡойроҡтан (ablative singular)
ҡойроҡтарҙан (ablative plural)

ҡойроҡтарҙың

ҡойроҡтарҙан


теш

teş (romanization)
теш (absolute singular)
тештәр (absolute plural)
тештең (definite genitive singular)
тештәрҙең (definite genitive plural)
тешкә (dative singular)
тештәргә (dative plural)
теште (accusative definite singular)
тештәрҙе (accusative definite plural)
тештә (locative singular)
тештәрҙә (locative plural)
тештән (ablative singular)
тештәрҙән (ablative plural)


тырнаҡ

head

тырнаҡ • (tırnaq)

ba-noun

тырнаҡ • (tırnaq)

tırnaq (romanization)
тырнаҡ (absolute singular)
тырнаҡтар (absolute plural)
тырнаҡтың (definite genitive singular)
тырнаҡтарҙың (definite genitive plural)
тырнаҡҡа (dative singular)
тырнаҡтарға (dative plural)
тырнаҡты (accusative definite singular)
тырнаҡтарҙы (accusative definite plural)
тырнаҡта (locative singular)
тырнаҡтарҙа (locative plural)
тырнаҡтан (ablative singular)
тырнаҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

тырнаҡтарҙың

тырнаҡтарҙан

From Proto-Turkic *tïrŋa-k (“fingernail, claw”).
Cognate with
Old Turkic 𐱃𐰃𐰺𐰭𐰴 (tïrŋaq, “fingernail, claw”);
Kazakh тырнақ (tyrnaq),
Kyrgyz тырмак (tırmak),
Uzbek tirnoq,
Uyghur تىرناق (tirnaq),
Crimean Tatar tırnaq,
Turkish tırnak,
Turkmen dyrnak,
Tuvan дыргак (dırgak),
Yakut тыҥырах (tıñıraq, “fingernail, claw”).

cog

quotation marks (singular used in the sense "a pair of quotation marks")


ҡанат

qanat (romanization)
ҡанат (absolute singular)
ҡанаттар (absolute plural)
ҡанаттың (definite genitive singular)
ҡанаттарҙың (definite genitive plural)
ҡанатҡа (dative singular)
ҡанаттарға (dative plural)
ҡанатты (accusative definite singular)
ҡанаттарҙы (accusative definite plural)
ҡанатта (locative singular)
ҡанаттарҙа (locative plural)
ҡанаттан (ablative singular)
ҡанаттарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *kāynat (“wing”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (qanat, “wing”),
Turkish kanat (“wing”),
Yakut кынат (kınat, “wing”),
etc.

Ҡанаттар осҡанда нығый.

Йыр өҙөлдө; миңә ҡағылып китте Ғазраилдың ҡара ҡанат осо.

The song cut off; the tip of Azrael's black wing touched me (in passing).


йөрәк

head

йөрәк • (yörək)

ba-noun

йөрәк • (yörək)

yörək (romanization)
йөрәк (absolute singular)
йөрәктәр (absolute plural)
йөрәктең (definite genitive singular)
йөрәктәрҙең (definite genitive plural)
йөрәккә (dative singular)
йөрәктәргә (dative plural)
йөрәкте (accusative definite singular)
йөрәктәрҙе (accusative definite plural)
йөрәктә (locative singular)
йөрәктәрҙә (locative plural)
йөрәктән (ablative singular)
йөрәктәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *yürek (“heart”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (yüräk, “heart”),
Shor чӱрек (“heart”),
Yakut сүрэх (süreq, “heart”),
etc.


тоҙ

toź (romanization)
тоҙ (absolute singular-only)
тоҙҙоң (definite genitive singular-only)
тоҙға (dative singular-only)
тоҙҙо (accusative definite singular-only)
тоҙҙа (locative singular-only)
тоҙҙан (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *tūŕ.
Cognate with Tatar тоз (toz), Kazakh тұз (tūz), Kyrgyz туз (tuz), Uzbek tuz, Turkmen duz, Turkish tuz, Tuvan дус (dus), Yakut туус (tuus), Chuvash тӑвар (tăvar, “salt”).

Таш тоҙ.

Дингеҙ тоҙо.

Аштың тоҙо сыҡмаған.

Тоҙ ятҡылығы.


төн

tön (romanization)
төн (absolute singular)
төндәр (absolute plural)
төндөң (definite genitive singular)
төндәрҙең (definite genitive plural)
төнгә (dative singular)
төндәргә (dative plural)
төндө (accusative definite singular)
төндәрҙе (accusative definite plural)
төндә (locative singular)
төндәрҙә (locative plural)
төндән (ablative singular)
төндәрҙән (ablative plural)


Өфө

Öfö (romanization)
Өфө (absolute singular-only)
Өфөнөң (definite genitive singular-only)
Өфө (dative singular-only)
Өфөнө (accusative definite singular-only)
Өфөлә (locative singular-only)
Өфөнән (ablative singular-only)

Өфөлә банк карталары менән мутлашыу осраҡтары йышая бара.

In Ufa, cases of bank card frauds are becoming frequent.

Öfölə bank kartaları menən mutlaşıw osraqtarı yışaya bara.

Ufa (a capital and largest city of Bashkortostan, Russia)


Башҡортостан

head

Башҡортостан • (Başqortostan)

Başqortostan (romanization)
Башҡортостан (absolute singular-only)
Башҡортостандың (definite genitive singular-only)
Башҡортостанға (dative singular-only)
Башҡортостанды (accusative definite singular-only)
Башҡортостанда (locative singular-only)
Башҡортостандан (ablative singular-only)

Баш‧ҡор‧тос‧тан

башҡорт (başqort) + -стан (-stan).
The connective vowel -о- dilutes the consonant cluster resulting from stem composition.

Башҡортостанда 9 мең әрмән йәшәй.

9 thousand Armenians live in Bashkortostan.

Башҡортостанда талпандар уянған: өс тешләү осрағы теркәлгән.

Ticks have woken up in Bashkortostan: three cases of biting were recorded.

Başqortostanda talpandar uyanğan: ös teşləw osrağı terkəlgən.

Йылҡысылыҡ менән умартасылыҡ Башҡортостандың ауыл хужалығына үҙенсәлек бирә.

Horse breeding and bee farming give a distinctive character to Bashkortostan's agriculture.

Yılqısılıq menən umartasılıq Başqortostandıñ awıl xujalığına üźensəlek birə.

Башҡортостандан тәүге хаж ҡылыусылар төркөмө изге Мәккәгә һәм Мәҙинәгә 1 ноябрҙә юлға сыҡты.

A group of first-time Hajj performers from Bashkortostan set out on their journey to Mecca and Medina on November 1.

Başqortostandan təwge xaj qılıwsılar törkömö izge Məkkəgə həm Məźinəgə 1 noyabrźə yulğa sıqtı.


сысҡан

сысҡан • (sısqan)

ba-noun

сысҡан • (sısqan)

sısqan (romanization)
сысҡан (absolute singular)
сысҡандар (absolute plural)
сысҡандың (definite genitive singular)
сысҡандарҙың (definite genitive plural)
сысҡанға (dative singular)
сысҡандарға (dative plural)
сысҡанды (accusative definite singular)
сысҡандарҙы (accusative definite plural)
сысҡанда (locative singular)
сысҡандарҙа (locative plural)
сысҡандан (ablative singular)
сысҡандарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

сысҡандарҙың

сысҡандарҙан

From Proto-Turkic *sïčgan (“mouse”).
Often considered a nomen agentis from the verb *sïč- (“to defecate”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (syčγ՚n /sïčɣan/),
Karakhanid سِجْغانْ (sïčɣān),
Armeno-Kipchak սըչխան (səčʻxan),
Tatar тычкан (tıçkan),
Kazakh тышқан (tyşqan),
Kyrgyz чычкан (cıckan),
Southern Altai чычкан (čïčkan),
Shor шышқан (šïšqan),
Uzbek sichqon,
Uyghur چاشقان (chashqan),
Turkmen syçan,
Turkish sıçan (“mouse”),
etc.
The computing sense is a semantic loan from English mouse.

cog

Shor шышқан (šïšqan)

ba:Сысҡандар

Хәҙерге ваҡытта тоташтырыуһыҙ сысҡандарҙың ғына бер нисә төрө бар, шул иҫәптән инфраҡыҙыл порт, Bluetooth аша эшләгән һ.б.

These days, there are several types of wireless mice alone, including (those) operating via infrared port, Bluetooth etc.

Xəźerge vaqıtta totaştırıwhıź sısqandarźıñ ğına ber nisə törö bar, şul iśəptən infraqıźıl port, Bluetooth aşa eşləgən h.b.


баҡа

baqa (romanization)
баҡа (absolute singular)
баҡалар (absolute plural)
баҡаның (definite genitive singular)
баҡаларҙың (definite genitive plural)
баҡаға (dative singular)
баҡаларға (dative plural)
баҡаны (accusative definite singular)
баҡаларҙы (accusative definite plural)
баҡала (locative singular)
баҡаларҙа (locative plural)
баҡанан (ablative singular)
баҡаларҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *b(i)āka (“frog”).
Cognate with Old Uyghur [script needed] (baqa, “frog”); Turkish bağa, Tatar бака (baqa), Kazakh бақа (baqa), Kumyk бакъа (baqa), Kyrgyz бака (baka), Southern Altai бака (baka), Tuvan пага (paga), Uyghur پاقا (paqa), Yakut баҕа (bağa, “frog”).

баҡа ыуылдырығы ― baqa ıwıldırığı ― frogspawn


тубыҡ

head

тубыҡ • (tubıq)

ba-noun

тубыҡ • (tubıq)

tubıq (romanization)
тубыҡ (absolute singular)
тубыҡтар (absolute plural)
тубыҡтың (definite genitive singular)
тубыҡтарҙың (definite genitive plural)
тубыҡҡа (dative singular)
тубыҡтарға (dative plural)
тубыҡты (accusative definite singular)
тубыҡтарҙы (accusative definite plural)
тубыҡта (locative singular)
тубыҡтарҙа (locative plural)
тубыҡтан (ablative singular)
тубыҡтарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *topïk (“knee; kneecap; ankle”).


бауыр

head

бауыр • (bawır)

ba-noun

бауыр • (bawır)

bawır (romanization)
бауыр (absolute singular-only)
бауырҙың (definite genitive singular-only)
бауырға (dative singular-only)
бауырҙы (accusative definite singular-only)
бауырҙа (locative singular-only)
бауырҙан (ablative singular-only)

From Common Kypchak bawïr,
from Proto-Turkic *biagïr (“liver”).
Cognate with Tatar бавыр (bawır), Kazakh бауыр (bauyr), Nogai бавыр (bavır), Kyrgyz боор (boor), Southern Altai буур (buur), Khakas паар (paar), Tuvan баар (baar), Yakut быар (bıar); Uzbek bag'ir, Turkish bağır, Turkmen bagyr (“liver”).


урман

urman (romanization)
урман (absolute singular)
урмандар (absolute plural)
урмандың (definite genitive singular)
урмандарҙың (definite genitive plural)
урманға (dative singular)
урмандарға (dative plural)
урманды (accusative definite singular)
урмандарҙы (accusative definite plural)
урманда (locative singular)
урмандарҙа (locative plural)
урмандан (ablative singular)
урмандарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *orman (“forest”).
Cognate with
Karakhanid [script needed] (orman, “forest”);
Karachay-Balkar орман (orman), Kumyk орман (orman),
Kazakh орман (orman), Karakalpak орман (orman), Nogai орман (orman),
Kyrgyz ормон (ormon), Tatar урман (urman), dialectal Southern Altai орман (orman),
Uzbek o'rmon,
Uyghur ئورمان (orman),
Crimean Tatar, Pecheneg, Turkish orman etc.

cog

Аралаш урман.

Урман хужалығы.

Тау артылып, һыу кисеп, // Ҡара урмандар үтеп, //Һаман алға киткән, ти.

(The two brothers - Ural and Shulgan) walked on and on, crossing mountains, fording rivers, passing through dark forests.

Taw artılıp, hıw kisep, // Qara urmandar ütep, //Haman alğa kitkən, ti.


ҡош

qoş (romanization)
ҡош (absolute singular)
ҡоштар (absolute plural)
ҡоштоң (definite genitive singular)
ҡоштарҙың (definite genitive plural)
ҡошҡа (dative singular)
ҡоштарға (dative plural)
ҡошто (accusative definite singular)
ҡоштарҙы (accusative definite plural)
ҡошта (locative singular)
ҡоштарҙа (locative plural)
ҡоштан (ablative singular)
ҡоштарҙан (ablative plural)

From Proto-Common Turkic *quš (“bird”),
from Proto-Turkic *kuĺ (“bird”).
Cognate with
Tatar кош (qoş),
Kazakh құс (qūs),
Kyrgyz куш (kuş),
Khakas хус (xus),
Karachay-Balkar къуш (quş),
Uzbek qush,
Azerbaijani quş,
Turkish kuş, Turkmen guş (“bird”), etc.

Һайрар ҡоштар.
Hayrar qoştar.
Songbirds.

Инә ҡоштар аталарына ҡарағанда эрерәк.

Эңерҙә һәм төндә туҡланыусы бик һаҡ ҡош.

A very cautious bird that feeds at dusk and at night.

Eñerźə həm töndə tuqlanıwsı bik haq qoş.

Сыйырсыҡ, турғай, сәпсек кеүек ваҡ ҡоштар баҡса ҡоротҡостарын бик әүҙем сүпләй.

Such small birds as starlings, sparrows, wagtails are very active in collecting garden pests.

Sıyırsıq, turğay, səpsek kewek vaq qoştar baqsa qorotqostarın bik əwźem süpləy.

Ҡош кешеләй һөйләшкәс, Урал таңға ҡалған,ти.

When the bird spoke like a man, Ural(-batyr) was astounded.

Qoş keşeləy höyləşkəs, Ural tañğa qalğan,ti.


сәй

səy (romanization)
сәй (absolute singular-only)
сәйҙең (definite genitive singular-only)
сәйгә (dative singular-only)
сәйҙе (accusative definite singular-only)
сәйҙә (locative singular-only)
сәйҙән (ablative singular-only)

From Persian چای (čây),
Sanskrit चाय (cāya),
from Sinitic 茶 (MC drae, “tea”).
Cognate with
Southern Altai, Kyrgyz, Karakalpak чай (çay),
Kazakh шай (şai),
Karachay-Balkar шай (şay),
Tatar чәй (çäy),
Uzbek choy,
Uyghur چاي (chay),
Azerbaijani, Crimean Tatar, Turkish, Turkmen çay (“tea”), etc.

Күк сәй.

Ҡаты сәй.

Байрам булды ниһә, ауылда ҡатын-ҡыҙҙар сәйгә йөрөшөр ине.

On holidays, women in villages would visit each other for tea.

Bayram buldı nihə, awılda qatın-qıźźar səygə yöröşör ine.

Таҡта сәй.


төлкө

head

төлкө • (tölkö)

ba-noun

төлкө • (tölkö)

tölkö (romanization)
төлкө (absolute singular)
төлкөләр (absolute plural)
төлкөнөң (definite genitive singular)
төлкөләрҙең (definite genitive plural)
төлкөгә (dative singular)
төлкөләргә (dative plural)
төлкөнө (accusative definite singular)
төлкөләрҙе (accusative definite plural)
төлкөлә (locative singular)
төлкөләрҙә (locative plural)
төлкөнән (ablative singular)
төлкөләрҙән (ablative plural)


тейен

teyen (romanization)
тейен (absolute singular)
тейендәр (absolute plural)
тейендең (definite genitive singular)
тейендәрҙең (definite genitive plural)
тейенгә (dative singular)
тейендәргә (dative plural)
тейенде (accusative definite singular)
тейендәрҙе (accusative definite plural)
тейендә (locative singular)
тейендәрҙә (locative plural)
тейендән (ablative singular)
тейендәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *tegiŋ (“squirrel”).
Doublet of тин (tin, “kopek, monetary unit”).
Cognate with
Tatar тиен (tiyen),
Kazakh тиін (tiın),
Southern Altai тийиҥ (tiyiŋ),
Khakas тиин (tiin),
Tuvan дииң (diiñ),
Yakut тииҥ (tiiñ),
Turkish değin,
Uzbek tiyin,
Uyghur تىيىن (tiyin, “squrrel”), etc.


ҡаҙ

qaź (romanization)
ҡаҙ (absolute singular)
ҡаҙҙар (absolute plural)
ҡаҙҙың (definite genitive singular)
ҡаҙҙарҙың (definite genitive plural)
ҡаҙға (dative singular)
ҡаҙҙарға (dative plural)
ҡаҙҙы (accusative definite singular)
ҡаҙҙарҙы (accusative definite plural)
ҡаҙҙа (locative singular)
ҡаҙҙарҙа (locative plural)
ҡаҙҙан (ablative singular)
ҡаҙҙарҙан (ablative plural)


тауыҡ

head

тауыҡ • (tawıq)

ba-noun

тауыҡ • (tawıq)

tawıq (romanization)
тауыҡ (absolute singular)
тауыҡтар (absolute plural)
тауыҡтың (definite genitive singular)
тауыҡтарҙың (definite genitive plural)
тауыҡҡа (dative singular)
тауыҡтарға (dative plural)
тауыҡты (accusative definite singular)
тауыҡтарҙы (accusative definite plural)
тауыҡта (locative singular)
тауыҡтарҙа (locative plural)
тауыҡтан (ablative singular)
тауыҡтарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *tiakïgu (“hen, fowl”).

Ҡара тауыҡ та аҡ күкәй һала.

Тауыҡ һурпаһы.


кәбеҫтә

head

кәбеҫтә • (kəbeśtə)

ba-noun

кәбеҫтә • (kəbeśtə)

kəbeśtə (romanization)
кәбеҫтә (absolute singular-only)
кәбеҫтәнең (definite genitive singular-only)
кәбеҫтә (dative singular-only)
кәбеҫтәне (accusative definite singular-only)
кәбеҫтәлә (locative singular-only)
кәбеҫтәнән (ablative singular-only)

[kæ.βɪ̞θ.ˈtæ]


һөт

höt (romanization)
һөт (absolute singular-only)
һөттөң (definite genitive singular-only)
һөткә (dative singular-only)
һөттө (accusative definite singular-only)
һөттә (locative singular-only)
һөттән (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *sǖt (“milk”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (süt, “milk”);
Tatar сөт (söt),
Kazakh сүт (süt),
Kyrgyz сүт (süt),
Karachay-Balkar сют (süt), Kumyk сют (süt),
Uzbek sut,
Uyghur سۈت (süt),
Southern Altai сӱт (süt),
Khakas сӱт (süt),
Tuvan сүт (süt),
Yakut үүт (üüt),
Turkmen süýt,
Turkish süt,
Azerbaijani süd,
Chuvash сӗт (sĕt),
etc.

cog

Күрше ҡатындан кәзә һөтө һатып алам.

I buy goat milk from the neighbor woman.


маймыл

head

маймыл • (maymıl)

ba-noun

маймыл • (maymıl)

maymıl (romanization)
маймыл (absolute singular)
маймылдар (absolute plural)
маймылдың (definite genitive singular)
маймылдарҙың (definite genitive plural)
маймылға (dative singular)
маймылдарға (dative plural)
маймылды (accusative definite singular)
маймылдарҙы (accusative definite plural)
маймылда (locative singular)
маймылдарҙа (locative plural)
маймылдан (ablative singular)
маймылдарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

маймылдарҙың

маймылдарҙан

From Arabic مَيْمُون (maymūn, “monkey”).
Cognate with Karachay-Balkar маймул (maymul), Kazakh, Kyrgyz, Tatar маймыл (maymıl, “monkey”).

Маймыл күп кенә мәҫәлдәрҙә наҙанлыҡты сағылдырыусы символ булып баҫа.

In many fables, the monkey is (lit. stands as) a symbol representing ignorance.

Maymıl küp kenə məśəldərźə naźanlıqtı sağıldırıwsı simvol bulıp baśa.

Шимпанзе маймылдар араһында иң аҡыллыһы һанала.

The chimpanzee is considered to be the most intelligent among apes.

Şimpanze maymıldar arahında iñ aqıllıhı hanala.

Хеҙмәт маймылдан кеше яһаған.


көнсығыш

head

көнсығыш • (könsığış)

ba-noun

көнсығыш • (könsığış)

könsığış (romanization)
көнсығыш (absolute singular-only)
көнсығыштың (definite genitive singular-only)
көнсығышҡа (dative singular-only)
көнсығышты (accusative definite singular-only)
көнсығышта (locative singular-only)
көнсығыштан (ablative singular-only)

[ˈkʏ̞n.sɯ̞.ˌʁɯ̞ʂ]

Ba-көнсығыш.ogg

Synchronously, көн (kön, “sun”) + сыҡ- (sıq-, “to come out”) + -ыш (-ış).
Compare to Southern Altai кӱнчыгыш (künčïgïš, “east”) and Tatar көнчыгыш (könçığış, “east”).

cog

Tatar көнчыгыш (könçığış, “east”)


көнсығыш

head

көнсығыш • (könsığış)

[ˈkʏ̞n.sɯ̞.ˌʁɯ̞ʂ]

Ba-көнсығыш.ogg

cog

Tatar көнчыгыш (könçığış, “east”)

Көнсығыш шиғриәте ҡанундары.


шәреҡ

head

шәреҡ • (şəreq)

ba-noun

шәреҡ • (şəreq)


шәреҡ

head

шәреҡ • (şəreq)

şəreq (romanization)
шәреҡ (absolute singular-only)
шәреҡтең (definite genitive singular-only)
шәреҡкә (dative singular-only)
шәреҡте (accusative definite singular-only)
шәреҡтә (locative singular-only)
шәреҡтән (ablative singular-only)

Шәреҡ бейеүе.

Ниңәлер беҙҙә шәреҡ ҡатын-ҡыҙҙарына йәлләү менән ҡарайҙар, йәнәhе, улар азатлығы сикле, ситлектәге ҡош хәлендә көн күрәләр.

For some reason, (they) in our (communities) look at eastern women with pity; purportedly, they live with limited freedom, like a bird in a cage.

Niñəler beźźə şəreq qatın-qıźźarına yəlləw menən qarayźar, yənəhe, ular azatlığı sikle, sitlektəge qoş xəlendə kön kürələr.


көнбайыш

көнбайыш • (könbayış)

ba-noun

көнбайыш • (könbayış)

könbayış (romanization)
көнбайыш (absolute singular-only)
көнбайыштың (definite genitive singular-only)
көнбайышҡа (dative singular-only)
көнбайышты (accusative definite singular-only)
көнбайышта (locative singular-only)
көнбайыштан (ablative singular-only)

[ˈkʏ̞n.bɑ.ˌjɯ̞ʂ]

Ba-көнбайыш.ogg

From көн (kön, “sun”) + байы- (bayı-, “to set”) + -ыш (-ış).

affix

Көнбайыш Себер.


төньяҡ

head

төньяҡ • (tönyaq)

ba-noun

төньяҡ • (tönyaq)

tönyaq (romanization)
төньяҡ (absolute singular-only)
төньяҡтың (definite genitive singular-only)
төньяҡҡа (dative singular-only)
төньяҡты (accusative definite singular-only)
төньяҡта (locative singular-only)
төньяҡтан (ablative singular-only)

From төн (tön, “night”) + яҡ (yaq, “side, direction”).


көньяҡ

head

көньяҡ • (könyaq)

ba-noun

көньяҡ • (könyaq)

könyaq (romanization)
көньяҡ (absolute singular-only)
көньяҡтың (definite genitive singular-only)
көньяҡҡа (dative singular-only)
көньяҡты (accusative definite singular-only)
көньяҡта (locative singular-only)
көньяҡтан (ablative singular-only)

көн (kön, “day, sun”) + яҡ (yaq, “side, direction”).

compound

Үрмәксенең был төрө Урта Азияла һәм Рәсәйҙең көньяғында таралған.

This type of spider is common in Central Asia and in the south of Russia.

Ürməkseneñ bıl törö Urta Aziyala həm Rəsəyźeñ könyağında taralğan.


көмөш

head

көмөш • (kömöş)

ba-noun

көмөш • (kömöş)

kömöş (romanization)
көмөш (absolute singular-only)
көмөштөң (definite genitive singular-only)
көмөшкә (dative singular-only)
көмөштө (accusative definite singular-only)
көмөштә (locative singular-only)
көмөштән (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *kümüĺ (“silver”).
Cognates
Cognate with
Old Turkic 𐰚𐰇𐰢𐱁 (kümš /kümüš/, “silver”),
Karachay-Balkar кюмюш (kümüş),
Kumyk гюмюш (gümüş),
Karakalpak guʻmis, Nogai куьмис (kümis),
Kazakh күміс (kümıs),
Southern Altai кӱмӱш (kümüš), Kyrgyz күмүш (kümüş),
Shor кӱмӱш (kümüš),
Khakas кӱмӱс (kümüs),
Crimean Tatar kümüş, Azerbaijani, Gagauz, Turkish gümüş,
Uzbek kumush, Yakut көмүс (kömüs), etc.

cog

Shor кӱмӱш (kümüš)


күпер

head

күпер • (küper)

ba-noun

күпер • (küper)

küper (romanization)
күпер (absolute singular)
күперҙәр (absolute plural)
күперҙең (definite genitive singular)
күперҙәрҙең (definite genitive plural)
күпергә (dative singular)
күперҙәргә (dative plural)
күперҙе (accusative definite singular)
күперҙәрҙе (accusative definite plural)
күперҙә (locative singular)
күперҙәрҙә (locative plural)
күперҙән (ablative singular)
күперҙәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *köpür (“bridge”).
Alternatively, derivation from Ancient Greek γέφυρα (géphura, “dam, bridge”) has been suggested.
Cognate with Kazakh көпір (köpır), Karakalpak көпир (köpir), Karachay-Balkar кёпюр (köpür), and Chuvash кӗпер (kĕp̬er, “bridge”).
Note that many cognates (listed below) in fact come from the alternative archetype *köpürüg (“bridge”).
Cognates
* Old Turkic [script needed] (köprüg, “bridge”),
* Yakut күргэ (kürge)
* Tuvan көвүрүг (kövürüg)
* Kyrgyz көпүрө (köpürö)
* Southern Altai кӱр (kür) /кӧмӱрӱ (kömürü) /кемирӱ (kemirü) /кӧмӱр (kömür) /кӧпир (köpir)
* Uzbek koʻprik
* Turkmen köpri
* Turkish, Gagauz köprü
* Azerbaijani körpü.

cog

Аҫылмалы күпер.

Тимер юл күпере.

Йылға аша күпер һалына.

A bridge across the river is being built.

Күперҙә юл хәрәкәте ике һыҙатлы.

Барғанда кисеүҙән сыҡҡайным, ҡайтыштай урап күперҙән үттем.

On my way there, I crossed (the river) at a ford; when returning, I made a detour and passed through the bridge.

Barğanda kisewźən sıqqaynım, qaytıştay urap küperźən üttem.

Муйнаҡ, ауыҙына һөйәк ҡабып, күперҙән үтеп бара ине.

Muynaq (a dog's name) was passing a bridge with a bone in its mouth.

Muynaq, awıźına höyək qabıp, küperźən ütep bara ine.


һаҡал

haqal (romanization)
һаҡал (absolute singular)
һаҡалдар (absolute plural)
һаҡалдың (definite genitive singular)
һаҡалдарҙың (definite genitive plural)
һаҡалға (dative singular)
һаҡалдарға (dative plural)
һаҡалды (accusative definite singular)
һаҡалдарҙы (accusative definite plural)
һаҡалда (locative singular)
һаҡалдарҙа (locative plural)
һаҡалдан (ablative singular)
һаҡалдарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *sakkal (“beard”).
Cognate with Kyrgyz сакал (sakal), Southern Altai сагал (sagal), Turkish sakal, Azerbaijani saqqal, Turkmen sakgal (“beard”), etc.


сусҡа

susqa (romanization)
сусҡа (absolute singular)
сусҡалар (absolute plural)
сусҡаның (definite genitive singular)
сусҡаларҙың (definite genitive plural)
сусҡаға (dative singular)
сусҡаларға (dative plural)
сусҡаны (accusative definite singular)
сусҡаларҙы (accusative definite plural)
сусҡала (locative singular)
сусҡаларҙа (locative plural)
сусҡанан (ablative singular)
сусҡаларҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *čōčka (“pig”).
Cognate with
Tatar чучка (çuçka),
Kazakh шошқа (şoşqa),
Kyrgyz чочко (cocko),
Uzbek choʻchqa,
Uyghur چوچقا (chochqa)/چوشقا (choshqa),
Khakas сосха (sosxa, “pig”), etc.


йомран

yomran (romanization)
йомран (absolute singular)
йомрандар (absolute plural)
йомрандың (definite genitive singular)
йомрандарҙың (definite genitive plural)
йомранға (dative singular)
йомрандарға (dative plural)
йомранды (accusative definite singular)
йомрандарҙы (accusative definite plural)
йомранда (locative singular)
йомрандарҙа (locative plural)
йомрандан (ablative singular)
йомрандарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

йомрандарҙың

йомрандарҙан

Cognate with
Karachay-Balkar джубуран (cuburan, “gopher”),
Southern Altai јымран (ǰïmran, “gopher”),
Shor чыбран (“gopher”),
Uyghur يۇمران (yumran)/ ژۇمران (zhumran, “gopher”), also a component in
Uzbek yumronqoziq (“gopher”).

cog

(zoology) gopher, ground squirrel, suslik


өйрәк

head

өйрәк • (öyrək)

ba-noun

өйрәк • (öyrək)

öyrək (romanization)
өйрәк (absolute singular)
өйрәктәр (absolute plural)
өйрәктең (definite genitive singular)
өйрәктәрҙең (definite genitive plural)
өйрәккә (dative singular)
өйрәктәргә (dative plural)
өйрәкте (accusative definite singular)
өйрәктәрҙе (accusative definite plural)
өйрәктә (locative singular)
өйрәктәрҙә (locative plural)
өйрәктән (ablative singular)
өйрәктәрҙән (ablative plural)

From a regional (Kazakh, Karakalpak, Bashkir) innovative form *üyrek, from Proto-Turkic *ȫrdek (“duck”).
Immediately cognate with Kazakh, Karakalpak үйрек (üirek).
Compare also Old Uyghur [script needed] (ödirek, “duck”).
For more Turkic cognates, see the Etymology section at үрҙәк.


тормош

head

тормош • (tormoş)

ba-noun

тормош • (tormoş)

tormoş (romanization)
тормош (absolute singular-only)
тормоштоң (definite genitive singular-only)
тормошҡа (dative singular-only)
тормошто (accusative definite singular-only)
тормошта (locative singular-only)
тормоштан (ablative singular-only)

From *turmuš (“life”) – apparently a Central Asian innovation, from Proto-Turkic *tur- (“to stand; to live”).
Cognate with
Tatar тормыш (tormış, “life”),
Kazakh тұрмыс (tūrmys, “life”),
Kyrgyz турмуш (turmuş, “life”),
Uzbek turmush (“life”),
Uyghur تۇرمۇش (turmush, “life”),
Turkmen durmuş (“life”), etc.

Беҙ аяныс сәбәптән йыйылыштыҡ — тормоштан оло ил ағабыҙ китте.
Beź ayanıs səbəptən yıyılıştıq — tormoştan olo il ağabıź kitte.
This is a sad occasion that has brought us together — a reputable and honorable senior has passed away (lit. left life).

Тормош юлы.

Мәктәп өйрәтмәгәнде тормош өйрәтер.

What school hasn't taught (you), life will teach.

Тормошта һәр кем үҙенең ишен осрата.

Everybody meets their match in their life.

Тормош ҡуйған кәртәләрҙе үтә белеү.

The ability to overcome the difficulties that arise in life .

Меланхолик — бойоҡ, мыжыҡ, тормоштан риза булмаған кеше.
Melanxolik — boyoq, mıjıq, tormoştan riza bulmağan keşe.
A melancholic is a sad, grumpy, unhappy-of-life (type of) personality.

Тормошта төрлө хәлдәр була.

Various things happen in life (=things do happen, all in a lifetime).

Тормошто нисек бар, шулай ҡабул итергә тырышығыҙ.

Tormoşto nisek bar, şulay qabul itergə tırışığıź.

life as a succession of events and experiences, living experience, all the things that happen to someone in their life

Тормош шарттары.

Әүҙем тормош.

Әүәле Һарыбай өлкән ауыл булған, тормош бында ҡайнап торған.
Əwəle Harıbay ölkən awıl bulğan, tormoş bında qaynap torğan.
Formerly, Harïbay was a large village, life used to be in full swing here.

Тормош иптәше.

Оло ҡыҙым былтыр тормошҡа сыҡты.

My eldest daughter got married last year.


ҡайын

head

ҡайын • (qayın)

ba-noun

ҡайын • (qayın)

qayın (romanization)
ҡайын (absolute singular)
ҡайындар (absolute plural)
ҡайындың (definite genitive singular)
ҡайындарҙың (definite genitive plural)
ҡайынға (dative singular)
ҡайындарға (dative plural)
ҡайынды (accusative definite singular)
ҡайындарҙы (accusative definite plural)
ҡайында (locative singular)
ҡайындарҙа (locative plural)
ҡайындан (ablative singular)
ҡайындарҙан (ablative plural)

Ҡайын

From Proto-Turkic *kadïŋ (“birch tree”).
Cognate with Old Turkic [script needed] (qaδïŋ, “birch tree”); Turkish kayın (“beech”); Crimean Tatar, Uzbek qayin (“birch tree”), Kyrgyz кайың (kayıŋ), Kazakh қайың (qaiyñ), Yakut хатыҥ (qatıñ), etc.


терпе

terpe (romanization)
терпе (absolute singular)
терпеләр (absolute plural)
терпенең (definite genitive singular)
терпеләрҙең (definite genitive plural)
терпегә (dative singular)
терпеләргә (dative plural)
терпене (accusative definite singular)
терпеләрҙе (accusative definite plural)
терпелә (locative singular)
терпеләрҙә (locative plural)
терпенән (ablative singular)
терпеләрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *kirpi (“hedgehog”).
The peculiar development of the initial consonant remains to be explained.


тиҙлек

head

тиҙлек • (tiźlek)

ba-noun

тиҙлек • (tiźlek)

tiźlek (romanization)
тиҙлек (absolute singular-only)
тиҙлектең (definite genitive singular-only)
тиҙлеккә (dative singular-only)
тиҙлекте (accusative definite singular-only)
тиҙлектә (locative singular-only)
тиҙлектән (ablative singular-only)

тиҙ (tiź, “fast”) + -лек (-lek, “affix forming a noun denoting property or state”).


ҡанун

qanun (romanization)
ҡанун (absolute singular)
ҡанундар (absolute plural)
ҡанундың (definite genitive singular)
ҡанундарҙың (definite genitive plural)
ҡанунға (dative singular)
ҡанундарға (dative plural)
ҡанунды (accusative definite singular)
ҡанундарҙы (accusative definite plural)
ҡанунда (locative singular)
ҡанундарҙа (locative plural)
ҡанундан (ablative singular)
ҡанундарҙан (ablative plural)

From Arabic قَانُون (qānūn, “law, regulation”), from Ancient Greek κανών (kanṓn).

der

Шәриғәт ҡанундары.

Көнсығыш шиғриәте ҡанундары.

Психология ҡануны буйынса, кире мәғлүмәт ыңғайына ҡарағанда хәтерҙә тәрәнерәк эҙ ҡалдыра һәм оҙағыраҡ һаҡлана.

According to a psychology principle, negative information, as contrasted to positive (information), leaves a deeper imprint in memory and remains longer.

Psixologiya qanunı buyınsa, kire məğlümət ıñğayına qarağanda xəterźə tərənerək eź qaldıra həm oźağıraq haqlana.

standard, norm, an established principle


арыш

head

арыш • (arış)

ba-noun

арыш • (arış)

arış (romanization)
арыш (absolute singular-only)
арыштың (definite genitive singular-only)
арышҡа (dative singular-only)
арышты (accusative definite singular-only)
арышта (locative singular-only)
арыштан (ablative singular-only)

From Russian рожь (rožʹ, “rye”), with prosthetic vowel in front of the initial r-, which is largely prohibited by Bashkir phonotactics.

Арыш икмәге.


ҡоҙоҡ

head

ҡоҙоҡ • (qoźoq)

ba-noun

ҡоҙоҡ • (qoźoq)

qoźoq (romanization)
ҡоҙоҡ (absolute singular)
ҡоҙоҡтар (absolute plural)
ҡоҙоҡтоң (definite genitive singular)
ҡоҙоҡтарҙың (definite genitive plural)
ҡоҙоҡҡа (dative singular)
ҡоҙоҡтарға (dative plural)
ҡоҙоҡто (accusative definite singular)
ҡоҙоҡтарҙы (accusative definite plural)
ҡоҙоҡта (locative singular)
ҡоҙоҡтарҙа (locative plural)
ҡоҙоҡтан (ablative singular)
ҡоҙоҡтарҙан (ablative plural)

Via an intermediary language, from Proto-Turkic *kudug (“water well”), from Proto-Turkic *kud- (“to pour”).
Compare with
Old Uyghur [script needed] (quduğ, “water well”);
Kazakh құдық (qūdyq),
Kyrgyz кудук (kuduk),
Uzbek quduq,
Uyghur قۇدۇق (quduq),
Shor қудуғ,
Tuvan кудук (kuduk),
Yakut кудук (kuduk).
The intermediary could have been a Mongolic language (compare Mongolian худаг (xudag, “well”)).
Compare ҡойо (qoyo), the native Kypchak development from the same archetype.