оҙаҡ

head

оҙаҡ • (oźaq)

Оҙаҡ көтөргә тура килде.

Somebody (subjected omitted) had to wait long.

Ҡан биреүселәр оҙаҡ йәшәй.

Кәртәгә тотоноп, ҡарт оҙаҡ ҡына ауыл урамына ҡарап торҙо.

The old man stood for a long time, holding on a fence and looking at the village street.

Kərtəgə totonop, qart oźaq qına awıl uramına qarap torźo.

Ауыл халҡына бик оҙаҡ көтөргә тура килмәне: быйылғы Белем көнөндә ике ҡатлы өр-яңы мәктәп ишектәрен асты.

The people of the village dis not have to wait very long: on this year's Knowledge day, a two-storeyed brand new school opened its doors.

Awıl xalqına bik oźaq kötörgə tura kilməne: bıyılğı Belem könöndə ike qatlı ör-yañı məktəp işektəren astı.


йәғни

йәғни • (yəğni)

From Persian یعنی (ya'ni), from Arabic يَعْنِي (yaʕnī).
Cognate with
Kazakh яғни (äğni),
Kyrgyz жагни (jagni),
Uzbek ya'ni,
Turkish yani, etc.

(conjunctive, used to introduce a clarification or explanation) that is, i.e., in other words, that is to say


кендек

kendek (romanization)
кендек (absolute singular)
кендектәр (absolute plural)
кендектең (definite genitive singular)
кендектәрҙең (definite genitive plural)
кендеккә (dative singular)
кендектәргә (dative plural)
кендекте (accusative definite singular)
кендектәрҙе (accusative definite plural)
кендектә (locative singular)
кендектәрҙә (locative plural)
кендектән (ablative singular)
кендектәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

кендектәрҙең

кендектәрҙән

From Proto-Turkic *kīn-dik (“navel”).
Cognate with
Kazakh кіндік (kındık),
Kyrgyz киндик (kindik),
Kumyk гинник (ginnik),
Uzbek kindik,
Uyghur كىندىك (kindik),
Khakas кіндік (kìndìk),
Tuvan хиндик (xindik, “navel”),
Yakut киин (kiin, “navel”),
etc.


ҡымыҙ

head

ҡымыҙ • (qımıź)

ba-noun

ҡымыҙ • (qımıź)

qımıź (romanization)
ҡымыҙ (absolute singular-only)
ҡымыҙҙың (definite genitive singular-only)
ҡымыҙға (dative singular-only)
ҡымыҙҙы (accusative definite singular-only)
ҡымыҙҙа (locative singular-only)
ҡымыҙҙан (ablative singular-only)

From Common Kipchak *qïmïz (“koumiss”), from Proto-Turkic *kumɨŕ (“koumiss”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (qïmïz), Old Uyghur [script needed] (qumuz, “koumiss”);
Tatar кымыз (qımız),
Kazakh қымыз (qymyz),
Kyrgyz кымыз (kımız),
Southern Altai кымыс (kïmïs),
Uzbek qimiz,
Turkish kımız,
Khakas хымыс (xımıs),
Tuvan хымыс (xımıs),
Yakut кымыс (kımıs, “koumiss”).
Evidence exists that this term might originally have had the meaning of "sour". Note, for instance,
Karakhanid [script needed] (qïmïz almïla, “sour apple”), as attested in Dīwān Lughāt al-Turk,
Uzbek qimizak (“sour-sweet”),
and botanic terms in different languages, all denoting plants with a sour taste:
Bashkir ҡымыҙлыҡ (qımıźlıq, “Polygonum alpinum”),
Kazakh қымыздық (qymyzdyq, “Rumex spp.”),
Kyrgyz кымыздык (kımızdık, “Bistorta officinalis, syn. Polygonum bistorta”),
Tuvan хымыс-сиген (xımıs-sigen, “Rumex spp.”).

cog

koumiss, fermented dairy product made from mare's milk, typical of nomadic Turkic cuisines


хәбәрсе

head

хәбәрсе • (xəbərse)

ba-noun

хәбәрсе • (xəbərse)

xəbərse (romanization)
хәбәрсе (absolute singular)
хәбәрселәр (absolute plural)
хәбәрсенең (definite genitive singular)
хәбәрселәрҙең (definite genitive plural)
хәбәрсегә (dative singular)
хәбәрселәргә (dative plural)
хәбәрсене (accusative definite singular)
хәбәрселәрҙе (accusative definite plural)
хәбәрселә (locative singular)
хәбәрселәрҙә (locative plural)
хәбәрсенән (ablative singular)
хәбәрселәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

хәбәрселәрҙең

хәбәрселәргә

хәбәрселәрҙе

хәбәрселәрҙә

хәбәрселәрҙән

[χæβær.ˈsɪ̞]

From хәбәр (xəbər, “news, message”) + -се (-se, affix forming an agent noun).


сәйәхәт

head

сәйәхәт • (səyəxət)

ba-noun

сәйәхәт • (səyəxət)

səyəxət (romanization)
сәйәхәт (absolute singular)
сәйәхәттәр (absolute plural)
сәйәхәттең (definite genitive singular)
сәйәхәттәрҙең (definite genitive plural)
сәйәхәткә (dative singular)
сәйәхәттәргә (dative plural)
сәйәхәтте (accusative definite singular)
сәйәхәттәрҙе (accusative definite plural)
сәйәхәттә (locative singular)
сәйәхәттәрҙә (locative plural)
сәйәхәттән (ablative singular)
сәйәхәттәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

сәйәхәттәрҙең

сәйәхәттәргә

сәйәхәттәрҙе

сәйәхәттәрҙә

сәйәхәттәрҙән

From Arabic سِیَاحَة (siyâha(t), “journey”).


ҡулаҡса

qulaqsa (romanization)
ҡулаҡса (absolute singular)
ҡулаҡсалар (absolute plural)
ҡулаҡсаның (definite genitive singular)
ҡулаҡсаларҙың (definite genitive plural)
ҡулаҡсаға (dative singular)
ҡулаҡсаларға (dative plural)
ҡулаҡсаны (accusative definite singular)
ҡулаҡсаларҙы (accusative definite plural)
ҡулаҡсала (locative singular)
ҡулаҡсаларҙа (locative plural)
ҡулаҡсанан (ablative singular)
ҡулаҡсаларҙан (ablative plural)

ҡулаҡсаларҙың

ҡулаҡсаларға

ҡулаҡсаларҙы

ҡулаҡсаларҙа

ҡулаҡсаларҙан

ҡул (qul, “hand”) + аҡса (aqsa, “money”).


ҡунаҡсыл

head

ҡунаҡсыл • (qunaqsıl)

ba-adj

ҡунаҡсыл • (qunaqsıl)

Cognate with
Kazakh қонақшыл (qonaqşyl),
Kyrgyz конокчул (konokcul, “hospitable”).


бәпембә

head

бәпембә • (bəpembə)

ba-noun

бәпембә • (bəpembə)

bəpembə (romanization)
бәпембә (absolute singular)
бәпембәләр (absolute plural)
бәпембәнең (definite genitive singular)
бәпембәләрҙең (definite genitive plural)
бәпембәгә (dative singular)
бәпембәләргә (dative plural)
бәпембәне (accusative definite singular)
бәпембәләрҙе (accusative definite plural)
бәпембәлә (locative singular)
бәпембәләрҙә (locative plural)
бәпембәнән (ablative singular)
бәпембәләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

бәпембәләрҙең

бәпембәләргә

бәпембәләрҙе

бәпембәләрҙә

бәпембәләрҙән

Taraxacum officinale
Taraxacum officinale#Translingual


бар ине

Дәрес башланыуға бер нисә минут ваҡыт бар ине әле.

There was still a few minutes' time before the lesson started.

Dəres başlanıwğa ber nisə minut vaqıt bar ine əle.

Магазинда бөтөн әйбер бар ине, хаҡтары осһоҙ ине.

All (types of) goods were available in the shops, and the prices were cheap.

Magazinda bötön əyber bar ine, xaqtarı oshoź ine.


даими

Pseudo-Arabism from the root د و م (d w m).


бураҙна

head

бураҙна • (buraźna)

ba-noun

бураҙна • (buraźna)

buraźna (romanization)
бураҙна (absolute singular)
бураҙналар (absolute plural)
бураҙнаның (definite genitive singular)
бураҙналарҙың (definite genitive plural)
бураҙнаға (dative singular)
бураҙналарға (dative plural)
бураҙнаны (accusative definite singular)
бураҙналарҙы (accusative definite plural)
бураҙнала (locative singular)
бураҙналарҙа (locative plural)
бураҙнанан (ablative singular)
бураҙналарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

бураҙналарҙың

бураҙналарға

бураҙналарҙы

бураҙналарҙа

бураҙналарҙан

From Russian борозда́ (borozdá, “furrow”).


ҡырағай

head

ҡырағай • (qırağay)

ba-adj

ҡырағай • (qırağay)

[qɯ̞.ɾɑ.ˈʁɑj]

Ultimately from Proto-Turkic *kïr (“uncultivated land”).
Compare with Tatar кыргый (qırgıy, “wild, savage”), Kazakh қырағы (qyrağy, “watchful; sagacious”), Kyrgyz кыраакы (kıraakı, “watchful; sagacious, forward-looking”).

cog

wild, not domesticated, not tame (of animals, plants)


аҡсарлаҡ

aqsarlaq (romanization)
аҡсарлаҡ (absolute singular)
аҡсарлаҡтар (absolute plural)
аҡсарлаҡтың (definite genitive singular)
аҡсарлаҡтарҙың (definite genitive plural)
аҡсарлаҡҡа (dative singular)
аҡсарлаҡтарға (dative plural)
аҡсарлаҡты (accusative definite singular)
аҡсарлаҡтарҙы (accusative definite plural)
аҡсарлаҡта (locative singular)
аҡсарлаҡтарҙа (locative plural)
аҡсарлаҡтан (ablative singular)
аҡсарлаҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

аҡсарлаҡтарҙың

аҡсарлаҡтарға

аҡсарлаҡтарҙы

аҡсарлаҡтарҙа

аҡсарлаҡтарҙан

Cognate with
Tatar акчарлак (aqçarlaq),
Kyrgyz ак чардак (ak cardak, “seagull”).


йоҡа

From Proto-Turkic *yubka (“thin (of flat objects)”).
Cognate with
Tatar юка (yuka), Kazakh жұқа (jūqa), Kyrgyz жука (juka), Southern Altai јука (ǰuka), Kumyk юкъкъа (yuqqa), Uzbek yupqa, Uyghur يۇپقا (yupqa), Khakas чуға (çuğa, “thin”), Turkish yufka.


мөхәббәт

head

мөхәббәт • (möxəbbət)

ba-noun

мөхәббәт • (möxəbbət)

möxəbbət (romanization)
мөхәббәт (absolute singular-only)
мөхәббәттең (definite genitive singular-only)
мөхәббәткә (dative singular-only)
мөхәббәтте (accusative definite singular-only)
мөхәббәттә (locative singular-only)
мөхәббәттән (ablative singular-only)

[mʏ̞.χæ.ˈbːæt]

Borrowed from Arabic مَحَبَّة (maḥabba, “love”).

Мәңгелек мөхәббәт.

Мөхәббәт тураһында йыр.


дебет

debet (romanization)
дебет (absolute singular-only)
дебеттең (definite genitive singular-only)
дебеткә (dative singular-only)
дебетте (accusative definite singular-only)
дебеттә (locative singular-only)
дебеттән (ablative singular-only)

Cognate with
Kazakh тыбыт (tybyt, “fine wool of goats”),
Uyghur تىۋىت (tiwit, “fine wool of sheep and goats”).


аманат

amanat (romanization)
аманат (absolute singular)
аманаттар (absolute plural)
аманаттың (definite genitive singular)
аманаттарҙың (definite genitive plural)
аманатҡа (dative singular)
аманаттарға (dative plural)
аманатты (accusative definite singular)
аманаттарҙы (accusative definite plural)
аманатта (locative singular)
аманаттарҙа (locative plural)
аманаттан (ablative singular)
аманаттарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

аманаттарҙың

аманаттарҙан

From Arabic أَمَانَة (ʔamāna, “trust; deposit”).

der

Аллаһ Раббыбыҙ беҙгә йәнде аманат итеп биргән. Беҙҙең бурыс — шул аманатты нисек алдыҡ, шул рәүештә Аллаһыға кире ҡайтарып биреү.
Allah Rabbıbıź beźgə yənde amanat itep birgən. Beźźeñ burıs — şul amanattı nisek aldıq, şul rəweştə Allahığa kire qaytarıp birew.
Allah our Lord have us the soul as trust. Our duty is to return that trust to Allah (exactly) in the form we took it.

that which is entrusted; something received in confidence; trust

something entrusted for storage; deposit

a valued legacy or heritage; relic, halidom

a precept, commandment especially inheritaged from one's ancestors, predecessors

Ихтилалсылар килешеү төҙөргә мәжбүр була, уларҙың вәкилдәрен аманатҡа алғандар.

The rebels were forced to make an agreement, their representatives were taken hostage.

İxtilalsılar kileşew töźörgə məjbür bula, ularźıñ vəkildəren amanatqa alğandar.

(historical) hostage, a person given as a pledge or security for the performance of the conditions of a treaty/agreement

hostage, a person seized in order to compel another party to act in a certain way


сәйер

head

сәйер • (səyer)

ba-adj

сәйер • (səyer)

From Arabic سَائِر (sāʔir, “going, walking”).

Нисек кенә сәйер яңғырамаһын, быға донъя финанс көрсөгө этәргес көс булды.

However strange it may sound, the global financial crisis was the driving force behind this.

Nisek kenə səyer yañğıramahın, bığa donya finans körsögö etərges kös buldı.

Ҡала шарттарында таныш булмаған кеше менән һаулыҡ һорашыу ғәҙәте юҡ, шуға ла үзбәктәрҙең был ҡылығы минең өсөн бик сәйер тойолдо.

In an urban setting, there is no custom of greeting unfamiliar people, that is why such a habit of Uzbeks appeared very strange to me.

Qala şarttarında tanış bulmağan keşe menən hawlıq horaşıw ğəźəte yuq, şuğa la üzbəktərźeñ bıl qılığı mineñ ösön bik səyer toyoldo.


Ғазраил

head

Ғазраил • (Ğazrail)

Ğazrail (romanization)
Ғазраил (absolute singular-only)
Ғазраилдың (definite genitive singular-only)
Ғазраилға (dative singular-only)
Ғазраилды (accusative definite singular-only)
Ғазраилда (locative singular-only)
Ғазраилдан (ablative singular-only)

[ɢɑz.ɾɑˈjɯ̞ɫ]

[ʁɑz.ɾɑˈjɯ̞ɫ]

From
Persian عزرائیل ('azrâ'yel) and/or
Arabic عَزْرَائِيل (ʕazrāʔīl, “Azrael”).
Cognate with
Kazakh Әзірейіл (Äzıreiıl),
Uyghur ئەزرائىل (ezra'il, “Azrael”).

Ислам динендә кешенең йәнен Ғазраил фәрештә ала.

In the religion of Islam, the angel Azrael takes a person's soul (when that person dies).

İslam dinendə keşeneñ yənen Ğazrail fəreştə ala.

Йыр өҙөлдө; миңә ҡағылып китте Ғазраилдың ҡара ҡанат осо.

(Can we date this quote?), Мостай Кәрим [Mostay Kərim, Mustai Karim], (Please provide the book title or journal name):

The song cut off; the tip of Azrael's black wing touched me (in passing).


ғасыр

ғасыр • (ğasır)

ba-noun

ғасыр • (ğasır)

ğasır (romanization)
ғасыр (absolute singular)
ғасырҙар (absolute plural)
ғасырҙың (definite genitive singular)
ғасырҙарҙың (definite genitive plural)
ғасырға (dative singular)
ғасырҙарға (dative plural)
ғасырҙы (accusative definite singular)
ғасырҙарҙы (accusative definite plural)
ғасырҙа (locative singular)
ғасырҙарҙа (locative plural)
ғасырҙан (ablative singular)
ғасырҙарҙан (ablative plural)

From Arabic عَصْر (ʕaṣr, “period of time; age; century”).
Cognate with Tatar гасыр (ğasır), Kazakh ғасыр (ğasyr), Karakalpak a'sir, Turkmen asyr, Azerbaijani əsr, Turkish asır (“century”), etc.


байтаҡ

From Proto-Turkic *baytaq (“quite a lot; ample”) (see cognates below), consisting of *bāj (“rich; numerous”) + affix -taq/-teg for similarity/analogy.
Cognate with Kazakh байтақ (baitaq, “wide, immense”),
Kyrgyz байтак (baytak, “faraway”), Southern Altai байтак (baytak, “abundant”), Yakut баайдаах (baaydaaq, “rich”).

cog

Байтаҡ кеше йыйылды.

(with countable nouns) quite a few, quite a number

Байтаҡ эш башҡарылды.

(with uncountable nouns) quite a lot, a good deal

Һуңғы осрашҡанға байтаҡ булды.

It's been quite long time since last meeting.


байтаҡ

Уҡып сыҡҡас та, эш таба алмаған йәштәр әле лә байтаҡ.

There are still many young people who cannot find a job after graduation.

Uqıp sıqqas ta, eş taba almağan yəştər əle lə baytaq.

there is many/much, there is quite a lot


байтал

baytal (romanization)
байтал (absolute singular)
байталдар (absolute plural)
байталдың (definite genitive singular)
байталдарҙың (definite genitive plural)
байталға (dative singular)
байталдарға (dative plural)
байталды (accusative definite singular)
байталдарҙы (accusative definite plural)
байталда (locative singular)
байталдарҙа (locative plural)
байталдан (ablative singular)
байталдарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

байталдарҙың

байталдарҙан

Cognate with
Kazakh байтал (baital, “mare aged two to three years”),
Kumyk байтал (baytal, “mare”),
Southern Altai байтал (baytal, “young mare that has not yet produced young”),
Uyghur بايتال (baytal, “mare”).

cog

a young female horse (mare) that has not yet produced young


Хөсәйен

head

Хөсәйен • (Xösəyen)

ba-proper noun

Хөсәйен • (Xösəyen)

Xösəyen (romanization)
Хөсәйен (absolute singular-only)
Хөсәйендең (definite genitive singular-only)
Хөсәйенгә (dative singular-only)
Хөсәйенде (accusative definite singular-only)
Хөсәйендә (locative singular-only)
Хөсәйендән (ablative singular-only)

[χʏ̞.sæ.ˈjɪ̞n]

a male given name, Hussein or Husayn, from Arabic


игәү

head

игәү • (igəw)

ba-noun

игәү • (igəw)

igəw (romanization)
игәү (absolute singular)
игәүҙәр (absolute plural)
игәүҙең (definite genitive singular)
игәүҙәрҙең (definite genitive plural)
игәүгә (dative singular)
игәүҙәргә (dative plural)
игәүҙе (accusative definite singular)
игәүҙәрҙе (accusative definite plural)
игәүҙә (locative singular)
игәүҙәрҙә (locative plural)
игәүҙән (ablative singular)
игәүҙәрҙән (ablative plural)

Inherited from Proto-Turkic *ẹ̄ke- (“file”).
Cognate with
Kazakh егеу (egeu),
Kumyk эгев (egew),
Kyrgyz өгөө (ögöö),
Southern Altai эгӱ (egü),
Uzbek egov,
Uyghur ئېكەك (ëkek),
Turkish eğe,
Tuvan эгээ (egee, “file”),
etc.


берҙәм

head

берҙәм • (berźəm)

ba-adj

берҙәм • (berźəm)

Immediately cognate with
Tatar бердәм (berdäm),
Uzbek birdam (“united, unified”).
This term with this meaning appears to be a back-formation from Bashkir берҙәмлек (berźəmlek) (compare Tatar бердәмлек (berdämlek), Uzbek birdamlik,
Uyghur بىردەملىك (birdemlik, “unity, unanimity”)), all of which which succeed to Chagatai [script needed] (birdamliq, “unity, unanimity”), which, in turn, was coined from Turkic bir "one" + Persian دم (dam, “moment”) + Turkic noun affix -lik.
Note Uyghur بىردەم (birdem, “now... now...; instantly”)), which has the same etymology, also succeeds to the above Chagatai term, and appears to have preserved the original meaning; so it was not affected by the noted lexical reinvention based on back-formation.

cog

united, unified, common, indivisible, one whole

united, tight-knit, cohesive (of a group of people)


берҙәм

head

берҙәм • (berźəm)

coordinately, harmoniously, consistently, in unison


көнкүреш

көнкүреш • (könküreş)

ba-noun

көнкүреш • (könküreş)

könküreş (romanization)
көнкүреш (absolute singular-only)
көнкүрештең (definite genitive singular-only)
көнкүрешкә (dative singular-only)
көнкүреште (accusative definite singular-only)
көнкүрештә (locative singular-only)
көнкүрештән (ablative singular-only)

Cognate with
Tatar көнкүреш (könküreş, “daily life”),
Kazakh күнкөріс (künkörıs, “living conditions”).
Derived from the collocation көн күреү (kön kürew, “to live; to experience life day after day”).
The semantic field, especially the adjective meanings, appears to have been influenced by the Russian terms быт (byt) and бытовой (bytovoj).

cog

Хәҙер думбыра халыҡ көнкүрешендә һирәк осрай - уны мандолина алмаштырған.

These days, dumbyra rarely occurs in the folk's (=Bashkirs') everyday life - it has been replaced by mandolina.

Xəźer dumbıra xalıq könküreşendə hirək osray - unı mandolina almaştırğan.

daily life; life as it is experienced on a day-to-day basis, seen as a total of routine activities, especially at and around one's home


көнкүреш

head

көнкүреш • (könküreş)

ba-adj

көнкүреш • (könküreş)

Көнкүреш тауарҙары.

Көнкүреш техникаһы.

Көнкүреш ҡалдыҡтары.

Көнкүреш хеҙмәте.


эремсек

eremsek (romanization)
эремсек (absolute singular-only)
эремсектең (definite genitive singular-only)
эремсеккә (dative singular-only)
эремсекте (accusative definite singular-only)
эремсектә (locative singular-only)
эремсектән (ablative singular-only)

From the verb iri- "to curdle (of milk)".
Cognate with
Tatar эремчек (eremçek),
Kazakh ірімшік (ırımşık),
Kyrgyz иримчик (irimcik),
Southern Altai иримчик (irimčik, “cottage cheese”).

cog

Kazakh ірімшік (ırımşık)


һал

hal (romanization)
һал (absolute singular)
һалдар (absolute plural)
һалдың (definite genitive singular)
һалдарҙың (definite genitive plural)
һалға (dative singular)
һалдарға (dative plural)
һалды (accusative definite singular)
һалдарҙы (accusative definite plural)
һалда (locative singular)
һалдарҙа (locative plural)
һалдан (ablative singular)
һалдарҙан (ablative plural)

Inherited from Proto-Turkic *sāl (“raft”).
Cognate with
Kazakh сал (sal),
Uzbek sol,
Turkish sal (“raft”).


сиған

head

сиған • (siğan)

ba-noun

сиған • (siğan)

siğan (romanization)
сиған (absolute singular)
сиғандар (absolute plural)
сиғандың (definite genitive singular)
сиғандарҙың (definite genitive plural)
сиғанға (dative singular)
сиғандарға (dative plural)
сиғанды (accusative definite singular)
сиғандарҙы (accusative definite plural)
сиғанда (locative singular)
сиғандарҙа (locative plural)
сиғандан (ablative singular)
сиғандарҙан (ablative plural)

From Russian цыга́н (cygán), from Byzantine Greek ἀθίγγανος (athínganos, “untouchable”).


рәҡәғәт

head

рәҡәғәт • (rəqəğət)

ba-noun

рәҡәғәт • (rəqəğət)

rəqəğət (romanization)
рәҡәғәт (absolute singular)
рәҡәғәттәр (absolute plural)
рәҡәғәттең (definite genitive singular)
рәҡәғәттәрҙең (definite genitive plural)
рәҡәғәткә (dative singular)
рәҡәғәттәргә (dative plural)
рәҡәғәтте (accusative definite singular)
рәҡәғәттәрҙе (accusative definite plural)
рәҡәғәттә (locative singular)
рәҡәғәттәрҙә (locative plural)
рәҡәғәттән (ablative singular)
рәҡәғәттәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

рәҡәғәттәрҙең

рәҡәғәттәргә

рәҡәғәттәрҙе

рәҡәғәттәрҙә

рәҡәғәттәрҙән

[ɾæ.qæ.ˈʁæt]

From Arabic رَكْعَة (rakʕa, “prostration”), plural رَكَعَات (rakaʕāt).

Мөхәммәт өммәтенең бер рәҡәғәт намаҙҙарының сауабы башҡа өммәттәрҙең мең рәҡәғәт сауабына тиңләшер.

The merit of (performing) one sequence of prayer by a follower of Muhammad (i.e. by a Muslim) is equal to the merit of (performing) a thousand of sequences of (=by) other followers (=the followers of other religious traditions).

Möxəmmət ömməteneñ ber rəqəğət namaźźarınıñ sawabı başqa ömməttərźeñ meñ rəqəğət sawabına tiñləşer.

(Islam) rakat, prayer unit; a prescribed sequence of movements and prayer words during a Muslim prayer


яҙыусы

head

яҙыусы • (yaźıwsı)

ba-noun

яҙыусы • (yaźıwsı)

yaźıwsı (romanization)
яҙыусы (absolute singular)
яҙыусылар (absolute plural)
яҙыусының (definite genitive singular)
яҙыусыларҙың (definite genitive plural)
яҙыусыға (dative singular)
яҙыусыларға (dative plural)
яҙыусыны (accusative definite singular)
яҙыусыларҙы (accusative definite plural)
яҙыусыла (locative singular)
яҙыусыларҙа (locative plural)
яҙыусынан (ablative singular)
яҙыусыларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

яҙыусыларҙың

яҙыусыларҙан

[jɑ.ðɯ̞w.ˈsɯ̞]

From яҙыу (yaźıw, “write”) + -сы (-sı, affix forming an agent noun).
Compare with exactly analogous terms in other languages:
Tatar язучы (yazuçı),
Kazakh жазушы (jazuşy),
Kyrgyz жазуучу (jazuucu),
Uzbek yozuvchi (“writer”),
Turkish yazıcı.

af

Бер ғаилә миҫалында яҙыусы һуғыштан һуң тыуған теүәл бер быуындың яҙмышын күрһәткән.

Using the example of one family, the writer depicted the destiny of an entire generation that was born after the war.

Ber ğailə miśalında yaźıwsı huğıştan huñ tıwğan tewəl ber bıwındıñ yaźmışın kürhətkən.

Яҙыусының ижади юлы.

Ысынлап та, классик булып танылған яҙыусыларҙың көндәлектәре генә киң уҡыусы өсөн баҫылып сыға.

Indeed, only the diaries of writers who are considered classical, get published for the general reader.

Isınlap ta, klassik bulıp tanılğan yaźıwsılarźıñ köndəlektəre genə kiñ uqıwsı ösön baśılıp sığa.


яҙылыусы

head

яҙылыусы • (yaźılıwsı)

ba-noun

яҙылыусы • (yaźılıwsı)

yaźılıwsı (romanization)
яҙылыусы (absolute singular)
яҙылыусылар (absolute plural)
яҙылыусының (definite genitive singular)
яҙылыусыларҙың (definite genitive plural)
яҙылыусыға (dative singular)
яҙылыусыларға (dative plural)
яҙылыусыны (accusative definite singular)
яҙылыусыларҙы (accusative definite plural)
яҙылыусыла (locative singular)
яҙылыусыларҙа (locative plural)
яҙылыусынан (ablative singular)
яҙылыусыларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

яҙылыусыларҙың

яҙылыусыларға

яҙылыусыларҙы

яҙылыусыларҙа

яҙылыусыларҙан

[jɑ.ðɯ̞.ɫɯ̞w.ˈsɯ̞]

From яҙылыу (yaźılıw, “subscribe”) + -сы (-sı, affix forming an agent noun).

af

subscriber, a person who subscribes to a publication or a service


айғолаҡ

head

айғолаҡ • (ayğolaq)

ba-noun

айғолаҡ • (ayğolaq)

ayğolaq (romanization)
айғолаҡ (absolute singular)
айғолаҡтар (absolute plural)
айғолаҡтың (definite genitive singular)
айғолаҡтарҙың (definite genitive plural)
айғолаҡҡа (dative singular)
айғолаҡтарға (dative plural)
айғолаҡты (accusative definite singular)
айғолаҡтарҙы (accusative definite plural)
айғолаҡта (locative singular)
айғолаҡтарҙа (locative plural)
айғолаҡтан (ablative singular)
айғолаҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

айғолаҡтарҙың

айғолаҡтарға

айғолаҡтарҙы

айғолаҡтарҙа

айғолаҡтарҙан

[ɑj.ʁʊ̆.ˈɫaqʰ]

Cognate with
Uzbek oyquloq (“gill”),
Uyghur ئايقۇلاق (ayqulaq, “gill”).

(animal anatomy) gill, the breathing organ in fish


мейе

meye (romanization)
мейе (absolute singular)
мейеләр (absolute plural)
мейенең (definite genitive singular)
мейеләрҙең (definite genitive plural)
мейегә (dative singular)
мейеләргә (dative plural)
мейене (accusative definite singular)
мейеләрҙе (accusative definite plural)
мейелә (locative singular)
мейеләрҙә (locative plural)
мейенән (ablative singular)
мейеләрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *bejŋi (“brain”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (meŋi), [script needed] (meji, “brain”);
Kazakh ми (mi),
Kyrgyz мээ (mee),
Southern Altai мее (mee),
Crimean Tatar miy,
Uzbek miya,
Uyghur مېڭە (më'nge),
Azerbaijani beyin,
Khakas мии (mii),
Yakut мэйии (meyii, “brain”), etc.


йөн

yön (romanization)
йөн (absolute singular-only)
йөндөң (definite genitive singular-only)
йөнгә (dative singular-only)
йөндө (accusative definite singular-only)
йөндә (locative singular-only)
йөндән (ablative singular-only)

Һарыҡ йөнө.


урыҫ

head

урыҫ • (urıś)

ba-noun

урыҫ • (urıś)

urıś (romanization)
урыҫ (absolute singular)
урыҫтар (absolute plural)
урыҫтың (definite genitive singular)
урыҫтарҙың (definite genitive plural)
урыҫҡа (dative singular)
урыҫтарға (dative plural)
урыҫты (accusative definite singular)
урыҫтарҙы (accusative definite plural)
урыҫта (locative singular)
урыҫтарҙа (locative plural)
урыҫтан (ablative singular)
урыҫтарҙан (ablative plural)


урыҫ

head

урыҫ • (urıś)

ba-adj

урыҫ • (urıś)

Урыҫ Википедияһы.

Russian, pertaining to Russians as an ethnic group or to the Russian language


түңәрәк

head

түңәрәк • (tüñərək)

ba-adj

түңәрәк • (tüñərək)

From Proto-Turkic *tögerek (“round, circle”), from
Proto-Turkic *tög ~ *teg ~ *tog (“round, circle”).
Compare with
Tatar түгәрәк (tügäräk),
Kazakh төңірек (töñırek),
Kyrgyz төгөрөк (tögörök),
Uzbek toʻgarak (“circle”),
Uyghur تۈگۈرەك (tügürek, “circle”),
Yakut түөрэм (tüörem, “round”).
The noun sense of "hobby group" is semantic loan from Russian кружо́к (kružók).


түңәрәк

head

түңәрәк • (tüñərək)

ba-noun

түңәрәк • (tüñərək)

tüñərək (romanization)
түңәрәк (absolute singular)
түңәрәктәр (absolute plural)
түңәрәктең (definite genitive singular)
түңәрәктәрҙең (definite genitive plural)
түңәрәккә (dative singular)
түңәрәктәргә (dative plural)
түңәрәкте (accusative definite singular)
түңәрәктәрҙе (accusative definite plural)
түңәрәктә (locative singular)
түңәрәктәрҙә (locative plural)
түңәрәктән (ablative singular)
түңәрәктәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

түңәрәктәрҙең

түңәрәктәргә

түңәрәктәрҙе

түңәрәктәрҙә

түңәрәктәрҙән

study group, interest group, hobby group


бейә

head

бейә • (beyə)

ba-noun

бейә • (beyə)

beyə (romanization)
бейә (absolute singular)
бейәләр (absolute plural)
бейәнең (definite genitive singular)
бейәләрҙең (definite genitive plural)
бейәгә (dative singular)
бейәләргә (dative plural)
бейәне (accusative definite singular)
бейәләрҙе (accusative definite plural)
бейәлә (locative singular)
бейәләрҙә (locative plural)
бейәнән (ablative singular)
бейәләрҙән (ablative plural)

Бейә һауынсыһы.


айғыр

head

айғыр • (ayğır)

ba-noun

айғыр • (ayğır)

ayğır (romanization)
айғыр (absolute singular)
айғырҙар (absolute plural)
айғырҙың (definite genitive singular)
айғырҙарҙың (definite genitive plural)
айғырға (dative singular)
айғырҙарға (dative plural)
айғырҙы (accusative definite singular)
айғырҙарҙы (accusative definite plural)
айғырҙа (locative singular)
айғырҙарҙа (locative plural)
айғырҙан (ablative singular)
айғырҙарҙан (ablative plural)


баш бармаҡ

head

баш бармаҡ • (baş barmaq)

ba-noun

баш бармаҡ • (baş barmaq)

baş barmaq (romanization)
баш бармаҡ (absolute singular)
баш бармаҡтар (absolute plural)
баш бармаҡтың (definite genitive singular)
баш бармаҡтарҙың (definite genitive plural)
баш бармаҡҡа (dative singular)
баш бармаҡтарға (dative plural)
баш бармаҡты (accusative definite singular)
баш бармаҡтарҙы (accusative definite plural)
баш бармаҡта (locative singular)
баш бармаҡтарҙа (locative plural)
баш бармаҡтан (ablative singular)
баш бармаҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

баш бармаҡтың

баш бармаҡҡа

баш бармаҡты

баш бармаҡта

баш бармаҡтан

баш бармаҡтар

баш бармаҡтарҙың

баш бармаҡтарға

баш бармаҡтарҙы

баш бармаҡтарҙа

баш бармаҡтарҙан

[ˈbɑʂ.bɑɾˈmɑq]

баш (baş, “main, large”) + бармаҡ (barmaq, “finger”)
Compare with
Tatar, Kyrgyz баш бармак (baş barmak),
Kazakh бас бармақ (bas barmaq),
Uzbek bosh barmoq,
Azerbaijani baş barmaq,
Turkish başparmak (“thumb”).

compound

Ғалимдар аңлатыуынса, баш бармаҡ айырым торһа, эш йә һуғыш ҡоралын ҡыҫып тотоу уңайлыраҡ.

As scientists explain, if the thumb is located separately, it is more convenient to tightly hold a war weapon or an instrument of labor.

Ğalimdar añlatıwınsa, baş barmaq ayırım torha, eş yə huğış qoralın qıśıp totow uñaylıraq.

Киске сәғәт 6-ларҙа Красноусол ауылы буйлап көслө ел-дауыл, ҡойон үтте, баш бармаҡ ҙурлыҡ боҙ яуҙы.

Around 6 p.m., in the village of Krasnousolsky there was a strong wind, whirlwind, and thumb-sized hail fell.

Kiske səğət 6-larźa Krasnowsol awılı buylap köslö yel-dawıl, qoyon ütte, baş barmaq źurlıq boź yawźı.


ғалим

head

ғалим • (ğalim)

ba-noun

ғалим • (ğalim)

ğalim (romanization)
ғалим (absolute singular)
ғалимдар (absolute plural)
ғалимдың (definite genitive singular)
ғалимдарҙың (definite genitive plural)
ғалимға (dative singular)
ғалимдарға (dative plural)
ғалимды (accusative definite singular)
ғалимдарҙы (accusative definite plural)
ғалимда (locative singular)
ғалимдарҙа (locative plural)
ғалимдан (ablative singular)
ғалимдарҙан (ablative plural)

From Arabic عَالِم (ʕālim, “scientist”). Compare Turkish ālim (“all-knowing, omniscient”).

cog

Ғалимдар хөрмәтенә аталған физик үлсәү берәмектәре.

The physical units of measurement named after scientists.

Ğalimdar xörmətenə atalğan fizik ülsəw berəmektəre.

Урта быуат яҙма сығанаҡтарына таянып, ғалим урындағы суфыйсылыҡ традицияһын өйрәнә.

Drawing on medieval written sources, the scholar explores the local tradition of Sufism.

Urta bıwat yaźma sığanaqtarına tayanıp, ğalim urındağı sufıysılıq traditsiyahın öyrənə.

Англияның климат үҙгәреү мәсьәләләре менән шөғөлләнеүсе ғалим-экологтары, ахырызаманға тиклем 40 йылдан да кәмерәк ваҡыт ҡалды, тип иҫбатлай.

England's environmental scientists who study the problems of climat change assert that a period less than 40 years remains till the end of the world.

Angliyanıñ klimat üźgərew məsələləre menən şöğöllənewse ğalim-ekologtarı, axırızamanğa tiklem 40 yıldan da kəmerək vaqıt qaldı, tip iśbatlay.

“Ғәлиә”лә башлыса Мысырҙа, Сүриәлә, Төркиәлә белем алған билдәле ғалимдар һәм дин белгестәре уҡыта.
“Ğəliə”lə başlısa Mısırźa, Süriələ, Törkiələ belem alğan bildəle ğalimdar həm din belgestəre uqıta.
The faculty of (the madrasah of) Ğaliya mostly consists of noted scholars and religion (i.e. Islamic) experts educated in Egypt, Syria and Turkey.


борсаҡ

borsaq (romanization)
борсаҡ (absolute singular-only)
борсаҡтың (definite genitive singular-only)
борсаҡҡа (dative singular-only)
борсаҡты (accusative definite singular-only)
борсаҡта (locative singular-only)
борсаҡтан (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *burčak (“bean, pea”).
Cognate with
Kazakh бұршақ (būrşaq, “pea; hail”),
Kumyk бурчакъ (burçaq, “bean; hail”),
Kyrgyz буурчак (buurcak, “pea”),
Turkish burçak (“Vicia ervilia”),
etc.


мажара

majara (romanization)
мажара (absolute singular)
мажаралар (absolute plural)
мажараның (definite genitive singular)
мажараларҙың (definite genitive plural)
мажараға (dative singular)
мажараларға (dative plural)
мажараны (accusative definite singular)
мажараларҙы (accusative definite plural)
мажарала (locative singular)
мажараларҙа (locative plural)
мажаранан (ablative singular)
мажараларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

мажараларҙың

мажараларҙан

From Persian ماجرا (mâjarâ, “adventure”), from Arabic.

adventure, remarkable occurrence (amusing or unhappy)


оя

oya (romanization)
оя (absolute singular)
оялар (absolute plural)
ояның (definite genitive singular)
ояларҙың (definite genitive plural)
ояға (dative singular)
ояларға (dative plural)
ояны (accusative definite singular)
ояларҙы (accusative definite plural)
ояла (locative singular)
ояларҙа (locative plural)
оянан (ablative singular)
ояларҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *uya (“nest; place inhabited by an animal”). Compare Southern Altai уйа (uya), Turkish yuva (“nest, home”).

inh

Бүре ояһы.

place inhabited by an animal (including birds, insects etc.)

Эт ояһы.

Сыйырсыҡ ояһы.

Аҡ өкөнөң себештәре көнөнә берешәр моронлай, шуға күрә бер оялағы ҡошсоҡтар төрлө буйлы була, кеселәре йыш ҡына үлеп ҡала.

Snowy owl's chicks hatch one a day, therefore the young birds in one nest have different statures, those younger often die.

Aq ökönöñ sebeştəre könönə bereşər moronlay, şuğa kürə ber oyalağı qoşsoqtar törlö buylı bula, keseləre yış qına ülep qala.

(birds) nest or other place inhabited by birds

Баҙар янындағы туҡталыш күптән инде берәҙәктәр, эскеселәр ояһына әүерелгән.

The (bus) stop. next to the market has long turned into a den of hobos and drunkards.

Baźar yanındağı tuqtalış küptən inde berəźəktər, eskeselər oyahına əwerelgən.

(figuratively) a place inhabited by criminals, homeless people, fringe groups, etc.


иләү

head

иләү • (iləw)

ba-noun

иләү • (iləw)

iləw (romanization)
иләү (absolute singular)
иләүҙәр (absolute plural)
иләүҙең (definite genitive singular)
иләүҙәрҙең (definite genitive plural)
иләүгә (dative singular)
иләүҙәргә (dative plural)
иләүҙе (accusative definite singular)
иләүҙәрҙе (accusative definite plural)
иләүҙә (locative singular)
иләүҙәрҙә (locative plural)
иләүҙән (ablative singular)
иләүҙәрҙән (ablative plural)

Cognate with
Kazakh илеу (ileu, “anthill”).


киреһенсә

head

киреһенсә • (kirehensə)

ки‧ре‧һен‧сә

Рәсәйҙә медицинаның нигеҙҙә дәүләттеке булыуын беләбеҙ; Японияла, киреһенсә, шәхси клиникалар күп.

We know that healthcare in Russia is essentially state-owned; in Japan, on the contrary, there are many private clinics.

Rəsəyźə meditsinanıñ nigeźźə dəwlətteke bulıwın beləbeź; Yaponiyala, kirehensə, şəxsi klinikalar küp.

on the contrary, conversely, vice versa, the other way round


-н

-n (alternative)
-ын (alternative)
-ен (alternative)
-он (alternative)
-өн (alternative)

From Proto-Turkic *-(i)n, the reflexive voice suffix.
Cognate with Turkish -in.

аша- (aşa-, “to eat, to consume”) + -н (-n) → ашан- (aşan-, “to eat, to snack, to have a quick meal”)


тояҡ

toyaq (romanization)
тояҡ (absolute singular)
тояҡтар (absolute plural)
тояҡтың (definite genitive singular)
тояҡтарҙың (definite genitive plural)
тояҡҡа (dative singular)
тояҡтарға (dative plural)
тояҡты (accusative definite singular)
тояҡтарҙы (accusative definite plural)
тояҡта (locative singular)
тояҡтарҙа (locative plural)
тояҡтан (ablative singular)
тояҡтарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *tubńak (“hoof”).
Cognate with
Kazakh тұяқ (tūäq),
Kyrgyz туяк (tuyak),
Southern Altai туйгак (tuygak),
Uzbek tuyoq,
Uyghur تۇياق (tuyaq),
Khakas туйғах (tuyğax),
Shor туйғақ (tuyğaq),
Tuvan дуюг (duyug),
Turkmen toýnak,
Turkish toynak,
Yakut туйах (tuyaq, “hoof”),
etc.


ҡарт

Cognate with
Old Uyghur [script needed] (qart, “old man”), Kumyk къарт (qart, “old”).
Related to qarï "old" (Old Turkic [script needed] (qarï, “old”), Southern Altai кары (karï, “old”). Perhaps both are derived from a verb *qar- "get old".

cog

Ҡарт ҡыҙ.


ҡарт

qart (romanization)
ҡарт (absolute singular)
ҡарттар (absolute plural)
ҡарттың (definite genitive singular)
ҡарттарҙың (definite genitive plural)
ҡартҡа (dative singular)
ҡарттарға (dative plural)
ҡартты (accusative definite singular)
ҡарттарҙы (accusative definite plural)
ҡартта (locative singular)
ҡарттарҙа (locative plural)
ҡарттан (ablative singular)
ҡарттарҙан (ablative plural)

Борон-борон заманда йәшәгән ти ҡарт менән ҡарсыҡ.

Once upon a time there lived an old man and an old woman.

Boron-boron zamanda yəşəgən ti qart menən qarsıq.

Кәртәгә тотоноп, ҡарт оҙаҡ ҡына ауыл урамына ҡарап торҙо.

The old man stood for a long time, holding on a fence and looking at the village street.

Kərtəgə totonop, qart oźaq qına awıl uramına qarap torźo.


ҡарсыҡ

head

ҡарсыҡ • (qarsıq)

ba-noun

ҡарсыҡ • (qarsıq)

qarsıq (romanization)
ҡарсыҡ (absolute singular)
ҡарсыҡтар (absolute plural)
ҡарсыҡтың (definite genitive singular)
ҡарсыҡтарҙың (definite genitive plural)
ҡарсыҡҡа (dative singular)
ҡарсыҡтарға (dative plural)
ҡарсыҡты (accusative definite singular)
ҡарсыҡтарҙы (accusative definite plural)
ҡарсыҡта (locative singular)
ҡарсыҡтарҙа (locative plural)
ҡарсыҡтан (ablative singular)
ҡарсыҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡарсыҡтарҙың

ҡарсыҡтарҙан

Related to qart, qarï "old". See ҡарт (qart) for more.

Зөбәржәт ҡарсыҡ уҫал булды, килененә көн бирмәне.

The old Zubarjat was evil (and) made life impossible for her daughter-in-law (=never left her daughter-in-law in peace)

Zöbərjət qarsıq uśal buldı, kilenenə kön birməne.


дуңғыҙ

head

дуңғыҙ • (duñğıź)

ba-noun

дуңғыҙ • (duñğıź)

duñğıź (romanization)
дуңғыҙ (absolute singular)
дуңғыҙҙар (absolute plural)
дуңғыҙҙың (definite genitive singular)
дуңғыҙҙарҙың (definite genitive plural)
дуңғыҙға (dative singular)
дуңғыҙҙарға (dative plural)
дуңғыҙҙы (accusative definite singular)
дуңғыҙҙарҙы (accusative definite plural)
дуңғыҙҙа (locative singular)
дуңғыҙҙарҙа (locative plural)
дуңғыҙҙан (ablative singular)
дуңғыҙҙарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

дуңғыҙҙарҙың

дуңғыҙҙарҙан

From Proto-Common Turkic *toŋuz (“pig”).


кисә

head

кисә • (kisə)

From Proto-Turkic *kēče (“night, evening”).
Cognate to
Kazakh кеше (keşe, “yesterday”), Kyrgyz кечээ (kecee, “yesterday”), Uzbek kecha (“yesterday”);
Old Turkic 𐰛𐰃𐰲𐰀 (kéče, “late in the evening”);
Turkish gece (“night”), Turkmen gije (“night”), Yakut киэһэ (kiehe, “evening”).


кисә

head

кисә • (kisə)

ba-noun

кисә • (kisə)

kisə (romanization)
кисә (absolute singular)
кисәләр (absolute plural)
кисәнең (definite genitive singular)
кисәләрҙең (definite genitive plural)
кисәкә (dative singular)
кисәләргә (dative plural)
кисәне (accusative definite singular)
кисәләрҙе (accusative definite plural)
кисәлә (locative singular)
кисәләрҙә (locative plural)
кисәнән (ablative singular)
кисәләрҙән (ablative plural)


ялан

yalan (romanization)
ялан (absolute singular)
яландар (absolute plural)
яландың (definite genitive singular)
яландарҙың (definite genitive plural)
яланға (dative singular)
яландарға (dative plural)
яланды (accusative definite singular)
яландарҙы (accusative definite plural)
яланда (locative singular)
яландарҙа (locative plural)
яландан (ablative singular)
яландарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *yalaŋ (“steppe”).
Also related to Proto-Turkic *yạlïŋ (“naked”). (if the two reconstructed forms are indeed separate from each other)
Cognate with
Old Uyghur y՚l՚nk (jalaŋ, “bare, naked”),
Southern Altai јалаҥ (ǰalaŋ, “field”), Tatar ялан (yalan, “field”),
Uyghur يالاڭ (yalang, “bare; single”).
See also яланғас (yalanğas, “naked”).


ялан

From Proto-Turkic *yalïŋ (“bare, naked”).


ялан баш

head

ялан баш • (yalan baş)

ba-adj

ялан баш • (yalan baş)

See the individual words for etymology.
Compare with
Kazakh жалаң бас (jalañ bas, “bareheaded”),
Kumyk яланбаш (yalanbaş),
Southern Altai јылаҥбаш (ǰïlaŋbaš),
Uzbek yalangbosh (“bareheaded”),
Shor чылаңмаш (“bareheaded”).


ялан баш

head

ялан баш • (yalan baş)

ba-adv

ялан баш • (yalan baş)


буйҙаҡ

head

буйҙаҡ • (buyźaq)

ba-adj

буйҙаҡ • (buyźaq)

Cognate to Kazakh бойдақ (boidaq, “bachelor”), Kumyk бойдакъ (boydaq, “bachelor”), Kyrgyz бойдок (boydok, “bachelor”), Southern Altai бойдоҥ (boydoŋ, “bachelor”), Uzbek bo'ydoq (“bachelor”).


буйҙаҡ

head

буйҙаҡ • (buyźaq)

ba-noun

буйҙаҡ • (buyźaq)

buyźaq (romanization)
буйҙаҡ (absolute singular)
буйҙаҡтар (absolute plural)
буйҙаҡтың (definite genitive singular)
буйҙаҡтарҙың (definite genitive plural)
буйҙаҡҡа (dative singular)
буйҙаҡтарға (dative plural)
буйҙаҡты (accusative definite singular)
буйҙаҡтарҙы (accusative definite plural)
буйҙаҡта (locative singular)
буйҙаҡтарҙа (locative plural)
буйҙаҡтан (ablative singular)
буйҙаҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

буйҙаҡтарҙың

буйҙаҡтарҙан


йомаҡ

yomaq (romanization)
йомаҡ (absolute singular)
йомаҡтар (absolute plural)
йомаҡтың (definite genitive singular)
йомаҡтарҙың (definite genitive plural)
йомаҡҡа (dative singular)
йомаҡтарға (dative plural)
йомаҡты (accusative definite singular)
йомаҡтарҙы (accusative definite plural)
йомаҡта (locative singular)
йомаҡтарҙа (locative plural)
йомаҡтан (ablative singular)
йомаҡтарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *yom(ŋ)ak (“tale, legend; riddle”).
Cognate with
Tatar comaq (“riddle”),
Kazakh жұмбақ (jūmbaq, “riddle”), Uzbek jumboq (“riddle”),
Kyrgyz жомок (jomok, “epic tale; fairy-tale”),
Khakas нымах (nımax, “epic tale; fairy-tale”),
Shor ныбақ (nybaq, “fairy-tale”),
Northern Altai ньомак (nʹomak, “fairy-tale”),
Yakut номох (nomoq, “tale”), etc.


быяла

head

быяла • (bıyala)

ba-noun

быяла • (bıyala)

bıyala (romanization)
быяла (absolute singular)
быялалар (absolute plural)
быяланың (definite genitive singular)
быялаларҙың (definite genitive plural)
быялаға (dative singular)
быялаларға (dative plural)
быяланы (accusative definite singular)
быялаларҙы (accusative definite plural)
быялала (locative singular)
быялаларҙа (locative plural)
быяланан (ablative singular)
быялаларҙан (ablative plural)

From Persian پیاله (piyâle, “glass cup”), from Middle Persian, from Ancient Greek φιάλη (phiálē, “bowl, saucer”).


Искәндәр

head

Искәндәр • (İskəndər)

ba-proper noun

Искәндәр • (İskəndər)

İskəndər (romanization)
Искәндәр (absolute singular-only)
Искәндәрҙең (definite genitive singular-only)
Искәндәргә (dative singular-only)
Искәндәрҙе (accusative definite singular-only)
Искәндәрҙә (locative singular-only)
Искәндәрҙән (ablative singular-only)

From Persian اسکندر (eskandar), from Arabic إِسْكَنْدَر (ʔiskandar), from Ancient Greek Ἀλέξανδρος (Aléxandros, “Alexander”).
Cognate with Uzbek Iskandar, Turkish İskender.

der

a male given name, Iskander, from Arabic


шешә

head

шешә • (şeşə)

ba-noun

шешә • (şeşə)

şeşə (romanization)
шешә (absolute singular)
шешәләр (absolute plural)
шешәнең (definite genitive singular)
шешәләрҙең (definite genitive plural)
шешәгә (dative singular)
шешәләргә (dative plural)
шешәне (accusative definite singular)
шешәләрҙе (accusative definite plural)
шешәлә (locative singular)
шешәләрҙә (locative plural)
шешәнән (ablative singular)
шешәләрҙән (ablative plural)

From Persian شیشه (šiše, “glass”). Doublet of Eastern Bashkir шишә (şişə, “glass”).
Cognate with Uzbek shisha (“bottle”), Turkish şişe (“bottle”).

Шаулап торған ҡала уртаһында ултырып бер шешә һыра тәмләне ул.

He sat in the middle of the noisy city and cracked a bottle of beer.

Şawlap torğan qala urtahında ultırıp ber şeşə hıra təmləne ul.


шишә

head

шишә • (şişə)

ba-noun

шишә • (şişə)

şişə (romanization)
шишә (absolute singular)
шишәләр (absolute plural)
шишәнең (definite genitive singular)
шишәләрҙең (definite genitive plural)
шишәгә (dative singular)
шишәләргә (dative plural)
шишәне (accusative definite singular)
шишәләрҙе (accusative definite plural)
шишәлә (locative singular)
шишәләрҙә (locative plural)
шишәнән (ablative singular)
шишәләрҙән (ablative plural)

From Persian شیشه (šiše, “glass”). Doublet of Standard Bashkir шешә (şeşə, “bottle”).


ҡапыл

head

ҡапыл • (qapıl)

ba-adv

ҡапыл • (qapıl)

Cognate with
Kazakh қапылыстан (qapylystan, “unexpectedly”).


кинәт

head

кинәт • (kinət)

ba-adv

кинәт • (kinət)

From Middle Mongol ᠭᠡᠨᠡᠳᠲᠡ (genedte), see Mongolian гэнэт (genet, “suddenly”).
Cognate with
Kazakh кенет (kenet),
Southern Altai кенете (kenete),
Khakas кинетін (kinetìn, “suddenly”).

Мул иген уңышы быйыл проблемаға әүерелде – хаҡтар кинәт төшә башланы.
Mul igen uñışı bıyıl problemağa əwerelde – xaqtar kinət töşə başlanı.
The rich cereal crops this year turned into a problem – the prices started to decrease dramatically.


ҡалҡан

qalqan (romanization)
ҡалҡан (absolute singular)
ҡалҡандар (absolute plural)
ҡалҡандың (definite genitive singular)
ҡалҡандарҙың (definite genitive plural)
ҡалҡанға (dative singular)
ҡалҡандарға (dative plural)
ҡалҡанды (accusative definite singular)
ҡалҡандарҙы (accusative definite plural)
ҡалҡанда (locative singular)
ҡалҡандарҙа (locative plural)
ҡалҡандан (ablative singular)
ҡалҡандарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡалҡандарҙың

ҡалҡандарҙан

Cognate with
Old Uyghur 𐽲𐽰𐾁𐽲𐽰𐽺 (qalqan),
Kazakh қалқан (qalqan), Kyrgyz калкан (kalkan), Southern Altai калка (kalka, “shed”), Uzbek qalqon, Uyghur قالقان (qalqan), Azerbaijani qalxan, Turkish kalkan, etc.

shield, a piece of defensive armor carried on the arm


ужым

head

ужым • (ujım)

ba-noun

ужым • (ujım)

ujım (romanization)
ужым (absolute singular-only)
ужымдың (definite genitive singular-only)
ужымға (dative singular-only)
ужымды (accusative definite singular-only)
ужымда (locative singular-only)
ужымдан (ablative singular-only)

Directly or perhaps via Permic mediation (compare Udmurt узьым (uźym, “winter crop”)),
from Russian о́зимь (ózimʹ, “winter crop”), from Russian зима́ (zimá, “winter”).
Cognate with
Tatar уҗым (ucım, “winter crop”).

winter cereals, grain crops sown in the autumn and harvested next autumn


көй

köy (romanization)
көй (absolute singular)
көйҙәр (absolute plural)
көйҙөң (definite genitive singular)
көйҙәрҙең (definite genitive plural)
көйгә (dative singular)
көйҙәргә (dative plural)
көйҙө (accusative definite singular)
көйҙәрҙе (accusative definite plural)
көйҙә (locative singular)
көйҙәрҙә (locative plural)
көйҙән (ablative singular)
көйҙәрҙән (ablative plural)

From *kög (“melody”), from Sinitic 曲 (MC khjowk, “song”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (kög, “melody”);
Kazakh күй (küi, “melody”), Kyrgyz күй (küy)/күү (küü, “melody”), Kumyk кюй (küy, “melody”), Uzbek kuy (“melody”), Uyghur كۇي (kuy, “melody”), Khakas кӧг (“melody”), etc.

cog

Был көй ғәҙәттә ирҙәр бейегәндә уйнала.

This tune is usually played when men dance.


көндөҙ

head

көндөҙ • (köndöź)

From Proto-Turkic *küntüŕ (“at day, at daytime”).
Cognate with Old Turkic [script needed] (kündüz, “by day”), Old Turkic [script needed] (küntüz, “by day”); Tatar көндез (köndez), Kazakh күндіз (kündız), Kyrgyz күндүз (kündüz), Uzbek kunduz, Turkish gündüz, Turkmen gündiz (“by day”),
Khakas кӱндес (kündes, “by day; at daytime, during one day”),
Yakut күнүс (künüs, “by day”),
Chuvash кӑнтӑр (kănt̬ăr, “noon”),
etc.


таныш

head

таныш • (tanış)

ba-adj

таныш • (tanış)

Cognate with
Kazakh таныс (tanys),
Kyrgyz тааныш (taanış),
Southern Altai таныш (tanïš, “familiar”),
Kumyk таныш (tanış),
Uzbek tanish,
Turkish tanış (“familiar; acquaintance”).
From the verb tanï- "to know, be familiar with"
(compare Old Turkic [script needed] (tanï-, “know, be familiar”), from
Proto-Turkic *tạnu- (“to know”).

cog

Был йыр миңә таныш.

Ҡала шарттарында таныш булмаған кеше менән һаулыҡ һорашыу ғәҙәте юҡ, шуға ла үзбәктәрҙең был ҡылығы минең өсөн бик сәйер тойолдо.

In an urban setting, there is no custom of greeting unfamiliar people, that is why such a habit of Uzbeks appeared very strange to me.

Qala şarttarında tanış bulmağan keşe menən hawlıq horaşıw ğəźəte yuq, şuğa la üzbəktərźeñ bıl qılığı mineñ ösön bik səyer toyoldo.


таныш

head

таныш • (tanış)

ba-noun

таныш • (tanış)

tanış (romanization)
таныш (absolute singular-only)
таныштың (definite genitive singular-only)
танышҡа (dative singular-only)
танышты (accusative definite singular-only)
танышта (locative singular-only)
таныштан (ablative singular-only)

acquaintance, a person that somebody knows / has met


шәкерт

head

шәкерт • (şəkert)

ba-noun

шәкерт • (şəkert)

şəkert (romanization)
шәкерт (absolute singular)
шәкерттәр (absolute plural)
шәкерттең (definite genitive singular)
шәкерттәрҙең (definite genitive plural)
шәкерткә (dative singular)
шәкерттәргә (dative plural)
шәкертте (accusative definite singular)
шәкерттәрҙе (accusative definite plural)
шәкерттә (locative singular)
шәкерттәрҙә (locative plural)
шәкерттән (ablative singular)
шәкерттәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

шәкерттәрҙең

шәкерттәрҙән

From Persian شاگرد (šâgerd, “pupil”); see there for more.
Cognate with Azerbaijani şagird.


мәҙрәсә

head

мәҙрәсә • (məźrəsə)

ba-noun

мәҙрәсә • (məźrəsə)

məźrəsə (romanization)
мәҙрәсә (absolute singular)
мәҙрәсәләр (absolute plural)
мәҙрәсәнең (definite genitive singular)
мәҙрәсәләрҙең (definite genitive plural)
мәҙрәсәкә (dative singular)
мәҙрәсәләргә (dative plural)
мәҙрәсәне (accusative definite singular)
мәҙрәсәләрҙе (accusative definite plural)
мәҙрәсәлә (locative singular)
мәҙрәсәләрҙә (locative plural)
мәҙрәсәнән (ablative singular)
мәҙрәсәләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

мәҙрәсәләрҙең

мәҙрәсәләргә

мәҙрәсәләрҙе

мәҙрәсәләрҙә

мәҙрәсәләрҙән

From Arabic مَدْرَسَة (madrasa, “school, madrasah”).


ҡайнатма

qaynatma (romanization)
ҡайнатма (absolute singular)
ҡайнатмалар (absolute plural)
ҡайнатманың (definite genitive singular)
ҡайнатмаларҙың (definite genitive plural)
ҡайнатмаға (dative singular)
ҡайнатмаларға (dative plural)
ҡайнатманы (accusative definite singular)
ҡайнатмаларҙы (accusative definite plural)
ҡайнатмала (locative singular)
ҡайнатмаларҙа (locative plural)
ҡайнатманан (ablative singular)
ҡайнатмаларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡайнатмаларҙың

ҡайнатмаларға

ҡайнатмаларҙы

ҡайнатмаларҙа

ҡайнатмаларҙан

Calque of Russian варенье (varenʹje)
Synchronously, ҡайнат- (qaynat-, “to boil”) + -ма (-ma, suffix forming an abstract noun related to the action's process or result).

af

preserve, jam, varenye, murabba (a sweet fruit or berry preserve)


эйәр

head

эйәр • (eyər)

ba-noun

эйәр • (eyər)

eyər (romanization)
эйәр (absolute singular)
эйәрләр (absolute plural)
эйәрнең (definite genitive singular)
эйәрләрҙең (definite genitive plural)
эйәргә (dative singular)
эйәрләргә (dative plural)
эйәрне (accusative definite singular)
эйәрләрҙе (accusative definite plural)
эйәрлә (locative singular)
эйәрләрҙә (locative plural)
эйәрнән (ablative singular)
эйәрләрҙән (ablative plural)

From Proto-Common Turkic *ēder (“saddle”).
Cognate with
Kazakh ер (er), Kyrgyz ээр (eer), Uzbek egar, Uyghur ئېگەر (ëger), Azerbaijani yəhər, Turkish eyer, Khakas изер (izer), Shor эзер (ezer), Tuvan эзер (ezer) etc.


көсөк

head

көсөк • (kösök)

ba-noun

көсөк • (kösök)

kösök (romanization)
көсөк (absolute singular)
көсөктәр (absolute plural)
көсөктөң (definite genitive singular)
көсөктәрҙең (definite genitive plural)
көсөккә (dative singular)
көсөктәргә (dative plural)
көсөктө (accusative definite singular)
көсөктәрҙе (accusative definite plural)
көсөктә (locative singular)
көсөктәрҙә (locative plural)
көсөктән (ablative singular)
көсөктәрҙән (ablative plural)

From*küčük "puppy; evolved Salicaceae bud", possibly from Proto-Turkic *kičük (“small”).
Cognate with
Kazakh күшік (küşık, “puppy”), Kyrgyz күчүк (kücük, “puppy; evolved bud”), Karachay-Balkar кючюк (küçük, “puppy”), Southern Altai кӱчӱк (küčük, “puppy”),
Uzbek kuchuk (“puppy”), Uyghur كۇچۇك (kuchuk, “puppy”), Turkmen güjük (“puppy”);
also
Khakas кӱӌӱгес (kücüges, “puppy”), Chulym кӱчӱгӓч (küčügäč, “puppy”),
etc.

cog

(botany) an evolved bud on any Salicaceae plant


мөмкин

head

мөмкин • (mömkin)

ba-adj

мөмкин • (mömkin)

From Arabic مُمْكِن (mumkin, “possible”).
Cognate with
Kazakh мүмкін (mümkın), Kyrgyz мүмкүн (mümkün), Uzbek mumkin, Turkish mümkün, etc.

Хәйер, Уралда мартты ла тулыһынса ҡыш айы тип әйтергә мөмкин әле.

However, one can say that March in the Urals is also a winter month without reservation.

Xəyer, Uralda marttı la tulıhınsa qış ayı tip əytergə mömkin əle.

Ысынбарлыҡтың бөтөн осраҡлы айырымлыҡтарын байҡап үтеү мөмкин булмағанлыҡтан, философтар үҙ иғтибарын төп сәбәптәргә йүнәлтә, ысынбарлыҡтың иң ғөмүми ҡанундарын өйрәнә.

Since it is not possible to review all incidental particularities of (=existing in) reality, philosophers direct their attention to fundamental reasons, (and) study the most general laws of reality.

Isınbarlıqtıñ bötön osraqlı ayırımlıqtarın bayqap ütew mömkin bulmağanlıqtan, filosoftar üź iğtibarın töp səbəptərgə yünəltə, ısınbarlıqtıñ iñ ğömümi qanundarın öyrənə.


мөмкин

head

мөмкин • (mömkin)


Зәйтүнә

Зәйтүнә • (Zəytünə)

ba-proper noun

Зәйтүнә • (Zəytünə)

Zəytünə (romanization)
Зәйтүнә (absolute singular-only)
Зәйтүнәнең (definite genitive singular-only)
Зәйтүнә (dative singular-only)
Зәйтүнәне (accusative definite singular-only)
Зәйтүнәлә (locative singular-only)
Зәйтүнәнән (ablative singular-only)


ташлама

head

ташлама • (taşlama)

ba-noun

ташлама • (taşlama)

taşlama (romanization)
ташлама (absolute singular)
ташламалар (absolute plural)
ташламаның (definite genitive singular)
ташламаларҙың (definite genitive plural)
ташламаға (dative singular)
ташламаларға (dative plural)
ташламаны (accusative definite singular)
ташламаларҙы (accusative definite plural)
ташламала (locative singular)
ташламаларҙа (locative plural)
ташламанан (ablative singular)
ташламаларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ташламаларҙың

ташламаларға

ташламаларҙы

ташламаларҙа

ташламаларҙан

[tɑʂ.ɫɑ.ˈmɑ]

From the verb ташла- (tašla-) in the sense "reduce price".


ярҙамсы

head

ярҙамсы • (yarźamsı)

ba-noun

ярҙамсы • (yarźamsı)

yarźamsı (romanization)
ярҙамсы (absolute singular)
ярҙамсылар (absolute plural)
ярҙамсының (definite genitive singular)
ярҙамсыларҙың (definite genitive plural)
ярҙамсыға (dative singular)
ярҙамсыларға (dative plural)
ярҙамсыны (accusative definite singular)
ярҙамсыларҙы (accusative definite plural)
ярҙамсыла (locative singular)
ярҙамсыларҙа (locative plural)
ярҙамсынан (ablative singular)
ярҙамсыларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ярҙамсыларҙың

ярҙамсыларға

ярҙамсыларҙы

ярҙамсыларҙа

ярҙамсыларҙан

From ярҙам (yarźam, “help”) + -сы (-sı, affix forming an agent noun).
Cognate with Uzbek yordamchi (“helper”).


орлоҡ

orloq (romanization)
орлоҡ (absolute singular)
орлоҡтар (absolute plural)
орлоҡтоң (definite genitive singular)
орлоҡтарҙың (definite genitive plural)
орлоҡҡа (dative singular)
орлоҡтарға (dative plural)
орлоҡто (accusative definite singular)
орлоҡтарҙы (accusative definite plural)
орлоҡта (locative singular)
орлоҡтарҙа (locative plural)
орлоҡтан (ablative singular)
орлоҡтарҙан (ablative plural)
орҙоҡ (alternative)


орҙоҡ

head

орҙоҡ • (orźoq)

ba-noun

орҙоҡ • (orźoq)

orźoq (romanization)
орҙоҡ (absolute singular)
орҙоҡлар (absolute plural)
орҙоҡноң (definite genitive singular)
орҙоҡларҙың (definite genitive plural)
орҙоҡға (dative singular)
орҙоҡларға (dative plural)
орҙоҡно (accusative definite singular)
орҙоҡларҙы (accusative definite plural)
орҙоҡла (locative singular)
орҙоҡларҙа (locative plural)
орҙоҡнан (ablative singular)
орҙоҡларҙан (ablative plural)
орлоҡ (alternative)

Eastern Bashkir form of standard орлоҡ (orloq),
From Proto-Turkic *urluk (“seed”).


тәҡдим

head

тәҡдим • (təqdim)

ba-noun

тәҡдим • (təqdim)

təqdim (romanization)
тәҡдим (absolute singular-only)
тәҡдимдең (definite genitive singular-only)
тәҡдимгә (dative singular-only)
тәҡдимде (accusative definite singular-only)
тәҡдимдә (locative singular-only)
тәҡдимдән (ablative singular-only)


-лыҡ

ҙур (źur, “big”) → ҙурлыҡ (źurlıq, “size”)

ялҡау (yalqaw, “lazy”) → ялҡаулыҡ (yalqawlıq, “laziness”)

батыр (batır, “hero”) → батырлыҡ (batırlıq, “heroism”)

дуҫ (duś, “friend”) → дуҫлыҡ (duślıq, “friendship”)

эшҡыуар (eşqıwar, “entrepreneur”) → эшҡыуарлыҡ (eşqıwarlıq, “entrepreneurship”)

Appended to a noun or adjective to form a new noun (or, rarely, adjective) denoting a property or state of being.

Appended to a noun or adjective to form a new noun denoting a group or compendium of things.

намаҙ (namaź, “prayer”) → намаҙлыҡ (namaźlıq, “Islamic prayer rag”)

Appended to a noun or adjective to form a new noun denoting an accessory or appliance.


-лек

тиҙ (tiź, “fast”) → тиҙлек (tiźlek, “speed, velocity”)

мәңге (məñge, “eternal”) → мәңгелек (məñgelek, “eternity”)

ғүмер (ğümer, “lifetime”) → ғүмерлек (ğümerlek, “life-long”)

әүҙем (əwźem, “active”) → әүҙемлек (əwźemlek, “activity”)

Appended to a noun or adjective to form a new noun or adjective denoting a property or state of being.

һүҙ (hüź, “word”) → һүҙлек (hüźlek, “dictionary, vocabulary”)

исем (isem, “name”) → исемлек (isemlek, “list, roll”)

сүл (sül, “desert”) → сүллек (süllek, “desert”)

Appended to a noun or adjective to form a new noun with a broader, generalized meaning.

күҙ (küź, “eye”) → күҙлек (küźlek, “glasses, spectacles”)

бит (bit, “face”) → битлек (bitlek, “mask”)


эшсе

head

эшсе • (eşse)

ba-noun

эшсе • (eşse)

eşse (romanization)
эшсе (absolute singular)
эшселәр (absolute plural)
эшсенең (definite genitive singular)
эшселәрҙең (definite genitive plural)
эшсегә (dative singular)
эшселәргә (dative plural)
эшсене (accusative definite singular)
эшселәрҙе (accusative definite plural)
эшселә (locative singular)
эшселәрҙә (locative plural)
эшсенән (ablative singular)
эшселәрҙән (ablative plural)

From эш (eş, “work”) + -се (-se, affix forming an agent noun).
Cognate with Kumyk ишчи (işçi), Shor ишчи, Kyrgyz ишчи (işci), Southern Altai ишчи (išči),
Uzbek ishchi, Azerbaijani işçi,
Turkish işçi (“worker”).

af

Эшсе һөнәрҙәр һәр ерҙә кәрәк.

Blue-collar professions are everywhere in demand.


мөгөҙ

head

мөгөҙ • (mögöź)

ba-noun

мөгөҙ • (mögöź)

mögöź (romanization)
мөгөҙ (absolute singular)
мөгөҙҙәр (absolute plural)
мөгөҙҙөң (definite genitive singular)
мөгөҙҙәрҙең (definite genitive plural)
мөгөҙгә (dative singular)
мөгөҙҙәргә (dative plural)
мөгөҙҙө (accusative definite singular)
мөгөҙҙәрҙе (accusative definite plural)
мөгөҙҙә (locative singular)
мөгөҙҙәрҙә (locative plural)
мөгөҙҙән (ablative singular)
мөгөҙҙәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *büńüŕ (“horn”).
Cognate with
Kazakh мүйіз (müiız),
Kyrgyz мүйүз (müyüz),
Southern Altai мӱӱс (müüs), Shor мӱӱс,
Crimean Tatar müyüz/boynuz,
Azerbaijani buynuz,
Turkish boynuz, etc.


тутыйғош

head

тутыйғош • (tutıyğoş)

ba-noun

тутыйғош • (tutıyğoş)

tutıyğoş (romanization)
тутыйғош (absolute singular)
тутыйғошлар (absolute plural)
тутыйғошноң (definite genitive singular)
тутыйғошларҙың (definite genitive plural)
тутыйғошға (dative singular)
тутыйғошларға (dative plural)
тутыйғошно (accusative definite singular)
тутыйғошларҙы (accusative definite plural)
тутыйғошла (locative singular)
тутыйғошларҙа (locative plural)
тутыйғошнан (ablative singular)
тутыйғошларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

тутыйғошларҙың

тутыйғошларға

тутыйғошларҙы

тутыйғошларҙа

тутыйғошларҙан

Via Volga Turki, from Ottoman Turkish, made up of
Persian طوطی (“parrot”) + Ottoman قوش (“bird”). The second component is identical to (and reestablished as) Bashkir ҡош (qoş, “bird”).
Compare with
Kazakh тотықұс (totyqūs, “parrot”),
Kyrgyz тоту куш (totu kuş, “parrot”),
Kumyk тотукъуш (totuquş, “peacock”),
Uzbek toʻtiqush (“parrot”),
Azerbaijani tutuquşu (“parrot”),
Turkish dudu kuşu (“parrot”).


ауырыу

head

ауырыу • (awırıw)

ba-noun

ауырыу • (awırıw)

awırıw (romanization)
ауырыу (absolute singular)
ауырыуҙар (absolute plural)
ауырыуҙың (definite genitive singular)
ауырыуҙарҙың (definite genitive plural)
ауырыуға (dative singular)
ауырыуҙарға (dative plural)
ауырыуҙы (accusative definite singular)
ауырыуҙарҙы (accusative definite plural)
ауырыуҙа (locative singular)
ауырыуҙарҙа (locative plural)
ауырыуҙан (ablative singular)
ауырыуҙарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ауырыуҙарҙың

ауырыуҙарҙан

[ɑ.wɯ̞ˈɾɯ̞w]

[ɑ.wɯ̞.ɾɯ̞-]

а‧уы‧рыу ау‧рыу

From Proto-Turkic *agrï-g (“pain, illness”), an action noun of *agrï- (“to ache; be ill”).

Йоғошло ауырыу.

Йөҙ ауырыуҙан дауа.


ауырыу

head

ауырыу • (awırıw)

ba-adj

ауырыу • (awırıw)

[ɑ.wɯ̞ˈɾɯ̞w]

[ɑ.wɯ̞.ɾɯ̞-]

а‧уы‧рыу ау‧рыу


ауырыу

[ɑ.wɯ̞ˈɾɯ̞w]

[ɑ.wɯ̞.ɾɯ̞-]

а‧уы‧рыу ау‧рыу

Һәр кемдең оҙаҡ, ауырымай йәшәгеһе килә.

Everybody wants to live long and without getting ill.

Hər kemdeñ oźaq, awırımay yəşəgehe kilə.


көн дә

head

көн дә • (kön də)

Compare to
Kazakh күнде (künde, “every day”),
Kyrgyz күндө (kündö, “every day”),
Uzbek kunda (“every day”).


йыл да

йыл да • (yıl da)


урта

urta (romanization)
урта (absolute singular)
урталар (absolute plural)
уртаның (definite genitive singular)
урталарҙың (definite genitive plural)
уртаға (dative singular)
урталарға (dative plural)
уртаны (accusative definite singular)
урталарҙы (accusative definite plural)
уртала (locative singular)
урталарҙа (locative plural)
уртанан (ablative singular)
урталарҙан (ablative plural)

From *ortu ~ *orta "middle", from Proto-Turkic *or- (“middle”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (orta), Old Turkic [script needed] (ortu, “middle”),
Kazakh орта (orta),
Kyrgyz орто (orto),
Uzbek o'rta,
Turkish orta,
Yakut ортото (ortoto, “middle, center”).

cog

Ҡунаҡтар, һанашмаҡ әйтеп, ике төркөмгә бүленә; уртала һыҙыҡ һыҙыла.

The guests say a counting-out rhyme and divide into two groups; a line is drawn in the middle.

Qunaqtar, hanaşmaq əytep, ike törkömgə bülenə; urtala hıźıq hıźıla.

Шаулап торған ҡала уртаһында ултырып бер шешә һыра тәмләне ул.


урта

Урта йәштәге кеше.

Урта бармаҡ.


урта быуат

head

урта быуат • (urta bıwat)

ba-noun

урта быуат • (urta bıwat)

urta bıwat (romanization)
урта быуат (absolute singular)
урта быуаттар (absolute plural)
урта быуаттың (definite genitive singular)
урта быуаттарҙың (definite genitive plural)
урта быуатҡа (dative singular)
урта быуаттарға (dative plural)
урта быуатты (accusative definite singular)
урта быуаттарҙы (accusative definite plural)
урта быуатта (locative singular)
урта быуаттарҙа (locative plural)
урта быуаттан (ablative singular)
урта быуаттарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

урта быуаттың

урта быуатҡа

урта быуатты

урта быуатта

урта быуаттан

урта быуаттар

урта быуаттарҙың

урта быуаттарға

урта быуаттарҙы

урта быуаттарҙа

урта быуаттарҙан

ba:Урта быуаттар

Урта быуатта шулай кейенгәндәрме ни?

Did they really dress like this in the Middle Ages?


урта быуат

head

урта быуат • (urta bıwat)

ba-adj

урта быуат • (urta bıwat)

ba:Урта быуаттар

Урта быуат яҙма сығанаҡтарына таянып, ғалим урындағы суфыйсылыҡ традицияһын өйрәнә.

Drawing on medieval written sources, the scholar explores the local tradition of Sufism.


остаз

ostaz (romanization)
остаз (absolute singular)
остаздар (absolute plural)
остаздың (definite genitive singular)
остаздарҙың (definite genitive plural)
остазға (dative singular)
остаздарға (dative plural)
остазды (accusative definite singular)
остаздарҙы (accusative definite plural)
остазда (locative singular)
остаздарҙа (locative plural)
остаздан (ablative singular)
остаздарҙан (ablative plural)

From Persian استاد (ostâd, “teacher, master”).
Doublet of оҫта (ośta).
Cognate with
Kazakh ұстаз (ūstaz, “teacher, master”),
Uzbek ustaz (“teacher, master”),
Azerbaijani ustad (“teacher, master”).


бейәләй

head

бейәләй • (beyələy)

ba-noun

бейәләй • (beyələy)

beyələy (romanization)
бейәләй (absolute singular)
бейәләйҙәр (absolute plural)
бейәләйҙең (definite genitive singular)
бейәләйҙәрҙең (definite genitive plural)
бейәләйгә (dative singular)
бейәләйҙәргә (dative plural)
бейәләйҙе (accusative definite singular)
бейәләйҙәрҙе (accusative definite plural)
бейәләйҙә (locative singular)
бейәләйҙәрҙә (locative plural)
бейәләйҙән (ablative singular)
бейәләйҙәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

бейәләйҙәрҙең

бейәләйҙәргә

бейәләйҙәрҙе

бейәләйҙәрҙә

бейәләйҙәрҙән

Cognate with
Tatar бияләй (biyaläy),
Kazakh биялай (biälai) (regional),
Kyrgyz мээлей (meeley),
Southern Altai меелей (meeley),
Uyghur پەلەي (peley),
Khakas мелей (meley, “mitten(s)”),
etc.


аяҙ

head

аяҙ • (ayaź)

ba-adj

аяҙ • (ayaź)

From Kipchak اياز (ayaz, “clear (of weather), frosty”), from Proto-Turkic *ayaŕ (“clear sky; frost”).
Cognate with
Kazakh аяз (aäz, “frost”),
Kyrgyz аяз (ayaz, “clear sky, frost”),
Khakas аяс (ayas, “clear (weather)”),
Tuvan аяс (ayas, “clear (weather)”),
Turkish ayaz (“frost”),
Uzbek ayoz (“frost”),
Uyghur ئاياز (ayaz, “clear sky, frost”),
etc.

inh

Ватаныбыҙ күге аяҙ булһын!


аҡһаҡ

From *aqsaq (“lame, limpin”), from Proto-Turkic *agsa- (“to limp, be lame”).
Cognate with
Old Uyghur 𐽰𐽰𐽲𐽻𐽰𐽵𐾄 (aksak)
Tatar аксак (aqsaq),
Kazakh ақсақ (aqsaq),
Kyrgyz аксак (aksak),
Southern Altai аксак (aksak),
Uzbek oqsoq,
Uyghur ئاخساق (axsaq)/ئاسقاق (asqaq),
Turkmen agsak (“lame”),
etc.


төш

From Proto-Turkic *tǖĺ (“dream (seen while sleeping)”).

inh

Төшөм өнгә әүерелде.

Өнөммө был, төшөммө?

Is this (my) reality or a dream? (=Am I experiencing this in reality or in a dream?)

Йосоп төш күрә. Төшөндә ун бер йондоҙ бер ай Йосопҡа баш эйгәнен күрә.

Yusuf has a dream. In his dream, he sees that eleven stars and one moon incline their heads to Yusuf.

Yosop töş kürə. Töşöndə un ber yondoź ber ay Yosopqa baş eygənen kürə.

Минең күңелем тыуған Уралымда ҡалды: муйыл сәскә атҡан туғайҙарҙы төшөмдә күреп йыш ҡына уянам.

My soul has remained in my native Urals: I often wake up seeing river meadows with bird cherries abloom in my dreams.

Mineñ küñelem tıwğan Uralımda qaldı: muyıl səskə atqan tuğayźarźı töşömdə kürep yış qına uyanam.

dream, imaginary events seen in the mind while sleeping


төш

töş (romanization)
төш (absolute singular)
төштәр (absolute plural)
төштөң (definite genitive singular)
төштәрҙең (definite genitive plural)
төшкә (dative singular)
төштәргә (dative plural)
төштө (accusative definite singular)
төштәрҙе (accusative definite plural)
төштә (locative singular)
төштәрҙә (locative plural)
төштән (ablative singular)
төштәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *tüĺ (“noon”).
Cognate with
Kazakh түс (tüs),
Kyrgyz түш (tüş),
Uzbek tush,
Tuvan дүш (düş, “noon”),
etc.

Төштән һуң.


баҡсасы

head

баҡсасы • (baqsası)

ba-noun

баҡсасы • (baqsası)

baqsası (romanization)
баҡсасы (absolute singular)
баҡсасылар (absolute plural)
баҡсасының (definite genitive singular)
баҡсасыларҙың (definite genitive plural)
баҡсасыға (dative singular)
баҡсасыларға (dative plural)
баҡсасыны (accusative definite singular)
баҡсасыларҙы (accusative definite plural)
баҡсасыла (locative singular)
баҡсасыларҙа (locative plural)
баҡсасынан (ablative singular)
баҡсасыларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

баҡсасыларҙың

баҡсасыларға

баҡсасыларҙы

баҡсасыларҙа

баҡсасыларҙан

From баҡса (baqsa, “garden”) + -сы (-sı, affix forming an agent noun).


тирмәнсе

head

тирмәнсе • (tirmənse)

ba-noun

тирмәнсе • (tirmənse)

tirmənse (romanization)
тирмәнсе (absolute singular)
тирмәнселәр (absolute plural)
тирмәнсенең (definite genitive singular)
тирмәнселәрҙең (definite genitive plural)
тирмәнсегә (dative singular)
тирмәнселәргә (dative plural)
тирмәнсене (accusative definite singular)
тирмәнселәрҙе (accusative definite plural)
тирмәнселә (locative singular)
тирмәнселәрҙә (locative plural)
тирмәнсенән (ablative singular)
тирмәнселәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

тирмәнселәрҙең

тирмәнселәргә

тирмәнселәрҙе

тирмәнселәрҙә

тирмәнселәрҙән

From тирмән (tirmən, “mill”) + -се (-se, affix forming an agent noun).


Әстерхан

head

Әстерхан • (Əsterxan)

Əsterxan (romanization)
Әстерхан (absolute singular-only)
Әстерхандың (definite genitive singular-only)
Әстерханға (dative singular-only)
Әстерханды (accusative definite singular-only)
Әстерханда (locative singular-only)
Әстерхандан (ablative singular-only)


өлөш

өлөш • (ölöş)

ba-noun

өлөш • (ölöş)

ölöş (romanization)
өлөш (absolute singular)
өлөштәр (absolute plural)
өлөштөң (definite genitive singular)
өлөштәрҙең (definite genitive plural)
өлөшкә (dative singular)
өлөштәргә (dative plural)
өлөштө (accusative definite singular)
өлөштәрҙе (accusative definite plural)
өлөштә (locative singular)
өлөштәрҙә (locative plural)
өлөштән (ablative singular)
өлөштәрҙән (ablative plural)

From *ülüš (“part, share; lot, fate”), from Proto-Turkic *ül- (“to divide”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (ülüš, “part, portion; lot, share”);
Kumyk уьлюш (ülüş, “part, share”),
Southern Altai ӱлеш (üleš, “part”), ӱлӱш (ülüš, “part, share”),
Uzbek ulush (“part, share, lot”),
Khakas ӱлӱс (ülüs, “part, portion”),
etc.

cog

Мәҡәләһенең тәүге битенә һыймай ҡалған өлөшө.

The part of the article that did not fit on the first page.

Məqələheneñ təwge bitenə hıymay qalğan ölöşö.

Курил утрауҙары — Рәсәйҙең айырылғыһыҙ бер өлөшө.
Kuril utrawźarı — Rəsəyźeñ ayırılğıhıź ber ölöşö.
The Kuril islands are an inalienable part of Russia.

Һәр Интернет ҡулланыусыһы Википедияға — мәҫәлән, яңы мәҡәлә яҙып йәки булғандарын төҙәтеп — үҙ өлөшөн индерә ала.
Hər İnternet qullanıwsıhı Vikipediyağa — məśələn, yañı məqələ yaźıp yəki bulğandarın töźətep — üź ölöşön inderə ala.
Every Internet user can make his/her contribution to Wikipedia — for example, by writing a new article or by editing the existing (articles).


аяуһыҙ

head

аяуһыҙ • (ayawhıź)

ba-adj

аяуһыҙ • (ayawhıź)

[ɑ.jɑwˈhɯ̞ð]


аяуһыҙ

head

аяуһыҙ • (ayawhıź)

[ɑ.jɑwˈhɯ̞ð]


ҡауҙы

ҡауҙы • (qawźı)

ba-noun

ҡауҙы • (qawźı)

qawźı (romanization)
ҡауҙы (absolute singular)
ҡауҙылар (absolute plural)
ҡауҙының (definite genitive singular)
ҡауҙыларҙың (definite genitive plural)
ҡауҙыға (dative singular)
ҡауҙыларға (dative plural)
ҡауҙыны (accusative definite singular)
ҡауҙыларҙы (accusative definite plural)
ҡауҙыла (locative singular)
ҡауҙыларҙа (locative plural)
ҡауҙынан (ablative singular)
ҡауҙыларҙан (ablative plural)


тымау

head

тымау • (tımaw)

ba-noun

тымау • (tımaw)

tımaw (romanization)
тымау (absolute singular)
тымауҙар (absolute plural)
тымауҙың (definite genitive singular)
тымауҙарҙың (definite genitive plural)
тымауға (dative singular)
тымауҙарға (dative plural)
тымауҙы (accusative definite singular)
тымауҙарҙы (accusative definite plural)
тымауҙа (locative singular)
тымауҙарҙа (locative plural)
тымауҙан (ablative singular)
тымауҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Common Turkic *tumagu (“common cold”),
from Proto-Turkic *tum (“cold”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (tumağu, “running nose, common cold”);
Tatar томау (tomaw),
Kazakh тұмау (tūmau), Southern Altai тыму (tïmu, “ailment”), туму (tumu, “fever”), Uzbek tumov (“common cold”),
Uyghur تۇمۇ (tumu, “common cold, running nose”),
Yakut тумуу (tumuu, “running nose”), Turkish dumağı (“common cold”), etc.

cog

Тымау дарыуы.

Ниғмәтулла ашауҙан туҡтаны, төндә тымау төшкән танауын мыш-мыш тартты.

Nigmatulla stopped eating; at night, he wheezed (through) his nose (as he had) cought cold.

Niğmətulla aşawźan tuqtanı, töndə tımaw töşkən tanawın mış-mış tarttı.


бысҡы

head

бысҡы • (bısqı)

ba-noun

бысҡы • (bısqı)

bısqı (romanization)
бысҡы (absolute singular)
бысҡылар (absolute plural)
бысҡының (definite genitive singular)
бысҡыларҙың (definite genitive plural)
бысҡыға (dative singular)
бысҡыларға (dative plural)
бысҡыны (accusative definite singular)
бысҡыларҙы (accusative definite plural)
бысҡыла (locative singular)
бысҡыларҙа (locative plural)
бысҡынан (ablative singular)
бысҡыларҙан (ablative plural)

From *bïčğï (“saw”), from Proto-Turkic *bïč- (“to cut”).
Synchronously,
быс- (bıs-, “to saw”) + -ҡы (-qı, “tool affix”).
Cognate with
Turkish bıçkı,
Turkmen byçgy (“saw”).


тышау

head

тышау • (tışaw)

ba-noun

тышау • (tışaw)

tışaw (romanization)
тышау (absolute singular)
тышауҙар (absolute plural)
тышауҙың (definite genitive singular)
тышауҙарҙың (definite genitive plural)
тышауға (dative singular)
тышауҙарға (dative plural)
тышауҙы (accusative definite singular)
тышауҙарҙы (accusative definite plural)
тышауҙа (locative singular)
тышауҙарҙа (locative plural)
тышауҙан (ablative singular)
тышауҙарҙан (ablative plural)

From *tušağu (“hobble”), from Proto-Turkic *tuĺa- (“to hobble”).
Cognate with
Kazakh тұсау (tūsau, “hobble”), Kyrgyz тушоо (tuşoo, “hobble”), Southern Altai тужу (tužu, “hobble”), Uzbek tushov (“hobble”),
Turkmen duşak (“hobble”),
Chuvash тӑлӑ (tălă, “hobble”), etc.

Аттың тышауы ысҡынған.

hobble; straps tied between the front legs of a horse, allowing it to wander freely while grazing but preventing it from running off


өҙәңге

head

өҙәңге • (öźəñge)

ba-noun

өҙәңге • (öźəñge)

öźəñge (romanization)
өҙәңге (absolute singular)
өҙәңгеләр (absolute plural)
өҙәңгенең (definite genitive singular)
өҙәңгеләрҙең (definite genitive plural)
өҙәңгегә (dative singular)
өҙәңгеләргә (dative plural)
өҙәңгене (accusative definite singular)
өҙәңгеләрҙе (accusative definite plural)
өҙәңгелә (locative singular)
өҙәңгеләрҙә (locative plural)
өҙәңгенән (ablative singular)
өҙәңгеләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

өҙәңгеләрҙең

өҙәңгеләрҙән

[ʏ̞.ðæŋ.ˈɡɪ̞]

[ʏ̞.ðæ̹ŋ.ˈɡʏ̞]

From Proto-Turkic *üŕeŋgü (“stirrup”), from *yüŕeŋgü, from *yüŕ (“ring”).
Cognate with
Old Turkic 𐰇𐰔𐰭𐰇 (üzeŋü, “stirrup”);
Kazakh үзеңгі (üzeñgı), Kyrgyz үзөңгү (üzöŋgü),
Southern Altai ӱзеҥи (üzeŋi), Uyghur ئۈزەڭگە (üzengge), Uzbek uzangi, Turkmen üzeňňi, Azerbaijani üzəngi, Turkish üzengi (“stirrup”);
Yakut иҥэһэ (iñehe) (with metathesis), Chuvash йӑрана (jărana, “stirrup”), etc.

cog

Kyrgyz үзөңгү (üzöŋgü)


йүгән

head

йүгән • (yügən)

ba-noun

йүгән • (yügən)

yügən (romanization)
йүгән (absolute singular)
йүгәндәр (absolute plural)
йүгәндең (definite genitive singular)
йүгәндәрҙең (definite genitive plural)
йүгәнгә (dative singular)
йүгәндәргә (dative plural)
йүгәнде (accusative definite singular)
йүгәндәрҙе (accusative definite plural)
йүгәндә (locative singular)
йүгәндәрҙә (locative plural)
йүгәндән (ablative singular)
йүгәндәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *yügen (“bridle”).
Cognate with
Tatar йөгән (yögän), Kazakh жүген (jügen), Kyrgyz жүгөн (jügön), Uzbek yugan,
Yakut үүн (üün, “bridle”), etc.


дилбегә

head

дилбегә • (dilbegə)

ba-noun

дилбегә • (dilbegə)

dilbegə (romanization)
дилбегә (absolute singular)
дилбегәләр (absolute plural)
дилбегәнең (definite genitive singular)
дилбегәләрҙең (definite genitive plural)
дилбегәгә (dative singular)
дилбегәләргә (dative plural)
дилбегәне (accusative definite singular)
дилбегәләрҙе (accusative definite plural)
дилбегәлә (locative singular)
дилбегәләрҙә (locative plural)
дилбегәнән (ablative singular)
дилбегәләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

дилбегәләрҙең

дилбегәләргә

дилбегәләрҙе

дилбегәләрҙә

дилбегәләрҙән

[dʲil.βɪ̞.ˈɣæ]

Cognate with
Kazakh делбе (delbe, “rein”).

rein, a strap or rope attached to the bridle to control a horse


хәләл ефет

head

хәләл ефет • (xələl yefet)

ba-noun

хәләл ефет • (xələl yefet)

xələl yefet (romanization)
хәләл ефет (absolute singular)
хәләл ефеттәр (absolute plural)
хәләл ефеттең (definite genitive singular)
хәләл ефеттәрҙең (definite genitive plural)
хәләл ефеткә (dative singular)
хәләл ефеттәргә (dative plural)
хәләл ефетте (accusative definite singular)
хәләл ефеттәрҙе (accusative definite plural)
хәләл ефеттә (locative singular)
хәләл ефеттәрҙә (locative plural)
хәләл ефеттән (ablative singular)
хәләл ефеттәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

хәләл ефеттең

хәләл ефеткә

хәләл ефетте

хәләл ефеттә

хәләл ефеттән

хәләл ефеттәр

хәләл ефеттәрҙең

хәләл ефеттәргә

хәләл ефеттәрҙе

хәләл ефеттәрҙә

хәләл ефеттәрҙән

[χæˈlæl.jɪ̞ˈfɪ̞t]

Compare with
Tatar хәләл җефет (xäläl cefet, “spouse”).
From Volga Turki حلال جفت (xälâl jifit, “the legitimate spouse”).
See Arabic حلال (“allowed, legitimate”) and Persian جفت (“pair, mate, partner”).

cog

(formal) one's husband or wife, spouse, marriage partner


умарта

umarta (romanization)
умарта (absolute singular)
умарталар (absolute plural)
умартаның (definite genitive singular)
умарталарҙың (definite genitive plural)
умартаға (dative singular)
умарталарға (dative plural)
умартаны (accusative definite singular)
умарталарҙы (accusative definite plural)
умартала (locative singular)
умарталарҙа (locative plural)
умартанан (ablative singular)
умарталарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

умарталарҙың

умарталарҙан

Possibly adapted from Russian борть (bortʹ, “beehive”).
Cognate with
Tatar умарта (umarta),
Kazakh омарта (omarta),
Uyghur ئومارتا (omarta, “beehive; apiary”).


һум

hum (romanization)
һум (absolute singular)
һумдар (absolute plural)
һумдың (definite genitive singular)
һумдарҙың (definite genitive plural)
һумға (dative singular)
һумдарға (dative plural)
һумды (accusative definite singular)
һумдарҙы (accusative definite plural)
һумда (locative singular)
һумдарҙа (locative plural)
һумдан (ablative singular)
һумдарҙан (ablative plural)

Cognate with
Tatar сум (sum, “ruble”),
Kazakh сом (som, “ruble”),
Kyrgyz сом (som, “Kyrgyzstan's national currency”),
Uzbek so'm (“Uzbekistan's national currency”),
Uyghur سوم (som, “ruble”).


көйә

head

көйә • (köyə)

ba-noun

көйә • (köyə)

köyə (romanization)
көйә (absolute singular)
көйәләр (absolute plural)
көйәнең (definite genitive singular)
көйәләрҙең (definite genitive plural)
көйәгә (dative singular)
көйәләргә (dative plural)
көйәне (accusative definite singular)
көйәләрҙе (accusative definite plural)
көйәлә (locative singular)
көйәләрҙә (locative plural)
көйәнән (ablative singular)
көйәләрҙән (ablative plural)

From Common Kypchak *küye, from Proto-Turkic *küńe (“moth”).
Cognate with
Kazakh күйе (küie), Uzbek kuya, Azerbaijani güvə, Turkish güve (“moth”), etc.

Һеҙ хазинаны күктә йыйығыҙ: унда көйә лә ҡырҡмай, тут та баҫмай, ҡараҡтар ҙа инеп урламай.

(Can we date this quote?), Bible, Matthew 6:19:

Collect (your) treasure in the sky: there, moth does not cut, rust does not corrupt, and thieves do not enter and steal.

Heź xazinanı küktə yıyığıź: unda köyə lə qırqmay, tut ta baśmay, qaraqtar źa inep urlamay.

Tinea pellionella
Tinea pellionella#Translingual

moth, Tineidae spp., typically Tineola bisselliella, Tinea pellionella, etc.


күгәүен

head

күгәүен • (kügəwen)

ba-noun

күгәүен • (kügəwen)

kügəwen (romanization)
күгәүен (absolute singular)
күгәүендәр (absolute plural)
күгәүендең (definite genitive singular)
күгәүендәрҙең (definite genitive plural)
күгәүенгә (dative singular)
күгәүендәргә (dative plural)
күгәүенде (accusative definite singular)
күгәүендәрҙе (accusative definite plural)
күгәүендә (locative singular)
күгәүендәрҙә (locative plural)
күгәүендән (ablative singular)
күгәүендәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

күгәүендәрҙең

күгәүендәргә

күгәүендәрҙе

күгәүендәрҙә

күгәүендәрҙән

From *kökegün (“gadfly”), perhaps derived from Proto-Turkic *kȫk (“blue”).
Cognate with Karakhanid [script needed] (kökägün, “fly?”); Tatar кигәвен (kigäwen, “gadfly”), Kyrgyz көгөөн (kögöön, “gadfly”), Southern Altai кӧгӧн (kögön, “gadfly”), Uyghur كۆكۈيۈن (köküyün, “gadfly”), Azerbaijani gigovun etc.

cog

gadfly, botfly, horsefly; any of Tabanidae spp., Oestridae spp.


ырғаҡ

head

ырғаҡ • (ırğaq)

ba-noun

ырғаҡ • (ırğaq)

ırğaq (romanization)
ырғаҡ (absolute singular)
ырғаҡтар (absolute plural)
ырғаҡтың (definite genitive singular)
ырғаҡтарҙың (definite genitive plural)
ырғаҡҡа (dative singular)
ырғаҡтарға (dative plural)
ырғаҡты (accusative definite singular)
ырғаҡтарҙы (accusative definite plural)
ырғаҡта (locative singular)
ырғаҡтарҙа (locative plural)
ырғаҡтан (ablative singular)
ырғаҡтарҙан (ablative plural)

Cognate with
Old Uyghur [script needed] (ïrγaγ, “hook”);
Kazakh ырғақ (yrğaq),
Southern Altai ыргак (ïrgak),
Uyghur ئىرغاق (irghaq),
Khakas ырғах (ırğax, “hook”);
Tuvan ыргак (ırgak, “crooked, curved”), etc.


дарыухана

head

дарыухана • (darıwxana)

ba-noun

дарыухана • (darıwxana)

darıwxana (romanization)
дарыухана (absolute singular)
дарыуханалар (absolute plural)
дарыухананың (definite genitive singular)
дарыуханаларҙың (definite genitive plural)
дарыуханаға (dative singular)
дарыуханаларға (dative plural)
дарыухананы (accusative definite singular)
дарыуханаларҙы (accusative definite plural)
дарыуханала (locative singular)
дарыуханаларҙа (locative plural)
дарыухананан (ablative singular)
дарыуханаларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

дарыуханалар

дарыухананың

дарыуханаларҙың

дарыуханаларға

дарыуханаларҙы

дарыуханаларҙа

дарыухананан

дарыуханаларҙан

да‧рыу‧ха‧на

Borrowed from Persian داروخانه (dâruxâne, “pharmacy”).
Synchronously, дарыу (darıw) + -хана (-xana).
Compare to
Tatar даруханә (daruxanä),
Kazakh дәріхана (därıxana),
Kyrgyz дарыкана (darıkana),
Uzbek dorixona,
Uyghur دورىخانا (dorixana) / دوراخانا (doraxana),
Turkmen daruxanä (“pharmacy”).

Дарыуханала дингеҙ һыуы нигеҙендә эшләнгән спрей һатып алығыҙ һәм көнөнә бер нисә тапҡыр танауҙы сайҡағыҙ.

Buy a seewater-based spray in a drugstore, and rinse (your) nose several times a day.

Darıwxanala dingeź hıwı nigeźendə eşləngən sprey hatıp alığıź həm könönə ber nisə tapqır tanawźı sayqağıź.


сәйхана

head

сәйхана • (səyxana)

ba-noun

сәйхана • (səyxana)

səyxana (romanization)
сәйхана (absolute singular)
сәйханалар (absolute plural)
сәйхананың (definite genitive singular)
сәйханаларҙың (definite genitive plural)
сәйханаға (dative singular)
сәйханаларға (dative plural)
сәйхананы (accusative definite singular)
сәйханаларҙы (accusative definite plural)
сәйханала (locative singular)
сәйханаларҙа (locative plural)
сәйхананан (ablative singular)
сәйханаларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

сәйханаларҙың

сәйханаларға

сәйханаларҙы

сәйханаларҙа

сәйханаларҙан

Borrowed from Persian چایخانه (čâyxâne).
Synchronously, сәй (səy) + -хана (-xana).
Cognate with
Kazakh шайхана (şaixana),
Kyrgyz чайкана (caykana),
Uzbek choyxona,
Uyghur چايخانا (chayxana),
Azerbaijani çayxana;
Turkish çayhane, etc.


ашхана

head

ашхана • (aşxana)

ba-noun

ашхана • (aşxana)

aşxana (romanization)
ашхана (absolute singular)
ашханалар (absolute plural)
ашхананың (definite genitive singular)
ашханаларҙың (definite genitive plural)
ашханаға (dative singular)
ашханаларға (dative plural)
ашхананы (accusative definite singular)
ашханаларҙы (accusative definite plural)
ашханала (locative singular)
ашханаларҙа (locative plural)
ашхананан (ablative singular)
ашханаларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ашханаларҙың

ашханаларҙан

аш (aş) + -хана (-xana).
Cognate with
Ottoman Turkish آشخانه (aşhâne, “eating place”);
Tatar ашханә (aşxanä),
Kazakh асхана (asxana),
Kyrgyz ашкана (aşkana),
Uzbek oshxona,
Uyghur ئاشخانا (ashxana),
Turkmen aşhana (“canteen, cafeteria”), etc.

cog

Мәктәп ашханаһы.

Өфөлә социаль ашхана асылды.

A social (=subsidized) canteen opened in Ufa.

dining hall, canteen, cafeteria, refectory


тырма

head

тырма • (tırma)

ba-noun

тырма • (tırma)

tırma (romanization)
тырма (absolute singular)
тырмалар (absolute plural)
тырманың (definite genitive singular)
тырмаларҙың (definite genitive plural)
тырмаға (dative singular)
тырмаларға (dative plural)
тырманы (accusative definite singular)
тырмаларҙы (accusative definite plural)
тырмала (locative singular)
тырмаларҙа (locative plural)
тырманан (ablative singular)
тырмаларҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *dïrŋa- (“to scratch, scrape”).
Cognate with
Kazakh тырма (tyrma),
Uzbek tirma (“rake”).
Compare also with Kyrgyz тырмоо (tırmoo, “rake”), Southern Altai тырмууш (tïrmuuš, “rake”), Turkish tırmık (“rake”), Azerbaijani dırmıq (“rake”) - these are derived from the same root, but using other affixes.


ҡармаҡ

qarmaq (romanization)
ҡармаҡ (absolute singular)
ҡармаҡтар (absolute plural)
ҡармаҡтың (definite genitive singular)
ҡармаҡтарҙың (definite genitive plural)
ҡармаҡҡа (dative singular)
ҡармаҡтарға (dative plural)
ҡармаҡты (accusative definite singular)
ҡармаҡтарҙы (accusative definite plural)
ҡармаҡта (locative singular)
ҡармаҡтарҙа (locative plural)
ҡармаҡтан (ablative singular)
ҡармаҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡармаҡтарҙың

ҡармаҡтарҙан

From Proto-Turkic *karmak (“fishing rod; hook”).
Cognate with
Kazakh қармақ (qarmaq),
Kyrgyz кармак (karmak),
Southern Altai кармак (karmak),
Uzbek qarmoq,
Uyghur قارماق (qarmaq),
Khakas хармах (xarmax),
Azerbaijani qarmaq (“fishing rod”).


аҡһаҡал

aqhaqal (romanization)
аҡһаҡал (absolute singular)
аҡһаҡалдар (absolute plural)
аҡһаҡалдың (definite genitive singular)
аҡһаҡалдарҙың (definite genitive plural)
аҡһаҡалға (dative singular)
аҡһаҡалдарға (dative plural)
аҡһаҡалды (accusative definite singular)
аҡһаҡалдарҙы (accusative definite plural)
аҡһаҡалда (locative singular)
аҡһаҡалдарҙа (locative plural)
аҡһаҡалдан (ablative singular)
аҡһаҡалдарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

аҡһаҡалдарҙың

аҡһаҡалдарға

аҡһаҡалдарҙы

аҡһаҡалдарҙа

аҡһаҡалдарҙан

Apparently, a Central Asian innovation.
Cognate with
Kazakh ақсақал (aqsaqal),
Tatar аксакал (aqsaqal),
Kyrgyz аксакал (aksakal),
Southern Altai аксагал (aksagal),
Uzbek oqsoqol,
Uyghur ئاقساقال (aqsaqal),
Turkmen aksakgal,
Turkish aksakallı (“village elder; elderly respected man”).
Equivalent to аҡ (aq, “white”) + һаҡал (haqal, “beard”).

compound

aqsaqal; an elderly respected man; a traditional community elder, patriarch (to whom community members turn to for advice)


ойоштороусы

head

ойоштороусы • (oyoştorowsı)

ba-noun

ойоштороусы • (oyoştorowsı)

oyoştorowsı (romanization)
ойоштороусы (absolute singular)
ойоштороусылар (absolute plural)
ойоштороусының (definite genitive singular)
ойоштороусыларҙың (definite genitive plural)
ойоштороусыға (dative singular)
ойоштороусыларға (dative plural)
ойоштороусыны (accusative definite singular)
ойоштороусыларҙы (accusative definite plural)
ойоштороусыла (locative singular)
ойоштороусыларҙа (locative plural)
ойоштороусынан (ablative singular)
ойоштороусыларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ойоштороусылар

ойоштороусының

ойоштороусыларҙың

ойоштороусыға

ойоштороусыларға

ойоштороусыны

ойоштороусыларҙы

ойоштороусыла

ойоштороусыларҙа

ойоштороусынан

ойоштороусыларҙан

[ʊ̞.jʊ̞ʂ.tʊ̞.rʊ̞w.ˈsɯ̞]

[ʊ̞.jʊ̞ʂ.tʊ̞.rʊ̞w.ˈsʊ̞]

о‧йош‧то‧роу‧сы

From ойоштороу (oyoştorow, “organize”) + -сы (-sı, affix forming an agent noun).

af

organizer, the person who organizes a public event


ҡат

Тағы бер ҡат тикшереү.

time (an instance of occurrence); round, instance


һуңғы

head

һуңғы • (huñğı)

ba-adj

һуңғы • (huñğı)

From *soŋ-qï (“last, latest”), from Proto-Turkic *soŋ (“back; end; after”).
Cognate with
Kazakh соңғы (soñğy),
Kyrgyz соңку (soŋku),
Uzbek soʻnggi,
Turkmen soňky,
Tuvan соңгу (soñgu, “last”).
Synchronously, һуң (huñ, “after, then; late”) + -ғы (-ğı).

suffix

Көн һуңғы тапҡыр 2008 йылдың йәйендә тотолдо.

The sun was eclipsed (=there was a solar eclipse) last time in the summer of 2008

Kön huñğı tapqır 2008 yıldıñ yəyendə totoldo.


ҡат-ҡат

consisting of several/multiple layers, multilayered


сама

sama (romanization)
сама (absolute singular)
самалар (absolute plural)
саманың (definite genitive singular)
самаларҙың (definite genitive plural)
самаға (dative singular)
самаларға (dative plural)
саманы (accusative definite singular)
самаларҙы (accusative definite plural)
самала (locative singular)
самаларҙа (locative plural)
саманан (ablative singular)
самаларҙан (ablative plural)

Самаһын белһәң — дарыу, белмәһәң — ағыу.
Samahın belhəñ — darıw, belməhəñ — ağıw.
If you know its measure, (it's) a medicine, if you don't know, (it's) a poison.

measure; sense of measure
an approximate measure of something


кисеү

From Proto-Turkic *keč- (“to pass through; put one's feet in water; walk through water”).
Cognate with
Yakut кэс (kes, “to ford”),
Chuvash каҫ (kaś, “to pass”).


кисеү

kisew (romanization)
кисеү (absolute singular)
кисеүҙәр (absolute plural)
кисеүҙең (definite genitive singular)
кисеүҙәрҙең (definite genitive plural)
кисеүгә (dative singular)
кисеүҙәргә (dative plural)
кисеүҙе (accusative definite singular)
кисеүҙәрҙе (accusative definite plural)
кисеүҙә (locative singular)
кисеүҙәрҙә (locative plural)
кисеүҙән (ablative singular)
кисеүҙәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *kečig (“ford”), action noun of the verb in Etymology 1.
Cognate with:
Old Uyghur [script needed] (kečüg, “ford”);
Tatar кичү (kiçü),
Kazakh кешу (keşu),
Kyrgyz кечүү (kecüü),
Southern Altai кечӱ (kečü),
Uzbek kechuv, kechik,
Uyghur كېچىك (këchik),
Khakas кичіг (kiçìg),
Tuvan кежиг (kejig, “ford”),
Chuvash каҫӑ (kaś̬ă, “ford”).

cog

Үрге кисеү һайыраҡ.

Барғанда кисеүҙән сыҡҡайным, ҡайтыштай урап күперҙән үттем.

On my way there, I crossed (the river) at the ford; when returning, I made a detour and passed through the bridge.

Barğanda kisewźən sıqqaynım, qaytıştay urap küperźən üttem.

ford, a river crossing; a location where a river is shallow so it is possible to cross it walking or riding an animal or vehicle


артылыш

head

артылыш • (artılış)

ba-noun

артылыш • (artılış)

artılış (romanization)
артылыш (absolute singular)
артылыштар (absolute plural)
артылыштың (definite genitive singular)
артылыштарҙың (definite genitive plural)
артылышҡа (dative singular)
артылыштарға (dative plural)
артылышты (accusative definite singular)
артылыштарҙы (accusative definite plural)
артылышта (locative singular)
артылыштарҙа (locative plural)
артылыштан (ablative singular)
артылыштарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

артылыштарҙың

артылыштарға

артылыштарҙы

артылыштарҙа

артылыштарҙан

[ɑr.tɯ̞ˈɫɯ̞ʂ]


Өлкәр

head

Өлкәр • (Ölkər)

ba-noun

Өлкәр • (Ölkər)

From Proto-Turkic *ülker, possibly from Proto-Turkic *ül- (“to divide”).
Cognate with
Old Uyghur 𐽰𐽳𐽶𐾁𐽷𐽰𐽾 𐽶𐽳𐾁𐾀𐽳𐽴 (Ülker yultuz /ʾwylkʾr ywltwz/, “Pleiades”);
Kazakh Үркер (Ürker),
Kyrgyz Үркөр (Ürkör),
Kumyk Уьлкер (Ülker),
Uzbek Hulkar,
Azerbaijani Ülkər,
Turkish Ülker,
Khakas Ӱлгер (Ülger),
Tofa үъһер,
Yakut Үргэл (Ürgel, “Pleiades”).

cog

𐽰𐽳𐽶𐾁𐽷𐽰𐽾 𐽶𐽳𐾁𐾀𐽳𐽴


етәксе

head

етәксе • (yetəkse)

ba-noun

етәксе • (yetəkse)

yetəkse (romanization)
етәксе (absolute singular)
етәкселәр (absolute plural)
етәксенең (definite genitive singular)
етәкселәрҙең (definite genitive plural)
етәксегә (dative singular)
етәкселәргә (dative plural)
етәксене (accusative definite singular)
етәкселәрҙе (accusative definite plural)
етәкселә (locative singular)
етәкселәрҙә (locative plural)
етәксенән (ablative singular)
етәкселәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

етәкселәрҙең

етәкселәрҙән

From *yetäkči (“guide, the person who leads”), which in the meaning of "manager" appears to be a Central Asian innovation; derived from *yetäk "the action of leading a horse on a lead rope, or leading a person by the hand", from
Proto-Turkic *yēt- (“to lead a person or animal”).
Cognate with
Kazakh жетекші (jetekşı),
Nogai етекши (yetekşi),
Kyrgyz жетекчи (jetekci),
Southern Altai једекчи (ǰedekči),
Uzbek yetakchi,
Uyghur يېتەكچى (yëtekchi, “leader, manager”);
also compare with
Khakas чидекчі (çidekçì, “a blind person's guide”),
Tuvan чедикчи (çedikçi, “a blind person's guide”),
etc.

cog

Ҡайһы ваҡытта етәксегә принципиаль, талапсан да булырға тура килә.

At times the manager has to be principled and exacting.

Qayhı vaqıtta yetəksegə printsipial, talapsan da bulırğa tura kilə.


еңгә

head

еңгә • (yeñgə)

ba-noun

еңгә • (yeñgə)

yeñgə (romanization)
еңгә (absolute singular)
еңгәләр (absolute plural)
еңгәнең (definite genitive singular)
еңгәләрҙең (definite genitive plural)
еңгәгә (dative singular)
еңгәләргә (dative plural)
еңгәне (accusative definite singular)
еңгәләрҙе (accusative definite plural)
еңгәлә (locative singular)
еңгәләрҙә (locative plural)
еңгәнән (ablative singular)
еңгәләрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *yeŋe (“elder brother's wife”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (jengä, “older male relative's wife”);
Kazakh жеңге (jeñge),
Kyrgyz жеңе (jeŋe), Southern Altai јеҥе (ǰeŋe),
Uyghur يەڭگە (yengge),
Khakas ниге (nige),
Yakut саҥас (sañas, “older male relative's wife”), Turkish yenge (“aunt-in-law, one's brother's wife”).

cog

the wife of one's elder brother, cousin or other male blood relative (who is older than the speaker but younger than the speaker's parents)


һөңгө

head

һөңгө • (höñgö)

ba-noun

һөңгө • (höñgö)

höñgö (romanization)
һөңгө (absolute singular)
һөңгөләр (absolute plural)
һөңгөнөң (definite genitive singular)
һөңгөләрҙең (definite genitive plural)
һөңгөгә (dative singular)
һөңгөләргә (dative plural)
һөңгөнө (accusative definite singular)
һөңгөләрҙе (accusative definite plural)
һөңгөлә (locative singular)
һөңгөләрҙә (locative plural)
һөңгөнән (ablative singular)
һөңгөләрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *süŋgü (“spear”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (süŋüg, “spear”), Old Uyghur [script needed] (süŋü, “spear”);
Kazakh сүңгі (süñgı),
Yakut үҥүү (üñüü, “spear”),
Turkish süngü (“bayonet”).

cog

Әбү Ғөбәйҙә ибн әл-Йәррәх (радыйаллаһу ғәнһү), Пәйғәмбәрҙең сикәһенә ҡаҙалған ике һөңгө сыңғаһын күреп ҡала ла, ашығыс рәүештә бер-бер артлы уларҙы теше менән һурып ала.
Əbü Ğöbəyźə ibn əl-Yərrəx (radıyallahu ğənhü), Pəyğəmbərźeñ sikəhenə qaźalğan ike höñgö sıñğahın kürep qala la, aşığıs rəweştə ber-ber artlı ularźı teşe menən hurıp ala.
Abu Ubaidah ibn al-Jarrah (may Allah be pleased with him) sees the rings of two spears that have pierced into the Prophet's temple, and hastily pulls them out, one after another, with his teeth.

Атлан, батыр, атҡа, тот һөңгөңдө!

(Can we date this quote?), Дауыт Юлтый [Dawıt Yultıy, Daut Yultyy], (Please provide the book title or journal name):

Brave man, mount a horse, hold your spear!


апай

apay (romanization)
апай (absolute singular)
апайҙар (absolute plural)
апайҙың (definite genitive singular)
апайҙарҙың (definite genitive plural)
апайға (dative singular)
апайҙарға (dative plural)
апайҙы (accusative definite singular)
апайҙарҙы (accusative definite plural)
апайҙа (locative singular)
апайҙарҙа (locative plural)
апайҙан (ablative singular)
апайҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *apa (“mother; elder sister; aunt”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (apa, “elder sister, elder female relative”),
Kazakh апа (apa),
Kyrgyz апа (apa), апай (apay, “mother; elder sister; aunt”).

cog

younger sister of the speaker's father or mother

a woman older than the speaker but younger than the speaker's parents, in relation to the speaker


эстәлек

head

эстәлек • (estəlek)

ba-noun

эстәлек • (estəlek)

estəlek (romanization)
эстәлек (absolute singular)
эстәлектәр (absolute plural)
эстәлектең (definite genitive singular)
эстәлектәрҙең (definite genitive plural)
эстәлеккә (dative singular)
эстәлектәргә (dative plural)
эстәлекте (accusative definite singular)
эстәлектәрҙе (accusative definite plural)
эстәлектә (locative singular)
эстәлектәрҙә (locative plural)
эстәлектән (ablative singular)
эстәлектәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

эстәлектәрҙең

эстәлектәргә

эстәлектәрҙе

эстәлектәрҙә

эстәлектәрҙән

[ɪ̞stæˈlɪ̞k]

Cognate with
Tatar эчтәлек (eçtälek, “content”).

Фильмдың эстәлеге һайыраҡ, ентәкләп уйланмаған һымаҡ күренә.

The film's subject matter appears not very deep and not very well developed.

Filmdıñ estəlege hayıraq, yentəkləp uylanmağan hımaq kürenə.

Етәксегеҙ менән күҙгә-күҙ ҡарап һөйләшерһегеҙ, аңлашырһығыҙ, әммә һөйләшеүегеҙҙең эстәлеген хеҙмәттәштерегеҙгә белдерергә ашыҡмағыҙ.

You will talk one on one with your manager and come to an understanding with him, but do not rush to let your colleagues know of your conversation's content.

Yetəksegeź menən küźgə-küź qarap höyləşerhegeź, añlaşırhığıź, əmmə höyləşewegeźźeñ estəlegen xeźməttəşteregeźgə belderergə aşıqmağıź.

contents, table of contents (in a book, etc.)


ҡарағанда

head

ҡарағанда • (qarağanda) (take dative case)

ҡа‧ра‧ған‧да

Cognate with
Tatar караганда (qarağanda),
Kazakh қарағанда (qarağanda, “judging by, as seen from”),
Kyrgyz караганда (karaganda, “as compared to”),
Uzbek qarag'anda (“as compared to”),
Uyghur قارىغاندا (qarighanda, “as compared to; judging by”),
etc.

cog

Инә ҡоштар аталарына ҡарағанда эрерәк.

Психология ҡануны буйынса, кире мәғлүмәт ыңғайына ҡарағанда хәтерҙә тәрәнерәк эҙ ҡалдыра һәм оҙағыраҡ һаҡлана.

According to a psychology principle, negative information, as contrasted to positive (information), leaves a deeper imprint in memory and remains longer.

Psixologiya qanunı buyınsa, kire məğlümət ıñğayına qarağanda xəterźə tərənerək eź qaldıra həm oźağıraq haqlana.

Һирәк хәл: булған өлгөгә оҡшатып яҙылған әҫәр тәүсығанағына ҡарағанда киңерәк, көслөрәк булып сыҡты.

A rare case: a piece of work written in imitation of a model turned out to be deeper and stronger than its original model.

Hirək xəl: bulğan ölgögə oqşatıp yaźılğan əśər təwsığanağına qarağanda kiñerək, köslörək bulıp sıqtı.

as compared to, in comparison with, than

as seen from, judged by, as reflected by, according to

Был аҙналағы ваҡиғаларҙың барышына ҡарағанда, ғәмәлдәрҙең һөҙөмтәһенә күберәк иғтибар бүлегеҙ.

(Can we date this quote?), (Please provide the book title or journal name) (horoscope):

This week, pay more attention to the results of actions rather than to the course of events.

Bıl aźnalağı vaqiğalarźıñ barışına qarağanda, ğəməldərźeñ höźömtəhenə küberək iğtibar bülegeź.


йәки

head

йәки • (yəki)

Ниндәй ҙә булһа тарихи ваҡиға йәки шәхес тураһындағы яҙма риүәйәт.

A written legend about some historical event or person.

Nindəy źə bulha tarixi vaqiğa yəki şəxes turahındağı yaźma riwəyət.

Архипелагтар дингеҙҙә айырым йәки ҙур ҡоро ер массивы янында урынлаша ала.

Archipelagoes can be located separately in the sea or close to a large mass of dry land.

Arxipelagtar dingeźźə ayırım yəki źur qoro yer massivı yanında urınlaşa ala.


йә

Ғалимдар аңлатыуынса, баш бармаҡ айырым торһа, эш йә һуғыш ҡоралын ҡыҫып тотоу уңайлыраҡ.

As scientists explain, if the thumb is located separately, it is more convenient to tightly hold a tool of war or labor (i.e. a weapon of war or an instrument of labor).

Ğalimdar añlatıwınsa, baş barmaq ayırım torha, eş yə huğış qoralın qıśıp totow uñaylıraq.


уйынсыҡ

уйынсыҡ • (uyınsıq)

ba-noun

уйынсыҡ • (uyınsıq)

uyınsıq (romanization)
уйынсыҡ (absolute singular)
уйынсыҡтар (absolute plural)
уйынсыҡтың (definite genitive singular)
уйынсыҡтарҙың (definite genitive plural)
уйынсыҡҡа (dative singular)
уйынсыҡтарға (dative plural)
уйынсыҡты (accusative definite singular)
уйынсыҡтарҙы (accusative definite plural)
уйынсыҡта (locative singular)
уйынсыҡтарҙа (locative plural)
уйынсыҡтан (ablative singular)
уйынсыҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

уйынсыҡтарҙың

уйынсыҡтарға

уйынсыҡтарҙы

уйынсыҡтарҙа

уйынсыҡтарҙан

From *oyïnčïq (“toy”), from *oyïn (“game”), from Proto-Turkic *oy- (“to play; to jump”).
Immediately cognate with
Tatar уенчык (uyençıq), Kazakh ойыншық (oiynşyq), Kyrgyz оюнчук (oyuncuk), Southern Altai ойынчык (oyïnčïk, “toy”), Uyghur ئويۇنچۇق (oyunchuq, “toy”).
Note the parallel archetype *oyïnčaq (“toy”), whence
Uzbek oʻyinchoq, Turkish oyuncak, Turkmen oýunjak (“toy”).


нимә

head

нимә • (nimə)

nimə (romanization)
нимә (absolute singular)
нимәләр (absolute plural)
нимәнең (definite genitive singular)
нимәләрҙең (definite genitive plural)
нимәгә (dative singular)
нимәләргә (dative plural)
нимәне (accusative definite singular)
нимәләрҙе (accusative definite plural)
нимәлә (locative singular)
нимәләрҙә (locative plural)
нимәнән (ablative singular)
нимәләрҙән (ablative plural)

From *neme / *nämä "what", from Proto-Turkic *nē- (“what”). -me is an interrogative formant. Doublet of нәмә (nəmə).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (nemä, “something”);
Kyrgyz неме (neme, “something”),
Kyrgyz эмне (emne, “what?”),
Turkmen näme (“what?”),
Uzbek nima,
Uyghur نېمە (nëme), نىمە (nime, “what?”),
Khakas ниме (nime, “what?”),
Shor небе (“thing”),
etc.


таҡмаҡ

taqmaq (romanization)
таҡмаҡ (absolute singular)
таҡмаҡтар (absolute plural)
таҡмаҡтың (definite genitive singular)
таҡмаҡтарҙың (definite genitive plural)
таҡмаҡҡа (dative singular)
таҡмаҡтарға (dative plural)
таҡмаҡты (accusative definite singular)
таҡмаҡтарҙы (accusative definite plural)
таҡмаҡта (locative singular)
таҡмаҡтарҙа (locative plural)
таҡмаҡтан (ablative singular)
таҡмаҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

таҡмаҡтарҙың

таҡмаҡтарҙан

Cognate with
Tatar такмак (taqmaq, “folk rhyme”),
Kazakh тақпақ (taqpaq, “declamation”),
Khakas тахпах (taxpax, “a short lyrical song”),
Shor тақпақ (“folk rhyme, witty song”),
etc.

cog

four-line folk rhyme of comic, satiric or bawdy content, normally sung by women


йөҙтүбән

head

йөҙтүбән • (yöźtübən)

[ˌjʏ̞ð.tʏ.ˈβæn]

йөҙ (yöź, “face”) + түбән (tübən, “down”).
Compare with
Uzbek yuz tuban (“face-down”).


бейеүсе

beyewse (romanization)
бейеүсе (absolute singular)
бейеүселәр (absolute plural)
бейеүсенең (definite genitive singular)
бейеүселәрҙең (definite genitive plural)
бейеүсегә (dative singular)
бейеүселәргә (dative plural)
бейеүсене (accusative definite singular)
бейеүселәрҙе (accusative definite plural)
бейеүселә (locative singular)
бейеүселәрҙә (locative plural)
бейеүсенән (ablative singular)
бейеүселәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

бейеүселәрҙең

бейеүселәргә

бейеүселәрҙе

бейеүселәрҙә

бейеүселәрҙән

[bɪ̞.jɪ̞wˈsɪ̞]

бейеү (beyew, “to dance”) + -се (-se, “suffix forming an agent noun”).
Compare to
Tatar биюче (biyuçe, “dancer”),
Kumyk бийивчю (biyiwçü, “dancer”).