табан

From *tapa~*taban (“towards”), from Proto-Turkic *tap- (“to find”).
Compare with Old Uyghur [script needed] (taba, “towards”),
Karakhanid [script needed] (tapa, “towards”);
Tatar таба (taba, “towards”),
Kazakh таман (taman, “towards”),
Uzbek tomon (“towards”).


менән

head

менән • (menən) (take nouns in absolute case, pronouns in genitive)

Compare to
Kazakh мен (men),
Kyrgyz менен (menen, “with, and”).

Гөлбаныу намаҙлығын йәйеп, өмөт менән ҡиблаға йөҙөн борҙо.
Gölbanıw namaźlığın yəyep, ömöt menən qiblağa yöźön borźo.
Gölbanïw spread her prayer mat and, with hope, turned her face towards qibla.

Был донъяға һәр кем үҙ яҙмышы, үҙ тәҡдире менән тыуа.

Everyone is born to this world with their own fate (and) their own predestination.

Bıl donʺyağa hər kem üź yaźmışı, üź təqdire menən tıwa.

Борон-борон заманда йәшәгән ти ҡарт менән ҡарсыҡ.

Once upon a time there lived an old man and an old woman.

Boron-boron zamanda yəşəgən ti qart menən qarsıq.

Хаттың тышында адресын күреү менән атайымдың ҡулын таныным.

As soon as I saw the address on the envelope, I recognized my father's handwriting.

Xattıñ tışında adresın kürew menən atayımdıñ qulın tanınım.


өсөн

өсөн • (ösön) (takes nouns in absolute case, pronouns in genitive)

From Proto-Turkic *üčün (“because, for the sake of”).

inh

Азатлыҡ өсөн көрәш.

Үҫмерҙәр өсөн гәзит.

Ижад минең өсөн — күңел талабы ул.
İjad mineñ ösön — küñel talabı ul.
Creative work is for me a necessity of (my) soul.

Гәзит өсөн мәҡәлә яҙғанда мин ғәҙәттә хәл-ваҡиғаға уҡыусы күҙлегенән бағам.

When I write an article for a newspaper, I usually look at events from the reader's point of view.

Gəzit ösön məqələ yaźğanda min ğəźəttə xəl-vaqiğağa uqıwsı küźlegenən bağam.

Ысынлап та, классик булып танылған яҙыусыларҙың көндәлектәре генә киң уҡыусы өсөн баҫылып сыға.

Indeed, only the diaries of writers who are considered classical, get published for the general reader.

Isınlap ta, klassik bulıp tanılğan yaźıwsılarźıñ köndəlektəre genə kiñ uqıwsı ösön baśılıp sığa.

Ватансы булыу өсөн дәүләт кәрәк.

There needs to be a state (for you) to be a patriot.

Янғын осраҡтарын иҫкәртеү өсөн район хакимиәте кипкән үлән, тирәк мамығы, үҫемлек ҡалдыҡтарын яндырыуҙы быйыл алдан уҡ тыйып ҡуйған.

This year, the district administration has beforehand prohibited to burn dry grass, poplar down, (and) remnants of plants so as to forestall (possible) cases of wildfire.

Yanğın osraqtarın iśkərtew ösön rayon xakimiəte kipkən ülən, tirək mamığı, üśemlek qaldıqtarın yandırıwźı bıyıl aldan uq tıyıp quyğan.

Бындай һорауҙарҙы тикшереү өсөн фәлсәфәлә ҡулланылған төп алым булып логик фекерләү һәм һығымта сығарыу тора.

The main methods employed in philosophy to examine such questions are logic reasoning and deduction.

Bınday horawźarźı tikşerew ösön fəlsəfələ qullanılğan töp alım bulıp logik fekerləw həm hığımta sığarıw tora.


һайын

head

һайын • (hayın) (takes nouns in absolute case)

From Proto-Turkic *sāyïn (“every; each time”) derived from Proto-Turkic *sā(y)- (“to count”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (sajïn, “every, each”);
Tatar саен (sayen),
Kazakh сайын (saiyn),
Kyrgyz сайын (sayın),
Uzbek sayin (“every; the more, etc.”)
Also note the alternative archetype *sāyu "every; each time...", attested in
Old Turkic 𐰽𐰖𐰆 (sayu, “every”);
Old Uyghur s՚yw (sayu, “every; each time”);
Yakut аайы (aayı, “every”).

cog

Көн һайын яҙырға тырышығыҙ; һәр яҙған бит, юл менән ҡәләмегеҙ шымара бара.

Try to write (=practice writing) every day; your style improves with each written page, (each) line (you write)

Kön hayın yaźırğa tırışığıź; hər yaźğan bit, yul menən qələmegeź şımara bara.


килеш

head

килеш • (kileş) (takes verbs in past participle form, adjectives, pronouns in absolute case)

From keliš "grammatical case", from the verb kel- in the meaning of "to appear; to manifest; to be expressed (in a specific form)".
Cognate with
Nogai келис (kelis, “grammatical case”),
Shor келиш (keliš, “grammatical case”),
Uyghur كېلىش (këlish, “grammatical case”),
Uzbek kelishik (“grammatical case”).

cog

Иҫерек килеш машина йөрөтөү.

Бер саҡ Нух, шарап эсеп иҫереп, сатыры эсендә шәрә килеш ята ине. (Genesis 9:21.)

One day Noah, drunken after drinking wine, lay naked inside his tent.

Ber saq Nux, şarap esep iśerep, satırı esendə şərə kileş yata ine.

Көтмәгәндә ҡайтып инеп, үҙегеҙҙе йоҡлап ятҡан килеш күреп ҡалмаһын! (Mark 13:36)

Lest he return unexpectedly and find you sleeping.

Kötməgəndə qaytıp inep, üźegeźźe yoqlap yatqan kileş kürep qalmahın!


буйынса

head

буйынса • (buyınsa) (takes absolute case)

In these specific meanings, appears to be be a regional innovation. See the cognates below, with meanings identical to the Bashkir term:
Tatar буенча (buyença),
Kazakh бойынша (boiynşa),
Kyrgyz боюнча (boyunca),
Uzbek бўйича (boʻyicha)/bo'yichа,
Uyghur بويىچە (boyiche),
Turkmen boýunça,
etc.
In other Turkic languages, however, the etymologically identical term exhibits other meanings:
Turkish boyunca (“during, throughout, along, over”),
Southern Altai бойынча (boyïnča, “as soon as”), etc.

cog

Йола буйынса, тәү һүҙҙе иң хөрмәтле ҡунаҡ тотто.

According to the tradition, the most honored guest first took the floor.

Yola buyınsa, təw hüźźe iñ xörmətle qunaq totto.

Хәҙерге ғилми ҡараш буйынса, ғәләм Оло Шартлау һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.

According to the modern scientific view, the universe came into existence as a result of the Big Bang.

Xəźerge ğilmi qaraş buyınsa, ğələm Olo Şartlaw höźömtəhendə barlıqqa kilgən.

Психология ҡануны буйынса, кире мәғлүмәт ыңғайына ҡарағанда хәтерҙә тәрәнерәк эҙ ҡалдыра һәм оҙағыраҡ һаҡлана.

According to a psychology principle, negative information, as contrasted to positive (information), leaves a deeper imprint in the memory and remains longer.

Psixologiya qanunı buyınsa, kire məğlümət ıñğayına qarağanda xəterźə tərənerək eź qaldıra həm oźağıraq haqlana.

Күптәр, төрлө дарыу йотҡансы халыҡ медицинаһы буйынса үләндәр менән дауаланыу файҙалыраҡ, ти.

Many say that it is healthier to take herbs for treatment according to folk medicine, rather than swallow various pills.

Küptər, törlö darıw yotqansı xalıq meditsinahı buyınsa üləndər menən dawalanıw fayźalıraq, ti.

Халыҡ һаны буйынса Франция Европала Германиянан ғына ҡалыша.

In terms of population, France in Europe is second only to Germany.

Xalıq hanı buyınsa Frantsiya Yevropala Germaniyanan ğına qalışa.

Белорет районы майҙаны буйынса республикала беренсе урын алып тора.

The Beloretsk district takes up the first place in the republic (of Bashkortostan) by its area.

Beloret rayonı mayźanı buyınsa respublikala berense urın alıp tora.

Атмосфера баҫымы - терегөмөш бағанаһы буйынса 750 мм.

The atmospheric pressure is 750mm by mercury column.

Atmosfera baśımı - teregömöş bağanahı buyınsa 750 mm.

Indicates a viewpoint, way of thinking, principle, category or rule, etc followed; by, in terms of


тураһында

head

тураһында • (turahında) (take nouns in absolute case, third-person pronouns in genitive)

turahında (romanization)
pronouns in genitive (third-person)

ту‧ра‧һын‧да

Via Volga Turki, a Calque of Chagatai توغرىسىندە (tuğrïsïnda) / توغرىسىدە (tuğrïsïda, “about”).
Compare postpositions with identical meanings in other Turkic languages:
Tatar турында (turında),
Kazakh туралы (turaly),
Kyrgyz тууралуу (tuuraluu).

calque

Мөхәббәт тураһында йыр.

Был хәл тураһында район гәзитендә мәҡәлә яҙып сығарҙылар инде.

They already published an article about this situation in the district's (=local) newspaper.

Bıl xəl turahında rayon gəzitendə məqələ yaźıp sığarźılar inde.

about, on the subject of, concerning, regarding


шикелле

head

шикелле • (şikelle) (takes nouns in absolute case, pronouns in genitive case)

/ʃi.kɪ̞.ˈlːɪ̞/

/ɕi.kɪ̞.ˈlːɪ̞/

From *šekilli (“in the form of; apparently”), from Arabic شَكْل (šakl, “form, shape”) + Turkic ending -li (see Bashkir -ле (-le)).
Cognate with
Tatar шикелле (şikelle),
Kazakh секiлдi (sekildi, “like, similar to”),
Kyrgyz шекилди (şekildi), шекилдүү (şekildüü), шыкылды (şıkıldı),
Uzbek shekilli (“apparently”),
Turkmen şekilli (“-formed; -looking”).

cog

Ут шикелле ҡыҙыу.


һымаҡ

head

һымаҡ • (hımaq) (takes nouns in absolute case, pronouns in genitive case)

Compare postpositions of the same meaning:
Tatar сымак (sımaq), сыман (sıman);
Kyrgyz сымак (sımak), сыман (sıman), сымал (sımal);
Uyghur سىمان (siman, “like, similar to”).

cog

Йондоҙ һымаҡ атылып, аҡбуҙ толпар атлығып күктән килеп төшкән, ти.

Like a shooting star, a blue gray winged horse came down swiftly from the sky.

Яңы килгән Рәсәй президенты йәнә «ишкәксе ҡол» һымаҡ эшләй алыр микән?
Yañı kilgən Rəsəy prezidentı yənə «işkəkse qol» hımaq eşləy alır mikən?
Will Russia's newcoming president be able to work like a "galley slave"?

Википедиялағы һымаҡ һәр кем үҙ өлөшөн индерә ала.

Like in Wikipedia, everyone can contribute.

Vikipediyalağı hımaq hər kem üź ölöşön inderə ala.


кеүек

head

кеүек • (kewek) (take nouns in absolute case, pronouns in genitive)

From *kibik (“like, similar to”), a North Kypchak variation of *kēpi (“like, similar to”), from Proto-Turkic *kēp (“form, image”).
Cognate with postpositions of the same meaning:
Chagatai [script needed] (kebi), [script needed] (käbi), [script needed] (käbin, “like, similar to”);
Tatar кебек (kebek), күк (kük, “like”);
Uzbek kabi,
Uyghur كەبى (kebi),
Azerbaijani kimi,
Turkish gibi,
etc.

Тәбиғәт миҙгеле кеүек, һәр ғүмер миҙгеленең дә үҙ һабағы, үҙ аҡылы, үҙ ҡыҙығы була.

Just like every season of the year (lit. of the nature), each period of life has its lesson (to learn), its moral (to draw), its interest.

Təbiğət miźgele kewek, hər ğümer miźgeleneñ də üź habağı, üź aqılı, üź qıźığı bula.

Айрат үҙе кеүек тиҫтерҙәре менән урам ҡыҙырҙы, һыра һемерҙе, тәмәке тартты.

Ayrat, with his age-mates like himself, wandered around streets, swilled beer, smoked tobacco.

Ayrat üźe kewek tiśterźəre menən uram qıźırźı, hıra hemerźe, təməke tarttı.

Күктәге кеүек, ерҙә лә Һинең ихтыярың ғәмәлгә ашһын.

Your will be done (lit. become reality) on earth as it is in heaven.

Küktəge kewek, yerźə lə Hineñ ixtıyarıñ ğəməlgə aşhın.

Сыйырсыҡ, турғай, сәпсек кеүек ваҡ ҡоштар баҡса ҡоротҡостарын бик әүҙем сүпләй.

Such small birds as starlings, sparrows, wagtails are very active in collecting garden pests.

Sıyırsıq, turğay, səpsek kewek vaq qoştar baqsa qorotqostarın bik əwźem süpləy.


һуң

From Proto-Turkic *soŋ (“back; end; after”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (soŋ, “after; late”);
Tatar, Kazakh, Kyrgyz соң (soñ), Southern Altai соҥ (soŋ),
Uzbek so'ng (“after”),
Turkmen soň (“after, then”),
Turkish son (“end”), Salar [script needed] (son) etc.

cog

Төштән һуң.

Егеттәр, һаҡланығыҙ наҙан дуҫтан ― наҙан дуҫ бер айҙаң һуң булыр дошман. (Aqmulla)
Yegettər, haqlanığıź naźan duśtan ― naźan duś ber ayźañ huñ bulır doşman.
Guys, beware of an ignorant friend ― in a month's time, an ignorant friend will become an enemy.

Алыҫ Ҡырғыҙстандан килгән Гөлназ университеттан һуң тыуған яғына ҡайтырға ниәтләй.

Gulnaz, who has come from the remote Kyrgyzstan, plans to return to her home place after the university.

Alıś Qırğıźstandan kilgən Gölnaz universitettan huñ tıwğan yağına qaytırğa niətləy.

Бер ғаилә миҫалында яҙыусы һуғыштан һуң тыуған теүәл бер быуындың яҙмышын күрһәткән.

Using the example of one family, the writer depicted the destiny of an entire generation that was born after the war.

Ber ğailə miśalında yaźıwsı huğıştan huñ tıwğan tewəl ber bıwındıñ yaźmışın kürhətkən.


башҡа

Cognate with Uzbek boshqa, Turkish başka.


хаҡында

head

хаҡында • (xaqında) (take nouns in absolute case, pronouns in genitive)

From Volga Turki, from Chagatai [Term?].
Compare with Kumyk гьакъында (haqında), Uzbek ҳақида (haqida) / haqida, Uyghur һәққидә (heqqide) / ھەققىدە (heqqide), Azerbaijani haqqında, Turkish hakkında.


ҡаршы

From Proto-Turkic *qaršu (“opposite”) (compare Old Turkic [script needed] (qaršu), Old Turkic [script needed] (qaršï, “opposite”)),
from Proto-Turkic *kar- (“opposite; be opposite, meet”).
Cognate with
Kazakh қарсы (qarsy),
Kyrgyz каршы (karşı),
Uzbek qarshi,
Uyghur قارشى (qarshi),
Azerbaijani qarşı,
Turkish karşı (“opposite, against”).

inh

Төнгә ҡаршы.

When it's nearly dark, when the night is about to begin.

Таңға ҡаршы.

(time) when a certain time or a routine event is approaching; close to, near; on the eve of

Ҡауаҡҡа ҡаршы шампунь.

Илдә тәмәке тартыуға ҡаршы аҙналыҡ башланды.

A weekly campaign against tobacco smoking has begun in the country.

İldə təməke tartıwğa qarşı aźnalıq başlandı.

Йолаға ҡаршы.

contrary to, in spite of, in defiance, against


тарафынан

head

тарафынан • (tarafınan) (with absolute case)

та‧ра‧фы‧нан

From Volga Turki طرفندن (tarafïndan), from Chagatai.
Synchronously, an inflected (ablative third-person possessive) form of the noun тараф (taraf, “side, party”).
Exactly analogous tp Azerbaijani tərəfindən, Crimean Tatar tarafından, Tatar тарафыннан (tarafınnan), Turkish tarafından, Turkmen tarapyndan, Uyghur تەرەپىدىن (terepidin).
Also compare Uzbek tomonidan, which uses tomon (“side, direction”) in the same (ablative third-person possessive) inflected form.

Хөкүмәт тарафынан һаҡлана.

Балалар — Хоҙай тарафынан бирелгән бәхет.
Balalar — Xoźay tarafınan birelgən bəxet.
Children are a blessing given by God.

Indicates the actor in a clause with its verb in the passive voice: by, through the action of.

тараф тараф#Bashkir

Used other than figuratively or idiomatically: see тараф (taraf).


ҡарағанда

ҡарағанда • (qarağanda) (take dative case)

ҡа‧ра‧ған‧да

Cognate with
Tatar караганда (qarağanda),
Kazakh қарағанда (qarağanda, “judging by, as seen from”),
Kyrgyz караганда (karaganda, “as compared to”),
Uzbek qarag'anda (“as compared to”),
Uyghur قارىغاندا (qarighanda, “as compared to; judging by”),
etc.

cog

Инә ҡоштар аталарына ҡарағанда эрерәк.

Психология ҡануны буйынса, кире мәғлүмәт ыңғайына ҡарағанда хәтерҙә тәрәнерәк эҙ ҡалдыра һәм оҙағыраҡ һаҡлана.

According to a psychology principle, negative information, as contrasted to positive (information), leaves a deeper imprint in memory and remains longer.

Һирәк хәл: булған өлгөгә оҡшатып яҙылған әҫәр тәүсығанағына ҡарағанда киңерәк, көслөрәк булып сыҡты.

A rare case: a piece of work written in imitation of a model turned out to be deeper and stronger than its original model.

Hirək xəl: bulğan ölgögə oqşatıp yaźılğan əśər təwsığanağına qarağanda kiñerək, köslörək bulıp sıqtı.

as compared to, in comparison with, than

as seen from, judged by, as reflected by, according to

Был аҙналағы ваҡиғаларҙың барышына ҡарағанда, ғәмәлдәрҙең һөҙөмтәһенә күберәк иғтибар бүлегеҙ.

This week, pay more attention to the results of actions rather than to the course of events. (From a horoscope)

Bıl aźnalağı vaqiğalarźıñ barışına qarağanda, ğəməldərźeñ höźömtəhenə küberək iğtibar bülegeź.


ҡарамаҫтан

head

ҡарамаҫтан • (qaramaśtan) (takes dative case)

ҡа‧ра‧маҫ‧тан

Cognate with
Tatar карамастан (qaramastan),
Kazakh қарамастан (qaramastan),
Uzbek qaramasdan,
Uyghur قارىماستىن (qarimastin, “despite, notwistanding”).

cog

Эстән янып-көйөүгә ҡарамаҫтан, кисерештәренең тамсыһын да иренә күрһәтергә ашыҡманы.

Although ablaze within, (she) did not hurry to show a droplet of her feelings to her husband.

Estən yanıp-köyöwgə qaramaśtan, kisereştəreneñ tamsıhın da irenə kürhətergə aşıqmanı.

in spite of, despite, regardless of, notwithstanding, although


хөрмәтенә

head

хөрмәтенә • (xörmətenə) (take nouns in absolute case, pronouns in genitive case)

хөр‧мә‧те‧нә

Synchronously, an inflected (possessive 3sg dative) form of the noun хөрмәт (xörmət, “honor, respect”).
Compare with analogous uses of Uzbek hurmatiga (“in honor of”), Turkish hürmetine (“for the sake of”).

Ғалимдар хөрмәтенә аталған физик үлсәү берәмектәре.

The physical units of measurement named after scientists.

Ğalimdar xörmətenə atalğan fizik ülsəw berəmektəre.

named after somebody, in somebody's honor


арҡаһында

арҡаһында • (arqahında) (take nouns in absolute case, third-person pronouns in genitive)

arqahında (romanization)
pronouns in genitive (third-person)

ар‧ҡа‧һын‧да

Cognate with
Tatar аркасында (arkasında, “because of, thanks to”),
Kazakh арқасында (arqasynda, “thanks to”),
Uzbek orqasida (“because of, thanks to”),
etc.

cog

Минең күҙ алдымда ғына ошо эскелек арҡаһында күпме ғаилә тарҡалды.

Only in front of my eyes (=Judging only from what I have seen first-hand,) quite many families have come apart because of alcoholism.

Mineñ küź aldımda ğına oşo eskelek arqahında küpme ğailə tarqaldı.


аша

head

аша • (aşa) (takes nouns in absolute case, pronouns in genitive)

An adverbial form, derived from the verb аш- (aş-, “to pass through, cross”), from Proto-Turkic *(i)āĺ- (“to cross; surpass”).

inh

Урам аша торған күрше.

Йылға аша күпер һалына.

A bridge across the river is being built.

Ниндәйҙер ауыл аша үтеп бара инек.

Районда булған бар хәбәрҙәрҙе һеҙҙең гәзит аша беләм.

Through your newspaper, I know about all the news in the district.

Rayonda bulğan bar xəbərźərźe heźźeñ gəzit aşa beləm.

Кеше фекеренә ҡолаҡ һалыу — үҙеңде көҙгө аша күреүгә тиң.
Keşe fekerenə qolaq halıw — üźeñde köźgö aşa kürewgə tiñ.
Listening to somebody else's opinion is equal to looking at yourself through a mirror.

Хәҙерге ваҡытта тоташтырыуһыҙ сысҡандарҙың ғына бер нисә төрө бар, шул иҫәптән инфраҡыҙыл порт, Bluetooth аша эшләгән һ.б.

These days, there are several types of wireless mice alone, including (those) operating via infrared port, Bluetooth etc.

Xəźerge vaqıtta totaştırıwhıź sısqandarźıñ ğına ber nisə törö bar, şul iśəptən infraqıźıl port, Bluetooth aşa eşləgən h.b.

Рус шиғриәтендә ритмика баҫымлы һәм баҫымһыҙ ижектәрҙең теүәл тәртиптә ҡабатланып килеүе аша ла булдырыла.

In Russian poetry, the rhythmics is also created by stressed and unstressed syllables repeating in a set order.

Rus şiğriətendə ritmika baśımlı həm baśımhıź ijektərźeñ tewəl tərtiptə qabatlanıp kilewe aşa la buldırıla.

Нәҡ ошо төндә Ҡөръән Кәримдең тәүге аяттары Ябраил фәрештә аша Мөхәммәт пәйғәмбәргә с.ғ.с. тапшырыла башлай.
Nəq oşo töndə Qörʺən Kərimdeñ təwge ayattarı Yabrail fəreştə aşa Möxəmmət pəyğəmbərgə s.ğ.s. tapşırıla başlay.
On this very night, the first ayats of the Holy Qur'an begin to be communicated via the angel Jabrā'īl to the prophet Muhammad, peace be upon him.


бүтән

Cognate with
Tatar бүтән (bütän),
Kazakh бөтен (böten),
Kyrgyz бөтөн (bötön, “other”).


ваҡытында

head

ваҡытында • (vaqıtında) (takes absolute case)

ва‧ҡы‧тын‧да


тиклем

Derived from Proto-Turkic *teg- (“to reach”).
Immediately cognate with
Tatar тикле (tikle, “up to”).
Also compare
Old Turkic 𐱅𐰏 (teg, “till”),
Old Turkic 𐱅𐰏𐰃 (tegi, “up to”),
Old Uyghur [script needed] (tegü, “up to”);
Kazakh дейін (deiın, “up to”),
Turkish değin (“up to”).

cog

Иртә яҙҙан ҡара көҙгә тиклем.

Англияның климат үҙгәреү мәсьәләләре менән шөғөлләнеүсе ғалим-экологтары, ахырызаманға тиклем 40 йылдан да кәмерәк ваҡыт ҡалды, тип иҫбатлай.

England's environmentalists who study the problems of climat change assert that a period less than 40 years remains till the end of the world.

Angliyanıñ klimat üźgərew məsʹələləre menən şöğöllənewse ğalim-ekologtarı, axırızamanğa tiklem 40 yıldan da kəmerək vaqıt qaldı, tip iśbatlay.

Өйгә тиклем ике саҡрымдай ара бар.

It is a distance of about two kilometers to home.

(spatial) up to, all the way to, as far as

Һәр нәмә лә ваҡ-төйәгенә тиклем ентекләп уйланылған.

Everything, up to the last detail, has been though of.

Hər nəmə lə vaq-töyəgenə tiklem yentekləp uylanılğan.


ҡәҙәр

head

ҡәҙәр • (qəźər)

Via Volga Turki, from Chagatai قدر (qadar, “up to; as much as”), from Persian قدر (qadar), from Arabic قَدْر (qadr, “quantity, amount, size”).

bor

Мин ата-бабаларымдың ун быуынға ҡәҙәр кемдәр булыуын асыҡланым.

I have found out up to ten generations of who my ancestors were.

Min ata-babalarımdıñ un bıwınğa qəźər kemdər bulıwın asıqlanım.

(takes dative case) up to, all the way to, as far as

(takes absolute case) as much as, in a certain amount, to a said degree, etc.


күрә

From *körä (“according to”), earliest attested in the Legend of Oghuz-Khaghan in 13th century.
Compare to
Old Uyghur [script needed] (körä, “according to”);
Kumyk гёре (göre, “according to”),
Southern Altai кӧрӧ (körö, “beside”),
Uzbek koʻra (“according to”),
Uyghur كۈرە (küre, “according to”),
Turkish göre (“according to”).

cog

Тышта ел өрә, ҡарҙы һеперә, // Мин өйҙә торам һалҡынға күрә. (Mustai Karim)

Outside, the wind is blowing (and) sweeping the snow, I am staying at home because of the cool weather.

Tışta yel örə, qarźı heperə, // Min öyźə toram halqınğa kürə.


элек

From Proto-Turkic *il(i)k (“before; early; first”).
Cognate with Old Turkic 𐰃𐰠𐰚 (ilk, “first”), Karakhanid اِلْكْ (ilk, “first, firstly”);
Tatar элек (elek, “before, earlier”),
Uzbek ilk (“first; early”),
Turkish ilk (“first”),
Tuvan элек (elek, “early, not yet”),
Yakut илик (ilik, “not yet”),
Chuvash ӗлӗк (ĕlĕk, “before, in old times; ago”).

cog

Ҡатыны тураһында үҙенән һорап ҡуймағыҙ, ул уны бер йыл элек юл фажиғәһендә юғалтҡан.
Qatını turahında üźenən horap quymağıź, ul unı ber yıl elek yul fajiğəhendə yuğaltqan.
Don't ask him about his wife – he lost her one year ago in a traffic accident.


тыш

From *tïš (“outside, exterior”), which appears to be an archetype parallel to *taš (“outside, exterior”), which derives from Proto-Turkic *daĺ (“outer side”).
There is no consensus to date as to how *tïš relates to *daĺ — is the former a development of the latter or an ancient parallel archetype.
Cognate with
Kazakh тыс (tys, “outside, exterior part; outdoors; outside, beyond”),
Kumyk тыш (tış, “exterior”),
Karachay-Balkar тыш (tış, “exterior part; cover, case”),
Kyrgyz тыш (tış, “exterior; outdoors”),
Southern Altai тыш (tïš, “exterior”),
Turkish dış (“outside exterior part”),

ғәҙәттән тыш

ğəźəttən tış


ҡарата

From *qarata (“with respect to”) — an adverbial form derived from the verb qarat-, causative form of qara- (“to look”).
Cognate with
Uzbek qarata (“with respect to”),
Uyghur قارىتا (qarita, “in the direction of; with respect to”).

Өлкән быуынға ҡарата ихтирам.

Рәсәйгә ҡарата индерелгән санкцияларҙың ыңғай яҡтары.

The positive sides of the sanctions introduced against Russia.

Rəsəygə qarata inderelgən sanktsiyalarźıñ ıñğay yaqtarı.

60-сы йылдарҙың аҙағында йәш башҡорт яҙыусыларына ҡарата идеологик баҫым ысынлап та көсәйә төштө.

At the end of the 1960s, the ideological pressure on young Bashkir writers has indeed intensified.

60-sı yıldarźıñ aźağında yəş başqort yaźıwsılarına qarata ideologik baśım ısınlap ta kösəyə töştö.

(introduces an object) in relation to, toward

with respect to, on the subject of, with regard to, with reference to


хаҡына

head

хаҡына • (xaqına) (takes nouns in absolute case, pronouns in genitive case)

Ә һеҙ ни өсөн үҙегеҙҙең йолаларығыҙ хаҡына Алла әмерен боҙаһығыҙ? ― тип ҡаршы төштө Ғайса. (Matthew 15:3)
Ə heź ni ösön üźegeźźeñ yolalarığıź xaqına Alla əmeren boźahığıź? ― tip qarşı töştö Ğaysa.
Jesus replied, “And why do you break the command of God for the sake of your tradition?


көйөнсә

көйөнсә • (köyönsə) (takes verbs in past participle form, adjectives, pronouns in absolute case)

Ultimately from Proto-Turkic *kēp (“form, image”).
Compare to Tatar көенчә (köençä, “while, in the state of”).

cog

Ысыҡ төшкән көйөнсә бесән сабыу еңел.

It is easy to cut hay while (the grass is wet) with dew.

Йылы көйөнсә көнөнә өс-биш тапҡыр эсегеҙ.

Drink (it) warm (=in warm state) three to five times a day.

Yılı köyönsə könönə ös-biş tapqır esegeź.


илә

Cognate with Turkish ile, Azerbaijani ilə (“with, and”).