тау

taw (romanization)
тау (absolute singular)
тауҙар (absolute plural)
тауҙың (definite genitive singular)
тауҙарҙың (definite genitive plural)
тауға (dative singular)
тауҙарға (dative plural)
тауҙы (accusative definite singular)
тауҙарҙы (accusative definite plural)
тауҙа (locative singular)
тауҙарҙа (locative plural)
тауҙан (ablative singular)
тауҙарҙан (ablative plural)

From Common Kypchak *taw,
from Proto-Turkic *tāg (“mountain”).

Мотоциклды ҡалдырҙым да тауға мендем.

I left the motorcycle and climbed the mountain.

Тау артылып, һыу кисеп, // Ҡара урмандар үтеп, //Һаман алға киткән, ти.

(The two brothers - Ural and Shulgan) walked on and on, crossing mountains, fording rivers, passing through dark forests.

Taw artılıp, hıw kisep, // Qara urmandar ütep, //Haman alğa kitkən, ti.

...Йәһүҙиәлә булғандар тауҙарға ҡасһын.

(Can we date this quote?), Bible, Mark 13:14:

...let those who are in Judea flee to the mountains.


күл

kül (romanization)
күл (absolute singular)
күлдәр (absolute plural)
күлдең (definite genitive singular)
күлдәрҙең (definite genitive plural)
күлгә (dative singular)
күлдәргә (dative plural)
күлде (accusative definite singular)
күлдәрҙе (accusative definite plural)
күлдә (locative singular)
күлдәрҙә (locative plural)
күлдән (ablative singular)
күлдәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *kȫl (“lake”).
Cognate with Old Turkic 𐰚𐰇𐰠 (köl, “lake”), Kazakh көл (köl), Kyrgyz көл (köl), Uzbek koʻl, Southern Altai кӧл (köl), Shor кӧл, Khakas кӧл, Turkish göl (“lake”).

Һәр балыҡсы үҙ күлен маҡтай.

Ҡашҡаҙан күлендә аҡҡоштар оялаған.

Swans have settled down on the Qashqadan lake.

Күлде ҡамыш матурлай, ирҙе намыҫ матурлай.

Külde qamış maturlay, irźe namıś maturlay.

Cattail makes a lake nice, honor makes a man handsome.


күк

From Volga Turki کوك (kök, “sky, blue”), from Proto-Turkic *kȫk (“blue, green, 'macro-blue'; sky”).
In Ancient Turkic, this archetype seems to have had a wide semantics of "blue + green + similar shades", partially retained in modern languages.

inh

Күк көмбәҙе.

Ватаныбыҙ күге аяҙ булһын!

Күк йөҙөндә болоттар.

There are clouds on the face of the sky.

...шәрә күктә ҡояш — ут йомғағы.

(Can we date this quote?), Мостай Кәрим [Mostay Kərim, Mustai Karim], (Please provide the book title or journal name):

...in the naked sky, (there is) the sun, a ball of fire.

Йондоҙ һымаҡ атылып, Аҡбуҙ толпар атлығып күктән килеп төшкән, ти.

(Can we date this quote?), Ural-batyr (Bashkir folk epic):

Like a shooting star, a grey winged horse came down swiftly from the sky.

Yondoź hımaq atılıp, Aqbuź tolpar atlığıp küktən kilep töşkən, ti.

Һеҙ хазинаны күктә йыйығыҙ: унда көйә лә ҡырҡмай, тут та баҫмай, ҡараҡтар ҙа инеп урламай.

(Can we date this quote?), Bible, Matthew 6:19:

Collect (your) treasure in the sky: there, moth does not cut, rust does not corrupt, and thieves do not enter and steal.

Heź xazinanı küktə yıyığıź: unda köyə lə qırqmay, tut ta baśmay, qaraqtar źa inep urlamay.


ишек

head

ишек • (işek)

ba-noun

ишек • (işek)

işek (romanization)
ишек (absolute singular)
ишектәр (absolute plural)
ишектең (definite genitive singular)
ишектәрҙең (definite genitive plural)
ишеккә (dative singular)
ишектәргә (dative plural)
ишекте (accusative definite singular)
ишектәрҙе (accusative definite plural)
ишектә (locative singular)
ишектәрҙә (locative plural)
ишектән (ablative singular)
ишектәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *ēĺü-k (“door”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (ešik, “door”),
Kazakh есік (esık), Karachay-Balkar эшик (eşik), Kyrgyz эшик (eşik), Uzbek eshik, Shor эжик, Turkish eşik, etc.

cog

Берәү ишек туҡылдата.


икмәк

head

икмәк • (ikmək)

ba-noun

икмәк • (ikmək)

ikmək (romanization)
икмәк (absolute singular-only)
икмәктең (definite genitive singular-only)
икмәккә (dative singular-only)
икмәкте (accusative definite singular-only)
икмәктә (locative singular-only)
икмәктән (ablative singular-only)

Икмәк

From Proto-Turkic *etmek /*ötmek (“bread”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (etmäk, “bread”), Karakhanid [script needed] (ötmäk, “bread”);
Tatar икмәк (ikmäk),
Khakas іпек (ìpek),
Kazakh өтпек (ötpek),
Kumyk экмек (ekmek),
Karachay-Balkar ётмек (ötmek),
Crimean Tatar ötmek,
Azerbaijani əkmək,
Turkish ekmek,
Shor итпек (itpek, “bread”).

cog

Арыш икмәге.

Сөсө икмәк.

Икмәк ҡалайы.

Көлдә бешкән икмәк.

Усаҡ тирәһендәгеләрҙең береһе уға икмәк һондо.

Usaq tirəhendəgelərźeñ berehe uğa ikmək hondo.

One of those (sitting) around the bonfire held out (some) bread to him.


әрмән

head

әрмән • (ərmən)

ba-noun

әрмән • (ərmən)

ərmən (romanization)
әрмән (absolute singular)
әрмәндәр (absolute plural)
әрмәндең (definite genitive singular)
әрмәндәрҙең (definite genitive plural)
әрмәнгә (dative singular)
әрмәндәргә (dative plural)
әрмәнде (accusative definite singular)
әрмәндәрҙе (accusative definite plural)
әрмәндә (locative singular)
әрмәндәрҙә (locative plural)
әрмәндән (ablative singular)
әрмәндәрҙән (ablative plural)

From Persian ارمن (arman), from Middle Persian 𐭠𐭫𐭬𐭭𐭩 (ʾlmny /Arman/), from Old Persian 𐎠𐎼𐎷𐎡𐎴 (a-r-mi-i-n /Armina/); possibly supported by Russian армяни́н (armjanín, “Armenian”), from Old Church Slavonic армѣнинъ (arměninŭ), from Ancient Greek Ἀρμένιος (Arménios, “Armenian”).

der

әрмән теле

Башҡортостанда 9 мең әрмән йәшәй.

Nine thousand Armenians live in Bashkortostan.


ата

From Proto-Turkic *ata (“father; uncle; ancestor”).
Also see атай (atay, “father”).

inh

Әсәһе үлгәс, атаһы өйгә үгәй әсә алып ҡайтҡан.

Əsəhe ülgəs, atahı öygə ügəy əsə alıp qaytqan.

When her mother died, her father brought home a stepmother.

Бар ҡоштарға баш булған Самрау атлы атам бар.

I have my father with the name of Samraw, who is the master of all birds.

Bar qoştarğa baş bulğan Samraw atlı atam bar.


ат

at (romanization)
ат (absolute singular)
аттар (absolute plural)
аттың (definite genitive singular)
аттарҙың (definite genitive plural)
атҡа (dative singular)
аттарға (dative plural)
атты (accusative definite singular)
аттарҙы (accusative definite plural)
атта (locative singular)
аттарҙа (locative plural)
аттан (ablative singular)
аттарҙан (ablative plural)

Аттың тышауы ысҡынған.

Ат — кешенең тоғро юлдашы.

Яҡшы атҡа сыбыртҡы кәрәкмәй.

Атлан, батыр, атҡа, тот һөңгөңдө!

(Can we date this quote?), Дауыт Юлтый [Dawıt Yultıy, Daut Yultyy], (Please provide the book title or journal name):

Young man, mount a horse, take your spear!


ат

From Proto-Turkic *āt (“name”).
Cognate with
Yakut аат (aat, “name”).

Егет, тыңла һүҙемде. Асыҡ күрҙең йөҙөмдө, Айһылыу тигән атым бар.

Young man, listen to what I say. You have clearly seen my face, I have my name that is Ayhïlïw.

Yeget, tıñla hüźemde. Asıq kürźeñ yöźömdö, Ayhılıw tigən atım bar.

I have a father with the name of Samraw, who is the master of all birds.


таж

taj (romanization)
таж (absolute singular)
таждар (absolute plural)
таждың (definite genitive singular)
таждарҙың (definite genitive plural)
тажға (dative singular)
таждарға (dative plural)
тажды (accusative definite singular)
таждарҙы (accusative definite plural)
тажда (locative singular)
таждарҙа (locative plural)
таждан (ablative singular)
таждарҙан (ablative plural)

wreath (an ornamental circular band made of plaited flowers and leaves and used as decoration)


китап

kitap (romanization)
китап (absolute singular)
китаптар (absolute plural)
китаптың (definite genitive singular)
китаптарҙың (definite genitive plural)
китапҡа (dative singular)
китаптарға (dative plural)
китапты (accusative definite singular)
китаптарҙы (accusative definite plural)
китапта (locative singular)
китаптарҙа (locative plural)
китаптан (ablative singular)
китаптарҙан (ablative plural)

From Arabic كِتَاب (kitāb, “book”).
Cognate with Kazakh кітап (kıtap),
Kyrgyz китеп (kitep),
Karakalpak, Turkish, Crimean Tatar, Gagauz, Turkmen kitap,
Kumyk, Nogai, Tatar китап (kitap),
Uzbek kitob, Uyghur كىتاب (kitab).

Китап кәштәһе.

Китап — белем шишмәһе.

Һирәк китаптар һәм ҡулъяҙмалар бүлеге.

The section of rare books and manuscripts (in a library).

Библиофиллыҡ — һирәк осрай торған һәм ҡиммәтле китаптар йыйыу шөғөлө.

Bibliofillıq — hirək osray torğan həm qimmətle kitaptar yıyıw şöğölö.

Bibliophilia is the occupation of collecting rarely occurring and valuable books.

Телефон китабы.


йылан

head

йылан • (yılan)

ba-noun

йылан • (yılan)

yılan (romanization)
йылан (absolute singular)
йыландар (absolute plural)
йыландың (definite genitive singular)
йыландарҙың (definite genitive plural)
йыланға (dative singular)
йыландарға (dative plural)
йыланды (accusative definite singular)
йыландарҙы (accusative definite plural)
йыланда (locative singular)
йыландарҙа (locative plural)
йыландан (ablative singular)
йыландарҙан (ablative plural)

Йылан ағыуы.


йыр

yır (romanization)
йыр (absolute singular)
йырҙар (absolute plural)
йырҙың (definite genitive singular)
йырҙарҙың (definite genitive plural)
йырға (dative singular)
йырҙарға (dative plural)
йырҙы (accusative definite singular)
йырҙарҙы (accusative definite plural)
йырҙа (locative singular)
йырҙарҙа (locative plural)
йырҙан (ablative singular)
йырҙарҙан (ablative plural)

Inherited from Proto-Turkic *yïr (“song”).
Cognate with
Tatar җыр (cır),
Kazakh жыр (jyr),
Karachay-Balkar джыр (cır), Kumyk йыр (yır), etc.

inh+

Мөхәббәт тураһында йыр.

Йыр өҙөлдө; миңә ҡағылып китте Ғазраилдың ҡара ҡанат осо.

The song cut off; the tip of Azrael's black wing touched me (in passing).


үс

üs (romanization)
үс (absolute singular)
үстәр (absolute plural)
үстең (definite genitive singular)
үстәрҙең (definite genitive plural)
үскә (dative singular)
үстәргә (dative plural)
үсте (accusative definite singular)
үстәрҙе (accusative definite plural)
үстә (locative singular)
үстәрҙә (locative plural)
үстән (ablative singular)
үстәрҙән (ablative plural)


балыҡ

head

балыҡ • (balıq)

ba-noun

балыҡ • (balıq)

balıq (romanization)
балыҡ (absolute singular)
балыҡтар (absolute plural)
балыҡтың (definite genitive singular)
балыҡтарҙың (definite genitive plural)
балыҡҡа (dative singular)
балыҡтарға (dative plural)
балыҡты (accusative definite singular)
балыҡтарҙы (accusative definite plural)
балыҡта (locative singular)
балыҡтарҙа (locative plural)
балыҡтан (ablative singular)
балыҡтарҙан (ablative plural)

Балыҡ

Балыҡты йөҙөргә, үгеҙҙе һөҙөргә өйрәтмә.

Balıqtı yöźörgə, ügeźźe höźörgə öyrətmə.

Do not teach a fish to swim (and) a bull ― to butt.

Тап ошо осорҙа төрлө балыҡтар ыуылдырыҡ сәсә.

Tap oşo osorźa törlö balıqtar ıwıldırıq səsə.

At exactly this time, various types of fish spawn.

Балыҡ майы.

Балыҡ һурпаһы.

Балыҡ һатыусы.

Бешерелгән һәм ыҫланған балыҡтан төрлө салат эшләп була.

Beşerelgən həm ıślanğan balıqtan törlö salat eşləp bula.

Different salads can be made from boiled and smoked fish.


ауыҙ

head

ауыҙ • (awıź)

ba-noun

ауыҙ • (awıź)

awıź (romanization)
ауыҙ (absolute singular)
ауыҙҙар (absolute plural)
ауыҙҙың (definite genitive singular)
ауыҙҙарҙың (definite genitive plural)
ауыҙға (dative singular)
ауыҙҙарға (dative plural)
ауыҙҙы (accusative definite singular)
ауыҙҙарҙы (accusative definite plural)
ауыҙҙа (locative singular)
ауыҙҙарҙа (locative plural)
ауыҙҙан (ablative singular)
ауыҙҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *agïŕ (“mouth”).
Cognate with
Old Turkic 𐰍𐰕 (aɣïz, “mouth”),
Khakas, Shor, Tuvan аас (aas),
Southern Altai оос (oos),
Kyrgyz ооз (ooz),
Kazakh ауыз (auyz),
Karachay-Balkar аууз (awuz),
Kumyk авуз (awuz),
Nogai, Tatar авыз (awız),
Uzbek ogʻiz,
Azerbaijani, Crimean Tatar, Turkish ağız,
Gagauz aaz, Turkmen agyz (“mouth”) etc.

Ауыҙы ни әйткәнде ҡолағы ишетмәй.

(One's) ears do not hear what (his) mouth utters.

Муйнаҡ, ауыҙына һөйәк ҡабып, күперҙән үтеп бара ине.

Muynaq, awıźına höyək qabıp, küperźən ütep bara ine.

Muynaq (a dog's name) was passing a bridge with a bone in its mouth.

Бар мәғлүмәт тере шаһиттар ауыҙынан яҙып алынған.

Bar məğlümət tere şahittar awıźınan yaźıp alınğan.

All information has been recorded from the mouths of living witnesses.

Һомай ҡош тунын кейеп шундуҡ осоп килгән ти // Үле ятҡан Уралдың ауыҙынан үпкән, ти.

The bird Umay donned her coat, immediately came flying, (and) kissed Ural, who was lying dead, on his mouth.

Homay qoş tunın keyep şunduq osop kilgən ti // Üle yatqan Uraldıñ awıźınan üpkən, ti.

Muynaq (the dog's name) was crossing a bridge with a bone in its mouth.

mouth; maw, jaws (of an animal, reptile or fish)

Мәмерйә ауыҙы.

Бар мәғлүмәт тере шаһиттар ауыҙынан яҙып алған.

Bar məğlümət tere şahittar awıźınan yaźıp alğan.


ҡар

qar (romanization)
ҡар (absolute singular)
ҡарҙар (absolute plural)
ҡарҙың (definite genitive singular)
ҡарҙарҙың (definite genitive plural)
ҡарға (dative singular)
ҡарҙарға (dative plural)
ҡарҙы (accusative definite singular)
ҡарҙарҙы (accusative definite plural)
ҡарҙа (locative singular)
ҡарҙарҙа (locative plural)
ҡарҙан (ablative singular)
ҡарҙарҙан (ablative plural)

Епшек ҡар.

Ҡар бураны.

Ҡар бөртөгө.

Тышта ел өрә, ҡарҙы һеперә, // Мин өйҙә торам һалҡынға күрә.

Outside, the wind is blowing (and) sweeping the snow, I am staying at home because of the cool weather.


энә

enə (romanization)
энә (absolute singular)
энәләр (absolute plural)
энәнең (definite genitive singular)
энәләрҙең (definite genitive plural)
энәгә (dative singular)
энәләргә (dative plural)
энәне (accusative definite singular)
энәләрҙе (accusative definite plural)
энәлә (locative singular)
энәләрҙә (locative plural)
энәнән (ablative singular)
энәләрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *(y)igne (“needle”).
Cognate with Kazakh ине (ine),
Kyrgyz ийне (iyne),
Uzbek igna,
Crimean Tatar iyne, yine,
Azerbaijani iynə,
Turkish iğne, etc.

spine; a needle-like protuberance on an animal or plant

(medicine) syringe or acupuncture needle


бесәй

head

бесәй • (besəy)

ba-noun

бесәй • (besəy)

besəy (romanization)
бесәй (absolute singular)
бесәйҙәр (absolute plural)
бесәйҙең (definite genitive singular)
бесәйҙәрҙең (definite genitive plural)
бесәйгә (dative singular)
бесәйҙәргә (dative plural)
бесәйҙе (accusative definite singular)
бесәйҙәрҙе (accusative definite plural)
бесәйҙә (locative singular)
бесәйҙәрҙә (locative plural)
бесәйҙән (ablative singular)
бесәйҙәрҙән (ablative plural)

From the onomatopoeia бес-бес (bes-bes, “the sound used to call a cat”). Compare Tatar песи (pesi, “cat”).
Any relation with Proto-Common Turkic *mušuq ~ *mišik, from earlier *pïšïk (“cat”) cannot be satisfactorily made.

Мәскәүҙә бесәйҙә коронавирус табылған.

In Moscow, coronavirus was found in a cat.


өй

öy (romanization)
өй (absolute singular)
өйҙәр (absolute plural)
өйҙөң (definite genitive singular)
өйҙәрҙең (definite genitive plural)
өйгә (dative singular)
өйҙәргә (dative plural)
өйҙө (accusative definite singular)
өйҙәрҙе (accusative definite plural)
өйҙә (locative singular)
өйҙәрҙә (locative plural)
өйҙән (ablative singular)
өйҙәрҙән (ablative plural)

Inherited from Proto-Turkic *eb (“house”).
cognates
Cognate with Tatar өй (öy), Kazakh үй (üi), Kyrgyz үй (üy), Karachay-Balkar юй (yuy), Kumyk уьй (üy), Southern Altai ӱй (üy), Uzbek uy, Uyghur ئۆي (öy), Turkmen öý, Azerbaijani əv, and Turkish ev.

inh+

Өйөбөҙгә һыуыҡ һыу ғына ингән.

Баҡса өйөн йыйыштырғанда саң борхотмағыҙ, битлек, бирсәткә кейегеҙ.

Baqsa öyön yıyıştırğanda sañ borxotmağıź, bitlek, birsətkə keyegeź.

When cleaning your garden cottage, do not raise dust and wear a mask and gloves.


ҡолаҡ

qolaq (romanization)
ҡолаҡ (absolute singular)
ҡолаҡтар (absolute plural)
ҡолаҡтың (definite genitive singular)
ҡолаҡтарҙың (definite genitive plural)
ҡолаҡҡа (dative singular)
ҡолаҡтарға (dative plural)
ҡолаҡты (accusative definite singular)
ҡолаҡтарҙы (accusative definite plural)
ҡолаҡта (locative singular)
ҡолаҡтарҙа (locative plural)
ҡолаҡтан (ablative singular)
ҡолаҡтарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *kulkak (“ear”).
Cognate with Old Turkic 𐰸𐰆𐰞𐰴𐰴 (qulqaq, “ear”).

Ауыҙы ни әйткәнде ҡолағы ишетмәй.

Сит кешенең ҡолағына ят булып ишетелгән атамалар шул төбәктә тыуып үҫкәндәр өсөн ҙур мәғәнәгә эйә.

Sit keşeneñ qolağına yat bulıp işetelgən atamalar şul töbəktə tıwıp üśkəndər ösön źur məğənəgə eyə.

The place names that sound strange to a foreigner's ears, have a deep meaning for those who were born and grew up in that region.

(music) A string pin, a tuning peg in a stringed instrument


бармаҡ

barmaq (romanization)
бармаҡ (absolute singular)
бармаҡтар (absolute plural)
бармаҡтың (definite genitive singular)
бармаҡтарҙың (definite genitive plural)
бармаҡҡа (dative singular)
бармаҡтарға (dative plural)
бармаҡты (accusative definite singular)
бармаҡтарҙы (accusative definite plural)
бармаҡта (locative singular)
бармаҡтарҙа (locative plural)
бармаҡтан (ablative singular)
бармаҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

бармаҡтарҙың

бармаҡтарҙан

From Common Kypchak *barmaq (“finger”), from Proto-Turkic *barmak (“finger”).
Cognate with
Kazakh бармақ (barmaq),
Kyrgyz бармак (barmak),
Southern Altai бармак (barmak),
Kumyk бармакъ (barmaq), Karachay-Balkar бармакъ (barmaq),
Uzbek barmoq,
Turkish parmak (“finger”);
Khakas парбах (parbax, “branchy, wide-branching (of a tree)”).

cog

Баш бармаҡ.

Заманалар етте: яныбыҙҙағы яҡшы тимерселәрсе һыңар ҡул бармаҡтары менән иҫәпләрлек.

Zamanalar yette: yanıbıźźağı yaqşı timerselərse hıñar qul barmaqtarı menən iśəplərlek.

The time has come: good blacksmiths in our vicinity can (now) be counted on the fingers of one hand .

Яңы версияла Touch ID технологияһы файҙаланыла, йәғни ҡушымтаға бармаҡ эҙҙәре ярҙамында инергә була.

Yañı versiyala Touch ID texnologiyahı fayźalanıla, yəğni quşımtağa barmaq eźźəre yarźamında inergə bula.

In the new version, Touch ID technology is used, so it is possible to log in to the application with the help of fingerprints.


ҡаш

qaş (romanization)
ҡаш (absolute singular)
ҡаштар (absolute plural)
ҡаштың (definite genitive singular)
ҡаштарҙың (definite genitive plural)
ҡашҡа (dative singular)
ҡаштарға (dative plural)
ҡашты (accusative definite singular)
ҡаштарҙы (accusative definite plural)
ҡашта (locative singular)
ҡаштарҙа (locative plural)
ҡаштан (ablative singular)
ҡаштарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *kāĺ (“eyebrow”).
Cognate with
Kazakh қас (qas),
Tatar каш (qaş), Kyrgyz каш (kaş),
Uyghur قاش (qash),
Uzbek qosh,
Azerbaijani qaş, Crimean Tatar qaş,
Turkish kaş, etc.


муйын

head

муйын • (muyın)

ba-noun

муйын • (muyın)

muyın (romanization)
муйын (absolute singular)
муйындар (absolute plural)
муйындың (definite genitive singular)
муйындарҙың (definite genitive plural)
муйынға (dative singular)
муйындарға (dative plural)
муйынды (accusative definite singular)
муйындарҙы (accusative definite plural)
муйында (locative singular)
муйындарҙа (locative plural)
муйындан (ablative singular)
муйындарҙан (ablative plural)

From Kypchak *mojun "neck", from Proto-Turkic *bōń.
Cognate with
Old Turkic [script needed] (bojun, “neck”);
Kazakh мойын (moiyn),
Kyrgyz, Tuvan моюн (moyun),
Uzbek bo'yin,
Turkish, Azerbaijani boyun,
Turkmen boýun (“neck”), etc.


япраҡ

yapraq (romanization)
япраҡ (absolute singular)
япраҡтар (absolute plural)
япраҡтың (definite genitive singular)
япраҡтарҙың (definite genitive plural)
япраҡҡа (dative singular)
япраҡтарға (dative plural)
япраҡты (accusative definite singular)
япраҡтарҙы (accusative definite plural)
япраҡта (locative singular)
япраҡтарҙа (locative plural)
япраҡтан (ablative singular)
япраҡтарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *yapurgak (“leaf”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (yapïrğaq, “leaf”);
Tatar яфрак (yafraq, “leaf”),
Kazakh жапырақ (japyraq, “leaf”),
Turkish yaprak (“leaf”),
Uyghur يوپۇرماق (yopurmaq, “leaf”),
Yakut сэбирдэх (sebirdeq, “leaf”), etc.

Ҡайын япрағы.

Ваҡыты етмәһә, япраҡ та һабағынан өҙөлмәй.

Vaqıtı yetməhə, yapraq ta habağınan öźölməy.

Even a leaf will not come off from its stem unless its time has come.


ҡағыҙ

head

ҡағыҙ • (qağıź)

ba-noun

ҡағыҙ • (qağıź)

qağıź (romanization)
ҡағыҙ (absolute singular)
ҡағыҙҙар (absolute plural)
ҡағыҙҙың (definite genitive singular)
ҡағыҙҙарҙың (definite genitive plural)
ҡағыҙға (dative singular)
ҡағыҙҙарға (dative plural)
ҡағыҙҙы (accusative definite singular)
ҡағыҙҙарҙы (accusative definite plural)
ҡағыҙҙа (locative singular)
ҡағыҙҙарҙа (locative plural)
ҡағыҙҙан (ablative singular)
ҡағыҙҙарҙан (ablative plural)

From Persian کاغذ (kâġaz, “paper”), from Sogdian 𐼸𐼰𐼲𐼹𐼷𐼰 (kʾɣδyʾ, “paper”).
Cognate with Old Turkic [script needed] (kaγïd), Old Turkic [script needed] (kaγaδ), Old Turkic [script needed] (qaγaz, “paper”);
Tatar кәгазь (käğaz’),
Kazakh қағаз (qağaz),
Kyrgyz кагаз (kagaz),
Karachay-Balkar къагъыт (qağıt),
Uzbek qog'oz,
Uyghur قەغەز (qeghez),
Azerbaijani kağız, Turkmen kagyz, Turkish kâğıt (“paper”).

cog

А4 форматлы ҡағыҙ.

Тәбиғи мөхиттә ҡағыҙ 10 йылда серей.

In the natural environment, paper decays in 10 years.

Мин әле бер ниндәй ҡағыҙға ла ҡул ҡуйманым.

Min əle ber nindəy qağıźğa la qul quymanım.


хайуан

xaywan (romanization)
хайуан (absolute singular)
хайуандар (absolute plural)
хайуандың (definite genitive singular)
хайуандарҙың (definite genitive plural)
хайуанға (dative singular)
хайуандарға (dative plural)
хайуанды (accusative definite singular)
хайуандарҙы (accusative definite plural)
хайуанда (locative singular)
хайуандарҙа (locative plural)
хайуандан (ablative singular)
хайуандарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

хайуандарҙың

хайуандарҙан

Etymology tree
Arabic حَيَوَان (ḥayawān)bor.
Classical Persian حَیْوَان (haywān)bor.
Bashkir хайуан (xaywan)
Borrowed from Classical Persian حَیْوَان (haywān), borrowed from Arabic حَيَوَان (ḥayawān).

etymon

Йорт хайуандары.

Төрлө йәшәү шарттарына һәм мөхиттәргә еңел яраҡлышыусан, төрлө аҙыҡтан туҡлана алған хайуан.

Törlö yəşəw şarttarına həm möxittərgə yeñel yaraqlışıwsan, törlö aźıqtan tuqlana alğan xaywan.

An animal that easily adapts to different living conditions and environments, can feed on various food.


ҡыяр

head

ҡыяр • (qıyar)

ba-noun

ҡыяр • (qıyar)

qıyar (romanization)
ҡыяр (absolute singular)
ҡыярҙар (absolute plural)
ҡыярҙың (definite genitive singular)
ҡыярҙарҙың (definite genitive plural)
ҡыярға (dative singular)
ҡыярҙарға (dative plural)
ҡыярҙы (accusative definite singular)
ҡыярҙарҙы (accusative definite plural)
ҡыярҙа (locative singular)
ҡыярҙарҙа (locative plural)
ҡыярҙан (ablative singular)
ҡыярҙарҙан (ablative plural)

Ҡыярҙы апрель аҙағында сәсәм, май аҙағында үҫентеләрҙе түтәлгә күсерәм.

Qıyarźı aprel aźağında səsəm, may aźağında üśentelərźe tütəlgə küserəm.

I plant cucumbers at the end of April (and) transplant the seedlings to the garden bed at the end of May.

Төнө ҡырау төшөргә тора, ҡыяр түтәлен ябайыҡ.

Tönö qıraw töşörgə tora, qıyar tütəlen yabayıq.

Hoarfrost is going to drop at night, let us cover the cucumber bed.


һуған

head

һуған • (huğan)

ba-noun

һуған • (huğan)

huğan (romanization)
һуған (absolute singular-only)
һуғандың (definite genitive singular-only)
һуғанға (dative singular-only)
һуғанды (accusative definite singular-only)
һуғанда (locative singular-only)
һуғандан (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *sogan (“onion”). Cognate with Turkish soğan.


һарымһаҡ

head

һарымһаҡ • (harımhaq)

ba-noun

һарымһаҡ • (harımhaq)

harımhaq (romanization)
һарымһаҡ (absolute singular-only)
һарымһаҡтың (definite genitive singular-only)
һарымһаҡҡа (dative singular-only)
һарымһаҡты (accusative definite singular-only)
һарымһаҡта (locative singular-only)
һарымһаҡтан (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *sarïmsak (“garlic”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (sarmusak) / Old Turkic [script needed] (samursaq, “garlic”);
Kazakh сарымсақ (sarymsaq),
Kyrgyz сарымсак (sarımsak),
Southern Altai сарымсак (sarïmsak),
Kumyk самурсакъ (samursaq),
Uzbek sarimsoq,
Uyghur سامساق (samsaq),
Turkmen sarymsak,
Azerbaijani sarımsaq,
Turkish sarmısak / sarımsak (“garlic”).

cog

Һарымһаҡ төнәтмәһе склероздан һәм баш шаулауҙан яҡшы сара булып һанала.

Harımhaq tönətməhe sklerozdan həm baş şawlawźan yaqşı sara bulıp hanala.

Garlic infusion is considered to be a good remedy for senile memory loss and tinnitus.

Allium sativum
Allium sativum#Translingual


дөгө

head

дөгө • (dögö)

ba-noun

дөгө • (dögö)

dögö (romanization)
дөгө (absolute singular-only)
дөгөнөң (definite genitive singular-only)
дөгө (dative singular-only)
дөгөнө (accusative definite singular-only)
дөгөлә (locative singular-only)
дөгөнән (ablative singular-only)

From *dügü (“rice”), from Proto-Turkic *tüg- (“to pound”).
In Bashkir, the initial d- and the retention of -g- indicate that this is a loan from an Oghuz or Karluk source; the expected Kypchak reflex should be tüyü (as attested in Nogai тюй (tyuy, “millet”)). Also consider the related Bashkir verb stem төйөү (töyöw, “thresh, pound”).
Compare Kumyk дюгю (dügü, “rice”), Azerbaijani düyü (“rice”), Turkmen tüwi (“rice”).


бойҙай

head

бойҙай • (boyźay)

ba-noun

бойҙай • (boyźay)

boyźay (romanization)
бойҙай (absolute singular-only)
бойҙайҙың (definite genitive singular-only)
бойҙайға (dative singular-only)
бойҙайҙы (accusative definite singular-only)
бойҙайҙа (locative singular-only)
бойҙайҙан (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *boguday (“wheat”).
Cognate with
Kazakh бидай (bidai),
Kyrgyz буудай (buuday),
Southern Altai буудай (buuday),
Azerbaijani buğda, Turkish buğday, Turkmen bugdaý, Uzbek bugʻdoy.


һыйыр

head

һыйыр • (hıyır)

ba-noun

һыйыр • (hıyır)

hıyır (romanization)
һыйыр (absolute singular)
һыйырҙар (absolute plural)
һыйырҙың (definite genitive singular)
һыйырҙарҙың (definite genitive plural)
һыйырға (dative singular)
һыйырҙарға (dative plural)
һыйырҙы (accusative definite singular)
һыйырҙарҙы (accusative definite plural)
һыйырҙа (locative singular)
һыйырҙарҙа (locative plural)
һыйырҙан (ablative singular)
һыйырҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *sïgïr (“cow”).
Cognate with
Karakhanid [script needed] (sïγïr, “cow”);
Kazakh сиыр (siyr),
Tatar сыер (sıyer),
Nogai сыйыр (sıyır), Kumyk сыйыр (sıyır),
Uzbek sigir,
Turkmen sygyr (“cow”),
Turkish sığır (“cattle”), etc.

cog

Нисә баш һыйыр аҫрайһығыҙ?

Минең ҡыҙым һыйыр һауырға өйрәнмәне.

My daughter did not learn to milk a cow.


ҡом

qom (romanization)
ҡом (absolute singular-only)
ҡомдоң (definite genitive singular-only)
ҡомға (dative singular-only)
ҡомдо (accusative definite singular-only)
ҡомда (locative singular-only)
ҡомдан (ablative singular-only)

Ҡом бураны.

Ҡом бөртөгө.

Ҡаҙанды йылғаға алып барып, ҡом менән ышҡып йыу.

Qaźandı yılğağa alıp barıp, qom menən ışqıp yıw.

Take the cauldron to the river (and) wash it rubbing with sand.


бысаҡ

head

бысаҡ • (bısaq)

ba-noun

бысаҡ • (bısaq)

bısaq (romanization)
бысаҡ (absolute singular)
бысаҡтар (absolute plural)
бысаҡтың (definite genitive singular)
бысаҡтарҙың (definite genitive plural)
бысаҡҡа (dative singular)
бысаҡтарға (dative plural)
бысаҡты (accusative definite singular)
бысаҡтарҙы (accusative definite plural)
бысаҡта (locative singular)
бысаҡтарҙа (locative plural)
бысаҡтан (ablative singular)
бысаҡтарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *bïčgak (“knife”), from Proto-Turkic *bïč- (“to cut”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (bïčaq, “knife”);
Tatar пычак (pıçaq),
Kazakh пышақ (pyşaq),
Kyrgyz бычак (bıcak),
Southern Altai бычак (bïčak),
Karachay-Balkar бычакъ (bıçaq),
Kumyk бичакъ (biçaq),
Khakas пычах (pıçax),
Shor пычақ (pïčaq),
Tuvan бижек (bijek),
Uzbek pichoq,
Uyghur پىچاق (pichaq),
Turkish bıçak,
Azerbaijani bıçaq,
Turkmen pyçak,
Yakut быһах (bıhaq), etc.

cog

Үткер бысаҡ.

Бысаҡ осонда ваҡ тоҙ һалып болғағыҙ.

Put (some) fine salt on the knifepoint and stir.


ҡала

qala (romanization)
ҡала (absolute singular)
ҡалалар (absolute plural)
ҡаланың (definite genitive singular)
ҡалаларҙың (definite genitive plural)
ҡалаға (dative singular)
ҡалаларға (dative plural)
ҡаланы (accusative definite singular)
ҡалаларҙы (accusative definite plural)
ҡалала (locative singular)
ҡалаларҙа (locative plural)
ҡаланан (ablative singular)
ҡалаларҙан (ablative plural)

From Arabic قَلْعَة (qalʕa, “fort, fortress”).
Cognate with Tatar кала (qala), Kazakh қала (qala),
Kyrgyz калаa (kalaa, “city, town”),
Turkish kale (“fortress”) etc.

der

Йәштәрҙе ҡала тарта.

Ҡыҙыбыҙ ҡаланан айына бер ҡайтып тора.

Our daughter comes home from the city once a month.

Ҡалаға барып етмәҫ борон машинабыҙ ватылды.

Qalağa barıp yetməś boron maşinabıź vatıldı.

Our car broke down before we reached the town.

Риүәйәт буйынса, батша 1707 йылда ҡалаға шәхсән нигеҙ һалған.

Riwəyət buyınsa, batşa 1707 yılda qalağa şəxsən nigeź halğan.

As the legend goes, the czar in person laid foundation for the city in 1707.

Әҙәм балаһы төҙөгән ҡаланы һәм манараны күрер өсөн Хоҙай аҫҡа төштө.

(Can we date this quote?), Bible, Genesis 11:5:

In order to see the city and the tower that the cildren of men were building, God went down.

Əźəm balahı töźögən qalanı həm manaranı kürer ösön Xoźay aśqa töştö.


һүҙлек

head

һүҙлек • (hüźlek)

ba-noun

һүҙлек • (hüźlek)

hüźlek (romanization)
һүҙлек (absolute singular)
һүҙлектәр (absolute plural)
һүҙлектең (definite genitive singular)
һүҙлектәрҙең (definite genitive plural)
һүҙлеккә (dative singular)
һүҙлектәргә (dative plural)
һүҙлекте (accusative definite singular)
һүҙлектәрҙе (accusative definite plural)
һүҙлектә (locative singular)
һүҙлектәрҙә (locative plural)
һүҙлектән (ablative singular)
һүҙлектәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

һүҙлектәрҙең

һүҙлектәрҙән

һүҙ (hüź, “word”) + -лек (-lek, “affix forming a noun denoting a group or compendium”).
Compare to
Tatar сүзлек (süzlek, “dictionary”),
Kazakh сөздік (sözdık, “dictionary”),
Kyrgyz сөздүк (sözdük, “dictionary”),
Shor сӧстӱк (söstük, “dictionary”)
Azerbaijani sözlük (“dictionary”),


тәҙрә

head

тәҙрә • (təźrə)

ba-noun

тәҙрә • (təźrə)

təźrə (romanization)
тәҙрә (absolute singular)
тәҙрәләр (absolute plural)
тәҙрәнең (definite genitive singular)
тәҙрәләрҙең (definite genitive plural)
тәҙрәгә (dative singular)
тәҙрәләргә (dative plural)
тәҙрәне (accusative definite singular)
тәҙрәләрҙе (accusative definite plural)
тәҙрәлә (locative singular)
тәҙрәләрҙә (locative plural)
тәҙрәнән (ablative singular)
тәҙрәләрҙән (ablative plural)

From *tereze "window", presumably from Persian دریچه (dariča).
In Bashkir, the -z- became interdental between vowels (following the regular Bashkir development), and metathesis took place: täräzä → *täräðä → täðerä → täðrä. The pleophonic form тәҙерә (täðerä) is also attested in dialects.
Cognate with
Tatar тәрәзә (täräzä),
Kazakh терезе (tereze),
Kyrgyz терезе (tereze),
Southern Altai терезе (tereze, “jail, prison”),
Karachay-Balkar терезе (tereze),
Kumyk терезе (tereze),
Uyghur دېرىزە (dërize),
Uzbek deraza (“window”).

cog

Тәҙрә йыуғыс шыйыҡса.

Ике тәҙрәһе урамға ҡараған ҙур бүлмә.

A large room with two windows overlooking the street.


әҙәбиәт

head

әҙәбиәт • (əźəbiət)

ba-noun

әҙәбиәт • (əźəbiət)

əźəbiət (romanization)
әҙәбиәт (absolute singular-only)
әҙәбиәттең (definite genitive singular-only)
әҙәбиәткә (dative singular-only)
әҙәбиәтте (accusative definite singular-only)
әҙәбиәттә (locative singular-only)
әҙәбиәттән (ablative singular-only)

Нәфис әҙәбиәт.

Урта быуаттарҙа башҡорт әҙәбиәтенә ғәрәп, фарсы, һинд, һуңыраҡ төрөк әҙәбиәтенән күп кенә сюжеттәр үтеп инә.

Orta bıvattarða başqurt əðəbiyətində ğərəp, farsı, hend, hoñıraq türük əðəbiyətinən köp kinə süjettər ötip enə.

In the Middle Ages, many plots from Arab, Persian, Indian, later Turkish literature penetrate the Bashkir literature.

Урта мәктәптә әҙәбиәтте уҡытыу ысулы тәғлиме.

Orta məktəptə əðəbiyətti oqıtıv ısulı təğlimi.

The methodology of teaching literature in Secondary school.

literature (academic publications on a particular subject); bibliography


һөйәк

head

һөйәк • (höyək)

ba-noun

һөйәк • (höyək)

höyək (romanization)
һөйәк (absolute singular)
һөйәктәр (absolute plural)
һөйәктең (definite genitive singular)
һөйәктәрҙең (definite genitive plural)
һөйәккә (dative singular)
һөйәктәргә (dative plural)
һөйәкте (accusative definite singular)
һөйәктәрҙе (accusative definite plural)
һөйәктә (locative singular)
һөйәктәрҙә (locative plural)
һөйәктән (ablative singular)
һөйәктәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *siŋök (“bone”).
Cognates
Old Turkic sӧŋük (“bone”),
Kazakh сүйек (süiek),
Karakalpak su'yek,
Nogai суьек (süyek),
Karachay-Balkar, Kumyk сюек (süyek),
Kyrgyz сүйөк (süyök), сөөк (söök),
Southern Altai, Shor, Khakas сӧӧк,
Tuvan сөөк (söök),
Uzbek suyak,
Uyghur سۆڭەك (sö'ngek),
Turkmen süňk, süýek,
Azerbaijani sümük,
Yakut уҥуох (uñuoq),
Dolgan оӈуок (oñuok),
etc.

Муйнаҡ, ауыҙына һөйәк ҡабып, күперҙән үтеп бара ине.

Muynaq, awıźına höyək qabıp, küperźən ütep bara ine.

Muynaq (the dog's name) was passing a bridge with a bone in its mouth.

Шунда ята батырҙың һөйәге.

(botany) stone, (US) kernel; the central part of some fruit


йомортҡа

yomortqa (romanization)
йомортҡа (absolute singular)
йомортҡалар (absolute plural)
йомортҡаның (definite genitive singular)
йомортҡаларҙың (definite genitive plural)
йомортҡаға (dative singular)
йомортҡаларға (dative plural)
йомортҡаны (accusative definite singular)
йомортҡаларҙы (accusative definite plural)
йомортҡала (locative singular)
йомортҡаларҙа (locative plural)
йомортҡанан (ablative singular)
йомортҡаларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

йомортҡаларҙың

йомортҡаларға

йомортҡаларҙы

йомортҡаларҙа

йомортҡаларҙан

From Proto-Turkic *yumurtka (“egg”).
Cognate with
Tatar йомырка (yomırka),
Kazakh жұмыртқа (jūmyrtqa),
Kyrgyz жумуртка (jumurtka),
Southern Altai јымыртка (ǰïmïrtka),
Karachay-Balkar (obs.) джумуртха (cumurtxa),
Turkish yumurta,
Turkmen ýumurtga,
Khakas нымырха (nımırxa),
Yakut сымыыт (sımııt),
etc.

Тауыҡ йомортҡаһы.

Табаҡҡа биш йомортҡа һытығыҙ, ондо ҡушып болғағыҙ.

Tabaqqa biş yomortqa hıtığıź, ondo quşıp bolğağıź.

Crack five eggs into the bowl, add flour and stir.

Инә ҡуңыҙ ике йөҙҙән ашыу йомортҡа һала.

İnə quñıź ike yöźźən aşıw yomortqa hala.

The female beetle lays over two hundred eggs.


ҡойроҡ

qoyroq (romanization)
ҡойроҡ (absolute singular)
ҡойроҡтар (absolute plural)
ҡойроҡтоң (definite genitive singular)
ҡойроҡтарҙың (definite genitive plural)
ҡойроҡҡа (dative singular)
ҡойроҡтарға (dative plural)
ҡойроҡто (accusative definite singular)
ҡойроҡтарҙы (accusative definite plural)
ҡойроҡта (locative singular)
ҡойроҡтарҙа (locative plural)
ҡойроҡтан (ablative singular)
ҡойроҡтарҙан (ablative plural)

ҡойроҡтарҙың

ҡойроҡтарҙан


теш

teş (romanization)
теш (absolute singular)
тештәр (absolute plural)
тештең (definite genitive singular)
тештәрҙең (definite genitive plural)
тешкә (dative singular)
тештәргә (dative plural)
теште (accusative definite singular)
тештәрҙе (accusative definite plural)
тештә (locative singular)
тештәрҙә (locative plural)
тештән (ablative singular)
тештәрҙән (ablative plural)


тырнаҡ

head

тырнаҡ • (tırnaq)

ba-noun

тырнаҡ • (tırnaq)

tırnaq (romanization)
тырнаҡ (absolute singular)
тырнаҡтар (absolute plural)
тырнаҡтың (definite genitive singular)
тырнаҡтарҙың (definite genitive plural)
тырнаҡҡа (dative singular)
тырнаҡтарға (dative plural)
тырнаҡты (accusative definite singular)
тырнаҡтарҙы (accusative definite plural)
тырнаҡта (locative singular)
тырнаҡтарҙа (locative plural)
тырнаҡтан (ablative singular)
тырнаҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

тырнаҡтарҙың

тырнаҡтарҙан

From Proto-Turkic *tïrŋa-k (“fingernail, claw”).
Cognate with
Old Turkic 𐱃𐰃𐰺𐰭𐰴 (tïrŋaq, “fingernail, claw”);
Kazakh тырнақ (tyrnaq),
Kyrgyz тырмак (tırmak),
Uzbek tirnoq,
Uyghur تىرناق (tirnaq),
Crimean Tatar tırnaq,
Turkish tırnak,
Turkmen dyrnak,
Tuvan дыргак (dırgak),
Yakut тыҥырах (tıñıraq, “fingernail, claw”).

cog

quotation marks (singular used in the sense "a pair of quotation marks")


ҡанат

qanat (romanization)
ҡанат (absolute singular)
ҡанаттар (absolute plural)
ҡанаттың (definite genitive singular)
ҡанаттарҙың (definite genitive plural)
ҡанатҡа (dative singular)
ҡанаттарға (dative plural)
ҡанатты (accusative definite singular)
ҡанаттарҙы (accusative definite plural)
ҡанатта (locative singular)
ҡанаттарҙа (locative plural)
ҡанаттан (ablative singular)
ҡанаттарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *kāynat (“wing”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (qanat, “wing”),
Turkish kanat (“wing”),
Yakut кынат (kınat, “wing”),
etc.

Ҡанаттар осҡанда нығый.

Йыр өҙөлдө; миңә ҡағылып китте Ғазраилдың ҡара ҡанат осо.

The song cut off; the tip of Azrael's black wing touched me (in passing).


йөрәк

head

йөрәк • (yörək)

ba-noun

йөрәк • (yörək)

yörək (romanization)
йөрәк (absolute singular)
йөрәктәр (absolute plural)
йөрәктең (definite genitive singular)
йөрәктәрҙең (definite genitive plural)
йөрәккә (dative singular)
йөрәктәргә (dative plural)
йөрәкте (accusative definite singular)
йөрәктәрҙе (accusative definite plural)
йөрәктә (locative singular)
йөрәктәрҙә (locative plural)
йөрәктән (ablative singular)
йөрәктәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *yürek (“heart”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (yüräk, “heart”),
Shor чӱрек (“heart”),
Yakut сүрэх (süreq, “heart”),
etc.


тоҙ

toź (romanization)
тоҙ (absolute singular-only)
тоҙҙоң (definite genitive singular-only)
тоҙға (dative singular-only)
тоҙҙо (accusative definite singular-only)
тоҙҙа (locative singular-only)
тоҙҙан (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *tūŕ.
Cognate with Tatar тоз (toz), Kazakh тұз (tūz), Kyrgyz туз (tuz), Uzbek tuz, Turkmen duz, Turkish tuz, Tuvan дус (dus), Yakut туус (tuus), Chuvash тӑвар (tăvar, “salt”).

Таш тоҙ.

Дингеҙ тоҙо.

Аштың тоҙо сыҡмаған.

Тоҙ ятҡылығы.


төн

tön (romanization)
төн (absolute singular)
төндәр (absolute plural)
төндөң (definite genitive singular)
төндәрҙең (definite genitive plural)
төнгә (dative singular)
төндәргә (dative plural)
төндө (accusative definite singular)
төндәрҙе (accusative definite plural)
төндә (locative singular)
төндәрҙә (locative plural)
төндән (ablative singular)
төндәрҙән (ablative plural)


сысҡан

head

сысҡан • (sısqan)

ba-noun

сысҡан • (sısqan)

sısqan (romanization)
сысҡан (absolute singular)
сысҡандар (absolute plural)
сысҡандың (definite genitive singular)
сысҡандарҙың (definite genitive plural)
сысҡанға (dative singular)
сысҡандарға (dative plural)
сысҡанды (accusative definite singular)
сысҡандарҙы (accusative definite plural)
сысҡанда (locative singular)
сысҡандарҙа (locative plural)
сысҡандан (ablative singular)
сысҡандарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

сысҡандарҙың

сысҡандарҙан

From Proto-Turkic *sïčgan (“mouse”).
Often considered a nomen agentis from the verb *sïč- (“to defecate”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (syčγ՚n /sïčɣan/),
Karakhanid سِجْغانْ (sïčɣān),
Armeno-Kipchak սըչխան (səčʻxan),
Tatar тычкан (tıçkan),
Kazakh тышқан (tyşqan),
Kyrgyz чычкан (cıckan),
Southern Altai чычкан (čïčkan),
Shor шышқан (šïšqan),
Uzbek sichqon,
Uyghur چاشقان (chashqan),
Turkmen syçan,
Turkish sıçan (“mouse”),
etc.
The computing sense is a semantic loan from English mouse.

cog

Shor шышқан (šïšqan)

ba:Сысҡандар

Хәҙерге ваҡытта тоташтырыуһыҙ сысҡандарҙың ғына бер нисә төрө бар, шул иҫәптән инфраҡыҙыл порт, Bluetooth аша эшләгән һ.б.

Xəźerge vaqıtta totaştırıwhıź sısqandarźıñ ğına ber nisə törö bar, şul iśəptən infraqıźıl port, Bluetooth aşa eşləgən h.b.

These days, there are several types of wireless mice alone, including (those) operating via infrared port, Bluetooth etc.


баҡа

baqa (romanization)
баҡа (absolute singular)
баҡалар (absolute plural)
баҡаның (definite genitive singular)
баҡаларҙың (definite genitive plural)
баҡаға (dative singular)
баҡаларға (dative plural)
баҡаны (accusative definite singular)
баҡаларҙы (accusative definite plural)
баҡала (locative singular)
баҡаларҙа (locative plural)
баҡанан (ablative singular)
баҡаларҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *bāka (“frog”).
Cognate with Old Uyghur [script needed] (baqa, “frog”); Turkish bağa, Tatar бака (baqa), Kazakh бақа (baqa), Kumyk бакъа (baqa), Kyrgyz бака (baka), Southern Altai бака (baka), Tuvan пага (paga), Uyghur پاقا (paqa), Yakut баҕа (bağa, “frog”).

баҡа ыуылдырығы


тубыҡ

head

тубыҡ • (tubıq)

ba-noun

тубыҡ • (tubıq)

tubıq (romanization)
тубыҡ (absolute singular)
тубыҡтар (absolute plural)
тубыҡтың (definite genitive singular)
тубыҡтарҙың (definite genitive plural)
тубыҡҡа (dative singular)
тубыҡтарға (dative plural)
тубыҡты (accusative definite singular)
тубыҡтарҙы (accusative definite plural)
тубыҡта (locative singular)
тубыҡтарҙа (locative plural)
тубыҡтан (ablative singular)
тубыҡтарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *topïk (“knee; kneecap; ankle”).


бауыр

head

бауыр • (bawır)

ba-noun

бауыр • (bawır)

bawır (romanization)
бауыр (absolute singular-only)
бауырҙың (definite genitive singular-only)
бауырға (dative singular-only)
бауырҙы (accusative definite singular-only)
бауырҙа (locative singular-only)
бауырҙан (ablative singular-only)

From Common Kypchak bawïr,
from Proto-Turkic *bagïr (“liver”).
Cognate with Tatar бавыр (bawır), Kazakh бауыр (bauyr), Nogai бавыр (bavır), Kyrgyz боор (boor), Southern Altai буур (buur), Khakas паар (paar), Tuvan баар (baar), Yakut быар (bıar); Uzbek bag'ir, Turkish bağır, Turkmen bagyr (“liver”).


урман

urman (romanization)
урман (absolute singular)
урмандар (absolute plural)
урмандың (definite genitive singular)
урмандарҙың (definite genitive plural)
урманға (dative singular)
урмандарға (dative plural)
урманды (accusative definite singular)
урмандарҙы (accusative definite plural)
урманда (locative singular)
урмандарҙа (locative plural)
урмандан (ablative singular)
урмандарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *orman (“forest”).
Cognate with
Karakhanid [script needed] (orman, “forest”);
Karachay-Balkar орман (orman), Kumyk орман (orman),
Kazakh орман (orman), Karakalpak орман (orman), Nogai орман (orman),
Kyrgyz ормон (ormon), Tatar урман (urman), dialectal Southern Altai орман (orman),
Uzbek o'rmon,
Uyghur ئورمان (orman),
Crimean Tatar, Pecheneg, Turkish orman etc.

cog

Аралаш урман.

Урман хужалығы.

Тау артылып, һыу кисеп, // Ҡара урмандар үтеп, //Һаман алға киткән, ти.

(The two brothers - Ural and Shulgan) walked on and on, crossing mountains, fording rivers, passing through dark forests.

Taw artılıp, hıw kisep, // Qara urmandar ütep, //Haman alğa kitkən, ti.


ҡош

qoş (romanization)
ҡош (absolute singular)
ҡоштар (absolute plural)
ҡоштоң (definite genitive singular)
ҡоштарҙың (definite genitive plural)
ҡошҡа (dative singular)
ҡоштарға (dative plural)
ҡошто (accusative definite singular)
ҡоштарҙы (accusative definite plural)
ҡошта (locative singular)
ҡоштарҙа (locative plural)
ҡоштан (ablative singular)
ҡоштарҙан (ablative plural)

From Proto-Common Turkic *quš (“bird”),
from Proto-Turkic *kuĺ (“bird”).
Cognate with
Tatar кош (qoş),
Kazakh құс (qūs),
Kyrgyz куш (kuş),
Khakas хус (xus),
Karachay-Balkar къуш (quş),
Uzbek qush,
Azerbaijani quş,
Turkish kuş, Turkmen guş (“bird”), etc.

Һайрар ҡоштар.

Инә ҡоштар аталарына ҡарағанда эрерәк.

Эңерҙә һәм төндә туҡланыусы бик һаҡ ҡош.

Eñerźə həm töndə tuqlanıwsı bik haq qoş.

A very cautious bird that feeds at dusk and at night.

Сыйырсыҡ, турғай, сәпсек кеүек ваҡ ҡоштар баҡса ҡоротҡостарын бик әүҙем сүпләй.

Sıyırsıq, turğay, səpsek kewek vaq qoştar baqsa qorotqostarın bik əwźem süpləy.

Such small birds as starlings, sparrows, wagtails are very active in collecting garden pests.

Ҡош кешеләй һөйләшкәс, Урал таңға ҡалған,ти.

When the bird spoke like a man, Ural(-batyr) was astounded.

Qoş keşeləy höyləşkəs, Ural tañğa qalğan,ti.


сәй

səy (romanization)
сәй (absolute singular-only)
сәйҙең (definite genitive singular-only)
сәйгә (dative singular-only)
сәйҙе (accusative definite singular-only)
сәйҙә (locative singular-only)
сәйҙән (ablative singular-only)

From Persian چای (čây),
Sanskrit चाय (cāya),
from Sinitic 茶 (MC drae, “tea”).
Cognate with
Southern Altai, Kyrgyz, Karakalpak чай (çay),
Kazakh шай (şai),
Karachay-Balkar шай (şay),
Tatar чәй (çäy),
Uzbek choy,
Uyghur چاي (chay),
Azerbaijani, Crimean Tatar, Turkish, Turkmen çay (“tea”), etc.

Күк сәй.

Ҡаты сәй.

Байрам булды ниһә, ауылда ҡатын-ҡыҙҙар сәйгә йөрөшөр ине.

Bayram buldı nihə, awılda qatın-qıźźar səygə yöröşör ine.

On holidays, women in villages would visit each other for tea.

Таҡта сәй.


төлкө

head

төлкө • (tölkö)

ba-noun

төлкө • (tölkö)

tölkö (romanization)
төлкө (absolute singular)
төлкөләр (absolute plural)
төлкөнөң (definite genitive singular)
төлкөләрҙең (definite genitive plural)
төлкөгә (dative singular)
төлкөләргә (dative plural)
төлкөнө (accusative definite singular)
төлкөләрҙе (accusative definite plural)
төлкөлә (locative singular)
төлкөләрҙә (locative plural)
төлкөнән (ablative singular)
төлкөләрҙән (ablative plural)


тейен

teyen (romanization)
тейен (absolute singular)
тейендәр (absolute plural)
тейендең (definite genitive singular)
тейендәрҙең (definite genitive plural)
тейенгә (dative singular)
тейендәргә (dative plural)
тейенде (accusative definite singular)
тейендәрҙе (accusative definite plural)
тейендә (locative singular)
тейендәрҙә (locative plural)
тейендән (ablative singular)
тейендәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *tegiŋ (“squirrel”).
Doublet of тин (tin, “kopek, monetary unit”).
Cognate with
Tatar тиен (tiyen),
Kazakh тиін (tiın),
Southern Altai тийиҥ (tiyiŋ),
Khakas тиин (tiin),
Tuvan дииң (diiñ),
Yakut тииҥ (tiiñ),
Turkish değin,
Uzbek tiyin,
Uyghur تىيىن (tiyin, “squrrel”), etc.


ҡаҙ

qaź (romanization)
ҡаҙ (absolute singular)
ҡаҙҙар (absolute plural)
ҡаҙҙың (definite genitive singular)
ҡаҙҙарҙың (definite genitive plural)
ҡаҙға (dative singular)
ҡаҙҙарға (dative plural)
ҡаҙҙы (accusative definite singular)
ҡаҙҙарҙы (accusative definite plural)
ҡаҙҙа (locative singular)
ҡаҙҙарҙа (locative plural)
ҡаҙҙан (ablative singular)
ҡаҙҙарҙан (ablative plural)


тауыҡ

head

тауыҡ • (tawıq)

ba-noun

тауыҡ • (tawıq)

tawıq (romanization)
тауыҡ (absolute singular)
тауыҡтар (absolute plural)
тауыҡтың (definite genitive singular)
тауыҡтарҙың (definite genitive plural)
тауыҡҡа (dative singular)
тауыҡтарға (dative plural)
тауыҡты (accusative definite singular)
тауыҡтарҙы (accusative definite plural)
тауыҡта (locative singular)
тауыҡтарҙа (locative plural)
тауыҡтан (ablative singular)
тауыҡтарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *tiakïgu (“hen, fowl”).

Ҡара тауыҡ та аҡ күкәй һала.

Тауыҡ һурпаһы.


кәбеҫтә

head

кәбеҫтә • (kəbeśtə)

ba-noun

кәбеҫтә • (kəbeśtə)

kəbeśtə (romanization)
кәбеҫтә (absolute singular-only)
кәбеҫтәнең (definite genitive singular-only)
кәбеҫтә (dative singular-only)
кәбеҫтәне (accusative definite singular-only)
кәбеҫтәлә (locative singular-only)
кәбеҫтәнән (ablative singular-only)

[kæ.βɪ̞θ.ˈtæ]


һөт

höt (romanization)
һөт (absolute singular-only)
һөттөң (definite genitive singular-only)
һөткә (dative singular-only)
һөттө (accusative definite singular-only)
һөттә (locative singular-only)
һөттән (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *sǖt (“milk”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (süt, “milk”);
Tatar сөт (söt),
Kazakh сүт (süt),
Kyrgyz сүт (süt),
Karachay-Balkar сют (süt), Kumyk сют (süt),
Uzbek sut,
Uyghur سۈت (süt),
Southern Altai сӱт (süt),
Khakas сӱт (süt),
Tuvan сүт (süt),
Yakut үүт (üüt),
Turkmen süýt,
Turkish süt,
Azerbaijani süd,
Chuvash сӗт (sĕt),
etc.

cog

Күрше ҡатындан кәзә һөтө һатып алам.

I buy goat milk from the neighbor woman.


маймыл

head

маймыл • (maymıl)

ba-noun

маймыл • (maymıl)

maymıl (romanization)
маймыл (absolute singular)
маймылдар (absolute plural)
маймылдың (definite genitive singular)
маймылдарҙың (definite genitive plural)
маймылға (dative singular)
маймылдарға (dative plural)
маймылды (accusative definite singular)
маймылдарҙы (accusative definite plural)
маймылда (locative singular)
маймылдарҙа (locative plural)
маймылдан (ablative singular)
маймылдарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

маймылдарҙың

маймылдарҙан

From Arabic مَيْمُون (maymūn, “monkey”).
Cognate with Karachay-Balkar маймул (maymul), Kazakh, Kyrgyz, Tatar маймыл (maymıl, “monkey”).

Маймыл күп кенә мәҫәлдәрҙә наҙанлыҡты сағылдырыусы символ булып баҫа.

Maymıl küp kenə məśəldərźə naźanlıqtı sağıldırıwsı simvol bulıp baśa.

In many fables, the monkey is (lit. stands as) a symbol representing ignorance.

Шимпанзе маймылдар араһында иң аҡыллыһы һанала.

Şimpanze maymıldar arahında iñ aqıllıhı hanala.

The chimpanzee is considered to be the most intelligent among apes.

Хеҙмәт маймылдан кеше яһаған.


көнсығыш

head

көнсығыш • (könsığış)

ba-noun

көнсығыш • (könsığış)

könsığış (romanization)
көнсығыш (absolute singular-only)
көнсығыштың (definite genitive singular-only)
көнсығышҡа (dative singular-only)
көнсығышты (accusative definite singular-only)
көнсығышта (locative singular-only)
көнсығыштан (ablative singular-only)

[ˈkʏ̞n.sɯ̞.ˌʁɯ̞ʂ]

Ba-көнсығыш.ogg

Synchronously, көн (kön, “sun”) + сыҡ- (sıq-, “to come out”) + -ыш (-ış).
Compare to Southern Altai кӱнчыгыш (künčïgïš, “east”) and Tatar көнчыгыш (könçığış, “east”).

cog

Tatar көнчыгыш (könçığış, “east”)


шәреҡ

head

шәреҡ • (şəreq)

ba-noun

шәреҡ • (şəreq)


көнбайыш

head

көнбайыш • (könbayış)

ba-noun

көнбайыш • (könbayış)

könbayış (romanization)
көнбайыш (absolute singular-only)
көнбайыштың (definite genitive singular-only)
көнбайышҡа (dative singular-only)
көнбайышты (accusative definite singular-only)
көнбайышта (locative singular-only)
көнбайыштан (ablative singular-only)

[ˈkʏ̞n.bɑ.ˌjɯ̞ʂ]

Ba-көнбайыш.ogg

From көн (kön, “sun”) + байы- (bayı-, “to set”) + -ыш (-ış).

affix

Көнбайыш Себер.


төньяҡ

head

төньяҡ • (tönyaq)

ba-noun

төньяҡ • (tönyaq)

tönyaq (romanization)
төньяҡ (absolute singular-only)
төньяҡтың (definite genitive singular-only)
төньяҡҡа (dative singular-only)
төньяҡты (accusative definite singular-only)
төньяҡта (locative singular-only)
төньяҡтан (ablative singular-only)

From төн (tön, “night”) + яҡ (yaq, “side, direction”).


көньяҡ

head

көньяҡ • (könyaq)

ba-noun

көньяҡ • (könyaq)

könyaq (romanization)
көньяҡ (absolute singular-only)
көньяҡтың (definite genitive singular-only)
көньяҡҡа (dative singular-only)
көньяҡты (accusative definite singular-only)
көньяҡта (locative singular-only)
көньяҡтан (ablative singular-only)

көн (kön, “day, sun”) + яҡ (yaq, “side, direction”).

compound

Үрмәксенең был төрө Урта Азияла һәм Рәсәйҙең көньяғында таралған.

Ürməkseneñ bıl törö Urta Aziyala həm Rəsəyźeñ könyağında taralğan.

This type of spider is common in Central Asia and in the south of Russia.


көмөш

head

көмөш • (kömöş)

ba-noun

көмөш • (kömöş)

kömöş (romanization)
көмөш (absolute singular-only)
көмөштөң (definite genitive singular-only)
көмөшкә (dative singular-only)
көмөштө (accusative definite singular-only)
көмөштә (locative singular-only)
көмөштән (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *kümüĺ (“silver”).
Cognates
Cognate with
Old Turkic 𐰚𐰇𐰢𐱁 (kümš /kümüš/, “silver”),
Karachay-Balkar кюмюш (kümüş),
Kumyk гюмюш (gümüş),
Karakalpak guʻmis, Nogai куьмис (kümis),
Kazakh күміс (kümıs),
Southern Altai кӱмӱш (kümüš), Kyrgyz күмүш (kümüş),
Shor кӱмӱш (kümüš),
Khakas кӱмӱс (kümüs),
Crimean Tatar kümüş, Azerbaijani, Gagauz, Turkish gümüş,
Uzbek kumush, Yakut көмүс (kömüs), etc.

cog

Shor кӱмӱш (kümüš)


күпер

head

күпер • (küper)

ba-noun

күпер • (küper)

küper (romanization)
күпер (absolute singular)
күперҙәр (absolute plural)
күперҙең (definite genitive singular)
күперҙәрҙең (definite genitive plural)
күпергә (dative singular)
күперҙәргә (dative plural)
күперҙе (accusative definite singular)
күперҙәрҙе (accusative definite plural)
күперҙә (locative singular)
күперҙәрҙә (locative plural)
күперҙән (ablative singular)
күперҙәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *köpür (“bridge”).
Alternatively, derivation from Ancient Greek γέφυρα (géphura, “dam, bridge”) has been suggested.
Cognate with Kazakh көпір (köpır), Karakalpak көпир (köpir), Karachay-Balkar кёпюр (köpür), and Chuvash кӗпер (kĕp̬er, “bridge”).
Note that many cognates (listed below) in fact come from the alternative archetype *köpürüg (“bridge”).
Cognates
* Old Turkic [script needed] (köprüg, “bridge”),
* Yakut күргэ (kürge)
* Tuvan көвүрүг (kövürüg)
* Kyrgyz көпүрө (köpürö)
* Southern Altai кӱр (kür) /кӧмӱрӱ (kömürü) /кемирӱ (kemirü) /кӧмӱр (kömür) /кӧпир (köpir)
* Uzbek koʻprik
* Turkmen köpri
* Turkish, Gagauz köprü
* Azerbaijani körpü.

cog

Аҫылмалы күпер.

Тимер юл күпере.

Йылға аша күпер һалына.

A bridge across the river is being built.

Күперҙә юл хәрәкәте ике һыҙатлы.

Барғанда кисеүҙән сыҡҡайным, ҡайтыштай урап күперҙән үттем.

Barğanda kisewźən sıqqaynım, qaytıştay urap küperźən üttem.

On my way there, I crossed (the river) at a ford; when returning, I made a detour and passed through the bridge.

Muynaq (a dog's name) was passing a bridge with a bone in its mouth.


һаҡал

haqal (romanization)
һаҡал (absolute singular)
һаҡалдар (absolute plural)
һаҡалдың (definite genitive singular)
һаҡалдарҙың (definite genitive plural)
һаҡалға (dative singular)
һаҡалдарға (dative plural)
һаҡалды (accusative definite singular)
һаҡалдарҙы (accusative definite plural)
һаҡалда (locative singular)
һаҡалдарҙа (locative plural)
һаҡалдан (ablative singular)
һаҡалдарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *sakkal (“beard”).
Cognate with Kyrgyz сакал (sakal), Southern Altai сагал (sagal), Turkish sakal, Azerbaijani saqqal, Turkmen sakgal (“beard”), etc.


сусҡа

susqa (romanization)
сусҡа (absolute singular)
сусҡалар (absolute plural)
сусҡаның (definite genitive singular)
сусҡаларҙың (definite genitive plural)
сусҡаға (dative singular)
сусҡаларға (dative plural)
сусҡаны (accusative definite singular)
сусҡаларҙы (accusative definite plural)
сусҡала (locative singular)
сусҡаларҙа (locative plural)
сусҡанан (ablative singular)
сусҡаларҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *čōčka (“pig”).
Cognate with
Tatar чучка (çuçka),
Kazakh шошқа (şoşqa),
Kyrgyz чочко (cocko),
Uzbek choʻchqa,
Uyghur چوچقا (chochqa)/چوشقا (choshqa),
Khakas сосха (sosxa, “pig”), etc.


йомран

yomran (romanization)
йомран (absolute singular)
йомрандар (absolute plural)
йомрандың (definite genitive singular)
йомрандарҙың (definite genitive plural)
йомранға (dative singular)
йомрандарға (dative plural)
йомранды (accusative definite singular)
йомрандарҙы (accusative definite plural)
йомранда (locative singular)
йомрандарҙа (locative plural)
йомрандан (ablative singular)
йомрандарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

йомрандарҙың

йомрандарҙан

Cognate with
Karachay-Balkar джубуран (cuburan, “gopher”),
Southern Altai јымран (ǰïmran, “gopher”),
Shor чыбран (“gopher”),
Uyghur يۇمران (yumran)/ ژۇمران (zhumran, “gopher”), also a component in
Uzbek yumronqoziq (“gopher”).

cog

(zoology) gopher, ground squirrel, suslik


өйрәк

head

өйрәк • (öyrək)

ba-noun

өйрәк • (öyrək)

öyrək (romanization)
өйрәк (absolute singular)
өйрәктәр (absolute plural)
өйрәктең (definite genitive singular)
өйрәктәрҙең (definite genitive plural)
өйрәккә (dative singular)
өйрәктәргә (dative plural)
өйрәкте (accusative definite singular)
өйрәктәрҙе (accusative definite plural)
өйрәктә (locative singular)
өйрәктәрҙә (locative plural)
өйрәктән (ablative singular)
өйрәктәрҙән (ablative plural)

From a regional (Kazakh, Karakalpak, Bashkir) innovative form *üyrek, from Proto-Turkic *ȫrdek (“duck”).
Immediately cognate with Kazakh, Karakalpak үйрек (üirek).
Compare also Old Uyghur [script needed] (ödirek, “duck”).
For more Turkic cognates, see the Etymology section at үрҙәк.


тормош

head

тормош • (tormoş)

ba-noun

тормош • (tormoş)

tormoş (romanization)
тормош (absolute singular-only)
тормоштоң (definite genitive singular-only)
тормошҡа (dative singular-only)
тормошто (accusative definite singular-only)
тормошта (locative singular-only)
тормоштан (ablative singular-only)

From *turmuš (“life”) – apparently a Central Asian innovation, from Proto-Turkic *tur- (“to stand; to live”).
Cognate with
Tatar тормыш (tormış, “life”),
Kazakh тұрмыс (tūrmys, “life”),
Kyrgyz турмуш (turmuş, “life”),
Uzbek turmush (“life”),
Uyghur تۇرمۇش (turmush, “life”),
Turkmen durmuş (“life”), etc.

Беҙ аяныс сәбәптән йыйылыштыҡ — тормоштан оло ил ағабыҙ китте.

Beź ayanıs səbəptən yıyılıştıq — tormoştan olo il ağabıź kitte.

This is a sad occasion that has brought us together — a reputable and honorable senior has passed away (lit. left life).

Тормош юлы.

Мәктәп өйрәтмәгәнде тормош өйрәтер.

What school hasn't taught (you), life will teach.

Тормошта һәр кем үҙенең ишен осрата.

Everybody meets their match in their life.

Тормош ҡуйған кәртәләрҙе үтә белеү.

The ability to overcome the difficulties that arise in life .

Меланхолик — бойоҡ, мыжыҡ, тормоштан риза булмаған кеше.

Melanxolik — boyoq, mıjıq, tormoştan riza bulmağan keşe.

A melancholic is a sad, grumpy, unhappy-of-life (type of) personality.

Тормошта төрлө хәлдәр була.

Various things happen in life (=things do happen, all in a lifetime).

Тормошто нисек бар, шулай ҡабул итергә тырышығыҙ.

Tormoşto nisek bar, şulay qabul itergə tırışığıź.

life as a succession of events and experiences, living experience, all the things that happen to someone in their life

Тормош шарттары.

Әүҙем тормош.

Әүәле Һарыбай өлкән ауыл булған, тормош бында ҡайнап торған.

Əwəle Harıbay ölkən awıl bulğan, tormoş bında qaynap torğan.

Formerly, Harïbay was a large village, life used to be in full swing here.

Тормош иптәше.

Оло ҡыҙым былтыр тормошҡа сыҡты.

My eldest daughter got married last year.


ҡайын

head

ҡайын • (qayın)

ba-noun

ҡайын • (qayın)

qayın (romanization)
ҡайын (absolute singular)
ҡайындар (absolute plural)
ҡайындың (definite genitive singular)
ҡайындарҙың (definite genitive plural)
ҡайынға (dative singular)
ҡайындарға (dative plural)
ҡайынды (accusative definite singular)
ҡайындарҙы (accusative definite plural)
ҡайында (locative singular)
ҡайындарҙа (locative plural)
ҡайындан (ablative singular)
ҡайындарҙан (ablative plural)

Ҡайын

From Proto-Turkic *kadïŋ (“birch tree”).
Cognate with Old Turkic [script needed] (qaδïŋ, “birch tree”); Turkish kayın (“beech”); Crimean Tatar, Uzbek qayin (“birch tree”), Kyrgyz кайың (kayıŋ), Kazakh қайың (qaiyñ), Yakut хатыҥ (qatıñ), etc.


терпе

terpe (romanization)
терпе (absolute singular)
терпеләр (absolute plural)
терпенең (definite genitive singular)
терпеләрҙең (definite genitive plural)
терпегә (dative singular)
терпеләргә (dative plural)
терпене (accusative definite singular)
терпеләрҙе (accusative definite plural)
терпелә (locative singular)
терпеләрҙә (locative plural)
терпенән (ablative singular)
терпеләрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *kirpi (“hedgehog”).
The peculiar development of the initial consonant remains to be explained.


тиҙлек

head

тиҙлек • (tiźlek)

ba-noun

тиҙлек • (tiźlek)

tiźlek (romanization)
тиҙлек (absolute singular-only)
тиҙлектең (definite genitive singular-only)
тиҙлеккә (dative singular-only)
тиҙлекте (accusative definite singular-only)
тиҙлектә (locative singular-only)
тиҙлектән (ablative singular-only)

тиҙ (tiź, “fast”) + -лек (-lek, “affix forming a noun denoting property or state”).


ҡанун

qanun (romanization)
ҡанун (absolute singular)
ҡанундар (absolute plural)
ҡанундың (definite genitive singular)
ҡанундарҙың (definite genitive plural)
ҡанунға (dative singular)
ҡанундарға (dative plural)
ҡанунды (accusative definite singular)
ҡанундарҙы (accusative definite plural)
ҡанунда (locative singular)
ҡанундарҙа (locative plural)
ҡанундан (ablative singular)
ҡанундарҙан (ablative plural)

From Arabic قَانُون (qānūn, “law, regulation”), from Ancient Greek κανών (kanṓn).

der

Шәриғәт ҡанундары.

Көнсығыш шиғриәте ҡанундары.

Психология ҡануны буйынса, кире мәғлүмәт ыңғайына ҡарағанда хәтерҙә тәрәнерәк эҙ ҡалдыра һәм оҙағыраҡ һаҡлана.

Psixologiya qanunı buyınsa, kire məğlümət ıñğayına qarağanda xəterźə tərənerək eź qaldıra həm oźağıraq haqlana.

According to a psychology principle, negative information, as contrasted to positive (information), leaves a deeper imprint in memory and remains longer.

standard, norm, an established principle


арыш

head

арыш • (arış)

ba-noun

арыш • (arış)

arış (romanization)
арыш (absolute singular-only)
арыштың (definite genitive singular-only)
арышҡа (dative singular-only)
арышты (accusative definite singular-only)
арышта (locative singular-only)
арыштан (ablative singular-only)

From Russian рожь (rožʹ, “rye”), with prosthetic vowel in front of the initial r-, which is largely prohibited by Bashkir phonotactics.

Арыш икмәге.


ҡоҙоҡ

head

ҡоҙоҡ • (qoźoq)

ba-noun

ҡоҙоҡ • (qoźoq)

qoźoq (romanization)
ҡоҙоҡ (absolute singular)
ҡоҙоҡтар (absolute plural)
ҡоҙоҡтоң (definite genitive singular)
ҡоҙоҡтарҙың (definite genitive plural)
ҡоҙоҡҡа (dative singular)
ҡоҙоҡтарға (dative plural)
ҡоҙоҡто (accusative definite singular)
ҡоҙоҡтарҙы (accusative definite plural)
ҡоҙоҡта (locative singular)
ҡоҙоҡтарҙа (locative plural)
ҡоҙоҡтан (ablative singular)
ҡоҙоҡтарҙан (ablative plural)

Via an intermediary language, from Proto-Turkic *kudug (“water well”), from Proto-Turkic *kud- (“to pour”).
Compare with
Old Uyghur [script needed] (quduğ, “water well”);
Kazakh құдық (qūdyq),
Kyrgyz кудук (kuduk),
Uzbek quduq,
Uyghur قۇدۇق (quduq),
Shor қудуғ,
Tuvan кудук (kuduk),
Yakut кудук (kuduk).
The intermediary could have been a Mongolic language (compare Mongolian худаг (xudag, “well”)).
Compare ҡойо (qoyo), the native Kypchak development from the same archetype.


зыярат

head

зыярат • (zıyarat)

ba-noun

зыярат • (zıyarat)

zıyarat (romanization)
зыярат (absolute singular)
зыяраттар (absolute plural)
зыяраттың (definite genitive singular)
зыяраттарҙың (definite genitive plural)
зыяратҡа (dative singular)
зыяраттарға (dative plural)
зыяратты (accusative definite singular)
зыяраттарҙы (accusative definite plural)
зыяратта (locative singular)
зыяраттарҙа (locative plural)
зыяраттан (ablative singular)
зыяраттарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

зыяраттарҙың

зыяраттарҙан

From Arabic زِيَارَة (ziyāra, “visiting (a saint's grave)”).
Cognate with Kazakh зиярат (ziärat), Kyrgyz зыярат (zıyarat), Uzbek ziyorat (“pilgrimage”), etc.
The original meaning was "pilgrimage to a Muslim saint's grave".

bor

Өфө мосолман зыяраты.

Үлгән ҡыҙҙы хөрмәтләп ауылдың зыяратына күмделәр.

Ülgən qıźźı xörmətləp awıldıñ zıyaratına kümdelər.

They buried the dead girl with honors at the village's graveyard.


ҡәбер

head

ҡәбер • (qəber)

ba-noun

ҡәбер • (qəber)

qəber (romanization)
ҡәбер (absolute singular)
ҡәберҙәр (absolute plural)
ҡәберҙең (definite genitive singular)
ҡәберҙәрҙең (definite genitive plural)
ҡәбергә (dative singular)
ҡәберҙәргә (dative plural)
ҡәберҙе (accusative definite singular)
ҡәберҙәрҙе (accusative definite plural)
ҡәберҙә (locative singular)
ҡәберҙәрҙә (locative plural)
ҡәберҙән (ablative singular)
ҡәберҙәрҙән (ablative plural)

From Arabic قَبْر (qabr, “grave, tomb”).
Cognate with Kazakh қабір (qabır), Kyrgyz кабыр (kabır), Uzbek qabr (“grave, tomb”), etc.

Изге ҡәбергә килеп, тубыҡлынып доға ҡылдым.

İzge qəbergə kilep, tubıqlınıp doğa qıldım.

Having come to the holy grave, I kneeled and made a prayer.


пәйғәмбәр

head

пәйғәмбәр • (pəyğəmbər)

ba-noun

пәйғәмбәр • (pəyğəmbər)

pəyğəmbər (romanization)
пәйғәмбәр (absolute singular)
пәйғәмбәрҙәр (absolute plural)
пәйғәмбәрҙең (definite genitive singular)
пәйғәмбәрҙәрҙең (definite genitive plural)
пәйғәмбәргә (dative singular)
пәйғәмбәрҙәргә (dative plural)
пәйғәмбәрҙе (accusative definite singular)
пәйғәмбәрҙәрҙе (accusative definite plural)
пәйғәмбәрҙә (locative singular)
пәйғәмбәрҙәрҙә (locative plural)
пәйғәмбәрҙән (ablative singular)
пәйғәмбәрҙәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

пәйғәмбәрҙең

пәйғәмбәрҙән

пәйғәмбәрҙәр

пәйғәмбәрҙәрҙең

пәйғәмбәрҙәргә

пәйғәмбәрҙәрҙе

пәйғәмбәрҙәрҙә

пәйғәмбәрҙәрҙән

From Persian پیغمبر (peyġambar, “prophet”).

Ибраһим пәйғәмбәр.

Көнө етер, ергә яңы пәйғәмбәр килер.

The day will come, (when) a new prophet will come to the earth.

Нәҡ ошо төндә Ҡөръән Кәримдең тәүге аяттары Ябраил фәрештә аша Мөхәммәт пәйғәмбәргә с.ғ.с. тапшырыла башлай.

Nəq oşo töndə Qörən Kərimdeñ təwge ayattarı Yabrail fəreştə aşa Möxəmmət pəyğəmbərgə s.ğ.s. tapşırıla başlay.

On this very night, the first ayats of the Holy Qur'an begin to be communicated via the angel Jabrā'īl to the prophet Muhammad, peace be upon him.

Әбү Ғөбәйҙә ибн әл-Йәррәх (радыйаллаһу ғәнһү), Пәйғәмбәрҙең сикәһенә ҡаҙалған ике һөңгө сыңғаһын күреп ҡала ла, ашығыс рәүештә бер-бер артлы уларҙы теше менән һурып ала.

Əbü Ğöbəyźə ibn əl-Yərrəx (radıyallahu ğənhü), Pəyğəmbərźeñ sikəhenə qaźalğan ike höñgö sıñğahın kürep qala la, aşığıs rəweştə ber-ber artlı ularźı teşe menən hurıp ala.

Abu Ubaidah ibn al-Jarrah (may Allah be pleased with him) sees the rings of two spears that have pierced into the Prophet's temple, and hastily pulls them out, one after another, with his teeth.

Лут пәйғәмбәрҙең өгөттәренә иғтибар итмәйенсә, улар зина ҡылыуҙарын дауам иттеләр.

(Can we date this quote?), (Please provide the book title or journal name) (tafsir to Quran 7:84):

They did not pay attention to Lot the prophet's admonitions, (and) continued with their fornications.

Lut pəyğəmbərźeñ ögöttərenə iğtibar itməyensə, ular zina qılıwźarın dawam ittelər.

ba:Пәйғәмбәрҙәр


әлифба

head

әлифба • (əlifba)

ba-noun

әлифба • (əlifba)

əlifba (romanization)
әлифба (absolute singular)
әлифбалар (absolute plural)
әлифбаның (definite genitive singular)
әлифбаларҙың (definite genitive plural)
әлифбаға (dative singular)
әлифбаларға (dative plural)
әлифбаны (accusative definite singular)
әлифбаларҙы (accusative definite plural)
әлифбала (locative singular)
әлифбаларҙа (locative plural)
әлифбанан (ablative singular)
әлифбаларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

әлифбаларҙың

әлифбаларҙан

From Arabic أَلِفْبَاء (ʔalifbāʔ, “alphabet”).


быуат

head

быуат • (bıwat)

ba-noun

быуат • (bıwat)

bıwat (romanization)
быуат (absolute singular)
быуаттар (absolute plural)
быуаттың (definite genitive singular)
быуаттарҙың (definite genitive plural)
быуатҡа (dative singular)
быуаттарға (dative plural)
быуатты (accusative definite singular)
быуаттарҙы (accusative definite plural)
быуатта (locative singular)
быуаттарҙа (locative plural)
быуаттан (ablative singular)
быуаттарҙан (ablative plural)

A specifically Bashkir term. No cognates are known. No etymology attempts are known.

Х быуаттан башҡорттар мөхитенә Ислам дине үтеп инә башлай.

X bıwattan başqorttar möxitenə İslam dine ütep inə başlay.

From with the tenth century, the religion of Islam starts to penetrate into the Bashkirs' environment.

Ун туғыҙынсы быуатта Уралда йәнә алтын биҙгәге башланды.

Un tuğıźınsı bıwatta Uralda yənə altın biźgəge başlandı.

In the nineteenth century, the gold rush resumed in the Urals.


ғаилә

head

ғаилә • (ğailə)

ba-noun

ғаилә • (ğailə)

ğailə (romanization)
ғаилә (absolute singular)
ғаиләләр (absolute plural)
ғаиләнең (definite genitive singular)
ғаиләләрҙең (definite genitive plural)
ғаиләгә (dative singular)
ғаиләләргә (dative plural)
ғаиләне (accusative definite singular)
ғаиләләрҙе (accusative definite plural)
ғаиләлә (locative singular)
ғаиләләрҙә (locative plural)
ғаиләнән (ablative singular)
ғаиләләрҙән (ablative plural)

From Arabic عَائِلَة (ʕāʔila, “family”).
Cognate with
Uzbek oila,
Uyghur ئائىلە (a'ile),
Azerbaijani ailə,
Turkish aile (“family”), etc.

Ғаилә башлығы.

Ғаилә хәле.

Ғаилә бәхетенең нигеҙе тәүге йылда һалына.

Ğailə bəxeteneñ nigeźe təwge yılda halına.

The basis of family happiness is laid in the first year (of marriage).

Торлаҡ мәсьәләһе яңы ғына ғаилә ҡороп бергә йәшәй башлаған күп йәштәрҙе борсой.

Torlaq məsələhe yañı ğına ğailə qorop bergə yəşəy başlağan küp yəştərźe borsoy.

The housing problem disturbs many young people who have just started a family and began to live together.


сәйәсәт

head

сәйәсәт • (səyəsət)

ba-noun

сәйәсәт • (səyəsət)

səyəsət (romanization)
сәйәсәт (absolute singular-only)
сәйәсәттең (definite genitive singular-only)
сәйәсәткә (dative singular-only)
сәйәсәтте (accusative definite singular-only)
сәйәсәттә (locative singular-only)
сәйәсәттән (ablative singular-only)

From Arabic سِيَاسَة (siyāsa, “policy, politics”).

der

Иҡтисади сәйәсәт.


болот

bolot (romanization)
болот (absolute singular)
болоттар (absolute plural)
болоттоң (definite genitive singular)
болоттарҙың (definite genitive plural)
болотҡа (dative singular)
болоттарға (dative plural)
болотто (accusative definite singular)
болоттарҙы (accusative definite plural)
болотта (locative singular)
болоттарҙа (locative plural)
болоттан (ablative singular)
болоттарҙан (ablative plural)

From Kipchak بلت (bulut), from Proto-Turkic *bulït, compare Turkish bulut, Yakut былыт (bılıt).

Ямғыр болото.


ер

yer (romanization)
ер (absolute singular)
ерҙәр (absolute plural)
ерҙең (definite genitive singular)
ерҙәрҙең (definite genitive plural)
ергә (dative singular)
ерҙәргә (dative plural)
ерҙе (accusative definite singular)
ерҙәрҙе (accusative definite plural)
ерҙә (locative singular)
ерҙәрҙә (locative plural)
ерҙән (ablative singular)
ерҙәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *yẹr (“earth; land”).
Cognate with
Tatar җир (cir),
Kazakh жер (jer),
Kyrgyz жер (jer),
Southern Altai јер (ǰer),
Uzbek yer,
Turkish yer (“land; earth”), etc.

Көнө етер, ергә яңы пәйғәмбәр килер.

Сит ер.

Ауылда биш сутый ере бар.

(S)he has 5 ares of land in the village.

Ҡыш ҡарһыҙ булғанға ер туң, һыу ергә һеңә алмай, шуға йылғалар таша.

Qış qarhıź bulğanğa yer tuñ, hıw yergə heñə almay, şuğa yılğalar taşa.

Because the winter has been without snow, soil is frozen, water cannot get absorbed into soil, this is why rivers flood.

Тыуған ер.

Үләкһә бар ерҙә эт һимерә.

(Can we date this quote?), Аҡмулла [Aqmulla, Aqmulla], (Please provide the book title or journal name):

In a place where there is carrion, the dog will get fat.


саң

sañ (romanization)
саң (absolute singular-only)
саңдың (definite genitive singular-only)
саңға (dative singular-only)
саңды (accusative definite singular-only)
саңда (locative singular-only)
саңдан (ablative singular-only)

Cognate with Kazakh шаң (şañ), Nogai шанъ (şañ), Kyrgyz чаң (caŋ), Kumyk чанг (çañ), Turkmen çaň, Crimean Tatar çañ, Uzbek chang, Uyghur چاڭ (chang, “dust”), etc.

Саң бураны.

Турғай саңда ҡойонһа, ямғыр яуа.

If a sparrow takes a dust bath, it will rain.

Баҡса өйөн йыйыштырғанда саң борхотмағыҙ, битлек, бирсәткә кейегеҙ.

Baqsa öyön yıyıştırğanda sañ borxotmağıź, bitlek, birsətkə keyegeź.

When cleaning (your) garden cottage, do not raise dust, wear a mask (and) gloves.


саң

From Sinitic 鉦 (MC tsyeng, “gong”),
compare Mandarin 鉦 /钲 (zhēng, “gong”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (čaŋ, “bell; cymbals”),
Shor шаң (“bell”),
Khakas саң (sañ, “bell”),
Turkish çan (“bell”),
Uyghur چاڭ (chang, “cymbal-type instrument”),
etc.

cog

Ҡаланан даң-доң саң ҡаҡҡан тауыш ишетелде.

Qalanan dañ-doñ sañ qaqqan tawış işetelde.

The sound of ringing was heard from the city.

the resonant sound of a bell or metal; ring, jingle, chime, toll (sound)

Һуңғы арала, ниһәйәт, властең төрлө кимәлдерендә саң ҡаға башланылар: конференциялар йыялар, докладтар уҡыйҙар, һәр министрлыҡ тиерлек үҙ проектын тәҡдим итә.

Huñğı arala, nihəyət, vlasteñ törlö kiməlderendə sañ qağa başlanılar: konferentsiyalar yıyalar, dokladtar uqıyźar, hər ministrlıq tiyerlek üź proyektın təqdim itə.

Recently, after all, (they) began to ring the alarm bell at various levels of authorities: (they) convene conferences, read reports, almost every ministry proposes its project.


шарап

head

шарап • (şarap)

ba-noun

шарап • (şarap)

şarap (romanization)
шарап (absolute singular)
шараптар (absolute plural)
шараптың (definite genitive singular)
шараптарҙың (definite genitive plural)
шарапҡа (dative singular)
шараптарға (dative plural)
шарапты (accusative definite singular)
шараптарҙы (accusative definite plural)
шарапта (locative singular)
шараптарҙа (locative plural)
шараптан (ablative singular)
шараптарҙан (ablative plural)

From Persian شراب (šarâb), from Arabic شَرَاب (šarāb).

Бер саҡ Нух, шарап эсеп иҫереп, сатыры эсендә шәрә килеш ята ине.

(Can we date this quote?), Bible, Genesis 9:21:

One day Noah, drunken after drinking wine, lay naked inside his tent.

Ber saq Nux, şarap esep iśerep, satırı esendə şərə kileş yata ine.


күн

kün (romanization)
күн (absolute singular-only)
күндең (definite genitive singular-only)
күнгә (dative singular-only)
күнде (accusative definite singular-only)
күндә (locative singular-only)
күндән (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *kȫn (“tanned skin, leather”).
Cognate with
Karakhanid [script needed] (kön, “leather”);
Kazakh көн (kön, “leather”),
Azerbaijani gön (“leather”).


дуҫ

duś (romanization)
дуҫ (absolute singular)
дуҫтар (absolute plural)
дуҫтың (definite genitive singular)
дуҫтарҙың (definite genitive plural)
дуҫҡа (dative singular)
дуҫтарға (dative plural)
дуҫты (accusative definite singular)
дуҫтарҙы (accusative definite plural)
дуҫта (locative singular)
дуҫтарҙа (locative plural)
дуҫтан (ablative singular)
дуҫтарҙан (ablative plural)

Дуҫ

Borrowed from Persian دوست (dost, “friend”).

Дуҫ бәләлә һынала.

A friend is tested in a misfortune (=A friend in need is a friend indeed).

Татлы телленең дуҫы күп.

Алйот дуҫтан аҡыллы дошман артыҡ.

An intelligent enemy is better than a stupid friend.

Егеттәр, һаҡланығыҙ наҙан дуҫтан ― наҙан дуҫ бер айҙаң һуң булыр дошман.

Guys, beware of an ignorant friend ― in a month's time, an ignorant friend will become an enemy.


кесерткән

head

кесерткән • (kesertkən)

ba-noun

кесерткән • (kesertkən)

kesertkən (romanization)
кесерткән (absolute singular-only)
кесерткәндең (definite genitive singular-only)
кесерткәнгә (dative singular-only)
кесерткәнде (accusative definite singular-only)
кесерткәндә (locative singular-only)
кесерткәндән (ablative singular-only)

ba:кесерткән


уй

uy (romanization)
уй (absolute singular-only)
уйҙың (definite genitive singular-only)
уйға (dative singular-only)
уйҙы (accusative definite singular-only)
уйҙа (locative singular-only)
уйҙан (ablative singular-only)


процент

protsent (romanization)
процент (absolute singular)
проценттар (absolute plural)
проценттың (definite genitive singular)
проценттарҙың (definite genitive plural)
процентҡа (dative singular)
проценттарға (dative plural)
процентты (accusative definite singular)
проценттарҙы (accusative definite plural)
процентта (locative singular)
проценттарҙа (locative plural)
проценттан (ablative singular)
проценттарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

проценттарҙың

проценттарға

проценттарҙы

проценттарҙа

проценттарҙан

From Russian проце́нт (procént), from German Prozent, ultimately from New Latin per centum (“by the hundred”).

Картуф хаҡы 6 процентҡа күтәрелгән.

The potato price has increased by 6 percent.

Ғәрәптәрҙең 93 проценты ислам динен тота.

Ğərəptərźeñ 93 protsentı islam dinen tota.

93 percent of Arabs are adherents of Islam.


өн

Өнөммө был, төшөммө?

Төшөм өнгә әүерелде.

real life (experienced while awake), actual reality (as opposed to a dream)


өн

ön (romanization)
өн (absolute singular)
өндәр (absolute plural)
өндөң (definite genitive singular)
өндәрҙең (definite genitive plural)
өнгә (dative singular)
өндәргә (dative plural)
өндө (accusative definite singular)
өндәрҙе (accusative definite plural)
өндә (locative singular)
өндәрҙә (locative plural)
өндән (ablative singular)
өндәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *ǖn (“voice, sound”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (ün, “voice, sound”);
Kazakh үн (ün, “voice, sound”),
Kyrgyz үн (ün, “voice, sound”),
Turkish ün (“voice, sound”),
Khakas ӱн (ün, “voice, sound”),
Tuvan үн (ün, “voice, sound”).

cog

Бындай хәлде күреп, әсәйем өнһөҙ ҡалды.

When my mother saw this situation, she became speechless.

Шым ғына ултыр, өнөң дә сыҡмаһын!

Sit quietly, so that not a sound of yours can be heard!


нур

nur (romanization)
нур (absolute singular)
нурҙар (absolute plural)
нурҙың (definite genitive singular)
нурҙарҙың (definite genitive plural)
нурға (dative singular)
нурҙарға (dative plural)
нурҙы (accusative definite singular)
нурҙарҙы (accusative definite plural)
нурҙа (locative singular)
нурҙарҙа (locative plural)
нурҙан (ablative singular)
нурҙарҙан (ablative plural)

Borrowed from Arabic نُور (nūr, “ray of light, light beam”).

bor

Ҡояштың тәүге нурҙары менән баҫыуға сығып китәбеҙ.

Qoyaştıñ təwge nurźarı menən baśıwğa sığıp kitəbeź.

With the first rays of sun, we set out for the field.


светофор

svetofor (romanization)
светофор (absolute singular)
светофорҙар (absolute plural)
светофорҙың (definite genitive singular)
светофорҙарҙың (definite genitive plural)
светофорға (dative singular)
светофорҙарға (dative plural)
светофорҙы (accusative definite singular)
светофорҙарҙы (accusative definite plural)
светофорҙа (locative singular)
светофорҙарҙа (locative plural)
светофорҙан (ablative singular)
светофорҙарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

светофорҙарҙың

светофорҙарға

светофорҙарҙы

светофорҙарҙа

светофорҙарҙан

Быйыл уҡ светофорҙар, ҡала магистралдәрендә күпләп камералар ҡуйыласаҡ.

Bıyıl uq svetoforźar, qala magistraldərendə küpləp kameralar quyılasaq.

Already this year, traffic lights, large numbers of (traffic) cameras will be installed on the city's highways.


шик

şik (romanization)
шик (absolute singular)
шиктәр (absolute plural)
шиктең (definite genitive singular)
шиктәрҙең (definite genitive plural)
шиккә (dative singular)
шиктәргә (dative plural)
шикте (accusative definite singular)
шиктәрҙе (accusative definite plural)
шиктә (locative singular)
шиктәрҙә (locative plural)
шиктән (ablative singular)
шиктәрҙән (ablative plural)

From Persian شَک (šak, “doubt”), from Arabic شَكّ (šakk, “doubt, suspicion”).
Cognate with
Tatar шик (şik),
Kazakh шәк (şäk), шек (şek),
Uzbek shak,
Uyghur شەك (shek),
Azerbaijani şəkk (“suspicion, doubt”).

Батшаның шиктәре нығына бара, ул Дауытты хатта ике тапҡыр үлтерергә тырыша.

Batşanıñ şiktəre nığına bara, ul Dawıttı xatta ike tapqır ülterergə tırışa.

The king's (Saul's) suspicions grow stronger, he even attempts twice to kill David.


ҡан

qan (romanization)
ҡан (absolute singular-only)
ҡандың (definite genitive singular-only)
ҡанға (dative singular-only)
ҡанды (accusative definite singular-only)
ҡанда (locative singular-only)
ҡандан (ablative singular-only)

Ҡан баҫымы.

Аҡ ҡан күҙәнәктәре.

Ҡан биреүселәр оҙаҡ йәшәй.


иман

iman (romanization)
иман (absolute singular)
имандар (absolute plural)
имандың (definite genitive singular)
имандарҙың (definite genitive plural)
иманға (dative singular)
имандарға (dative plural)
иманды (accusative definite singular)
имандарҙы (accusative definite plural)
иманда (locative singular)
имандарҙа (locative plural)
имандан (ablative singular)
имандарҙан (ablative plural)

From Arabic إِيمَان (ʔīmān, “faith, belief”).

(moral) faithfulness; conscientiousness; integrity


Гренландия

Borrowed from Russian Гренла́ндия (Grenlándija).

Greenland (a large self-governing island and dependent territory of Denmark, in North America)


ау

From Proto-Turkic *āg (“net”).
Compare to Kazakh ау (au), Southern Altai уу (uu), Turkish ağ.


ау

aw (romanization)
ау (absolute singular)
ауҙар (absolute plural)
ауҙың (definite genitive singular)
ауҙарҙың (definite genitive plural)
ауға (dative singular)
ауҙарға (dative plural)
ауҙы (accusative definite singular)
ауҙарҙы (accusative definite plural)
ауҙа (locative singular)
ауҙарҙа (locative plural)
ауҙан (ablative singular)
ауҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *āb (“hunt, chase”).
Cognate with
Old Turkic 𐰉 (ab, “hunt”),
Turkish av (“hunt, hunting”).


туп

tup (romanization)
туп (absolute singular)
туптар (absolute plural)
туптың (definite genitive singular)
туптарҙың (definite genitive plural)
тупҡа (dative singular)
туптарға (dative plural)
тупты (accusative definite singular)
туптарҙы (accusative definite plural)
тупта (locative singular)
туптарҙа (locative plural)
туптан (ablative singular)
туптарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *top (“ball; round object”).
Some of the senses may come from other archetypes.

көтөү

group of cattle driven daily for grazing


бур

bur (romanization)
бур (absolute singular)
бурҙар (absolute plural)
бурҙың (definite genitive singular)
бурҙарҙың (definite genitive plural)
бурға (dative singular)
бурҙарға (dative plural)
бурҙы (accusative definite singular)
бурҙарҙы (accusative definite plural)
бурҙа (locative singular)
бурҙарҙа (locative plural)
бурҙан (ablative singular)
бурҙарҙан (ablative plural)


мулла

mulla (romanization)
мулла (absolute singular)
муллалар (absolute plural)
мулланың (definite genitive singular)
муллаларҙың (definite genitive plural)
муллаға (dative singular)
муллаларға (dative plural)
мулланы (accusative definite singular)
муллаларҙы (accusative definite plural)
муллала (locative singular)
муллаларҙа (locative plural)
мулланан (ablative singular)
муллаларҙан (ablative plural)

From Arabic مُلَّا (mullā) / Classical Persian ملا (mullā).

mullah, an Islamic cleric in a local religious community


ил

il (romanization)
ил (absolute singular)
илдәр (absolute plural)
илдең (definite genitive singular)
илдәрҙең (definite genitive plural)
илгә (dative singular)
илдәргә (dative plural)
илде (accusative definite singular)
илдәрҙе (accusative definite plural)
илдә (locative singular)
илдәрҙә (locative plural)
илдән (ablative singular)
илдәрҙән (ablative plural)

Сит ил.

Һалдат илде һаҡлай.

Йәш быуын — илдең киләсәге.

The young generation is the country's future.

Илдә тәмәке тартыуға ҡаршы аҙналыҡ башланды.

İldə təməke tartıwğa qarşı aźnalıq başlandı.

A weekly campaign against tobacco smoking has begun in the country.

Беҙҙең илебеҙҙә Интернет түгел, гәзит барып етмәгән, почтальон аяғы баҫмаған мөйөштәр бар һаман.

Beźźeñ ilebeźźə İnternet tügel, gəzit barıp yetməgən, poçtalon ayağı baśmağan möyöştər bar haman.

There are still locations in our country where newspapers do not reach, (where) postman's feet hasn't touched yet, let alone the Internet.

Батыр яуҙан ҡайтмаһа, даны ҡайтыр иленә.

Batır yawźan qaytmaha, danı qaytır ilenə.

If a hero does not return from war, his good name will return to his homeland.


бил

bil (romanization)
бил (absolute singular)
билдәр (absolute plural)
билдең (definite genitive singular)
билдәрҙең (definite genitive plural)
билгә (dative singular)
билдәргә (dative plural)
билде (accusative definite singular)
билдәрҙе (accusative definite plural)
билдә (locative singular)
билдәрҙә (locative plural)
билдән (ablative singular)
билдәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *bẹ̄l(k) (“waist, loin”).
Cognate with Old Turkic 𐰋𐰃𐰠 (b²il², “waist”);
Turkish bel (“waist”),
Uyghur بەل (bel, “waist”), etc.

(anatomy) (person's) loin, small of the back


башҡорт

head

башҡорт • (başqort)

ba-noun

башҡорт • (başqort)

başqort (romanization)
башҡорт (absolute singular)
башҡорттар (absolute plural)
башҡорттоң (definite genitive singular)
башҡорттарҙың (definite genitive plural)
башҡортҡа (dative singular)
башҡорттарға (dative plural)
башҡортто (accusative definite singular)
башҡорттарҙы (accusative definite plural)
башҡортта (locative singular)
башҡорттарҙа (locative plural)
башҡорттан (ablative singular)
башҡорттарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

башҡорттарҙың

башҡорттарға

башҡорттарҙы

башҡорттарҙа

башҡорттарҙан

From Volga Turki باشقرد (“başqurd”), most probably from Proto-Turkic *baĺč (“main”) and Proto-Turkic *kūrt (“wolf”).

ba:Башҡорттар

Х быуаттан башҡорттар мөхитенә Ислам дине үтеп инә башлай.

From with the tenth century, the religion of Islam starts to penetrate into the Bashkirs' environment.

Борон Урал арты башҡорттары илендә бик көслө батыр йәшәгән.

Boron Ural artı başqorttarı ilendə bik köslö batır yəşəgən.

Formerly, a very strong man used to live in the lands of Trans-Uralian Bashkirs.

Bashkir (a person from Bashkortostan or of ethnic Bashkir descent)


ҡыҙ

qıź (romanization)
ҡыҙ (absolute singular)
ҡыҙҙар (absolute plural)
ҡыҙҙың (definite genitive singular)
ҡыҙҙарҙың (definite genitive plural)
ҡыҙға (dative singular)
ҡыҙҙарға (dative plural)
ҡыҙҙы (accusative definite singular)
ҡыҙҙарҙы (accusative definite plural)
ҡыҙҙа (locative singular)
ҡыҙҙарҙа (locative plural)
ҡыҙҙан (ablative singular)
ҡыҙҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *kï̄ŕ (“girl”).
Cognate with
Old Turkic 𐰶𐰃𐰕 (qïz, “girl”);
Kyrgyz кыз (kız),
Shor қыс,
Turkish kız (“girl”), etc.

Ҡыҙыбыҙ ҡаланан айына бер ҡайтып тора.

Our daughter comes home from the city once a month.


ем

yem (romanization)
ем (absolute singular)
емдәр (absolute plural)
емдең (definite genitive singular)
емдәрҙең (definite genitive plural)
емгә (dative singular)
емдәргә (dative plural)
емде (accusative definite singular)
емдәрҙе (accusative definite plural)
емдә (locative singular)
емдәрҙә (locative plural)
емдән (ablative singular)
емдәрҙән (ablative plural)

From *yēm (“feed, fodder”), from Proto-Turkic *yē- (“to eat.”).

Оҙон үткер суҡышы менән ағасты соҡоп тапҡан ем менән туҡлана торған урман ҡошо.

Oźon ütker suqışı menən ağastı soqop tapqan yem menən tuqlana torğan urman qoşo.

A forest bird that feeds on the food it finds by pecking wood with its long shap beek.


йыл миҙгелдәре

head

йыл миҙгелдәре • (yıl miźgeldəre)

йыл миҙгеле
йыл миҙгеле#Bashkir

definite plural of йыл миҙгеле (yıl miźgele)


сифат

sifat (romanization)
сифат (absolute singular)
сифаттар (absolute plural)
сифаттың (definite genitive singular)
сифаттарҙың (definite genitive plural)
сифатҡа (dative singular)
сифаттарға (dative plural)
сифатты (accusative definite singular)
сифаттарҙы (accusative definite plural)
сифатта (locative singular)
сифаттарҙа (locative plural)
сифаттан (ablative singular)
сифаттарҙан (ablative plural)

Ысын лидерға ниндәй сифаттар хас булырға тейеш?

Isın liderğa nindəy sifattar xas bulırğa teyeş?

What qualities must be inherent to a true leader?

Балағыҙҙа күрергә теләгән сифаттар үҙегеҙҙә лә булһын!

Balağıźźa kürergə teləgən sifattar üźegeźźə lə bulhın!

May the qualities that you would like to see in your children be also present in yourselves!

Һөйләмдә сифаттар һәр саҡ тиерлек аныҡлаусы һәм хәбәр функцияһын башҡара.

Höyləmdə sifattar hər saq tiyerlek anıqlawsı həm xəbər funktsiyahın başqara.

In the sentence, adjectives practically always fulfil the function of the attribute or the predicate.


аяҡ

ayaq (romanization)
аяҡ (absolute singular)
аяҡтар (absolute plural)
аяҡтың (definite genitive singular)
аяҡтарҙың (definite genitive plural)
аяҡҡа (dative singular)
аяҡтарға (dative plural)
аяҡты (accusative definite singular)
аяҡтарҙы (accusative definite plural)
аяҡта (locative singular)
аяҡтарҙа (locative plural)
аяҡтан (ablative singular)
аяҡтарҙан (ablative plural)

From Kipchak ايق (ayaq), from Proto-Turkic *adak (“foot, leg”).
Compare Old Turkic 𐰑𐰴 (adaq, “leg, foot”).
See also аҙаҡ (aźaq).

Ҡәйнәһенә инсульт булып, аяҡтан ҡалған.

(His/her) mother-in-law had a stroke and lost the ability to walk.


хата

xata (romanization)
хата (absolute singular)
хаталар (absolute plural)
хатаның (definite genitive singular)
хаталарҙың (definite genitive plural)
хатаҡа (dative singular)
хаталарға (dative plural)
хатаны (accusative definite singular)
хаталарҙы (accusative definite plural)
хатала (locative singular)
хаталарҙа (locative plural)
хатанан (ablative singular)
хаталарҙан (ablative plural)


педофил

pedofil (romanization)
педофил (absolute singular)
педофиллар (absolute plural)
педофилның (definite genitive singular)
педофилларҙың (definite genitive plural)
педофилҡа (dative singular)
педофилларға (dative plural)
педофилны (accusative definite singular)
педофилларҙы (accusative definite plural)
педофилла (locative singular)
педофилларҙа (locative plural)
педофилнан (ablative singular)
педофилларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

педофилларҙың

педофилларға

педофилларҙы

педофилларҙа

педофилларҙан

Borrowed from Russian педофил (pedofil).


ҡылыс

head

ҡылыс • (qılıs)

ba-noun

ҡылыс • (qılıs)

qılıs (romanization)
ҡылыс (absolute singular)
ҡылыстар (absolute plural)
ҡылыстың (definite genitive singular)
ҡылыстарҙың (definite genitive plural)
ҡылысҡа (dative singular)
ҡылыстарға (dative plural)
ҡылысты (accusative definite singular)
ҡылыстарҙы (accusative definite plural)
ҡылыста (locative singular)
ҡылыстарҙа (locative plural)
ҡылыстан (ablative singular)
ҡылыстарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *kïlï̄č (“sword”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (qïlïč, “sword”);
Kazakh қылыш (qylyş, “sword”),
Shor қылыш (qïlïš, “sword”),
Turkish kılıç (“sword”),
Yakut кылыс (kılıs, “combat knife; sabre”),
etc.

cog

Ҡылыс ҡынында килешә.

The sword best fits in its scabbard (=A good sword is the one left in its scabbard.)

Ҡылыс күтәреп килгән килмешәк ҡылыстан үлемен дә табыр.

Qılıs kütərep kilgən kilmeşək qılıstan ülemen də tabır.

An alien who comes raising a sword, will find his death from a sword as well.


үҫемлек

head

үҫемлек • (üśemlek)

ba-noun

үҫемлек • (üśemlek)

üśemlek (romanization)
үҫемлек (absolute singular)
үҫемлектәр (absolute plural)
үҫемлектең (definite genitive singular)
үҫемлектәрҙең (definite genitive plural)
үҫемлеккә (dative singular)
үҫемлектәргә (dative plural)
үҫемлекте (accusative definite singular)
үҫемлектәрҙе (accusative definite plural)
үҫемлектә (locative singular)
үҫемлектәрҙә (locative plural)
үҫемлектән (ablative singular)
үҫемлектәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

үҫемлектәрҙең

үҫемлектәргә

үҫемлектәрҙе

үҫемлектәрҙә

үҫемлектәрҙән

[ʏ.θɪ̞m.ˈlɪ̞k]

From *ösümlik (“plant”), from Proto-Turkic *ös- (“to grow”).
Compare to *ičimlik "beverage" (see эсемлек (esemlek)).
This etymon appears to have emerged in a Central Asian written language (~Chagatai), from which it also spread, in written form, to adjacent Turkic languages.
Cognate with Kazakh өсімдік (ösımdık), Karakalpak өсимлик (ösimlik), Nogai оьсимлик (ösimlik), Kyrgyz өсүмдүк (ösümdük), Tatar үсемлек (üsemlek), Karachay-Balkar ёсюмлюк (ösümlük), Kumyk оьсюмлюк (ösümlük), Turkmen ösümlik,
Uyghur ئۆسۈملۈك (ösümlük), Uzbek o‘simlik (“plant”).

cog

Kumyk оьсюмлюк (ösümlük)

Баҡса үҫемлеге.

Үҫемлек майы.

Был ерҙә генә осраған һәм башҡа бер ҡайҙа ла үҫмәгән үҫемлектәр бар.

Bıl yerźə genə osrağan həm başqa ber qayźa la üśməgən üśemlektər bar.

There are plants that only occur at this place and do not grow anywhere else.

Тапалыу һөҙөмтәһендә урман үҫемлектәре һәләк була, улар урынына сыҙамлы болон һәм сүп үләндәре сыға, тупраҡты бысрата.

Tapalıw höźömtəhendə urman üśemlektəre hələk bula, ular urınına sıźamlı bolon həm süp üləndəre sığa, tupraqtı bısrata.

As a result of trampling, forest plants perish; in their place, endurable meadow and weed plants appear and contamiate the soil.

Янғын осраҡтарын иҫкәртеү өсөн район хакимиәте кипкән үлән, тирәк мамығы, үҫемлек ҡалдыҡтарын яндырыуҙы быйыл алдан уҡ тыйып ҡуйған.

Yanğın osraqtarın iśkərtew ösön rayon xakimiəte kipkən ülən, tirək mamığı, üśemlek qaldıqtarın yandırıwźı bıyıl aldan uq tıyıp quyğan.

This year, the district administration has beforehand prohibited to burn dry grass, poplar down, (and) remnants of plants so as to forestall (possible) cases of wildfire.

ba:Үҫемлектәр


әсәй

head

әсәй • (əsəy)

ba-noun

әсәй • (əsəy)

əsəy (romanization)
әсәй (absolute singular)
әсәйҙәр (absolute plural)
әсәйҙең (definite genitive singular)
әсәйҙәрҙең (definite genitive plural)
әсәйгә (dative singular)
әсәйҙәргә (dative plural)
әсәйҙе (accusative definite singular)
әсәйҙәрҙе (accusative definite plural)
әсәйҙә (locative singular)
әсәйҙәрҙә (locative plural)
әсәйҙән (ablative singular)
әсәйҙәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *ăča / *ĕče (“mother; elder sister; older woman”). The final -y is originally a vocative affix.
Also see әсә (əsə, “mother”).
Compare to Kyrgyz ачай (acay, “the way a child addresses his/her mother when raised by his/her grandmother”).

cog

Бындай хәлде күреп, әсәйем өнһөҙ ҡалды.

When seeing this situation, my mother became speechless.

Әсәһе үлгәс, атаһы өйгә үгәй әсә алып ҡайтҡан.

Əsəhe ülgəs, atahı öygə ügəy əsə alıp qaytqan.

When her mother died, her father brought home a stepmother.


дөйә

head

дөйә • (döyə)

ba-noun

дөйә • (döyə)

döyə (romanization)
дөйә (absolute singular)
дөйәләр (absolute plural)
дөйәнең (definite genitive singular)
дөйәләрҙең (definite genitive plural)
дөйәгә (dative singular)
дөйәләргә (dative plural)
дөйәне (accusative definite singular)
дөйәләрҙе (accusative definite plural)
дөйәлә (locative singular)
дөйәләрҙә (locative plural)
дөйәнән (ablative singular)
дөйәләрҙән (ablative plural)


сүл

sül (romanization)
сүл (absolute singular)
сүлдәр (absolute plural)
сүлдең (definite genitive singular)
сүлдәрҙең (definite genitive plural)
сүлгә (dative singular)
сүлдәргә (dative plural)
сүлде (accusative definite singular)
сүлдәрҙе (accusative definite plural)
сүлдә (locative singular)
сүлдәрҙә (locative plural)
сүлдән (ablative singular)
сүлдәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *čöl (“desert”).
Cognate with
Tatar чүл (çül),
Kazakh шөл (şöl), Kyrgyz чөл (cöl),
Uzbek choʻl,
Uygur چۆل (chöl),
Turkish çöl,
Turkmen çöl, etc.

Төрөкмәнстандың күпселек майҙанын Ҡараҡом сүле алып тора.

Törökmənstandıñ küpselek mayźanın Qaraqom süle alıp tora.

Most of Turkmenistan's territory is taken up by the Karakum desert.


бөрө

head

бөрө • (börö)

ba-noun

бөрө • (börö)

börö (romanization)
бөрө (absolute singular)
бөрөләр (absolute plural)
бөрөнөң (definite genitive singular)
бөрөләрҙең (definite genitive plural)
бөрөгә (dative singular)
бөрөләргә (dative plural)
бөрөнө (accusative definite singular)
бөрөләрҙе (accusative definite plural)
бөрөлә (locative singular)
бөрөләрҙә (locative plural)
бөрөнән (ablative singular)
бөрөләрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *bür (“bud; leaf; grain”).

bud, a newly formed leaf that has not yet unfolded.


ҡуян

quyan (romanization)
ҡуян (absolute singular)
ҡуяндар (absolute plural)
ҡуяндың (definite genitive singular)
ҡуяндарҙың (definite genitive plural)
ҡуянға (dative singular)
ҡуяндарға (dative plural)
ҡуянды (accusative definite singular)
ҡуяндарҙы (accusative definite plural)
ҡуянда (locative singular)
ҡуяндарҙа (locative plural)
ҡуяндан (ablative singular)
ҡуяндарҙан (ablative plural)


аҡса

aqsa (romanization)
аҡса (absolute singular)
аҡсалар (absolute plural)
аҡсаның (definite genitive singular)
аҡсаларҙың (definite genitive plural)
аҡсаға (dative singular)
аҡсаларға (dative plural)
аҡсаны (accusative definite singular)
аҡсаларҙы (accusative definite plural)
аҡсала (locative singular)
аҡсаларҙа (locative plural)
аҡсанан (ablative singular)
аҡсаларҙан (ablative plural)

From *aqča "money; coin".
Cognate with
Orkhon Old Turkic [script needed] (aqča, “money, coin”);
Tatar акча (aqça),
Kazakh ақша (aqşa),
Kyrgyz акча (akca),
Southern Altai акча (akča),
Kumyk акъча (aqça),
Karachay-Balkar ахча (axça),
Crimean Tatar akça,
Khakas ахча (axça),
Shor ақча,
Tuvan акша (akşa, “money”),
Chuvash укҫа (ukśa, “coin”).

cog

Ваҡ аҡса.

Ялған аҡса.

Аҡсаң булһа, бар ергә лә юл асыҡ.

If you have money, roads are open to anywhere.

Фонд биржаһы был көндә йәмғеһе 14 миллиард доллар аҡсаһын юғалта.

Fond birjahı bıl köndə yəmğehe 14 milliard dollar aqsahın yuğalta.

On this day, the stock market lost a total of 14 billion dollars.


баҡыр

head

баҡыр • (baqır)

ba-noun

баҡыр • (baqır)

baqır (romanization)
баҡыр (absolute singular-only)
баҡырҙың (definite genitive singular-only)
баҡырға (dative singular-only)
баҡырҙы (accusative definite singular-only)
баҡырҙа (locative singular-only)
баҡырҙан (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *bakïr (“copper”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (baqïr),
Karachay-Balkar, Kumyk багъыр (bağır),
Kyrgyz, Tatar бакыр (baqır),
Crimean Tatar baqır, Turkish bakır (“copper”);
Kazakh бақыр (baqyr, “copper coin”),
Southern Altai бакрас (bakras, “copper kettle”),
Yakut баҕарах (bağaraq, “kettle, pot”) etc.
Compare also Serbo-Croatian bakar (“copper”), a Turkic borrowing.

cog

Баҡыр оҫтаһы.

Имгәнеп, ҡоро бушҡа аҙапланма // Баҡыр сыҡмаҫ урындан алтын ҡаҙып.

Do not take pains in vain, digging for gold at a place that won't produce (even) copper.


тамсы

head

тамсы • (tamsı)

ba-noun

тамсы • (tamsı)

tamsı (romanization)
тамсы (absolute singular)
тамсылар (absolute plural)
тамсының (definite genitive singular)
тамсыларҙың (definite genitive plural)
тамсыға (dative singular)
тамсыларға (dative plural)
тамсыны (accusative definite singular)
тамсыларҙы (accusative definite plural)
тамсыла (locative singular)
тамсыларҙа (locative plural)
тамсынан (ablative singular)
тамсыларҙан (ablative plural)

Тамсы

From *tamčï (“water drop”), from Proto-Turkic *tam- (“to drip”).
Cognate with
Tatar тамчы (tamçı), Kazakh тамшы (tamşy),Karachay-Balkar тамчы (tamçı), Kyrgyz тамчы (tamcı), Southern Altai тамчы (tamčï),
Khakas тамӌы (tamcı),
Uzbek tomchi,
Azerbaijani damcı (“water drop”).

Тамсы таш тишә.

Бер стакан һыуға 2—3 тамсы йод эретмәһе тамыҙығыҙ.

Ber stakan hıwğa 2—3 tamsı yod eretməhe tamıźığıź.

Drip 2-3 drops of iodine solution into a glass of water.

Эстән янып-көйөүгә ҡарамаҫтан, кисерештәренең тамсыһын да иренә күрһәтергә ашыҡманы.

Estən yanıp-köyöwgə qaramaśtan, kisereştəreneñ tamsıhın da irenə kürhətergə aşıqmanı.

Although ablaze within, (she) did not hurry to show a droplet of her feelings to her husband.

(in negative sentences) a very small quantity; a jot, a tittle


төтөн

head

төтөн • (tötön)

ba-noun

төтөн • (tötön)

tötön (romanization)
төтөн (absolute singular-only)
төтөндөң (definite genitive singular-only)
төтөнгә (dative singular-only)
төтөндө (accusative definite singular-only)
төтөндә (locative singular-only)
төтөндән (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *tütün (“smoke”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (tütün, “smoke”),
Khakas, Shor, Southern Altai тӱдӱн (tüdün),
Kyrgyz түтүн (tütün),
Kazakh түтін (tütın),
Karachay-Balkar, Kumyk тютюн (tütün),
Uyghur تۈتۈن (tütün),
Uzbek tutun (“smoke”),
Turkish tütün (“tobacco”),
etc.

cog

Тәмәке төтөнө.

Ерек төтөнөнә ыҫталған ҡорот.

Шайтан ут менән төтөндән яралған.

The shaitan was created from fire and smoke.


йылға

head

йылға • (yılğa)

ba-noun

йылға • (yılğa)

yılğa (romanization)
йылға (absolute singular)
йылғалар (absolute plural)
йылғаның (definite genitive singular)
йылғаларҙың (definite genitive plural)
йылғаға (dative singular)
йылғаларға (dative plural)
йылғаны (accusative definite singular)
йылғаларҙы (accusative definite plural)
йылғала (locative singular)
йылғаларҙа (locative plural)
йылғанан (ablative singular)
йылғаларҙан (ablative plural)

Мул һыулы йылға.

Ҡаҙанды йылғаға алып барып, ҡом менән ышҡып йыу.

Qaźandı yılğağa alıp barıp, qom menən ışqıp yıw.

Take the cauldron to the river (and) wash it rubbing with sand.

Яҙғы ташҡында йылғаға яҡын йорттар зыян күрә.

Yaźğı taşqında yılğağa yaqın yorttar zıyan kürə.

In the spring flood, the houses (located) close to the river sustain damage.


ямғыр

head

ямғыр • (yamğır)

ba-noun

ямғыр • (yamğır)

yamğır (romanization)
ямғыр (absolute singular)
ямғырҙар (absolute plural)
ямғырҙың (definite genitive singular)
ямғырҙарҙың (definite genitive plural)
ямғырға (dative singular)
ямғырҙарға (dative plural)
ямғырҙы (accusative definite singular)
ямғырҙарҙы (accusative definite plural)
ямғырҙа (locative singular)
ямғырҙарҙа (locative plural)
ямғырҙан (ablative singular)
ямғырҙарҙан (ablative plural)

From Common Kypchak yamğïr ("rain"),
from Proto-Turkic *yag-mur (“rain”).
Immediately cognate with
Old Uyghur [script needed] (jağmur, “rain”);
Tatar яңгыр (yañgır),
Kazakh жаңбыр (jañbyr),
Nogai ямгыр (yamgır),
Karakalpak жамғыр (jamģır),
Karachay-Balkar джангур (cañur),
Kyrgyz жамгыр (jamgır),
Shor нағбыр / нағбур, etc.

cog

Ҡойма ямғыр.

Ямғыр болото.

Турғай саңда ҡойонһа, ямғыр яуа.

If a sparrow takes a dust bath, it will rain.