әле

Perhaps adapted from Persian حالا (hâlâ, “now”), from Arabic حَالًا (ḥālan, “now”).
Cognate with
Kazakh әлі (älı, “still, yet”),
Kyrgyz али (ali, “still, as yet; just now”),
Kumyk гьали (hali, “now; still, yet”),
Uzbek hali (“still, yet”),
Uyghur ھېلى (hëli, “still, yet, recently”).

cog

Ул ваҡытта Яхъя төрмәгә ябылмағайны әле. (John 3:24)

At that time, John was not yet put in prison.

Ul vaqıtta Yaxʺya törməgə yabılmağaynı əle.

with negation or interrogative verb forms (not) yet, still (not)


бик

From Volga Turki بك (bek, “very, much”), from Proto-Turkic *bek (“firm, solid, stable”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (bek, “firm, solid; very”);
Uyghur بەك (bek, “very”),
Turkish pek (“much, very”), etc.

cog

Бик ҙур ҡала.

Эңерҙә һәм төндә туҡланыусы бик һаҡ ҡош.

A very cautious bird that feeds at dusk and at night.

Eñerźə həm töndə tuqlanıwsı bik haq qoş.

Ауылда бик оҫта гармунсы була торғайны.

There used to be a very skillful garmon player in the village.

Сүллектәге һауа дымлылығы бик түбән булғанға, ул ҡояш радияцияһынан һаҡламай.

As air humidity is very low in the desert, it does not protect from solar radiation.

Süllektəge hawa dımlılığı bik tübən bulğanğa, ul qoyaş radiyatsiyahınan haqlamay.

Ҡала шарттарында таныш булмаған кеше менән һаулыҡ һорашыу ғәҙәте юҡ, шуға ла үзбәктәрҙең был ҡылығы минең өсөн бик сәйер тойолдо.

In an urban setting, there is no custom of greeting unfamiliar people, that is why such a habit of Uzbeks appeared very strange to me.

Qala şarttarında tanış bulmağan keşe menən hawlıq horaşıw ğəźəte yuq, şuğa la üzbəktərźeñ bıl qılığı mineñ ösön bik səyer toyoldo.


шым

Cognate with
Tatar шым (şım, “quiet”),
Southern Altai чым (čïm, “quiet, calm”),
Shor шым (“quiet, calm”),
Khakas сым (sım, “quiet, calm”).

Шым ғына ултыр, өнөң дә сыҡмаһын!

Sit quiet, so not a single sound of yours can be heard!


борон

From Proto-Turkic *burun (“before, earlier than”). Identical to Proto-Turkic *burun (“nose”) (See морон (moron, “animal's nose”)).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (burun, “before”),
Khakas пурун (purun, “before, earlier than”).

cog

Борон Урал арты башҡорттары илендә бик көслө батыр йәшәгән.

Formerly, a very strong man used to live in the lands of Trans-Uralian Bashkirs.

Boron Ural artı başqorttarı ilendə bik köslö batır yəşəgən.

formerly; in old times, in former times, in the days of old


яңы

head

яңы • (yañı)

Торлаҡ мәсьәләһе яңы ғына ғаилә ҡороп бергә йәшәй башлаған күп йәштәрҙе борсой.

The housing problem disturbs many young people who have just started a family and began to live together.

Torlaq məsʹələhe yañı ğına ğailə qorop bergə yəşəy başlağan küp yəştərźe borsoy.


ҡалай

From *qalay (“how”), from Proto-Turkic *ka- (“interrogative particle”).
Compare to Kazakh қалай (qalai, “how”), Karachay-Balkar къалай (qalay, “how”), Uzbek qalay (“how”).

inh

Used as a modifier to indicate surprise, delight, or other strong feelings in an exclamation. how


насар

From Persian ناچار (nâčâr, “without choice; helpless”).
Cognate with
Tatar начар (naçar), Kyrgyz начар (nacar),
Kazakh нашар (naşar),
Uzbek nochor,
Uyghur ناچار (nachar, “bad”),
etc.

bor

Сей утын насар яна.

Казеин – насар үҙләштерелеүсе аҡһым.
Kazein – nasar üźləşterelewse aqhım.
Casein is a poorly digestible protein.

poorly, with little success, profit or advantage


дөрөҫ

head

дөрөҫ • (döröś)

Ул мине дөрөҫ аңланы.


ни өсөн

ни өсөн? • (ni ösön?)

/ˈnɪ̞.jʏ̞.ˌsʏ̞n/

Сеймал иҡтисады ни өсөн яман?

Why is raw materials(-based) economy bad?

Ни өсөн Рәсәйҙә ҡоймаларҙы таҡтанан, ә мебелде ағас онтағынан эшләйҙәр икән?

Why are fences in Russia made of planks, and furniture is made of sawdust?

Ni ösön Rəsəyźə qoymalarźı taqtanan, ə mebelde ağas ontağınan eşləyźər ikən?

Ә һеҙ ни өсөн үҙегеҙҙең йолаларығыҙ хаҡына Алла әмерен боҙаһығыҙ? ― тип ҡаршы төштө Ғайса. (Matthew 15:3)
Ə heź ni ösön üźegeźźeñ yolalarığıź xaqına Alla əmeren boźahığıź? ― tip qarşı töştö Ğaysa.
Jesus replied, “And why do you break the command of God for the sake of your tradition?

(interrogative adverb) why?, for what reason?


булараҡ

A calque from Literary Chagatay (compare Modern Uzbek o'laraq); in its turn, formed under Oghuz influence (compare Turkish olarak).

Был китап быуындан быуынға иң ҡәҙерле ғаилә ҡомартҡыһы булараҡ һаҡланып килгән.

This book has been preserved from generation to generation as a most valued family heirloom.

Bıl kitap bıwından bıwınğa iñ qəźerle ğailə qomartqıhı bularaq haqlanıp kilgən.

Әлеге көндә копт теле тик сиркәү теле булараҡ ҡына һаҡланған.

By these days, the Coptic language has been preserved as an ecclesiastical language only.

Əlege köndə kopt tele tik sirkəw tele bularaq qına haqlanğan.


яңылыш

яңылыш • (yañılış)

[jɑ.ŋɯ̞.ˈɫɯ̞ʂ]

From *yaŋïlïš (“wrong, false, erroneous”), from Proto-Turkic *yaŋɨl- (“to err, be wrong, make a mistake”).
Cognate with
Tatar ялгыш (yalgış),
Kazakh жаңылыс (jañylys),
Kyrgyz жаңылыш (jaŋılış),
Kumyk янгылыш (yañılış),
Uzbek yanglish,
Turkmen ýalňyş,
Crimean Tatar yañlış,
Turkish yanlış (“false, wrong”), etc.

cog

Kyrgyz жаңылыш (jaŋılış)

Kumyk янгылыш (yañılış)


хәҙер

head

хәҙер • (xəźer)

ba-adv

хәҙер • (xəźer)

From Arabic حَاضِر (ḥāḍir).
A doublet of әҙер (əźer).

Шағир йәшәгән йортта хәҙер таҡтаташ тора.

On the house where the poet used to live, now there is a plaque.

Şağir yəşəgən yortta xəźer taqtataş tora.

Ҡара һыҙат артта ҡалды; хәҙер бар донъя һеҙҙең тирәләй әйләнә.

The black streak (=the period of bad luck) is over; now, the entire world revolves around you. (from a horoscope.)

Qara hıźat artta qaldı; xəźer bar donʺya heźźeñ tirələy əylənə.

Хәҙер инде күп йылдар үткәс, ул ваҡыттарҙағы хәлдәрҙең күбеһе хәтерҙән юйыла бара.

Now that many years have passed, many events of those times get erased from the memory.

Xəźer inde küp yıldar ütkəs, ul vaqıttarźağı xəldərźeñ kübehe xəterźən yuyıla bara.

Хәҙер көндәлектәрегеҙҙе асып өйгә эшен яҙып ҡуйығыҙ әле.

Now, please open your report cards and write down homework.

Xəźer köndəlektəregeźźe asıp öygə eşen yaźıp quyığıź əle.


аҙаҡ

head

аҙаҡ • (aźaq)

ba-adv

аҙаҡ • (aźaq)

From Proto-Turkic *adak (“leg”); however, not a regular Kypchak development thereof (which is аяҡ (ayaq)), but apparently a (now extinct) collateral branch with a peculiar semantic shift. Alternatively, from a Mongolic source, from Proto-Mongolic *adag (“end”).
Compare to
Uyghur ئاداق (adaq, “end”),
Uzbek oyoq (“end, edge”),
Kazakh аяқ (aäq, “end”).


тиҙ

Ваҡыт тиҙ үтә.


ялан аяҡ

Historically, composed of Proto-Turkic *yạlïŋ (“naked, bare”) + Proto-Turkic *adak (“foot”).
Cognate with Kazakh жалаңаяқ (jalañaäq), Kyrgyz жыңалаяк (jıŋalayak), Crimean Tatar yalınayaq, Kumyk яланаякъ (yalanayaq), Karachay-Balkar джаланаякъ (calanayaq), Azerbaijani yalınayaq, Turkish yalınayak.


бергә

head

бергә • (bergə)

Earliest attested in Armenian Qypchaq.
Morphologically, is a dative of manner of bir "one".
Cognate with
Kazakh бірге (bırge),
Kyrgyz бирге (birge),
Southern Altai бирге (birge),
Uzbek birga,
Uyghur بىرگا (birga, “together”),
Azerbaijani birgə,
etc.


әйтәгүр

әйтәгүр • (əytəgür)

ba-adv

әйтәгүр • (əytəgür)

Cognate with Kazakh әйтеуiр (äiteuir), Kyrgyz айтор (aytor), айтору (aytoru), Uyghur ئەيتەۋىر (eytewir).

(introductory word) As a summary; in short, in a word


әлбиттә

head

әлбиттә • (əlbittə)

ba-adv

әлбиттә • (əlbittə)

From Persian البته (albatte, “of course”), from Arabic اَلْبَتَّة (al-batta).
Cognate with
Tatar әлбәттә (älbättä), Kazakh әлбетте (älbette), Kyrgyz албетте (albette), Uzbek albatta,
Turkmen elbetde,
Azerbaijani əlbəttə,
Turkish elbette,
etc.

Күпме генә әҙерләнһәң дә, имтихандан ҡурҡыта, әлбиттә.

Naturally, (you are) afraid of an (upcoming) exam, no matter how much you prepare for it.

Küpme genə əźerlənhəñ də, imtixandan qurqıta, əlbittə.

Шәхси эшҡыуарҙар, әлбиттә, үҙ мәнфәғәттәрен алға һөрә.

Private entrepreneurs, naturally, promote their own interests.

Şəxsi eşqıwarźar, əlbittə, üź mənfəğəttəren alğa hörə.


йыш

Беҙ, уҡытыусылар, йыш ҡына уҡыусыларыбыҙға: “Көндәлек — һеҙҙең йөҙөгөҙ”, тип әйтергә яратабыҙ.

We, teachers, often like to tell our students: "a student's report card is his/her face".

Beð, uqïtïwsïlar, yïš qïna uqïıwsïlarïbïðğa: "Köndälek - heððeñ yöðögöð", tip äytergä yaratabïð.


һирәк

head

һирәк • (hirək)

From Proto-Turkic *sedrek (“rare”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (sedräk, “rare”);
Tatar сирәк (siräk),
Kazakh сирек (sirek),
Kyrgyz сейрек (seyrek),
Southern Altai сайак (sayak),
Uzbek siyrak,
Turkish seyrek,
Azerbaijani seyrək,
Yakut сэдэх (sedeq),
Turkmen seýrek (“rare”), etc.

cog

Хәҙер думбыра халыҡ көнкүрешендә һирәк осрай - уны мандолина алмаштырған.

These days, the dumbyra rarely occurs in the folk's everyday life - it has been replaced by the mandolin.

Xəźer dumbıra xalıq könküreşendə hirək osray - unı mandolina almaştırğan.


тыныс

head

тыныс • (tınıs)

From *tïnč (“calm”) (as attested in Old Uyghur [script needed] (tïnčrun-, “calm down, find peace”), [script needed] (inč-tïnč, “quietness”),
from Proto-Turkic *dï̄n (“spirit, breath; rest”)
Cognate with
Kazakh тыныш (tynyş),
Kyrgyz тынч (tınc),
Southern Altai тыныш (tïnïš),
Uzbek tinch (“calm”),
Turkish dinç (“untroubled”).


татыу

head

татыу • (tatıw)

Cognate with
Tatar, Kazakh тату (tatu),
Kyrgyz татуу (tatuu),
Uzbek totuv (“harmonious, friendly”).

harmoniously (without conflicts) (of families, groups, relationships etc.)


йәйәү

йәйәү • (yəyəw)

ba-adv

йәйәү • (yəyəw)

From Proto-Turkic *yadag (“on foot; pedestrian”).
Cognate with Old Turkic 𐰖𐰑𐰍 (yadaγ, “on foot”), Old Uyghur y'd'γ (yadaγ, “on foot”) , Kazakh жаяу (jaäu), Kyrgyz жөө (jöö), Southern Altai јою (ǰoyu), Uzbek yayov (“on foot”), Uyghur ياياق (yayaq, “on foot”), Turkish yaya (“pedestrian, afoot, on foot”), Yakut сатыы (satıı, “on foot”).


хатта

From Arabic حَتَّى (ḥattā, “even”).
Compare to
Kumyk гьатта (hatta, “even”),
Uzbek hatto (“even”).

Батшаның шиктәре нығына бара, ул Дауытты хатта ике тапҡыр үлтерергә тырыша.

The king's (Saul's) suspicions grow stronger, he even attempts twice to kill David.

Batşanıñ şiktəre nığına bara, ul Dawıttı xatta ike tapqır ülterergə tırışa.

Был – кимәктәргә яҡын төрк ҡәбиләһе, хатта кимәктәрҙең бер тармағы итеп күрһәтелә.
Bıl – kiməktərgə yaqın törk qəbiləhe, xatta kiməktərźeñ ber tarmağı itep kürhətelə.
This is a Turkic tribe close to Kimaks, (it is) even indicated as a branch of Kimaks.

Шартлау тулҡынына биш ҡатлы йорттарҙа быялалар ватылыу ғына түгел, хатта эске металл ишектәр ҙә емерелгән.

(As a result of) the air blast wave, not only did window panes shatter in the 5-storeyed buildings, (but) even the internal metal doors were broken.

Şartlaw tulqınına biş qatlı yorttarźa bıyalalar vatılıw ğına tügel, xatta eske metall işektər źə yemerelgən.

even (introducing extreme case or example)


бәлки

head

бәлки • (bəlki)

ba-adv

бәлки • (bəlki)

From Persian بلکه (balke).
Cognate with
Kyrgyz балки (balki),
Kazakh бәлки (bälki),
Uzbek balki,
Azerbaijani bəlkə,
Turkish belki,
etc.

Бәлки, минең менән килешмәүселәр булыр.

Perhaps, there will be those who disagree with me.

Кем белә, бәлки, башҡа сәбәбе лә барҙыр.

Who knows, there is perhaps another reason (for that).

Kem belə, bəlki, başqa səbəbe lə barźır.


уртаҡ

Inherited from Proto-Turkic *ortuk (“friend, companion; shared, common, mutual”), apparently related to *ortu ~ *orta "middle" (see урта (urta)), from *or- (“middle; place”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (ortuq, “friend, companion”),
Karakhanid [script needed] (ortaq, “friend, companion”);
Kazakh ортақ (ortaq, “shared, common, mutual”),
Kumyk ортакъ (ortaq, “common, shared”),
Kyrgyz орток (ortok, “friend, companion; shared”),
Southern Altai орток (ortok, “common, shared”),
Uzbek oʻrtoq (“friend, companion”),
Uyghur ئورتاق (ortaq, “common, shared; friend, companion”),
Turkish ortak (“common, shared; associate, partner”).


һаман да

Ахырызамандан ҡасып ер аҫтына киткән Пенза сектанттарының бер өлөшө һаман да сыҡмаған.

Part of the Penza sect followers who have gone underground fleeing from the end of the world have still not come out.

Axırızamandan qasıp yer aśtına kitkən Penza sektanttarınıñ ber ölöşö haman da sıqmağan.

still, up to now or up to the time of speaking


һаман

From Persian همان (hamân, “the same”).
Cognate with
Uzbek hamon (“still”).

Беҙҙең илебеҙҙә Интернет түгел, гәзит барып етмәгән, почтальон аяғы баҫмаған мөйөштәр бар һаман.

There are still locations in our country where not only the Internet, but (even) newspapers do not reach, (where) postman's feet hasn't still touched.

Beźźeñ ilebeźźə İnternet tügel, gəzit barıp yetməgən, poçtalʹon ayağı baśmağan möyöştər bar haman.


йәнә

head

йәнә • (yənə)

From *yana (“again”), from Proto-Turkic *yan- (“to return, turn back”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (jana, “again”) (in Irk Bitig);
Kazakh және (jäne, “and”);
Kyrgyz жана (jana, “again”),
Uzbek yana (“again”),
Uyghur يانا (yana), يەنە (yene, “again”),
Turkmen ýene (“again”),
Turkish yine (“again”).

cog

Ун туғыҙынсы быуатта Уралда йәнә алтын биҙгәге башланды.

In the nineteenth century, the gold rush started once again in the Urals.

Un tuğıźınsı bıwatta Uralda yənə altın biźgəge başlandı.

Был һыуҙы эскән һәр кем йәнә һыуһар, ә Мин биргән һыуҙы эскән кеше бер ҡасан да һыуһамаҫ. (John 4:13-14.)

Everyone who drinks this water will again get thirsty, but the person who drinks the water I give will never get thirsty.

Bıl hıwźı eskən hər kem yənə hıwhar, ə Min birgən hıwźı eskən keşe ber qasan da hıwhamaś.

Өс мөғжизә мине әсир алды: Ер, йәнә күк, йәнә ҡатын кеше.

Three miracles captivated me: the Earth, and the sky, and the woman.

Ös möğjizə mine əsir aldı: Yer, yənə kük, yənə qatın keşe.


хәйер

head

хәйер • (xəyer)

ba-adv

хәйер • (xəyer)

From Arabic خَيْر (ḵayr, “good, goodness”).

Хәйер, Уралда мартты ла тулыһынса ҡыш айы тип әйтергә мөмкин әле.

However, March in the Urals can as well be called a winter month without reservation.

Xəyer, Uralda marttı la tulıhınsa qış ayı tip əytergə mömkin əle.

however, nevertheless, even so, that said


моғайын

head

моғайын • (moğayın)

[mʊ̞.ˈʁɑ.jɯ̞n]

From Arabic مُعَيَّن (muʕayyan, “defined, specified”).
Cognate with
Tatar мөгаен (mögayen),
Kazakh мұғайын (mūğaiyn, “clear, evident”) (obsolete).

cog

Арағыҙҙа Криштиану Роналду исемле футбол йондоҙон белеүселәр барҙыр, моғайын.

Most probably, there those among you who know Cristiano Ronaldo, the football star.

Arağıźźa Kriştianu Ronaldu isemle futbol yondoźon belewselər barźır, moğayın.


кәмендә

head

кәмендә • (kəmendə)

Inflected (locative 3rd p. sing.) form of кәм (kəm).
Compare with Kazakh кемінде (kemınde), Uzbek kamida (“at least”).

Тәүлегенә кәмендә ете сәғәт йоҡлау кәрәк.

One should sleep at least seven hours a day.

Təwlegenə kəmendə yete səğət yoqlaw kərək.

Киске табынға кәмендә өс төрлө ризыҡ бешерелә.

For the dinner, at least three types of'meals get cooked.

Kiske tabınğa kəmendə ös törlö rizıq beşerelə.


кәм

From Persian کم (kam, “small, few, scarce”).
Cognate with
Tatar ким (kim, “insufficient”),
Uzbek kam (“insufficient, meager”).

Ниндәй ҙә булһа ҡатнашыусыны хаким итеп һайлар өсөн бөтәһе ундан да кәм түгел тауыш бирелергә тейеш.

To elect any participant an administrator, a total of no less than ten votes must be cast.

Nindəy źə bulha qatnaşıwsını xakim itep haylar ösön bötəhe undan da kəm tügel tawış birelergə teyeş.

less, insufficient in number/amount (than stated, required, normal, etc.)


ғөмүмән

ғөмүмән • (ğömümən)

From Arabic عُمُومًا (ʕumūman, “generally”).

Ғөмүмән, бындай фажиғәләр Америка Ҡушма Штаттарында, ҡорал ирекле рәүештә һатылған илдә, йыш ҡына булып тора.

Generally, such tragedies occur often in the United States of America, the country where weapons are sold freely.

Ğömümən, bınday fajiğələr Amerika Quşma Ştattarında, qoral irekle rəweştə hatılğan ildə, yış qına bulıp tora.


кис

From Proto-Turkic *kēč (“evening; late”).
Related to кисә (kisə, “yesterday”).
Cognate to
Old Uyghur [script needed] (keč, “late”),
Tatar кич (kiç, “evening”),
Kazakh кеш (keş, “evening; late”),
Kyrgyz кеч (kec, “evening; late”),
Karachay-Balkar кеч (keç, “evening; late”),
Turkish geç (“late”),
Turkmen gij (“late”),
Chuvash каҫ (kaś, “evening, night”).

cog

Муса ғәләйһи-ссәләмдең көтөүендә 15 меңләгән һарыҡ булған. Кис һанаһа, бер бәрәс тулмай икән.

There were some 15 thousand sheep in Musa's herd (peace be upon him). When he counted (the sheep once) in the evening, (he found out that) one lamb was missing.

Musa ğələyhi-ssələmdeñ kötöwendə 15 meñləgən harıq bulğan. Kis hanaha, ber bərəs tulmay ikən.


исмаһам

From Volga Turki هیچ اولماسهم (heç olmasam, “at least”).
Cognate with
Tatar ичмаса (içmasa) / ичмасам (içmasam), Turkish hiç olmazsa, Azerbaijani heç olmasa.

Исмаһам бер генә һүҙ әйтегеҙ.

Мылтыҡ ҡулымда, тик уның исмаһам бер патроны булһасы!

The rifle is my hands, but wish there was at least one bullet in it.

Mıltıq qulımda, tik unıñ ismaham ber patronı bulhası!

Тап-таҡыр дала, исмаһам бер тау заты ла күренмәй.

It's an absolutely flat prairie, not a single mountain can be seen.

Tap-taqır dala, ismaham ber taw zatı la kürenməy.

Ҡартайған көнөбөҙҙә исмаһам берәй балабыҙ ҙа юҡ бит.

In our old days, we don't have even a single child.

Qartayğan könöböźźə ismaham berəy balabıź źa yuq bit.

(with negation) not a single, absolutely no

(typically with a demonstrative pronoun) a modal particle to show approval


тамам

From Arabic تَمَام (tamām, “complete”).
Cognate with Turkish tamam.

Ул тамам аяғына баҫҡансы, беҙ уға ярҙам итергә тейешбеҙ.

We must help him until he quite gets on his feet.

Ul tamam ayağına baśqansı, beź uğa yarźam itergə teyeşbeź.


барыбер

head

барыбер • (barıber)

[ˈbɑ.rɯ̞.βɯ̞r]

Cognate with
Kazakh бәрібір (bärıbır),
Kyrgyz баары бир (baarı bir),
Uzbek baribir,
Uyghur بەرىبىر (beribir, “it does not matter; anyway”).

cog

Өйҙөң нигеҙенә барыбер таш кәрәк була.

Rocks will be needed anyway (to lay) the foundation of the house.

Әбей барыбер үҙенекен һөйләй бирҙе.

The old woman nevertheless continued to talk about her stuff.


мотлаҡ

From Arabic مُطْلَق (muṭlaq, “absolute, unrestricted”).

der

Һуттың һауытында был мәғлүмәт мотлаҡ күрһәтелергә тейеш.

This information must necessarily be indicated on the package of the juice.

Huttıñ hawıtında bıl məğlümət motlaq kürhətelergə teyeş.

Һәр ижадсы мотлаҡ тәңҡиткә юлыға.

Every creative author, without fail, will encounter criticism.


мәҫәлән

head

мәҫәлән • (məśələn)

ba-adv

мәҫәлән • (məśələn)

From Arabic مَثَلًا (maṯalan, “for example”).
Cognate with
Kazakh мәселен (mäselen),
Uzbek masalan,
Uyghur مەسەلەن (meselen),
Turkish mesela, etc.

Һәр Интернет ҡулланыусыһы Википедияға — мәҫәлән, яңы мәҡәлә яҙып йәки булғандарын төҙәтеп — үҙ өлөшөн индерә ала.
Hər İnternet qullanıwsıhı Vikipediyağa — məśələn, yañı məqələ yaźıp yəki bulğandarın töźətep — üź ölöşön inderə ala.
Every Internet user can make his/her contribution to Wikipedia — for example, by writing a new article or by editing the existing (articles).


һуң

From Proto-Turkic *soŋ (“back; end; after”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (soŋ, “after; late”);
Tatar, Kazakh, Kyrgyz соң (soñ), Southern Altai соҥ (soŋ),
Uzbek so'ng (“after”),
Turkmen soň (“after, then”),
Turkish son (“end”), Salar [script needed] (son) etc.

cog

Яҙ һуң килде.

Йәкшәмбе көнө һуң ғына уяндым.

Өйрәнергә бер ҡасан да һуң түгел.

Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, янғынды күршеләре бик һуң күреп ҡалған.

Unfortunately, (their) neighbors noticed the fire very late.

Qıźğanısqa qarşı, yanğındı kürşeləre bik huñ kürep qalğan.


бер ҡасан да

[ˌbɪ̞ɾ.ʁɑˈsɑn.dɑ]

[ˈbɪ̞ɾ.ʁɑˌsɑn.dɑ]

Өйрәнергә бер ҡасан да һуң түгел.

Everyone who drinks this water will again get thirsty, but the person who drinks the water I give will never get thirsty.


ниһайәт

head

ниһайәт • (nihayət)

ba-adv

ниһайәт • (nihayət)

ниһәйәт ниһәйәт#Bashkir


ниһәйәт

head

ниһәйәт • (nihəyət)

From Arabic نِهَايَة (nihāya, “end, limit”).

Бына, ниһәйәт, дөрөҫөн әйттең.

Ниһәйәт, текә яланғас бер ҡая юлымды ҡапланы, һәм туҡтарға мәжбүр булдым.

Ultimately, a steep bald rock barred my way, and (I) had to stop.

Nihəyət, tekə yalanğas ber qaya yulımdı qaplanı, həm tuqtarğa məjbür buldım.

Ниһәйәт, офоҡ артынан Бохараның зәңгәр көмбәҙҙәре күренде.

Ultimately, Bukhara's light blue domes became visible from beyond the horizon.

Nihəyət, ofoq artınan Boxaranıñ zəñgər kömbəźźəre kürende.


тимәк

тимәк • (timək)

ba-adv

тимәк • (timək)

Cognate with
Tatar димәк (dimäk),
Kazakh, Kyrgyz демек (demek),
Uzbek demak, etc.

Уйлаймын, тимәк мин бармын.

Көнләшәме? Тимәк, ярата.

Is (he) jealous? This means that (he) is in love.

Тимәк, ул килмәй.

this means that; so, therefore, consequently


айырым

head

айырым • (ayırım)

[ɑ.jɯ̞ˈɾɯ̞m]

From *ayïrïm (“separate”), which appears to be originally a Central Asian innovation, from ayïr- (“to separate”), from Proto-Turkic *adïr- (“to separate”).
Compare with
Tatar аерым (ayerım),
Kazakh айырым (aiyrym),
Uzbek ayrim (“separate”),
Kyrgyz айрым (ayrım, “separate”),
Uyghur ئايرىم (ayrim, “separate”),
etc.

Ғалимдар аңлатыуынса, баш бармаҡ айырым торһа, эш йә һуғыш ҡоралын ҡыҫып тотоу уңайлыраҡ.

As scientists explain, if the thumb is located separately, it is more convenient to tightly hold a war weapon or an instrument of labor.

Ğalimdar añlatıwınsa, baş barmaq ayırım torha, eş yə huğış qoralın qıśıp totow uñaylıraq.

Архипелагтар дингеҙҙә айырым йәки ҙур ҡоро ер массивы янында урынлаша ала.

Archipelagoes can be located separately in the sea or close to a large mass of dry land.

Arxipelagtar dingeźźə ayırım yəki źur qoro yer massivı yanında urınlaşa ala.


ҡыҫҡаһы

ҡыҫҡаһы • (qıśqahı)

ba-adv

ҡыҫҡаһы • (qıśqahı)

[qɯ̞θ.qɑ.ˈhɯ̞]

From ҡыҫҡа (qıśqa, “short”).
Compare to
Kazakh қысқасы (qysqasy, “in short”),
Uzbek qisqasi (“in short”),
Uyghur قىسقىسى (qisqisi, “in short”),
etc.

Ҡыҫҡаһы, эш былайыраҡ тора.

In short, here is what the situation is like.


гел

Possibly adapted from Arabic كُلّ (kull, “each, every, whole, all”).

der

Salawat Yulayev:

Төшөмдә һеҙҙе гел күрәм, минең тыуған ҡырҙарым.

My homeland fields, I always see you in my dreams.

Töşömdə heźźe gel kürəm, mineñ tıwğan qırźarım.


кире

From Common Turkic *kerü (“back”).
Cognate with
Old Turkic 𐰚𐰃𐰼𐰇 (kerü, “back, backward”);
Kazakh кері (kerı), Kyrgyz кери (keri), Turkish geri (“back, backward”), etc.

cog

(direction) back, backward, in the reverse direction

(past status) back, to/toward a status or position which occurred in the past


артабан

ары (arı, “further”) + табан (taban, “towards”).

compound

Ышаныс бөткән. Артабан нисек йәшәргә?

Hope has finished (=died). How to live hereafter (=how can we go on)?

further, further on, further along, onward, hereafter, down the line


бөгөн

head

бөгөн • (bögön)

From *bügün "today", composed from bu "this" + kün "day".
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (bükün, “today”);
Tatar бүген (bügen),
Kazakh бүгін,
Kyrgyz, Yakut бүгүн (bügün),
Uzbek bugun,
Uyghur بۈگۈن (bügün),
Turkmen, Azerbaijani, Turkish bugün, etc.

cog

Кисәге дуҫ бөгөн дошман булды.

Yesterday's friend today has turned enemy.

Тормош ағышының бөгөн көтмәгәндә үҙгәреүе ихтимал.

Today, the flow of life may change unexpectedly. (From a horoscope)

Tormoş ağışınıñ bögön kötməgəndə üźgərewe ixtimal.

Башҡортостан дарыуханалары кәштәләрендә бөгөн аспирин күрмәҫһең.

Today, you won't see aspirin on drugstore shelves in Bashkortostan.

Başqortostan darıwxanaları kəştələrendə bögön aspirin kürməśheñ.


ахыры

head

ахыры • (axırı)

Күршеләр баҡсала нәмәлер яндыра, ахыры — төтөн еҫе өйгә керә башланы.
Kürşelər baqsala nəməler yandıra, axırı — tötön yeśe öygə kerə başlanı.
It seems like the neighbors are burning something (=have made a fire) in the garden — the smell of smoke has started to come into the house.

apparently, it looks like..., it seems like...


ғәжәп

ғәжәп • (ğəjəp)

From Arabic عَجَب (ʕajab, “wonder, marvel”).
Cognate with
Kazakh ғажап (ğajap),
Uzbek ajab (“amazing”).

Бал ҡорто – ғәжәп аҡыллы, бик егәрле бөжәк.
Bal qorto – ğəjəp aqıllı, bik yegərle böjək.
The honey bee is an amazingly intelligent (and) very hard-working insect.


йәғни

йәғни • (yəğni)

From Persian یعنی (ya'ni), from Arabic يَعْنِي (yaʕnī).
Cognate with
Kazakh яғни (äğni),
Kyrgyz жагни (jagni),
Uzbek ya'ni,
Turkish yani, etc.

(conjunctive, used to introduce a clarification or explanation) that is, i.e., in other words, that is to say


оҙаҡ

оҙаҡ • (oźaq)

From Proto-Turkic *uŕa-k (“long lasting; remote”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (uzaq, “long in time”);
Kazakh ұзақ (ūzaq, “long in time”),
Kyrgyz узак (uzak, “long in time”);
Uzbek uzoq (“long in time; far”),
Uyghur ئۇزاق (uzaq, “long in time; far”),
Tuvan узак (uzak, “long in time; remote”),
Turkmen uzak (“far; long in time”),
Turkish uzak (“far”),
Chuvash вӑрах (vărah, “long lasting”),
etc.

cog

Оҙаҡ көтөргә тура килде.

Somebody (subjected omitted) had to wait long.

Ҡан биреүселәр оҙаҡ йәшәй.

Кәртәгә тотоноп, ҡарт оҙаҡ ҡына ауыл урамына ҡарап торҙо.

The old man stood for a long time, holding on a fence and looking at the village street.

Kərtəgə totonop, qart oźaq qına awıl uramına qarap torźo.

Ауыл халҡына бик оҙаҡ көтөргә тура килмәне: быйылғы Белем көнөндә ике ҡатлы өр-яңы мәктәп ишектәрен асты.

The people of the village dis not have to wait very long: on this year's Knowledge day, a two-storeyed brand new school opened its doors.

Awıl xalqına bik oźaq kötörgə tura kilməne: bıyılğı Belem könöndə ike qatlı ör-yañı məktəp işektəren astı.


байтаҡ

From Proto-Turkic *baytaq (“quite a lot; ample”) (see cognates below), consisting of *bāj (“rich; numerous”) + affix -taq/-teg for similarity/analogy.
Cognate with Kazakh байтақ (baitaq, “wide, immense”),
Kyrgyz байтак (baytak, “faraway”), Southern Altai байтак (baytak, “abundant”), Yakut баайдаах (baaydaaq, “rich”).

cog

Байтаҡ кеше йыйылды.

(with countable nouns) quite a few, quite a number

Байтаҡ эш башҡарылды.

(with uncountable nouns) quite a lot, a good deal

Һуңғы осрашҡанға байтаҡ булды.

It's been quite long time since last meeting.


берҙәм

head

берҙәм • (berźəm)

Immediately cognate with
Tatar бердәм (berdäm),
Uzbek birdam (“united, unified”).
This term with this meaning appears to be a back-formation from Bashkir берҙәмлек (berźəmlek) (compare Tatar бердәмлек (berdämlek), Uzbek birdamlik,
Uyghur بىردەملىك (birdemlik, “unity, unanimity”)), all of which which succeed to Chagatai [script needed] (birdamliq, “unity, unanimity”), which, in turn, was coined from Turkic bir "one" + Persian دم (dam, “moment”) + Turkic noun affix -lik.
Note Uyghur بىردەم (birdem, “now... now...; instantly”)), which has the same etymology, also succeeds to the above Chagatai term, and appears to have preserved the original meaning; so it was not affected by the noted lexical reinvention based on back-formation.

cog

coordinately, harmoniously, consistently, in unison


киреһенсә

head

киреһенсә • (kirehensə)

ки‧ре‧һен‧сә

Рәсәйҙә медицинаның нигеҙҙә дәүләттеке булыуын беләбеҙ; Японияла, киреһенсә, шәхси клиникалар күп.

We know that healthcare in Russia is essentially state-owned; in Japan, on the contrary, there are many private clinics.

Rəsəyźə meditsinanıñ nigeźźə dəwlətteke bulıwın beləbeź; Yaponiyala, kirehensə, şəxsi klinikalar küp.

on the contrary, conversely, vice versa, the other way round


кисә

кисә • (kisə)

From Proto-Turkic *kēče (“night, evening”).
Cognate to
Kazakh кеше (keşe, “yesterday”), Kyrgyz кечээ (kecee, “yesterday”), Uzbek kecha (“yesterday”);
Old Turkic 𐰛𐰃𐰲𐰀 (kéče, “late in the evening”);
Turkish gece (“night”), Turkmen gije (“night”), Yakut киэһэ (kiehe, “evening”).


ялан баш

head

ялан баш • (yalan baş)

ba-adv

ялан баш • (yalan baş)

See the individual words for etymology.
Compare with
Kazakh жалаң бас (jalañ bas, “bareheaded”),
Kumyk яланбаш (yalanbaş),
Southern Altai јылаҥбаш (ǰïlaŋbaš),
Uzbek yalangbosh (“bareheaded”),
Shor чылаңмаш (“bareheaded”).


ҡапыл

head

ҡапыл • (qapıl)

ba-adv

ҡапыл • (qapıl)

Cognate with
Kazakh қапылыстан (qapylystan, “unexpectedly”).


кинәт

head

кинәт • (kinət)

ba-adv

кинәт • (kinət)

From Middle Mongol ᠭᠡᠨᠡᠳᠲᠡ (genedte), see Mongolian гэнэт (genet, “suddenly”).
Cognate with
Kazakh кенет (kenet),
Southern Altai кенете (kenete),
Khakas кинетін (kinetìn, “suddenly”).

Мул иген уңышы быйыл проблемаға әүерелде – хаҡтар кинәт төшә башланы.
Mul igen uñışı bıyıl problemağa əwerelde – xaqtar kinət töşə başlanı.
The rich cereal crops this year turned into a problem – the prices started to decrease dramatically.


көндөҙ

head

көндөҙ • (köndöź)

From Proto-Turkic *küntüŕ (“at day, at daytime”).
Cognate with Old Turkic [script needed] (kündüz, “by day”), Old Turkic [script needed] (küntüz, “by day”); Tatar көндез (köndez), Kazakh күндіз (kündız), Kyrgyz күндүз (kündüz), Uzbek kunduz, Turkish gündüz, Turkmen gündiz (“by day”),
Khakas кӱндес (kündes, “by day; at daytime, during one day”),
Yakut күнүс (künüs, “by day”),
Chuvash кӑнтӑр (kănt̬ăr, “noon”),
etc.


мөмкин

head

мөмкин • (mömkin)

From Arabic مُمْكِن (mumkin, “possible”).
Cognate with
Kazakh мүмкін (mümkın), Kyrgyz мүмкүн (mümkün), Uzbek mumkin, Turkish mümkün, etc.


йыл да

йыл да • (yıl da)


көн дә

көн дә • (kön də)

Compare to
Kazakh күнде (künde, “every day”),
Kyrgyz күндө (kündö, “every day”),
Uzbek kunda (“every day”).


аяуһыҙ

аяуһыҙ • (ayawhıź)

[ɑ.jɑwˈhɯ̞ð]


йөҙтүбән

йөҙтүбән • (yöźtübən)

[ˌjʏ̞ð.tʏ.ˈβæn]

йөҙ (yöź, “face”) + түбән (tübən, “down”).
Compare with
Uzbek yuz tuban (“face-down”).


күп

From Volga Turki کوپ (köp, “many”), from Proto-Turkic *köp (“many”).
Cognate with Kazakh көп (köp),
Kyrgyz көп (köp),
Uzbek koʻp,
Turkmen köp (“many”), etc.

Килен күп түҙҙе, сер бирмәне.

The daughter-in-law endured for long (and) made no sign (that she was suffering).


ҡайҙа

head

ҡайҙа • (qayźa)

From *qayda "where, at what place", from Proto-Turkic *ka- (“interrogative particle”). -da is a locative case formant.
Cognate with
Old Turkic [script needed] (qajda, “where?”),
Tatar кайда (qayda),
Ottoman Turkish قنده (kanda),
Kazakh қайда (qaida),
Kyrgyz кайда (kayda),
Crimean Tatar qayda,
Shor қайда,
Khakas хайда (xayda),
Tuvan кайда (kayda),
etc.


ҡайҙан

head

ҡайҙан • (qayźan)

From *qaydan (“from where”), from Proto-Turkic *ka- (interrogative particle). -dan is an ablative case formant.
Cognate with Tatar кайдан (qaydan), Kazakh қайдан (qaidan), Southern Altai кайдаҥ (kaydaŋ), Kyrgyz кайдан (kaydan), Shor қайдаң, Khakas хайданъ (xaydanʺ, “from where”), etc.

inh

(interrogative, relative) from where, whence

Бынау заманда алтын ҡуллы шәп ирҙе ҡайҙан таптың?

Where did you find (such) a neat-handed, wonderful husband these days?

Bınaw zamanda altın qullı şəp irźe qayźan taptıñ?

(interrogative, relative) how (with verbs of knowledge)


нисек

[ˈnʲe̝.sɪ̞̆kʰ]

From *nečük (“how, in what manner”), from Proto-Turkic *nē- (“interrogative archetype”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (nečük, “how?”);
Tatar ничек (niçek, “how?”),
Kazakh нешік (neşık, “how?”),
Kumyk нечик (neçik, “how?”),
Uzbek nechik (“how?”),
Turkmen niçik (“how?”).

cog

Ошо ҡылымдың бойороғо нисек яңғырай?

How does the imperative of this verb sound?

Газ бүлмәләге температурағаса һыуынғас, уның һауыт төбөнә баҫымы нисек үҙгәрәсәк?

When the gas cools down to the room temperature, how will its pressure on the vessel bottom change?

Gaz bülmələge temperaturağasa hıwınğas, unıñ hawıt töbönə baśımı nisek üźgərəsək?

Йәйге ҡоролоҡтан оло зыян күргән ауыл хужалығына нисек ярҙам итергә, тигән һорау алдыбыҙға аяғүрә килеп баҫты.

The question has arisen in front of us in a very urgent way, how to help the agricultural industry that has been sustained heavy damage from the summer drought.

Yəyge qoroloqtan olo zıyan kürgən awıl xujalığına nisek yarźam itergə, tigən horaw aldıbıźğa ayağürə kilep baśtı.

(interrogative, relative) how; in what state


ҡасан

From *qačan "when, at what time", from Proto-Turkic *ka- (“interrogative particle”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (qačan, “when”),
Kazakh қашан (qaşan),
Kyrgyz качан (kacan),
Uzbek qachon,
Uyghur قاچان (qachan),
Shor қачан,
Yakut хаһан (qahan, “when”),
etc.


ни бары

head

ни бары • (ni barı)

ni barı (romanization)
reinforced by ҡына (often)
ғына (often)
кенә (often)
генә (often)

[ˌnʲe.bäˈɾɯ̞]

[ˌnʲɪ̞j.bäˈɾɯ̞]

Ни бары интернет һәм бер-ике сәғәт буш ваҡыт ҡына кәрәк.

(For that, you) need only (access to) the Internet and a couple of hours of spare time.

Ni barı internet həm ber-ike səğət buş vaqıt qına kərək.

Һуғыш башланғанда уға ни бары 16 ғына йәш була.

When the war began, he was only 16 years old.

Huğış başlanğanda uğa ni barı 16 ğına yəş bula.

only, merely; as low as, as little as, etc.


юғары

юғары • (yuğarı)

From Proto-Turkic *yok-karï (“upper; upward”), from *yok (“up, upward; upper; upland”).
*-karï is an aditive (directional) affix.
Cognate with
Kipchak یوقاری (yoqarï), iochari (as recorded in Codex Cumanicus), Old Anatolian Turkish یوقارو (yoqaru),
Kazakh жоғары (joğary),
Kyrgyz жогору (jogoru),
Southern Altai јоор (ǰoor, “wound in back of horse”), јогор (ǰogor),
Uzbek yuqori,
Azerbaijani yuxarı,
Turkish yukarı (“high. upper”);
Khakas чоғар (çoğar, “West; upper”),
Yakut соҕуруу (soğuruu, “South”),
etc.


түбән

head

түбән • (tübən)

Cognate with
Karakhanid [script needed] (töpün, “downward”);
Kazakh төмен (tömen, “downward; low”),
Kyrgyz төмөн (tömön),
Southern Altai тӧмӧн (tömön, “downward”),
Uzbek tuban (“low”),
Uyghur төвән (töwen, “low”),
Khakas тӧбін (“downward”),
etc.

cog

down, downward; downstairs, downslope, etc.

Ҡарлуғас түбән осһа – ямғыр булыр, бейектә осһа – аяҙытыр.
Qarluğas tübən osha – yamğır bulır, beyektə osha – ayaźıtır.
If a swallow flies low, it will rain, if (it) flies high, the weather will clear up.


һәр ерҙә

head

һәр ерҙә • (hər yerźə)

[ˈhæɾ.jɪ̞ɾ.ˈðæ]

[ˈhæɾ.jɪ̞ɾ.ˌðæ]

Compare with
Kazakh әр жерде (är jerde),
Kyrgyz ар жерде (ar jerde),
Uzbek har yerda,
Crimean Tatar er yerde,
Turkish her yerde (“everywhere”).

Эшсе һөнәрҙәр һәр ерҙә кәрәк.

Blue-collar professions are everywhere in demand.


теүәл

теүәл • (tewəl)

From *tügäl < *tükäl "complete(ly)", from Proto-Turkic *tüke- (“to finish, to complete”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (tükäl, “complete; completely”);
Tatar төгәл (tögäl),
Kazakh түгел (tügel),
Kyrgyz түгөл (tügöl),
Uzbek tugal (“complete”),
Uyghur تۇگەل (tugel, “complete”).

cog

Бурыстарын теүәл үтәйҙәр.

Малығыҙ теүәл ҡайттымы?

Did all of our cattle return (from the pasture)?

completely, fully, in full, to the whole extent

Теүәл бер сәғәт көттөк.


аҫҡа

head

аҫҡа • (aśqa)


өҫкә

өҫкә • (öśkə)


аҡрын

аҡрын • (aqrın)

[ɑ.qɯ̞ˈrɯ̞n]

From *aqïrïn "slowly, quietly, cautiously", from a verbal stem *aqïr-/aqur- "to move (act) slowly, cautiously", as evidenced in Old Uyghur [script needed] (aquru, “quietly; cautiously”); Yakut аҕырыа (ağırıa, “to be moderate”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (aqrun, “quitely”);
Kazakh ақырын (aqyryn, “slowly, quietly”),
Kyrgyz акырын (akırın, “slowly, quietly”),
Uzbek aqirin (“slowly”),
Khakas ағрин (ağrin, “slowly, quietly, gradually”), etc.


иртә

head

иртә • (irtə)

From Common Turkic *ertä (“morning; early; in the morning”), from Proto-Turkic *ẹ̄r (“early; morning”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (ertä, “early; in the morning”);
Kazakh ерте (erte, “early”),
Kyrgyz эрте (erte, “early”),
Southern Altai эрте (erte, “early”),
Uzbek erta (“early”),
Uyghur ئەرتە (erte, “early; morning”),
Tuvan эрте (erte, “early”),
Yakut эрдэ (erde, “early”),
Turkish erte (“early, morning”).
Outside of Turkic, compare Mongolian эрт (ert).


былтыр

head

былтыр • (bıltır)

From Common Kypchak *bïltïr "last year", from Proto-Turkic *bïldur (“last year”).

Беҙҙә былтыр оҡшаш хәл булғайны.

A similar case occurred last year at our place.

Былтыр йәй тимер юлында күп мал тапалған икән.

(It appears that) last year's summer, a lot of cattle got knocked down (to death or serious injury) at the railway.

Bıltır yəy timer yulında küp mal tapalğan ikən.

Оло ҡыҙым былтыр тормошҡа сыҡты.

My eldest daughter got married last year.


быйыл

быйыл • (bıyıl)

From *bïyïl "this year", composed from bu "this" + jïl "year".
Cognate with
Tatar быел (bıyel),
Kazakh биыл (biyl),
Kyrgyz быйыл (bıyıl),
Karachay-Balkar быйыл (bıyıl),
Southern Altai бујыл (buǰïl);
Uzbek bu yil,
Turkish bu yıl (“this year”), etc.

Быйыл мин өс гәзиткә яҙылғам.

This year, I've subscribed to three newspapers.

Быйыл уҡ светофорҙар, ҡала магистралдәрендә күпләп камералар ҡуйыласаҡ.

Already this year, traffic lights will be installed, large numbers of (traffic) cameras will be installed on the city's highways.

Bıyıl uq svetoforźar, qala magistraldərendə küpləp kameralar quyılasaq.


һүҙмә-һүҙ

һүҙмә-һүҙ • (hüźmə-hüź)

[hɵð.ˌmæ.ˈhɵð]


унан

(location) from there, thence, from a certain place or location


унда

Унда булырға тура килмәне.
Unda bulırğa tura kilməne.
(I/We) didn't have a chance to be there.

Һеҙ хазинаны күктә йыйығыҙ: унда көйә лә ҡырҡмай, тут та баҫмай, ҡараҡтар ҙа инеп урламай. (Matthew 6:19)

Collect (your) treasure in the sky: there, moth does not cut, rust does not corrupt, and thieves do not enter and steal.

Heź xazinanı küktə yıyığıź: unda köyə lə qırqmay, tut ta baśmay, qaraqtar źa inep urlamay.

there, to/into a certain place or location


баҡһаң

баҡһаң • (baqhañ) (requires the modality particle икән in the sentence it introduces)

Баҡһаң, ярайһы уҡ ауыр эш икән был.

It turns out that this is quite a difficult job.


баҡтиһәң

баҡтиһәң • (baqtihəñ) (requires the modality particle икән in the sentence it introduces)

Баҡтиһәң, кеше беҙ күреп белгән материаль тән генә түгел икән.

As it emerges, a human is not only the material body that we see and know.

Baqtihəñ, keşe beź kürep belgən materialʹ tən genə tügel ikən.


оят

From *uyat "shame",
from Proto-Turkic *uja- (“shame; to be ashamed”).
Cognate with
Tatar оят (oyat),
Kazakh ұят (ūät),
Kyrgyz уят (uyat),
Turkmen uýat (“shame”),
Uzbek uyat,
Uyghur ئۇيات (uyat),
Southern Altai уят (uyat),
Khakas уят (uyat),
Tuvan ыят (ıyat, “shame”),
etc.


йәйен

head

йәйен • (yəyen)

ba-adv

йәйен • (yəyen)

From Proto-Turkic *yāy-ïn (“in the summer, during summer”), from *yāy (“summer, spring”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (jajïn, “in the summer”);
Kyrgyz жайын (jayın, “during summer”),
Tuvan чайын (çayın, “in the summer”),
Yakut сайын (sayın, “summer”),
Dolgan һайын (“summer”).


аҫтыртын

head

аҫтыртын • (aśtırtın)

[ɑθ.tɯ̞ɾˈtɯ̞n]

Cognate with Tatar астыртын (astırtın, “secret, covert”), Kazakh астыртын (astyrtyn, “secretly”), Kyrgyz астыртын (astırtın, “from below; secretly”),
Uyghur ئاستىرتىن (astirtin, “secretly, covertly”).

cog

Администраторҙарҙың кеме шундай аҫтыртын?

Who of the administrators is (acting) so covertly? (From a Bashkir Wikipedia discussion.)

Administratorźarźıñ keme şunday aśtırtın?

secretly, stealthily, covertly, on the quiet


көн аша

head

көн аша • (kön aşa)

ba-adv

көн аша • (kön aşa)

[ˈkʏ̞n.ɑˌʂɑ]

Compare to Turkmen günaşa (“every other day”), Turkish günaşırı (“every other day”).


бөтөнләй

head

бөтөнләй • (bötönləy)

From *bütünläy "completely, entirely", composed of *bütün "whole, entire" + *-läy "adverb affix".
Cognate with
Tatar бөтенләй (bötenläy),
Kazakh бүтіндей (bütındei),
Kumyk бютюнлей (bütünley),
Uzbek butunlay,
Uyghur پۇتۇنلەي (putunley),
Turkmen bütinleý (“completely”).

XIX быуатта каталан телен ҡулланыу даирәһе бөтөнләй алмашына.

In the 19th century, the sphere of the Catalan language use changes completely.

XIX bıwatta katalan telen qullanıw dairəhe bötönləy almaşına.

Ә бына шәхси ҡунаҡхана асыу — уныһы инде беҙҙең өсөн бөтөнләй ят күренеш.
Ə bına şəxsi qunaqxana asıw — unıhı inde beźźeñ ösön bötönləy yat küreneş.
However, to open up a private hotel is a phenomenon completely extraordinary to us.

Ит менән картуфты бергә бөтөнләй ашамағыҙ.

Do not eat together meat and potato at all.

İt menən kartuftı bergə bötönləy aşamağıź.

Минең бала саҡта беҙҙең ауылдағы ҡайһы бер балаларҙың аяҡ кейеме бөтөнләй булманы.

When I was a child, some children in our village had no shoes at all.

Mineñ bala saqta beźźeñ awıldağı qayhı ber balalarźıñ ayaq keyeme bötönləy bulmanı.


бүтән

Cognate with
Tatar бүтән (bütän),
Kazakh бөтен (böten),
Kyrgyz бөтөн (bötön, “other”).

Ирем, кисер, бүтән юл урап йөрөр әмәлем юҡ.

My husband, forgive me, I don't have any more stamina to keep living on the road.

İrem, kiser, bütən yul urap yörör əməlem yuq.


ипләп

ипләп • (ipləp)

ba-adv

ипләп • (ipləp)

Cognate with
Kazakh ептеп (eptep, “cautiously, little by little”),
Uyghur ئەپلەپ (eplep, “cautiously; gently”).


ваҡытында

head

ваҡытында • (vaqıtında)

ba-adv

ваҡытында • (vaqıtında)

ва‧ҡы‧тын‧да

Һалымдарҙы ваҡытында түләгеҙ.

Ваҡытында түләй алмаһалар, Грецияла дефолт булыуы ихтимал.

If they cannot pay in time, there may be a default in Greece (=Greece may default).

Vaqıtında tüləy almahalar, Gretsiyala defolt bulıwı ixtimal.

Ваҡытында китә белергә кәрәк.

One needs to know to leave in good time (=One should have a feeling when it's a good time to leave).

at one time, formerly, in former times, back in the old days


оҫта

head

оҫта • (ośta)

From Persian اوستا (ustâ) / استاد (ostâd). Doublet of остаз (ostaz).
Note that the first form in Persian may have been reborrowed from a Turkic source.
Cognate with
Tatar оста (osta, “master, craftsman”),
Kazakh ұста (ūsta, “master; blacksmith”),
Kyrgyz уста (usta, “master; blacksmith”),
Uzbek usta (“master, professional”),
Uyghur ئۇستا (usta, “master, professional”),
Turkish usta (“master”).


ашыу

Action noun of aš- "to surpass", from Proto-Turkic *(i)āĺ- (“to cross (a mountain), to surpass”).
Compare to
Kyrgyz ашык (aşık, “surplus, excessive”),
Uzbek oshiq (“more than; excessive”).

cog

Инә ҡуңыҙ ике йөҙҙән ашыу йомортҡа һала.

The female beetle lays over two hundred eggs.

İnə quñıź ike yöźźən aşıw yomortqa hala.

Был кварталда актриса алтмыш йылдан ашыу йәшәгән.

The actress lived in this city block for over sixty years.

Bıl kvartalda aktrisa altmış yıldan aşıw yəşəgən.

Ул ваҡытта Александрия үҙенең 700 меңдән ашыу ҡулъяҙма йыйылған китапханаһы менән дан тота.

At that time, Alexandria was famous for its library, in which over 700,000 manuscripts were collected.

Ul vaqıtta Aleksandriya üźeneñ 700 meñdən aşıw qulʺyaźma yıyılğan kitapxanahı menən dan tota.


артыҡ

head

артыҡ • (artıq)

From *artuq (“excessive, surplus”), from Proto-Turkic *art- (“to increase, exceed”).
Cognate with
Old Turkic 𐰺𐱃𐰸 (artuq, “more, much”);
Kazakh артық (artyq, “excessive”), Uzbek ortiq (“excessive”),
Turkish artık (“excess, surplus”),
Khakas артых (artıx, “excess, surplus; better”),
Tuvan артык (artık, “excess, surplus; better”), etc.


көтмәгәндә

head

көтмәгәндә • (kötməgəndə)

көт‧мә‧гән‧дә

Тормош ағышының бөгөн көтмәгәндә үҙгәреүе ихтимал.

Today, the flow of life may change unexpectedly. (From a horoscope)

Tormoş ağışınıñ bögön kötməgəndə üźgərewe ixtimal.

Көтмәгәндә ҡайтып инеп, үҙегеҙҙе йоҡлап ятҡан килеш күреп ҡалмаһын! (Mark 13:36)

Lest he return unexpectedly and find you sleeping.

Kötməgəndə qaytıp inep, üźegeźźe yoqlap yatqan kileş kürep qalmahın!

in an unexpected manner or at a moment when not expected; unexpectedly, against expectation


ярым

ярым • (yarım)

From *yārïm (“half”),
derived from Proto-Turkic *yār- (“to crack, split, crush”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (yarïm, “half”);
Kazakh жарым (jarym),
Southern Altai јарым (ǰarïm),
Uzbek yarim,
Azerbaijani yarım,
Khakas чарым (çarım),
Tuvan чарым (çarım, “half”).

cog

Кила ярым он.


бер ҡайҙа ла

head

бер ҡайҙа ла • (ber qayźa la)

[ˌbɪ̞ɾ.ʁɑjˈðɑ.ɫɑ]

[ˈbɪ̞ɾ.ʁɑjˌðɑ.ɫɑ]

[ˈbɪ̞ɾˌʁɑj.ðɑ.ɫɑ]

Ҡатын бер ҡайҙа ла эшләмәй, ире елкәһендә йәшәй.

The woman does not work anywhere (and) lives off her husband.

Qatın ber qayźa la eşləməy, ire yelkəhendə yəşəy.

Был ерҙә генә осраған һәм башҡа бер ҡайҙа ла үҫмәгән үҫемлектәр бар.

There are plants that only occur at this place and do not grow anywhere else.

Bıl yerźə genə osrağan həm başqa ber qayźa la üśməgən üśemlektər bar.

nowhere, in no place, (with negation) anywhere

Бынан һуң ҡарт ауылынан бер ҡайҙа ла китмәгән.

After this, the old man did leave his village for anywhere.

Bınan huñ qart awılınan ber qayźa la kitməgən.

nowhere, to no place, (with negation) anywhere


яйҙаҡ

яйҙаҡ • (yayźaq)

From Proto-Turkic *yapïtak (“without saddle”).
Cognate with
Kazakh жайдақ (jaidaq, “without a saddle”),
Kyrgyz жайдак (jaydak, “without a saddle”), Southern Altai јайдак (ǰaydak)/јабыдак (ǰabïdak, “without a saddle”),
Kumyk яйдакъ (yaydaq, “without a saddle”),
Uyghur يايداق (yaydaq)/ياۋداغ (yawdagh, “without a saddle”), Khakas чабдах (çabdax, “without a saddle”),
Tuvan чавыдак (çavıdak, “without a saddle”),
Yakut сыбыдах (sıbıdaq, “without a saddle”).


элек

From Proto-Turkic *il(i)k (“before; early; first”).
Cognate with Old Turkic 𐰃𐰠𐰚 (ilk, “first”), Karakhanid اِلْكْ (ilk, “first, firstly”);
Tatar элек (elek, “before, earlier”),
Uzbek ilk (“first; early”),
Turkish ilk (“first”),
Tuvan элек (elek, “early, not yet”),
Yakut илик (ilik, “not yet”),
Chuvash ӗлӗк (ĕlĕk, “before, in old times; ago”).

cog

Элек бында ҙур ауыл булған.

Элек ҡулыңды йыу.


тәүҙә

head

тәүҙә • (təwźə)

ba-adv

тәүҙә • (təwźə)

first, at first, initially, before anything else


тәү

From Proto-Turkic *teb (“time; initial, early”).
Compare to
Tatar тәү (täw, “initial, first”); Southern Altai тем (tem, “time”), Shor тем (tem, “time”),
Tuvan теппиже (teppije, “ahead of time, before due time”).
Alternatively, Akhmetyanov suggests derivation from a hypothesized *täg (“initial, first”), citing Kyrgyz тек (tek, “origin, social background”).


борон-борон заманда

head

борон-борон заманда

борон-борон заманда • (boron-boron zamanda) (борон-борон заманда)

[bʊ̞ˈɾʊ̞n.bʊ̞ˈɾʊ̞n.zɑ.mɑnˈdɑ]

бо‧рон-бо‧рон

Борон-борон заманда йәшәгән ти ҡарт менән ҡарсыҡ.

Once upon a time there lived an old man with an old woman.

Boron-boron zamanda yəşəgən ti qart menən qarsıq.

The traditional beginning of fairy tales; once upon a time


бер ваҡыт

бер ваҡыт • (ber vaqıt)

[ˈbɪ̞ɾ.wɑˈqɯ̞t]

at some unspecified time in the past; once upon a time, one day

at some unspecified time in the future; one day


ғәҙәттә

ғәҙәттә • (ğəźəttə)

Locative case of ғәҙәт (ğəźət, “custom, habit”).
Compare to analogous terms in other languages (where the appropriate cognate noun is in the locative case and has the same meaning):
Tatar гадәттә (ğadättä),
Kazakh әдетте (ädette),
Kyrgyz адетте (adette),
Uzbek odatda,
Uyghur ئادەتتە (adette, “usually, typically”).

cog

Был көй ғәҙәттә ирҙәр бейегәндә уйнала.

This tune is usually played when men dance.

Урам буйында көнбағыш сиртеп йөрөгән кешеләрҙе, ғәҙәттә, бик яратып етмәйҙәр.

People who walk around streets eating sunflower seeds are typically not liked too much.

Uram buyında könbağış sirtep yörögən keşelərźe, ğəźəttə, bik yaratıp yetməyźər.

Гәзит өсөн мәҡәлә яҙғанда мин ғәҙәттә хәл-ваҡиғаға уҡыусыһы күҙлегенән бағам.

When writing an article for a newspaper, I usually look at events from the reader's viewpoint.

Gəzit ösön məqələ yaźğanda min ğəźəttə xəl-vaqiğağa uqıwsıhı küźlegenən bağam.


алға

head

алға • (alğa)

ba-adv

алға • (alğa)

→ Russian: алга (alga)

Compare to
Kazakh алға (alğa, “forward”),
Karachay-Balkar алгъа (alğa, “forward”),
Kyrgyz алга (alga, “forward”),
Uzbek olgʻa (“forward”),
Uyghur ئالغا (algha, “forward”).


һис шикһеҙ

head

һис шикһеҙ • (his şikheź)

Һеҙ, һис шикһеҙ, тамуҡ ялҡынын күрәсәкһегеҙ.

Beyond any doubt, you will see the flame of hell.

Heź, his şikheź, tamuq yalqının kürəsəkhegeź.


ҡына

Биш минут ҡына ваҡытым бар.

Ни бары интернет һәм бер-ике сәғәт буш ваҡыт ҡына кәрәк.

(For that, you) need only (access to) the Internet and just a couple of hours of spare time.

Ni barı internet həm ber-ike səğət buş vaqıt qına kərək.

Күп нәмәнең ҡәҙеренә юғалтҡас ҡына төшөнәбеҙ бит.

We get to understand the value of many things only after losing (them).

Küp nəməneñ qəźerenə yuğaltqas qına töşönəbeź bit.

Батыр йәнтөйәгенә ярты быуаттан ҡайтты, тик һәйкәл булып ҡына.

The hero returned to his home place after half a century - but only as a sculpture.

Batır yəntöyəgenə yartı bıwattan qayttı, tik həykəl bulıp qına.

Район идаралығы алмашынғас ҡына, кесе эшҡыуарлыҡ проблемалары ниһайәт иғтибар үҙәгенә килеп баҫты.

(It was) only when the district management changed (that) the problems of micro-entrepreneurship finally came into the center of attention (=into the spotlight).

Rayon idaralığı almaşınğas qına, kese eşqıwarlıq problemaları nihayət iğtibar üźəgenə kilep baśtı.

Беҙ, уҡытыусылар, йыш ҡына уҡыусыларыбыҙға: “Көндәлек — һеҙҙең йөҙөгөҙ”, тип әйтергә яратабыҙ.
Beź, uqıtıwsılar, yış qına uqıwsılarıbıźğa: “Köndəlek — heźźeñ yöźögöź”, tip əytergə yaratabıź.
We, teachers, quite often like to tell our students: (your) report card is your face".

Кәртәгә тотоноп, ҡарт оҙаҡ ҡына ауыл урамына ҡарап торҙо.

The old man stood for quite a long time, holding on a fence and looking at the village street.

Kərtəgə totonop, qart oźaq qına awıl uramına qarap torźo.

to a moderate or great extent or degree; quite, rather


ысынлап та

ысынлап та • (ısınlap ta)

ba-adv

ысынлап та • (ısınlap ta)

Мысыр аҡһөйәктәре ысынлап та Сараның сибәрлеген фирғәүенгә еткерәләр.

Egypt's noblement, indeed, inform the pharaoh about Sarah's beauty.

Mısır aqhöyəktəre ısınlap ta Saranıñ sibərlegen firğəwengə yetkerələr.

60-сы йылдарҙың аҙағында йәш башҡорт яҙыусыларына ҡарата идеологик баҫым ысынлап та көсәйә төштө.

At the end of the 1960s, the ideological pressure on young Bashkir writers has indeed intensified.

60-sı yıldarźıñ aźağında yəş başqort yaźıwsılarına qarata ideologik baśım ısınlap ta kösəyə töştö.

Ысынлап та, классик булып танылған яҙыусыларҙың көндәлектәре генә киң уҡыусы өсөн баҫылып сыға.

Indeed, only the diaries of writers who are considered classical, get published for the general reader.

Isınlap ta, klassik bulıp tanılğan yaźıwsılarźıñ köndəlektəre genə kiñ uqıwsı ösön baśılıp sığa.

Ысынлап та, Туфан һыуы тартылғас, Нух кәмәһен ҡайҙа килтереп терәй икән?

As a matter of fact, where did Noah land his boat (=ark) when the Deluge waters subsided?

Isınlap ta, Tufan hıwı tartılğas, Nux kəməhen qayźa kilterep terəy ikən?


нисек бар, шулай

nisek bar (romanization)
şulay (romanization)

[ˌnʲe.sɪ̞kˈbɑɾ ʂoˈɫɑj]

Баланы нисек бар, шулай яратығыҙ.

Тормошто нисек бар, шулай ҡабул итергә тырышығыҙ.

Tormoşto nisek bar, şulay qabul itergə tırışığıź.

as is, the way somebody/something actually is (especially if contrary to someone's expectations)


беренсенән

head

беренсенән • (berensenən)

бе‧рен‧се‧нән

Compare to
Kazakh біріншіден (bırınşıden, “firstly”),
Uzbek birinchidan (“firstly”),
Uyghur بىرىنچىدىن (birinchidin, “firstly”).

cog

Беренсенән, Өфө алыҫ түгел, икенсенән, һеҙҙә тәбиғәт матур, ул ял индустрияһын үҫтереү өсөн мөмкинлек бирә.

Firstly, Ufa is not far, secondly, the nature is beautiful at your place, it creates an opportunity to develop the recreation industry.

Berensenən, Öfö alıś tügel, ikensenən, heźźə təbiğət matur, ul yal industriyahın üśterew ösön mömkinlek birə.


етмәһә

head

етмәһә • (yetməhə)

(said about a development that makes an already difficult situation even worse) to make things worse


иң

Cognate with
Old Turkic 𐰭 (eŋ, “most”),
Old Uyghur [script needed] (eŋ, “most”).

Йәйҙең иң ҡыҙыу мәле.

Иң ҡурҡынысы — үҫмер балаңдың кеҫәһендә шприц табыу.
İñ qurqınısı — üśmer balañdıñ keśəhendə şprits tabıw.
The most frightening (thing) is to find a syringe in your teenager child's pocket.

Forms the superlative of the following adjective.


айырыуса

айырыуса • (ayırıwsa)

айырыу (ayırıw, “differentiate”) + -са (-sa).
Compare to
Tatar аеруча (ayeruça, “particularly, especially”),
Kazakh айрықша (airyqşa, “particularly, especially”),
Kumyk айрыча (ayrıça, “particularly, especially”),
Uzbek ayricha (“particularly, especially”),
Turkish ayrıca (“also”).

cog

Миграция ағымына күҙ һалһаҡ, иң күп кеше Урта Азиянан, айырыуса Үзбәкстандан килә.

If we look at the migration flow, most people come from Central Asia, especially from Uzbekistan.

Migratsiya ağımına küź halhaq, iñ küp keşe Urta Aziyanan, ayırıwsa Üzbəkstandan kilə.


бигерәк

head

бигерәк • (bigerək)


бигерәк тә

бигерәк тә • (bigerək tə)

[bʲe.ɡɪ̞ˈɾæk.ˌtæ]

Матбуғатта сығыш яһар өсөн теманы һайлап ала белеү йәш журналист өсөн бигерәк тә мөһим.

For a young journalist, it is especially important to be able to select the topic on which to appear in the press.

Matbuğatta sığış yahar ösön temanı haylap ala belew yəş jurnalist ösön bigerək tə möhim.


бер ҙә

бер ҙә • (ber źə)

Был бер ҙә еңел эш түгел.

not... at all; by no means, in no way, nowhere near


бушлай

бушлай • (buşlay)

ba-adv

бушлай • (buşlay)


төндә

head

төндә • (töndə)

Йоҡлаусылар төндә йоҡлай, эскеселәр төндә эсеп иҫерешә. (1 Thessalonians 5:7)

Those who sleep, sleep at night, (whereas) alcoholics drink and get drunk at night.

Yoqlawsılar töndə yoqlay, eskeselər töndə esep iśereşə.


әйткәндәй

әйткәндәй • (əytkəndəy)

Compare to
Uyghur ئېيتقاندەك (ëytqandek, “by the way”).

cog

(speech act, conjunctive) by the way, incidentally


шуға күрә

head

шуға күрә • (şuğa kürə)

ba-adv

шуға күрә • (şuğa kürə)

[ʂoˈʁɑ.kɵˈɾæ]

Аҡ өкөнөң себештәре көнөнә берешәр моронлай, шуға күрә бер оялағы ҡошсоҡтар төрлө буйлы була, кеселәре йыш ҡына үлеп ҡала.

Snowy owl's chicks hatch one a day, therefore the young birds in one nest have different statures, those younger often die.

Aq ökönöñ sebeştəre könönə bereşər moronlay, şuğa kürə ber oyalağı qoşsoqtar törlö buylı bula, keseləre yış qına ülep qala.


башлыса

head

башлыса • (başlısa)

ba-adv

башлыса • (başlısa)

[bɑʂˈɫɯ̞.sɑ]

Мысырҙа башлыса дөгө, мамыҡ, бойҙай һәм йәшелсә-емештәр үҫтерәләр.

In Egypt, they mainly grow rice, cotton, wheat and vegetables.

Mısırźa başlısa dögö, mamıq, boyźay həm yəşelsə-yemeştər üśterələr.

“Ғәлиә”лә башлыса Мысырҙа, Сүриәлә, Төркиәлә белем алған билдәле ғалимдар һәм дин белгестәре уҡыта.
“Ğəliə”lə başlısa Mısırźa, Süriələ, Törkiələ belem alğan bildəle ğalimdar həm din belgestəre uqıta.
The faculty of (the madrasah of) Ğaliya mostly consists of noted scholars and religion (i.e. Islamic) experts educated in Egypt, Syria and Turkey.


шәхсән

head

шәхсән • (şəxsən)

Borrowed from Arabic شَخْصًا (šaḵṣan), adverbial accusative of شَخْص (šaḵṣ).

Риүәйәт буйынса, батша 1707 йылда ҡалаға шәхсән нигеҙ һалған.

As the legend goes, the czar in person founded the city in 1707.

Riwəyət buyınsa, batşa 1707 yılda qalağa şəxsən nigeź halğan.


тағы

тағы • (tağı)

From Proto-Turkic *d(i)akï (“again, once more; additionally, plus”).
Cognate with Old Uyghur [script needed] (taqï, “more”); Tatar тагын (tağın), Kazakh тағы (tağy), Kyrgyz дагы (dagı), Southern Altai таа (taa), Uzbek tagʻin, Uzbek تېگى, Uyghur تېخى (tëxi), Turkmen dagy, Azerbaijani daha, Turkish daha (“more, in addition”).

cog

Тағы бер ҡат тикшереү.

Арғы оста тағы бер аҙыҡ-түлек магазины бар.

There is one more food shop at the far end (of the village).

Arğı osta tağı ber aźıq-tülek magazinı bar.

Өфөлә тағы биш мәктәп дистанцион уҡыуға күсте.

In Ufa, five more schools moved to remote learning.

Öfölə tağı biş məktəp distantsion uqıwğa küste.


яңынан

head

яңынан • (yañınan)

[jɑ.ŋɯ̞ˈnɑn]

From Proto-Turkic *yaŋïdan (“again, anew”), originally ablative of Proto-Turkic *yaŋï (“new”).
Cognate with Tatar яңадан (yañadan),
Kazakh жаңадан (jañadan),
Kyrgyz жаңыдан (jaŋıdan),
Kumyk янгыдан (yañıdan),
Uzbek yangidan,
Turkish yeniden (“again”), etc.

Ә ышаныс юғалһа, уны яңынан яулау үтә ауыр.

And if confidence is destroyed, it is very difficult to win back.

Ə ışanıs yuğalha, unı yañınan yawlaw ütə awır.


тағы ла

тағы ла • (tağı la)


шулай итеп

шулай итеп • (şulay itep)

ba-adv

шулай итеп • (şulay itep)

[ʂuˈɫɑj‿iˌtɪ̞p]


шунда уҡ

head

шунда уҡ • (şunda uq)

Мин шунда уҡ бер һөйләмдән генә торған ғариза яҙҙым да уға һондом.

I immediately wrote an official notice which consisted of just one sentence, and handed it to him.

Min şunda uq ber höyləmdən genə torğan ğariza yaźźım da uğa hondom.

Белгес өйрәнсектең хаталарын шунда уҡ күреп, төҙәтеп бара.

The specialist immediately sees the apprentice's mistakes and corrects them.

Belges öyrənsekteñ xataların şunda uq kürep, töźətep bara.


бер-бер артлы

[ˌbɪ̞ɾˌbɪ̞ɾ.ɑɾtˈɫɯ̞]

Әбү Ғөбәйҙә ибн әл-Йәррәх (радыйаллаһу ғәнһү), Пәйғәмбәрҙең сикәһенә ҡаҙалған ике һөңгө сыңғаһын күреп ҡала ла, ашығыс рәүештә бер-бер артлы уларҙы теше менән һурып ала.
Əbü Ğöbəyźə ibn əl-Yərrəx (radıyallahu ğənhü), Pəyğəmbərźeñ sikəhenə qaźalğan ike höñgö sıñğahın kürep qala la, aşığıs rəweştə ber-ber artlı ularźı teşe menən hurıp ala.
Abu Ubaidah ibn al-Jarrah (may Allah be pleased with him) sees the rings of two spears that have pierced into the Prophet's temple, and hastily pulls them out, one after another, with his teeth.


иң тәүҙә

иң тәүҙә • (iñ təwźə)

ba-adv

иң тәүҙә • (iñ təwźə)

[ˈeŋ.tɶwˈðæ]

[ˈeŋ.tɶwˌðæ]

Диоксин иң тәүҙә тупраҡты, һауаны ағыулай.

Dioxin first of all pollutes soil (and) air.

Dioksin iñ təwźə tupraqtı, hawanı ağıwlay.

first of all, firstly, before anything else


ҡыҙғанысҡа ҡаршы

head

ҡыҙғанысҡа ҡаршы • (qıźğanısqa qarşı)

ba-adv

ҡыҙғанысҡа ҡаршы • (qıźğanısqa qarşı)

[qɯ̞ð.ʁɑ.nɯ̞sˈqɑ.qɑɾˈʂɯ̞]

ҡыҙ‧ға‧ныс‧ҡа

Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, янғынды күршеләре бик һуң күреп ҡалған.

Unfortunately, (their) neighbors noticed the fire very late.

Qıźğanısqa qarşı, yanğındı kürşeləre bik huñ kürep qalğan.


шул иҫәптән

head

шул иҫәптән • (şul iśəptən)

[ˈʂoɫ‿e.θæpˈtæn]

Хәҙерге ваҡытта тоташтырыуһыҙ сысҡандарҙың ғына бер нисә төрө бар, шул иҫәптән инфраҡыҙыл порт, Bluetooth аша эшләгән һ.б.

These days, there are several types of wireless mice alone, including (those) operating via infrared port, Bluetooth etc.

Xəźerge vaqıtta totaştırıwhıź sısqandarźıñ ğına ber nisə törö bar, şul iśəptən infraqıźıl port, Bluetooth aşa eşləgən h.b.

including, such as, among which; introducing one or more parts of the group or topic just mentioned.


иртәгә

иртәгә • (irtəgə)

From *ertägä (“tomorrow”), originally a dative case of Proto-Turkic *ẹ̄rte (“morning”), from Proto-Turkic *ẹ̄r (“early”).
Compare Uzbek ertaga (“tomorrow”).

Иртәгә, туғыҙынсы ғинуарҙа, республикала яуым-төшөм көтөлмәй. (from a radio weather forecast)

Tomorrow, on the ninth of January, no precipitation is expected in the republic (of Bashkortostan).

İrtəgə, tuğıźınsı ğinwarźa, respublikala yawım-töşöm kötölməy.


иртән

иртән • (irtən)

Compare to
Kazakh ертең (erteñ, “tomorrow”), Kyrgyz эртең (erteŋ, “tomorrow”), Southern Altai эртен (erten, “tomorrow”), Kumyk эртен (erten, “morning”), Khakas иртен (irten, “morning”), Tuvan эртен (erten, “morning”).
There are two plausible archetypes: *erte-n, a historical instrumental case form of
Common Turkic *ertä (“morning”), or a composition of Proto-Turkic *ẹ̄r (“early; morning”) + *taŋ (“dawn”).


яҡшылап

head

яҡшылап • (yaqşılap)

ba-adv

яҡшылап • (yaqşılap)

[jɑq.ʂɯ̞ˈɫɑp]

Эсер алдынан яҡшылап һелкегеҙ.


нәтижәлә

head

нәтижәлә • (nətijələ)

ba-adv

нәтижәлә • (nətijələ)

From the locative of нәтижә (nətijə).
Cognate with Azerbaijani nəticədə, Turkish neticede, Turkmen netijede, Uyghur نەتىجىدە (netijide), Uzbek natijada.