бар

From Proto-Turkic *bār (“there is/are, there exist(s)”).
Cognate with
Uyghur بار (bar, “there exists”),
Turkish var (“there exists”).

inh

Уйлаймын, тимәк мин бармын.

Биш минут ҡына ваҡытым бар.

Ауылда биш сутый ере бар.

((S)he) has 5 ares of land in the village.

Ҡаҙағстанда ла аҙаш ауыл бар икән.

As it happens, there is a village of the same name in Kazakhstan as well.

Рәсәйҙә ауыл хужалығының киләсәге бармы?

Rəsəyźə awıl xujalığınıñ kiləsəge barmı?

Is there a future for agriculture in Russia?

"Ни сәсһәң - шуны урырһың", тигән тапҡыр әйтем бар.

"Ni səshəñ - şunı urırhıñ", tigən tapqır əytem bar.

There is a shrewd adage which says "What you sow is what you will reap".

Кем белә, бәлки, башҡа сәбәбе лә барҙыр.

Kem belə, bəlki, başqa səbəbe lə barźır.

Who knows, there might be another reason as well.

there is / there are, there exist; I/you have, s/he has, etc.


бар

Үҙ яҙмаһы бар халыҡ.

A people that has its own literary tradition.

(introduces an attributive adjective phrase) with, which have/has...


ала

From Proto-Turkic *āla. Cognate to Kyrgyz ала (ala), etc.


сей

From Proto-Turkic *čɨj (“wet, moist; raw”).
Cognate with
Karakhanid [script needed] (či, “damp, moist”);
Tatar чи (çi),
Khakas чіг (çìg, “raw, half-baked”),
Turkish çiy (“dew”),
etc.

cog

Сей утын насар яна.

Сей бесән.


сабыр

head

сабыр • (sabır)

ba-adj

сабыр • (sabır)

From Arabic صَبُور (ṣabūr, “patient, forbearing”).


дымлы

head

дымлы • (dımlı)

ba-adj

дымлы • (dımlı)

дым (dım, “dampness, moisture”) + -лы (-lı, suffix used to form adjectives from nouns)

af

damp, moist (of something that should be dry)


дәүләт

head

дәүләт • (dəwlət)

From Classical Persian دَوْلَت (dawlat), from Arabic دَوْلَةٌ f (dawlatun).
Cognate with
Kyrgyz дөөлөт (döölöt),
Uzbek davlat,
Turkmen döwlet,
Turkish devlet, etc.

Дәүләт теле.


егәрле

егәрле • (yegərle)

ba-adj

егәрле • (yegərle)

[jɪ̞.ɡær.ˈlɪ̞]

Cognate with
Kazakh жігерлі (jıgerlı, “active, vigorous”), Kyrgyz жигердүү (jigerdüü, “brave, valiant; active”). Ultimately derived from Persian جگر (jegar) in the sense of "spirit, courage".

cog

Бал ҡорто – ғәжәп аҡыллы, бик егәрле бөжәк.

Bal qorto – ğəjəp aqıllı, bik yegərle böjək.

The honey bee is an amazingly intelligent [and] very hard-working insect.


зәңгәр

head

зәңгәр • (zəñgər)

From Volga Turki زنگار (zäñgâr, “light blue”), from Persian زنگار (zangâr).
Cognate with
Uzbek zangor,
Uyghur زەڭگەر (zengger, “light blue”).


тар

Тар тимер юлы.

Тар бүлмә.

Донъя тар икән.

(pertaining to size, area) small, confined

pertaining to size; area; pertaining to size; area

Ваҡытым тар.


тура

From *toğra (“direct; correct”). (See the immediate cognates below.)
No consensus exists on the further derivation.
Cognate with
Kazakh тура (tura, “straight, direct; just”),
Kyrgyz туура (tuura, “straight”),
Uyghur توغرا (toghra, “straight”);
Kumyk тувра (tuwra, “straight”),
perhaps also Southern Altai туура (tuura, “width”),
Tuvan доора (doora, “transverse; indirect”),
Yakut туора (tuora, “transverse; aside”).
Note that a parallel archetype form *toğru should be reconstructed to accommodate many other cognates, including Old Uyghur [script needed] (toγru, “correct, direct”), Uzbek to'g'ri (“correct”), Bashkir тоғро (toğro, “loyal”),
Turkish doğru (“correct”), etc.

cog

Тура һыҙыҡ.

Тура поезд.

Тура бәйләнеш.

Тура мөйөш.

(geometry, of an angle) 90 degrees, right

(radio, TV, online broadcast) live, on air


совет

From Russian сове́т (sovét, “council, board; soviet”).
Compare to
Uzbek sovet,
Turkmen sowet,
Turkish sovyet (“Soviet”) (the Turkish word is from a different source).

bor

Беҙ совет осоронда был хәл тик Көнбайыш өсөн генә хас тип уйлай торғайныҡ.

Beź sovet osoronda bıl xəl tik Könbayış ösön genə xas tip uylay torğaynıq.

In the Soviet times, we used to think that this phenomenon was characteristic only of the West.

(history, not comparable) Soviet, pertaining to the Soviet Union


ал

From Proto-Turkic *āl (“a shade of red”).
Cognate with Old Uyghur [script needed] (al, “bright red”); Turkish al (“crimson, dark red”).


махсус

bor

Arabic مَخْصُوص (maḵṣūṣ)


риза

Borrowed from
Persian رضا (rezâ, “agreement, satisfaction”), from Arabic رِضًا (riḍan, “being pleased; consent, approval”).


шым

Cognate with
Tatar шым (şım, “quiet”),
Southern Altai чым (čïm, “quiet, calm”),
Shor шым (“quiet, calm”),
Khakas сым (sım, “quiet, calm”).


ҡояш

head

ҡояш • (qoyaş)

Ҡояш

From Proto-Turkic *kuńāĺ (“the sun, solar heat”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (qujaš, “solar heat”);
Tatar кояш (qoyaş, “the sun”),
Nogai кыяс (kıyas),
Karakalpak quyas,
Uzbek quyosh, Shor қуяш (quyaš), Karaim къуяш (quyaš),
Northern Altai куяш (kuyaš),
Uzbek quyosh (“the sun”),
Yakut куйаас (kuyaas, “heat”).

cog

Сүллектәге һауа дымлылығы бик түбән булғанға, ул ҡояш радияцияһынан һаҡламай.

Süllektəge hawa dımlılığı bik tübən bulğanğa, ul qoyaş radiyatsiyahınan haqlamay.

As air humidity is very low in deserts, it does not protect from solar radiation.


буй

From Proto-Turkic *bod (“body, stature; length; self”).

inh

Буй дәфтәр.


ағас

head

ағас • (ağas)

ba-adj

ағас • (ağas)

From Volga Turki آغاچ (ağaç, “tree”), from Common Kypchak *ağač ("tree, wood", see the Kypchak cognates below), from Proto-Turkic *ïgač (“tree; wood”).
Cognate with
Tatar агач (ağaç),
Kazakh ағаш (ağaş),
Karakalpak ағаш,
Karachay-Balkar агъач (ağaç),
Kumyk агъач (ağaç),
Southern Altai агаш (agaš);
Kyrgyz жыгач (jıgac),
Khakas ағас (ağas),
Old Turkic 𐰃𐰍𐰲 (iǧč /ïɣač/),
Crimean Tatar, Turkish ağaç, Azerbaijani ağac, Turkmen agaç, etc.

Ағас ҡашыҡ.


алтын

head

алтын • (altın)

From Proto-Turkic *altun (“gold”).
Cognate with
Old Turkic 𐰞𐱃𐰆𐰣 (altun, “gold”),
Karachay-Balkar, Kazakh, Kumyk, Kyrgyz, Southern Altai, Khakas алтын (altın), Tuvan алдын (aldın),
Crimean Tatar, Turkish altın, Turkmen altyn,
Uzbek oltin.

Алтын тәңкә.

Алтын Урҙа.

Алтын тәхет өҫтөндә батша ҡыҙы ултырған, дүрт яғынан дүрт ҡоло тәхетене күтәргән.

(Can we date this quote?), Ural-batyr (Bashkir folk epic):

On top of a golden throne, padishah's daughter sat; four slaves from four sides raised her throne.

Altın təxet öśtöndə batşa qıźı ultırğan, dürt yağınan dürt qolo təxetene kütərgən.


ас

From Proto-Turkic *āč (“hungry, hunger”).
Cognate with
Old Turkic 𐰀𐰲 (āč),
Kazakh аш (aş),
Kyrgyz ач (ac),
Uzbek och,
Turkish aç (“hungry”),
Yakut аас (aas, “hungry”), etc.

Астың хәлен туҡ белмәй.

The well-fed does not know the condition of the hungry.


күк

From Volga Turki کوك (kök, “sky, blue”), from Proto-Turkic *kȫk (“blue, green, 'macro-blue'; sky”).
In Ancient Turkic, this archetype seems to have had a wide semantics of "blue + green + similar shades", partially retained in modern languages.

inh

Күк шыршы.

Күк томан.

Күк сәй.

Күк юрға.


ата

From Proto-Turkic *ata (“father; uncle; ancestor”).
Also see атай (atay, “father”).


көнсығыш

head

көнсығыш • (könsığış)

[ˈkʏ̞n.sɯ̞.ˌʁɯ̞ʂ]

Ba-көнсығыш.ogg

Synchronously, көн (kön, “sun”) + сыҡ- (sıq-, “to come out”) + -ыш (-ış).
Compare to Southern Altai кӱнчыгыш (künčïgïš, “east”) and Tatar көнчыгыш (könçığış, “east”).

cog

Tatar көнчыгыш (könçığış, “east”)

Көнсығыш шиғриәте ҡанундары.


шәреҡ

head

шәреҡ • (şəreq)

şəreq (romanization)
шәреҡ (absolute singular-only)
шәреҡтең (definite genitive singular-only)
шәреҡкә (dative singular-only)
шәреҡте (accusative definite singular-only)
шәреҡтә (locative singular-only)
шәреҡтән (ablative singular-only)

Шәреҡ бейеүе.

Ниңәлер беҙҙә шәреҡ ҡатын-ҡыҙҙарына йәлләү менән ҡарайҙар, йәнәhе, улар азатлығы сикле, ситлектәге ҡош хәлендә көн күрәләр.

Niñəler beźźə şəreq qatın-qıźźarına yəlləw menən qarayźar, yənəhe, ular azatlığı sikle, sitlektəge qoş xəlendə kön kürələr.

For some reason, (they) in our (communities) look at eastern women with pity; purportedly, they live with limited freedom, like a bird in a cage.


мул

Cognate with Kazakh мол (mol, “abundant, ample”), Uzbek moʻl (“abundant, ample”), Uyghur مول (mol, “abundant, ample; many”), Turkish bol (“abundant”).

cog

Мул иген уңышы быйыл проблемаға әүерелде – хаҡтар кинәт төшә башланы.

Mul igen uñışı bıyıl problemağa əwerelde – xaqtar kinət töşə başlanı.

The rich cereal crops this year turned into a problem – the prices started to decrease dramatically.


башҡорт

head

башҡорт • (başqort)

ba-adj

башҡорт • (başqort)

From Volga Turki باشقرد (“başqurd”), most probably from Proto-Turkic *baĺč (“main”) and Proto-Turkic *kūrt (“wolf”).

ba:Башҡорттар

Салауат — башҡорт үҙаңының нормаһы.

Salawat (Yulayev) is (part of) the standard of Bashkir identity.

Бар көсөмдө башҡорт Википедияһына һалам.

Bar kösömdö başqort Vikipediyahına halam.

I put my every effort into the Bashkir Wikipedia.


ҡалын

head

ҡалын • (qalın)

ba-adj

ҡалын • (qalın)

From Proto-Turkic *kalïŋ (“thick”).
Cognate with
Kyrgyz калың (kalıŋ, “thick”),
Uzbek qalin (“thick”),
Turkish kalın (“thick”), etc.

(of vegetation, hair, wool) thick, dense

(of voice, sound) low, low-pitched, deep

(of writing, drawing, printed letters) thick, heavy, bold

drawing; printed letters; drawing; printed letters


яҡшы

head

яҡшы • (yaqşı)

ba-adj

яҡшы • (yaqşı)

From *yaqšï (“good”), from Proto-Turkic *yak- (“come near; suit, fit; appeal to somebody”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (jaqšï, “good”), [script needed] (jaxšï, “good”);
Tatar яхшы (yaxşı), Kumyk яхшы (yaxşı),
Kazakh жақсы (jaqsy),
Kyrgyz жакшы (jakşı), Southern Altai јакшы (ǰakšï),
Khakas чахсы (çaxsı), Chulym чақшы,
Shor чақшы (čak̂śı),
Uzbek yaxshi, Uyghur ياخشى (yaxshi),
Turkmen ýagşy,
Azerbaijani yaxşı, Turkish yakşı (“good”), etc.

cog

Shor чақшы (čak̂śı)

Яҡшы ғәҙәт.

Yaqşı ğəźət.

Яҡшы атҡа сыбыртҡы кәрәкмәй.

Һарымһаҡ төнәтмәһе склероздан һәм баш шаулауҙан яҡшы сара булып һанала.

Harımhaq tönətməhe sklerozdan həm baş şawlawźan yaqşı sara bulıp hanala.

Garlic infusion is considered to be a good remedy for senile memory loss and tinnitus.


яңы

head

яңы • (yañı)

ba-adj

яңы • (yañı)

Көнө етер, ергә яңы пәйғәмбәр килер.

The day will come, (when) a new prophet will come to the earth.


көндәлек

head

көндәлек • (köndəlek)

From *kündälik (“daily, everyday”) - apparently a Central Asian innovation from *kün dä (“every day”).
Cognate with
Kazakh күнделік (kündelık, “daily; diary”),
Kyrgyz күндөлүк (kündölük, “daily; diary”),
Uzbek kundalik (“everyday; current, present-day; diary”),
Uyghur كۈندۈلۈك (kündülük, “everyday; daily”),
Turkmen gündelik (“current, present-day; diary”), etc.
Tatar көндәлек (köndälek, “daily; diary”),

cog

Көндәлек гәзит.

Ваҡ-төйәк көндәлек мәшәҡәт.


шәрә

head

шәрә • (şərə)

ba-adj

шәрә • (şərə)

Borrowing from an Oghur source, cf. Chuvash ҫара (śara, “naked, bare”), related to Proto-Turkic *taŕ (“bare, naked, bald”). Doublet of таҙ (taź, “bald”).

...шәрә күктә ҡояш — ут йомғағы.

(Can we date this quote?), Мостай Кәрим [Mostay Kərim, Mustai Karim], (Please provide the book title or journal name):

...in the naked sky, (there is) the sun, a ball of fire.

Бер саҡ Нух, шарап эсеп иҫереп, сатыры эсендә шәрә килеш ята ине.

(Can we date this quote?), Bible, Genesis 9:21:

One day Noah, drunken after drinking wine, lay naked inside his tent.

Ber saq Nux, şarap esep iśerep, satırı esendə şərə kileş yata ine.


ят

From Proto-Turkic *yāt (“alien, foreign, unfamiliar”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (jat, “alien, foreign”),
Kazakh жат (jat),
Southern Altai јат (ǰat),
Uzbek yot (“alien, foreign”).

cog

alien, strange, foreign (not recognized as familiar, a friend or part of one's community)

Ә бына шәхси ҡунаҡхана асыу — уныһы инде беҙҙең өсөн бөтөнләй ят күренеш.

Ə bına şəxsi qunaqxana asıw — unıhı inde beźźeñ ösön bötönləy yat küreneş.

However, to open up a private hotel is a phenomenon completely unfamiliar to us.


батыр

head

батыр • (batır)

ba-adj

батыр • (batır)

From Proto-Turkic *bagatur. Cognate with Kyrgyz баатыр (baatır), Southern Altai баатыр (baatïr), Turkish bahadır, etc.


сиркәү

head

сиркәү • (sirkəw)

Adapted from Russian це́рковь (cérkovʹ, “church”).
Cognate with
Tatar чиркәү (çirkäw),
Kazakh шіркеу (şırkeu),
Kyrgyz чиркөө (cirköö),
Uzbek cherkov,
Uyghur چېركو (chërko, “church”).

Әлеге көндә копт теле тик сиркәү теле булараҡ ҡына һаҡланған.

Əlege köndə kopt tele tik sirkəw tele bularaq qına haqlanğan.

By these days, the Coptic language has been preserved as an ecclesiastical language only.


АҠШ

АҠШ доллары.

АҠШ илселеге.

US, USA (of, from or relating to the United States)


ауыл

ауыл • (awıl)

From Proto-Turkic *āgïl, from Proto-Turkic *āg- (“to enclose”).

Республикалағы һәр өсөнсө эшһеҙ — ауыл кешеһе.

Respublikalağı hər ösönsö eşheź — awıl keşehe.

Every third unemployed (person) in the republic (of Bashkortostan) is a rural dweller.


күргәҙмә

күргәҙмә • (kürgəźmə)

/kɵɾ.ɡæð.ˈmæ/

From *körgäzmä (“exhibition”), from körgäz- (“to show, to exhibit”).
Cognate with
Tatar күргәзмә (kürgäzmä),
Karakalpak көргизбе,
Kyrgyz көргөзмө (körgözmö),
Uzbek ko'rgazma,
Uyghur كۆرگەزمە (körgezme, “exhibition”).

cog

Күргәҙмә материалдар.


асы

From Proto-Turkic *āčïg (“bitter, acid”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (ačïğ, “bitter, sour”);
Yakut аһыы (ahıı, “bitter, sour, spicy”),
Chuvash йӳҫек (jüś̬ek, “bitter, sour”), etc.
Compare Bashkir әсе (əse, “bitter, sour”) from the same archetype.


һорау

horaw (romanization)
һорау (absolute singular)
һорауҙар (absolute plural)
һорауҙың (definite genitive singular)
һорауҙарҙың (definite genitive plural)
һорауға (dative singular)
һорауҙарға (dative plural)
һорауҙы (accusative definite singular)
һорауҙарҙы (accusative definite plural)
һорауҙа (locative singular)
һорауҙарҙа (locative plural)
һорауҙан (ablative singular)
һорауҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *sōr(a)- (“to ask, to question”).
Cognate to
Tatar сорау (soraw),
Karakalpak soraw,
Kazakh сұрау (sūrau),
Kyrgyz суроо (suroo),
Southern Altai суру (suru),
Karachay-Balkar соруу (soruu),
Kumyk сорав (soraw),
Azerbaijani soraq,
Turkish soru,
Turkmen sorag,
Uzbek soʻroq,
Uyghur سوراق (soraq),
Khakas сурағ (surağ),
Shor сурағ, etc.

der

Һорау һөйләм.


үҙәк

head

үҙәк • (üźək)

A derivation of Proto-Turkic *ȫŕ.
Compare Kyrgyz өзөк (özök, “core, pivot”),
Karachay-Balkar ёзёк (özök, “core, pivot”),
dialectal Turkish özek (“center”),
Yakut үөс (üös, “center, core”).

cog

Үҙәк гәзит.

Central newspaper (=published in the capital).

Үҙәк мәсьәлә.

Üźək məsələ.


яман

From Proto-Turkic *yaman (“bad”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (jaman, “bad”);
Kazakh жаман (jaman), Karakalpak жаман (jaman) / jaman, Kyrgyz жаман (jaman),
Karachay-Balkar аман (aman),
Uzbek yomon,
Azerbaijani, Turkish yaman, etc.

Сеймал иҡтисады ни өсөн яман?

Why raw materials(-based) economy is bad?

Бәләкәс баланы яман күҙҙән һаҡлып өс йәшкәсә кешегә күрһәтмәгәндәр.

Bələkəs balanı yaman küźźən haqlıp ös yəşkəsə keşegə kürhətməgəndər.

(They) wouldn't show small children to strangers until they were three, so as to guard them from the evil eye.

Сабан ат, яман ҡатын, ҡыйыш мылтыҡ — шул өсәү ир-егетте ҡартайталыр.

(Can we date this quote?), Aqmulla, (Please provide the book title or journal name):

A lazy horse, an evil wife, (and) a crooked rifle — these three things make a man grow old.

Saban at, yaman qatın, qıyış mıltıq — şul ösəw ir-yegette qartaytalır.

wicked, evil, ill-natured; malicious, spiteful


насар

From Persian ناچار (nâčâr, “without choice; helpless”).
Cognate with
Tatar начар (naçar), Kyrgyz начар (nacar),
Kazakh нашар (naşar),
Uzbek nochor,
Uyghur ناچار (nachar, “bad”),
etc.


аҡ

From Proto-Turkic *āk (“white”).
Cognate with
Old Turkic 𐰀𐰴 (āq), Turkish ak, Turkmen ak (“white”).

Аҡ йорт.

Аҡ ҡан күҙәнәктәре.


һары

head

һары • (harı)

From Volga Turki ساری (sarı, “yellow”), from Common Kypchak *sarï "yellow", from Proto-Turkic *siarïg (“yellow”).
Cognates
Cognate with Old Turkic 𐰽𐰺𐰃𐰍 (sarıɣ, “yellow”), Karakhanid [script needed] (sarıɣ, “yellow”), Old Uyghur [script needed] (sarıɣ, “yellow”), Azerbaijani sarı (“yellow”), Tatar сары (sarı, “yellow”), Kazakh сары (sary, “yellow”), Khakas сарығ (sarığ, “yellow”), Kyrgyz сары (sarı, “yellow”), Tatar сары (sarı, “yellow”), Turkmen sāry (“yellow”), Tuvan сарыг (sarıg, “yellow”), Uyghur سېرىق (sëriq, “yellow”), Uzbek sariq (“yellow”), Yakut араҕас (arağas, “yellow”), арыы (arıı, “butter”), Chuvash шурӑ (šură, “white”).


йәшел

head

йәшел • (yəşel)

From Volga Turki یشیل (yäşil, “green”), from Proto-Turkic *yāĺïl (“green”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (jašɨl, “green”);
Tatar яшел (yaşel), Kazakh жасыл (jasyl), Kyrgyz жашыл (jaşıl), Uzbek yashil, Uyghur йешил (yëshil), Southern Altai јажыл (ǰažïl), Turkish yeşil, Turkmen ýaşyl, Gagauz eşil, Azerbaijani yaşıl,
Chuvash ешӗл (eš̬ĕl, “green”).


ҡыҙыл

head

ҡыҙыл • (qıźıl)

From Volga Turki قزل (qızıl, “red”), from Proto-Turkic *kïŕïl (“red”).

Ҡыҙыл ыуылдырыҡ.

Ҡыҙыл ҡан күҙәнәктәре.

Шыршы башына ҡатырғанан ҡырҡып ҡыҙыл йондоҙ ҡуйҙыҡ.

Şırşı başına qatırğanan qırqıp qıźıl yondoź quyźıq.

We put a red star cut from cardboard on top of the Cristmas tree.


көрән

көрән • (körən)

A Mongolic borrowing: compare Mongolian хүрэн (xüren, “brown”) and see Persian کرند (korand) for more. Cognate with Kyrgyz күрөң (küröŋ), Uyghur كۈرەڭ (küreng, “brown, gray brown”).


ҡара

From Volga Turki قره (qara, “black”), from Proto-Turkic *kara (“black”).
Cognates include Kazakh қара (qara), Kyrgyz, Tatar кара (kara), Azeri qara, Turkish kara, Turkmen gara, Uzbek qora, Uyghur قارا (qara, “black”).

Ҡара тауыҡ та аҡ күкәй һала.

Йыр өҙөлдө; миңә ҡағылып китте Ғазраилдың ҡара ҡанат осо.

The song cut off; the tip of Azrael's black wing touched me (in passing).

Ҡара һыҙат артта ҡалды; хәҙер бар донъя һеҙҙең тирәләй әйләнә.

(Can we date this quote?), (Please provide the book title or journal name) (horoscope):

The black streak (=the period of bad luck) is over; now, the entire world revolves around you.

Qara hıźat artta qaldı; xəźer bar donya heźźeñ tirələy əylənə.


дарыу

head

дарыу • (darıw)

From Persian دارو (dâru, “medicine, drug, medication”).
Doublet of дары (darı, “gunpowder”).

bor

Былар ябай сәскә түгел, дарыу үләндәре.

Bılar yabay səskə tügel, darıw üləndəre.

These are not ordinary flowers, (but) medicinal herbs.


фәлән

head

фәлән • (fələn)

ba-adj

фәлән • (fələn)

From Arabic فُلَان (fulān, “so-and-so”).

Фәлән райондың фәлән ауылында тора ти.

(He or she) allegedly lives in such-and-such village of such-and-such administrative district.

such-and-such, so-and-so (unstated, given)


фәлән-төгән

head

фәлән-төгән • (fələn-tögən)

ba-adj

фәлән-төгән • (fələn-tögən)

фә лән-тө гән

From Arabic فُلَان (fulān, “so-and-so”).
The etymology of the second component remains to be explained
Compare with Kazakh пәлен-түген (pälen-tügen), Kyrgyz балан-түкүн (balan-tükün)

Ниңә иртәрәк килмәнегеҙ, фәлән-төгән тип һуҡрана башланы.

Niñə irtərək kilmənegeź, fələn-tögən tip huqrana başlanı.

(He) started to grumble: "Why didn't you come earlier", and so on and so forth.

and so on and so forth
and so on and so forth

(idiomatic) this and that, such-and-such; and so on and so forth (unnamed, unstated)

blah blah blah A placeholder for trivial, obvious, or boring content


фәлән-төкән

head

фәлән-төкән • (fələn-tökən)

ba-adj

фәлән-төкән • (fələn-tökən)

фәлән-төгән фәлән-төгән#Bashkir

alternative form of фәлән-төгән (fələn-tögən)


фәлән дә төгән

head

фәлән дә төгән • (fələn də tögən)

ba-adj

фәлән дә төгән • (fələn də tögən)

фәлән-төгән фәлән-төгән#Bashkir


тишек

head

тишек • (tişek)

ba-adj

тишек • (tişek)

From *teš-ük "hole", from Proto-Turkic *deĺ- (“to pierce, make a hole”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (tešük, “hole”);
Kazakh тесік (tesık),
Kyrgyz тешик (teşik),
Southern Altai тежик (težik),
Uzbek teshik,
Khakas тизік (tizìk),
Turkish deşik (“hole”), etc.


иҫке

head

иҫке • (iśke)

ba-adj

иҫке • (iśke)

From Proto-Turkic *eskü (“old”).
Cognate with
Old Uyghur 𐽰𐽻𐽷𐽶 (eski, “old”);
Kazakh ескі (eskı),
Kyrgyz эски (eski),
Uzbek eski,
Turkish eski (“old”).


ғәҙел

head

ғәҙел • (ğəźel)

ba-adj

ғәҙел • (ğəźel)

Ғәҙел һайлау.


дөрөҫ

head

дөрөҫ • (döröś)

ba-adj

дөрөҫ • (döröś)


әүҙем

head

әүҙем • (əwźem)

ba-adj

әүҙем • (əwźem)

Әүҙем тормош.

Иң әүҙем ҡатнашыусы.

Сыйырсыҡ, турғай, сәпсек кеүек ваҡ ҡоштар баҡса ҡоротҡостарын бик әүҙем сүпләй.

Sıyırsıq, turğay, səpsek kewek vaq qoştar baqsa qorotqostarın bik əwźem süpləy.

Such small birds as starlings, sparrows, wagtails are very active in collecting garden pests.


ысын

head

ысын • (ısın)

ba-adj

ысын • (ısın)

From Proto-Turkic *čïn (“true, real”), presumably borrowed from
Sinitic 眞 (MC tsyin, “true, real”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (čïn, “true, real”);
Tatar чын (çın),
Kazakh шын (şyn),
Uzbek chin,
Khakas сын (sın),
Tuvan шын (şın, “true, real”), etc.

cog

Ысын хәл.

A real case, something that has actually taken place.

Ысын лидерға ниндәй сифаттар хас булырға тейеш?

Isın liderğa nindəy sifattar xas bulırğa teyeş?

What qualities must be inherent to a true leader?


иҫән

head

иҫән • (iśən)

ba-adj

иҫән • (iśən)

From *esen ("healthy; safe and sound"); no consensus exists about further derivation.
Cognate with Old Uyghur [script needed] (esän, “healthy”);
Tatar исән (isän, “healthy”),
Kyrgyz эсен (esen, “safe and healthy”),
Southern Altai эзен (ezen, “health, healthy”),
Khakas изен (izen, “healthy”),
Uzbek eson (“healthy”),
etc.

cog

Эней иҫән ҡалған трояндарҙы йыя, улар Трояны 20 карапта ташлап китәләр.

Eney iśən qalğan troyandarźı yıya, ular Troyanı 20 karapta taşlap kitələr.

Aeneas gathers the Trojans who have stayed alive, (and) they leave Troy on 20 ships.

alive and in good health; safe and sound


йәш

Йәш быуын — илдең киләсәге.

The young generation is the country's future.


алыҫ

head

алыҫ • (alıś)

ba-adj

алыҫ • (alıś)

From Middle Mongol ᠠᠯᠤᠰ (alus), see Mongolian алс (als, “far”).
Cognate with Kazakh, Kyrgyz алыс (alıs), Southern Altai алыс (alïs, “place”), Uzbek olis (“far, remote”) etc.

Алыҫ Көнсығыш

Alıś Könsığış

Өйҙән алыҫ Себерҙә эшләү еңел микән?

Is it easy to work in Siberia, far from home?

Алыҫ ҡаҙаҡ далаһында үткән һинең көндәрең.

Alıś qaźaq dalahında ütkən hineñ köndəreñ.

Your days have passed in the remote Kazakh steppe.


йыраҡ

head

йыраҡ • (yıraq)

ba-adj

йыраҡ • (yıraq)

From Proto-Turkic *ïrak (“far, remote”).
Cognate with
Old Uyghur 𐽰𐽶𐽾𐽰𐽵 (ïrak),
Kazakh жырақ (jyraq),
Uzbek yiroq,
Uyghur يىراق (yiraq),
Kyrgyz ыраак (ıraak),
Yakut ыраах (ıraaq, “far, remote”).


яҡын

head

яҡын • (yaqın)

ba-adj

яҡын • (yaqın)

From Volga Turki یاقون (yaqın, “near, close”), from *yaqïn “near, close” (compare Old Uyghur [script needed] (jaqïn, “near, close”)), from Proto-Turkic *yakïn, Proto-Turkic *yak- (“near; approach”).

cog

Яҡын Көнсығыш.

Бүреләр ауылға яҡын килһә, эттәр өрә башлай.

Bürelər awılğa yaqın kilhə, ettər örə başlay.

If wolves come close to the village, dogs begin to bark.

Яҙғы ташҡында йылғаға яҡын йорттар зыян күрә.

Yaźğı taşqında yılğağa yaqın yorttar zıyan kürə.

In the spring flood, the houses (located) close to the river sustain damage.

Алпамыша атын ебәрә лә, майҙанға яҡын уҡ килеп, көрәш араһына килеп керә.

Alpamışa atın yebərə lə, mayźanğa yaqın uq kilep, körəş arahına kilep kerə.

Alpamysha lets loose his horse, comes near the festivity ground and enters the wrestle.

Был – кимәктәргә яҡын төрк ҡәбиләһе, хатта кимәктәрҙең бер тармағы итеп күрһәтелә.

Bıl – kiməktərgə yaqın törk qəbiləhe, xatta kiməktərźeñ ber tarmağı itep kürhətelə.

This is a Turkic tribe close to Kimaks, (it is) even indicated as a branch of Kimaks.


изге

Via Volga Turki, borrowed from Literary Chagatay, from Karakhanid اَذْكُو (eδgǖ, “good”), from Proto-Turkic *edgü (“good, excellent”).
A native Kypchak-type reflection is иге (ige), also attested in Bashkir dialects.
Cognate with
Kazakh ізгі (ızgı, “holy, sacred”), Uyghur ئەزگۇ (ezgu, “saint”).

Хажға барыу – изге ғәмәл.

Изге ҡәбергә килеп, тубыҡлынып доға ҡылдым.

İzge qəbergə kilep, tubıqlınıp doğa qıldım.

Having come to the holy grave, I kneeled and made a prayer.

Ватанды һаҡлау - һәр егеттең изге бурысы.

Vatandı haqlaw - hər yegetteñ izge burısı.

To defend the homeland is the sacred duty of every young man.

Башҡортостандан тәүге хаж ҡылыусылар төркөмө изге Мәккәгә һәм Мәҙинәгә 1 ноябрҙә юлға сыҡты.

Başqortostandan təwge xaj qılıwsılar törkömö izge Məkkəgə həm Məźinəgə 1 noyabrźə yulğa sıqtı.

A group of first-time Hajj performers from Bashkortostan set out on their journey to the holy Mecca and Medina on November 1.

good-hearted, kind, gentle, benign (of people)


яҡты

head

яҡты • (yaqtı)

ba-adj

яҡты • (yaqtı)

From *yag-du (“light, bright”), from Proto-Turkic *yak- (“to burn; produce fire”).
Cognate with
Tatar якты (yaktı, “light”),
Uzbek yogʻdu (“light”),
Turkmen ýagty (“light, bright”),
Chuvash ҫутӑ (śut̬ă, “light, bright”).
See also яғыу (yağıw, “make fire”).

der

Яҡты бүлмә.


ҡараңғы

head

ҡараңғы • (qarañğı)

ba-adj

ҡараңғы • (qarañğı)

[qɑ.ɾɑɴ.ˈɢɯ̞]

Cognate with
Old Uyghur [script needed] (qaranqu, “dark, darkness”);
Uzbek qorongʻi (“dark, darkness”),
Uyghur قاراڭغۇ (qarangghu, “dark, darkness”),
Yakut хараҥа (qaraña, “darkness”).

cog

Ҡараңғы төн.


оҙон

head

оҙон • (oźon)

ba-adj

оҙон • (oźon)

From Common Turkic *uzun (“long”), from Proto-Turkic *uŕï-n (“long”).
Compare Old Uyghur [script needed] (uzun, “long”);
Kazakh ұзын (ūzyn, “long”),
Kyrgyz узун (uzun, “long”),
Kumyk узун (uzun, “long”),
Uzbek uzun (“long”),
Turkish uzun (“long”),
Yakut уһун (uhun, “long”),
Chuvash вӑрӑм (vărăm, “long”).

cog

Оҙон юлда эт тә иптәшкә ярай.

On a long road (trip), a dog is ok to keep you company (=is better than no company at all).

Оҙон буйлы егет.


ҡыҫҡа

head

ҡыҫҡа • (qıśqa)

ba-adj

ҡыҫҡа • (qıśqa)

From Proto-Turkic *kïsga (“short”), from *kïs- (“to press, squeeze”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (qïsγa), Old Uyghur [script needed] (qïsqa, “short”);
Uzbek qisqa (“short”),
Crimean Tatar qısqa (“short”),
Turkmen gysga (“short”),
Turkish kısa (“short”),
Khakas хысха (xısxa, “short”), etc.

cog

Ҡыҫҡа еңле күлдәк.


яңғыҙ

head

яңғыҙ • (yañğıź)

ba-adj

яңғыҙ • (yañğıź)

From *yal(ï)ŋuz (“lone, solitary; sole, only”), from Proto-Turkic *yalïŋ (“lone, solitary; naked”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (jalïŋus, “sole, only”),
Old Uyghur [script needed] (jalŋuz, “sole, only”), [script needed] (jalğuz, “sole, only”);
Tatar ялгыз (yalgız, “lonely”),
Kazakh жалғыз (jalğyz, “lonely”), Kyrgyz жалгыз (jalgız, “lone, only, lonely”)/ жаңгыз (jaŋgız),
Southern Altai јаҥыс (ǰaŋïs, “lone, only, lonely”),
Uzbek yolgʻiz (“lonely”),
Khakas чалғыс (çalğıs, “lonely”),
Tuvan чаңгыс (çañgıs, “lonely”),
Turkmen ýalňyz (“sole, only”),
Turkish yalnız (“lonely”).

cog

Кимереүселәргә һәм башҡа ваҡ хайуандарға яңғыҙ һунарсы булһа ла, бесәй — социаль хайуан.

Kimerewselərgə həm başqa vaq xaywandarğa yañğıź hunarsı bulha la, besəy — sotsial xaywan.

Although (it is) a sole hunter of rodents and other small animals, the cat is a social animal.

solitary, lone, sole, having no companion

lonely, lonesome, unhappy because of feelings of loneliness


берҙән-бер

head

берҙән-бер • (berźən-ber)

ba-adj

берҙән-бер • (berźən-ber)

[bɪ̞ɾˈðæm.bɪ̞ɾ]

Cognate with
Tatar бердәнбер (berdänber),
Kazakh бірден-бір (bırden-bır),
Kyrgyz бирден бир (birden bir)/бирден-бир (birden-bir),
Crimean Tatar birden-bir,
Uzbek birdan-bir/birdan bir, Uyghur بىردىنبىر (birdinbir, “one and only”),
etc.

cog

Берҙән-бер балабыҙ.

Берҙән-бер осраҡ.

the only, individual, sole, just one; one and only


ҡоро

From Proto-Turkic *kūrïk (“dry”).
Cognate with Tatar коры (qorı), Karachay-Balkar къуру (quru), Uzbek quruq, Uyghur قۇرۇق (quruq), Khakas хуруғ (xuruğ), Turkish kuru (“dry”), Chuvash хӑрӑк (hărăk, “dry (of wood)”).

Дарыңды ҡоро тот.

Яраланған ергә ҡоро бәйләүес һалығыҙ.


еүеш

head

еүеш • (yeweş)

ba-adj

еүеш • (yeweş)

From *yebiĺ(č) (“wet”), from Proto-Turkic *yebi- (“to soak, become wet”).
Cognate with Tatar юеш (yuyeş, “wet”), Karaim йувюш / йӱвӱш / йӱвӱс / йивис (“wet”).


яңылыш

head

яңылыш • (yañılış)

ba-adj

яңылыш • (yañılış)

[jɑ.ŋɯ̞.ˈɫɯ̞ʂ]

From *yaŋïlïš (“wrong, false, erroneous”), from Proto-Turkic *yaŋïl- (“to err, be wrong, make a mistake”).
Cognate with
Tatar ялгыш (yalgış),
Kazakh жаңылыс (jañylys),
Kyrgyz жаңылыш (jaŋılış),
Kumyk янгылыш (yañılış),
Uzbek yanglish,
Turkmen ýalňyş,
Crimean Tatar yañlış,
Turkish yanlış (“false, wrong”), etc.

cog

Kyrgyz жаңылыш (jaŋılış)

Kumyk янгылыш (yañılış)


асыҡ

head

асыҡ • (asıq)

ba-adj

асыҡ • (asıq)

From Common Kypchak *ačïq "open; clear; bright" (compare Old Uyghur [script needed] (ačuq, “open; clear, evident”),
from Proto-Turkic *ač- (“to open”).
Cognate with
Kazakh ашық (aşyq), Kyrgyz ачык (acık), Kumyk ачыкъ (açıq),
Uyghur ئوچۇق (ochuq, “open”), Turkish açık (“open”).

cog

Аҡсаң булһа, бар ергә лә юл асыҡ.

If you have money, roads are open to anywhere.

Асыҡ фекер.

Асыҡ миҫал.

clear, understandable, intelligible, articulate

Асыҡ ҡыҙыл.

public, able to be seen or known by anybody; open to all members of a community


зифа

From Persian زیبا (zibâ, “beautiful, elegant”).


киң

From Proto-Turkic *kēŋ (“wide, broad”).
Cognate with
Yakut киэҥ (kieñ, “wide”).

Киң дала.

(pertaining to area, space) vast, extensive, spacious

pertaining to area; space; pertaining to area; space

Киң итәк.

Ысынлап та, классик булып танылған яҙыусыларҙың көндәлектәре генә киң уҡыусы өсөн баҫылып сыға.

Isınlap ta, klassik bulıp tanılğan yaźıwsılarźıñ köndəlektəre genə kiñ uqıwsı ösön baśılıp sığa.

Indeed, only the diaries of writers who are considered classical, get published for the general reader.

Урал православтары араһында киң танылған Табын тәреһе үҙ исемен хәҙерге Ғафури районындағы Табын ауылынан алған.

Ural pravoslavtarı arahında kiñ tanılğan Tabın tərehe üź isemen xəźerge Ğafuri rayonındağı Tabın awılınan alğan.

The Tabym icon (of Madonna), widely popular among the Orthodox (people) of the Urals, acquired its name from the village of Tabyn in present-day Gafuri district (in Bashkortostan).

(of distribution, popularity etc.) widespread; widely distributed or popular

Суфыйсылыҡ мосолман донъяһының рухиәтенә, ғилеменә, фәлсәфәһенә үә әҙәбиәтенә киң йоғонто яһаған.

Sufıysılıq mosolman donyahınıñ ruxiətenə, ğilemenə, fəlsəfəhenə wə əźəbiətenə kiñ yoğonto yahağan.

Sufism has asserted a wide influence on the spirituality, science, philosophy and literature of the Muslim world.


тығыҙ

head

тығыҙ • (tığıź)

ba-adj

тығыҙ • (tığıź)

From Proto-Turkic *tïgïŕ (“narrow, compact, firm”).

тар

small, confined; tight; tar; in the sense of

Тығыҙ бүлмә.

Tığıź bülmə.

(pertaining to size, area) small, confined; cramped

Тығыҙ толом.

Тығыҙ кәбеҫтә.

Tığıź kəbeśtə.


шиғри

head

шиғри • (şiğri)

ba-adj

шиғри • (şiğri)

From Volga Turki شعری (şeğriy, “poetic”), from Arabic شِعْرِيّ (šiʕriyy, “poetic”).

Шиғри юл.


һаңғырау

head

һаңғырау • (hañğıraw)

ba-adj

һаңғырау • (hañğıraw)

[hɑŋ.ɢɯ̞.ˈrɑw]

From Common Kypchak sañïraw ("deaf", see the Kypchak cognates below).
Cognate with
Tatar саңгырау (sañgıraw),
Kazakh саңырау (sañyrau),
Kumyk сангырав (sañıraw),
Karachay-Balkar сангырау (sañırau, “deaf”);
also Uyghur ساغرىغۇ (saghrighu, “deaf”),
probably Turkish sağır (“deaf”).


һуҡыр

head

һуҡыр • (huqır)

ba-adj

һуҡыр • (huqır)

Cognate to Southern Altai согыр (sogïr), Kazakh соқыр (soqyr), Nogai сокыр (sokır), Kyrgyz сокур (sokur), Karachay-Balkar сокъур (soqur), Kumyk сокъур (soqur), Tatar сукыр (suqır), Turkish sokur, Uyghur سوقۇر (soqur), Tuvan согур (sogur), etc.


бөҙрә

head

бөҙрә • (böźrə)

ba-noun

бөҙрә • (böźrə)

Cognate with
Turkmen buýra (“curl, curly”),
Uyghur بۈدرە (büdre, “curly”).

having curls (of people); curly, curly-headed


дөйөм

head

дөйөм • (döyöm)

ba-adj

дөйөм • (döyöm)

Cognate with
Kyrgyz дүйүм (düyüm),
Kazakh дүйім (düiım).


осһоҙ

head

осһоҙ • (oshoź)

ba-adj

осһоҙ • (oshoź)

From *učuz "cheap", from Proto-Turkic *ōču- (“get smaller”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (učuz, “small, insignificant; cheap”);
Turkish ucuz (“cheap”).
The Bashkir form was apparently reinterpreted as having the abessive ending (<sïz/siz).

cog

Магазинда бөтөн әйбер бар ине, хаҡтары осһоҙ ине.

Magazinda bötön əyber bar ine, xaqtarı oshoź ine.

All (types of) goods were available in the shops, and the prices were cheap.

Ул заманда самолёт хаҡы осһоҙ булды.


арзан

90-сы йылдарҙа Көнбайыштан килеп тулған арзан тауарҙар был тармаҡты ауыр хәлгә ҡуйҙы.

90-sı yıldarźa Könbayıştan kilep tulğan arzan tawarźar bıl tarmaqtı awır xəlgə quyźı.

In the 1990s, cheap goods that have come from the West (and) flooded (the market) put this industry into a difficult position.


яуаплы

head

яуаплы • (yawaplı)

ba-adj

яуаплы • (yawaplı)

яуап (yawap, “answer”) + -лы (-lı, “affix used to form adjectives from nouns”).

suffix

responsible, accountable, answerable; liable


һай

From Proto-Turkic *say (“shallow; rocky bedding”).
Cognate with Tatar сай (say, “shallow”), Southern Altai сай (say, “shallow, shoal”),
Crimean Tatar say (“shallow place”),
Kumyk сай (say, “shallow”),
Khakas сай (say, “shallow place, shoal”).

cog

Үрге кисеү һайыраҡ.


тәрән

head

тәрән • (tərən)

ba-adj

тәрән • (tərən)

Тәрән күл.

Тәрән яра.


таҙа

head

таҙа • (taźa)

ba-adj

таҙа • (taźa)

From Persian تازه (tâze, “new, fresh”).
Cognate with
Kazakh таза (taza), Uzbek toza (“clean”),
Crimean Tatar, Turkish taze (“fresh”), etc.

(of people) strong, fleshy; healthily fat


әҙер

head

әҙер • (əźer)

ba-adj

әҙер • (əźer)

From Arabic حَاضِر (ḥāḍir).
A doublet of хәҙер (xəźer).
Compare with
Kazakh әзiр (äzir),
Kyrgyz азыр (azır).


тәбиғи

head

тәбиғи • (təbiği)

ba-adj

тәбиғи • (təbiği)

From Arabic طَبِيعِيّ (ṭabīʕiyy, “natural”).

Тәбиғи мөхиттә ҡағыҙ 10 йылда серей.

In a natural environment, paper decays n 10 years.


еңел

head

еңел • (yeñel)

ba-adj

еңел • (yeñel)

From Proto-Turkic *yeñgül (“light; easy”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (jeŋil, “easy”);
Tatar җиңел (ciñel),
Kazakh жеңіл (jeñıl),
Crimean Tatar yengil,
Southern Altai јеҥил (ǰeŋil, “light; easy”),
Azerbaijani yüngül (“light”),
Chuvash ҫӑмӑл (śămăl, “light; easy”).

cog

Был бер ҙә еңел эш түгел.

Өйҙән алыҫ Себерҙә эшләү еңел микән?

Is it easy to work in Siberia, far from home?

Ысыҡ төшкән көйөнсә бесән сабыу еңел.

It is easy to cut hay while (the grass is wet) with dew.

Төрлө йәшәү шарттарына һәм мөхиттәргә еңел яраҡлышыусан, төрлө аҙыҡтан туҡлана алған хайуан.

Törlö yəşəw şarttarına həm möxittərgə yeñel yaraqlışıwsan, törlö aźıqtan tuqlana alğan xaywan.

An animal that easily adapts to different living conditions and environments, can feed on various food.


сыбар

head

сыбар • (sıbar)

ba-adj

сыбар • (sıbar)

From Proto-Turkic *čubar (“variegated”).
Compare Kazakh шұбар (şūbar),
Kyrgyz чыбар (cıbar), чаар (caar), Southern Altai чубар (čubar),
Uzbek chipor, Uyghur چىپار (chipar, “variegated, dappled”).

cog

variegated, motley, speckled, mottled, dappled (of color)


шарт

head

шарт • (şart) (takes verb in action noun form)

Әлбиттә, был эштәр ирекле башланғысҡа нигеҙләнергә тейеш, мәжбүр итеүгә, баҫымға юл ҡуймау шарт.

Əlbittə, bıl eştər irekle başlanğısqa nigeźlənergə teyeş, məjbür itewgə, baśımğa yul quymaw şart.

Naturally, these actions must be based on free initiative; it is required to hold coercion and pressure at bay.


аҡбуҙ

аҡбуҙ • (aqbuź)

Cognate with Southern Altai ак бос (ak bos, “gray (of horse)”), Uyghur ئاقبوز (aqboz, “blue gray (of horse)”).

cog

Йондоҙ һымаҡ атылып, аҡбуҙ толпар атлығып күктән килеп төшкән, ти.

Like a shooting star, a blue gray winged horse came down swiftly from the sky.

Yondoź hımaq atılıp, aqbuź tolpar atlığıp küktən kilep töşkən, ti.


тоҡор

Cognate with
Kazakh тықыр (tyqyr, “short (of wool, hair, grass)”),
Kyrgyz тыкыс (tıkıs, “short and dense (of wool, grass)”).
Further etymology unknown.


бай

From Proto-Turkic *bāy (“rich, noble; many, numerous”). Cognate with Turkish bay.

inh

“Форбс” журналы Рәсәйҙәге иң бай кешеләрҙең исемдәрен асыҡланы.

“Forbs” jurnalı Rəsəyźəge iñ bay keşelərźeñ isemdəren asıqlanı.

The Forbes magazine published the names of Russia's richest people.


яй

Cognate with Kazakh, Kyrgyz жай (jay, “slow”).


тиҙ

From Proto-Turkic *tēŕ (“fast, quick”).
Cognate with
Kazakh, Kyrgyz тез (tez),
Uzbek, Turkish tez (“quick”), etc.


шәп

Uncertain. Perhaps from
Arabic شَابّ (šābb, “young”).
However, the semantic shift looks dubious.
Compare with
Karakhanid [script needed] (šeb, “fast, promptly, immediately”).

cog

Бынау заманда алтын ҡуллы шәп ирҙе ҡайҙан таптың?

Bınaw zamanda altın qullı şəp irźe qayźan taptıñ?

Where did you find (such) a neat-handed, wonderful husband these days?


туҡ

From *tok (“full with food, sated, not hungry”). Related to *toy- (“to satisfy one's appetite”), *tol- (“to get filled”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (toq),
Old Uyghur [script needed] (toq, “sated, not hungry”);
Kazakh тоқ (toq),
Kyrgyz ток (tok),
Southern Altai ток (tok, “satisfied, satiated, full”),
Uzbek to'q,
Turkish tok,
Khakas тох (tox, “full with food, not hungry”),
etc.

having eaten enough food to satisfy one's appetite; satisfied (with food), full, satiated, sated

Астың хәлен туҡ белмәй.

The well-fed does not know the condition of the hungry.


төрлө

head

төрлө • (törlö)

ba-adj

төрлө • (törlö)

törlö (romanization)
төрҙө (alternative)

From *tür-lig (“different, various”), from Proto-Turkic *tür (“sort, type”).
Synchronously, equivalent to төр (tör) + -лө (-lö).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (türlüg, “different”);
Tatar төрле (törle, “different, various”),
Kazakh түрлі (türlı, “different, various”),
Kumyk тюрлю (türlü, “different, various”),
Kyrgyz түрдүү (türdüü, “various”),
Southern Altai тӱрлӱ (türlü, “patterned”)
Uzbek turli (“different, various”),
Uyghur تۈرلۈك (türlük, “different, various”).

cog

Төрлө рәүешкә инә белеү — актёрҙың төп һөнәре.

Törlö rəweşkə inə belew — aktyorźıñ töp hönəre.

To be able to act in different images is the main skill of an actor.

Тормошта төрлө хәлдәр була.

Various things happen in life (=things do happen, all in a lifetime).

Ай, көн һайын Уралға төрлө йәнлек тулған, ти.

Every day, various animals arrived in the Urals.

Ay, kön hayın Uralğa törlö yənlek tulğan, ti.

Бал ҡорттары күҙәнәктәрҙе өс төрлө яһай.

Bal qorttarı küźənəktərźe ös törlö yahay.

Honey bees make three types of honeycombs.

Киске табынға кәмендә өс төрлө ризыҡ бешерелә.

Kiske tabınğa kəmendə ös törlö rizıq beşerelə.

For the dinner, at least three types of meals get cooked.

бер нисә
бер нисә

(after numerals or certain descriptors, such as күп, әҙ, һәр, нисә, бер нисә etc.) ...type(s) of...


төрҙө

head

төрҙө • (törźö)

ba-adj

төрҙө • (törźö)

törźö (romanization)
төрлө (alternative)

Eastern Bashkir form of төрлө (törlö).
Compare cognate:
Kyrgyz түрдүү (türdüü, “various”).


мәрхүм

head

мәрхүм • (mərxüm)

ba-adj

мәрхүм • (mərxüm)


мәжүси

head

мәжүси • (məjüsi)

ba-adj

мәжүси • (məjüsi)


яланғас

head

яланғас • (yalanğas)

ba-adj

яланғас • (yalanğas)

[jɑ.ɫɑŋ.ˈɢɑs]

From Proto-Turkic *yalaŋač (“bare, naked”), from Proto-Turkic *yalïŋ (“bare, naked”), whence also яңғыҙ (yañğıź).
Cognate with Kazakh жалаңаш (jalañaş),
Kyrgyz жылаңач (jılaŋac),
Southern Altai јылаҥаш (ǰïlaŋaš, “naked, nude”),
Crimean Tatar calanğaş (“naked, barefoot”),
Uyghur يالاڭاچ (yala'ngach) / يالاڭغاچ (yalangghach, “bare, naked”),
Turkmen ýalaňaç,
Salar yalañgaş (“naked”), etc.

cog

without trees or other vegetation (of landscape elements)

Ҡулымда һуҡҡы юҡ ине, // Тас яланғас ҡул ине.

I did not have a club in my hands, my hands were absolutely bare.

Qulımda huqqı yuq ine, // Tas yalanğas qul ine.


ҡаты

head

ҡаты • (qatı)

ba-adj

ҡаты • (qatı)

From *qatïğ (“hard”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (qatïğ), Old Uyghur [script needed] (qatïğ, “hard”);
Kazakh қатты (qatty),
Kyrgyz катуу (katuu),
Karachay-Balkar къаты (qatı),
Uzbek qattiq,
Uyghur قاتتىق (qattiq),
Khakas хатығ (xatığ),
Tuvan кадыг (kadıg),
Chuvash хытӑ (hyt̬ă, “hard”).

cog

severe, stern, harsh (of person, attitude)


йомшаҡ

head

йомшаҡ • (yomşaq)

ba-adj

йомшаҡ • (yomşaq)

From Common Turkic *yumšaq (“soft”),
from Proto-Turkic *yɨm-ĺča-k (“soft”).
Cognate with
Old Uyghur jumšaq (“soft”);
Tatar йомшак (yomşaq),
Kazakh жұмсақ (jūmsaq),
Kyrgyz жумшак (jumşak),
Southern Altai јымжак (ǰïmžak),
Turkish yumuşak,
Khakas нымзах (nımzax),
Tuvan чымчак (çımçak),
Yakut сымна (sımna), сымнаҕас (sımnağas),
Chuvash ҫемҫе (śemś̬e, “soft”),
etc.


шыйыҡ

head

шыйыҡ • (şıyıq)

ba-adj

шыйыҡ • (şıyıq)

From Common Kypchak *suyuq (“liquid, watery, diluted”), from *suvu- or *sugu- (“to become diluted or watery”). Possibly related to Proto-Turkic *sub (“water”).
Compare to Karakhanid [script needed] (suvuq, “watery”);
Tatar сыек (sıyek, “watery, diluted”),
Kazakh сұйық (sūiyq, “watery, diluted”),
Kyrgyz суюк (suyuk, “watery, diluted”),
Uzbek suyuq (“watery, diluted”),
Uyghur سۇيۇق (suyuq, “watery, diluted”),
Khakas суух (suux, “watery, diluted”),
Tuvan суук (suuk, “watery, diluted”).
The initial š- in Bashkir is difficult to explain; all cognates exhibit s- or its regular developments.

cog

Шыйыҡ һабын.

liquid, fluid (existing in the physical state of a liquid)

watery, diluted or containing too much water


ҡуйы

head

ҡуйы • (quyı)

ba-adj

ҡуйы • (quyı)

From Proto-Turkic *koyu-g (“thick, dense”).
Cognate with
Kazakh қою (qoü, “thick”),
Uzbek quyuq (“thick”),
Uyghur قويۇق (qoyuq, “thick”),
Turkish koyu (“dense, dark in color”),
Khakas хойығ (xoyığ, “thick”),
Tuvan хоюг (xoyug, “thick”),
Yakut хойуу (qoyuu, “thick”),
etc.

Самауырҙан ҡуйы боҫ күтәрелде.


милләтсел

head

милләтсел • (millətsel)

ba-adj

милләтсел • (millətsel)

From милләт (millət, “nation”) + -сел (-sel).


ҡиммәт

head

ҡиммәт • (qimmət)

ba-adj

ҡиммәт • (qimmət)

From Persian قیمت (qimat, “price; expensive”), from Arabic قِيمَة (qīma, “value; price”).
Doublet of ҡыйбат (qıybat).


ҡыйбат

head

ҡыйбат • (qıybat)

ba-adj

ҡыйбат • (qıybat)

A phonetic adaptation of Persian قیمت (qeymat), from Arabic قِيمَة (qīma). Doublet of ҡиммәт (qimmət).


ялан аяҡ

Historically, composed of Proto-Turkic *yalïŋ (“naked, bare”) + Proto-Turkic *adak (“foot”).
Cognate with Kazakh жалаңаяқ (jalañaäq), Kyrgyz жыңалаяк (jıŋalayak), Crimean Tatar yalınayaq, Kumyk яланаякъ (yalanayaq), Karachay-Balkar джаланаякъ (calanayaq), Azerbaijani yalınayaq, Turkish yalınayak.


иҫерек

head

иҫерек • (iśerek)

ba-adj

иҫерек • (iśerek)

From Proto-Turkic *ẹsürük (“drunk, intoxicated”),
a participle from
Proto-Turkic *ẹsür- (“to get drunk/intoxicated”).
Compare to
Old Uyghur [script needed] (es(ü)rük, “drunk”);
Karachay-Balkar эсирик (esirik, “drunk”),
Southern Altai эзирик (ezirik, “drunk”),
Khakas изірік (izìrìk, “drunk”),
Tuvan эзирик (ezirik, “drunk”),
Yakut итирик (itirik, “drunk”), etc.

cog

Иҫерек килеш машина йөрөтөү.

Айыҡтың өгөтө иҫереккә кермәй.

A sober's admonition gets lost on a drunk.

drunk, drunken, alcoholically intoxicated

intoxicated by any other substance, such as drugs


айыҡ

head

айыҡ • (ayıq)

ba-adj

айыҡ • (ayıq)

From Proto-Turkic *ādïg (“awake; conscious; sober; clear (of weather)”),
a participal name of condition derived from
Proto-Turkic *ād- (“to get conscious, to get sober; to clear (of weather)”).
Compare to
Karakhanid اَذِغْ (aδïɣ, “sober, conscious”);
Kazakh айық (aiyq, “clear (of weather)”),
Kumyk айыкъ (ayıq, “sober”),
Southern Altai айык (ayïk, “careful”),
Turkish ayık (“sober”),
Khakas айығ (ayığ, “bringing someone into consciousness”),
Chuvash урă (ură, “sober”).

cog

(figurative) moderate; realistic; serious; not playful; cool; self-controlled


айныҡ

head

айныҡ • (aynıq)

ba-adj

айныҡ • (aynıq)

Participal name of condition from verb айны- (aynı-) "to get sober",
compare Old Uyghur aðïn- (“to get sober”),
Proto-Turkic *ād- (“to get sober”).
At synchronous level, an alteration of айыҡ (ayıq).


шыма

head

шыма • (şıma)

ba-adj

шыма • (şıma)

Cognate with
Tatar шома (şoma, “smooth”).
No more cognates are known.
Presumably related to the verb шыуыу (şıwıw, “to slide”).

Шыма боҙ.

smooth, causing little resistance to sliding

(figuratively) (of language, speech etc.) fluent; cohesive


аҡыллы

head

аҡыллы • (aqıllı)

ba-adj

аҡыллы • (aqıllı)

[ɑˈqɯ̞ˈɫːɯ̞]

аҡыл (aqıl, “intellect”) + -лы (-lı, “affix used to form adjectives from nouns”).

suffix

Бал ҡорто – ғәжәп аҡыллы, бик егәрле бөжәк.

Bal qorto – ğəjəp aqıllı, bik yegərle böjək.

Honey bee is an amazingly intelligent (and) very hard-working insect.

Алйот дуҫтан аҡыллы дошман артыҡ.

An intelligent enemy is better than a stupid friend.


ваҡ-төйәк

head

ваҡ-төйәк • (vaq-töyək)

ba-adj

ваҡ-төйәк • (vaq-töyək)

Reduplicated from ваҡ (vaq).
Cognate with
Kazakh уақ-түйек (uaq-tüiek),
Kyrgyz убак-түйөк (ubak-tüyök),
Southern Altai оок-теек (ook-teek),
Uyghur ئۇۋاق-تۈيەك (uwaq-tüyek),
Khakas оох-теек (oox-teek),
Crimean Tatar ufaq-tüfek, vaq-tüyek,
Turkish ufak-tefek (“small things”),
Chuvash вак-тӗвек (vak-tĕvek, “young, underage”),
etc.

cog

Ваҡ-төйәк көндәлек мәшәҡәт.


баҫма

head

баҫма • (baśma)

ba-adj

баҫма • (baśma)

Synchronously, баҫ- (baś-, “to publish”) + -ма (-ma, suffix forming an abstract noun related to the action's process or result).

af

Исем-фамилияғыҙҙы дәфтәрҙең тышына баҫма хәрефтәр менән яҙып ҡуйығыҙ.

İsem-familiyağıźźı dəftərźeñ tışına baśma xəreftər menən yaźıp quyığıź.

Write your given and family name on the cover of the work book in block letters.


эре

From Proto-Common Turkic *irig (“large, bigger than usual”).
Cognate with Kyrgyz ири (iri), Uzbek yirik,
Uyghur ژىرىك (zhirik),
Turkish iri (“large”).

inh

Инә ҡоштар аталарына ҡарағанда эрерәк.

Ебәк Юлы Ҡытайҙың эре сауҙа үҙәктәрен Яҡын Көнсығыш һәм Көньяҡ Европа менән тоташтырған.

Yebək Yulı Qıtayźıñ ere sawźa üźəktəren Yaqın Könsığış həm Könyaq Yevropa menən totaştırğan.

The Silk Road connected China's major trading centers with the Middle East and Eastern Europe.

big, large; larger than usual/normal; major

Эре ҡом.

Эре игәү.


ваҡ

Cognate with
Tatar вак (waq),
Kazakh уақ (uaq),
Kyrgyz убак (ubak),
Khakas оох (oox),
Uzbek uvoq,
Uyghur ئۇۋاق (uwaq),
Crimean Tatar ufaq/vaq,
Turkish ufak (“small”),
etc.

Ваҡ аҡса.

Ваҡ сөй.

Ваҡ милләт.

Тап шундай берәҙәк эттәр ваҡ мал һәм ҡош-ҡорт өсөн генә түгел, кеше өсөн дә хәүефле.

Tap şunday berəźək ettər vaq mal həm qoş-qort ösön genə tügel, keşe ösön də xəwefle.

It is this type of stray dogs that are dangerous not only to small cattle and poultry, but also to humans.

Сыйырсыҡ, турғай, сәпсек кеүек ваҡ ҡоштар баҡса ҡоротҡостарын бик әүҙем сүпләй.

Sıyırsıq, turğay, səpsek kewek vaq qoştar baqsa qorotqostarın bik əwźem süpləy.

Such small birds as starlings, sparrows, wagtails are very active in collecting garden pests.

Бысаҡ осонда ваҡ тоҙ һалып болғағыҙ.

Put (some) fine salt on the knifepoint and stir.


көҙгө

head

көҙгө • (köźgö)

ba-adj

көҙгө • (köźgö)

Synchronously, equivalent to көҙ (köź, “autumn”) + -гө (-gö).
From *küz-ki (“pertaining to autumn, related to autumn”), from Proto-Turkic *kǖŕ (“autumn”).
Compare with
Old Uyghur [script needed] (küzki, “pertaining to autumn”);
Uyghur كۈزگى (küzgi, “pertaining to autumn”);
Shor кӱскӱ (“autumn”), Khakas кӱскӱ (küskü, “autumn”).

cog

Көҙгө йәрминкәгә саҡырабыҙ.

autumn, pertaining to or associated with autumn


йомарт

[jʊ̆.ˈmɑɾtʰ]

Adapted from Persian جوانمرد (javân-mard).
Cognate with
Tatar юмарт (yumart),
Kazakh жомарт (jomart),
Kumyk чомарт (çomart),
Uzbek juvonmard/jumard,
Turkmen jomart,
Turkish cömert (“generous”).


һаран

From Proto-Turkic *saraŋ (“experiencing lack, deficient; frugal, parsimonious”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (saran, “frugal, parsimonious”);
Tatar саран (saran, “frugal”),
Kazakh сараң (sarañ, “frugal”),
Kyrgyz сараң (saraŋ, “frugal”),
Southern Altai сарам (saram, “frugal”),
Uzbek sarang (“baffled, perplexed”),
Uyghur ساراڭ (sarang, “mentally disordered, crazy, idiot”),
Tofa сараӈ (“frugal”),
Yakut араҥ (arañ, “sickly, feeble”).

cog

stingy, frugal, mean, parsimonious, miserly


һәйбәт

head

һәйбәт • (həybət)

ba-adj

һәйбәт • (həybət)

From Arabic هَيْبَة (hayba, “dignity, prestige”).
Cognate with
Tatar әйбәт (äybät, “good”),
Kazakh әйбат (äibat, “remarkable, outstanding; beautiful”),
Kumyk айбат (aybat, “nice, beautiful”),
Uzbek haybat (“stateliness, majesty”), etc.


хаҡ

from Arabic حَقّ (ḥaqq, “equity; truth; correctness”).

bor

Хаҡ мосолман.

Хаҡ Тәғәлә.

(Islam) a traditional epithet of Allah; just


ауыр

head

ауыр • (awır)

ba-adj

ауыр • (awır)

From Volga Turki آور (“awır”), from Proto-Turkic *iagɨr (“heavy”).
Cognate with
Old Uyghur ağïr (“heavy, difficult”);
Tatar авыр (awır),
Kazakh ауыр (auyr);
Kyrgyz оор (oor),
Southern Altai уур (uur),
Uzbek ogʻir,
Turkish ağır,
Yakut ыар (ıar, “heavy; difficult”).

Бөгөнгө көндә яҙыу өҫтәлен көмпьютерһыҙ күҙ алдына килтереү ауыр.

Bögöngö köndə yaźıw öśtəlen kömpyuterhıź küź aldına kilterew awır.

These days, it is difficult to imagine a writing desk without a computer.

90-сы йылдарҙа Көнбайыштан килеп тулған арзан тауарҙар был тармаҡты ауыр хәлгә ҡуйҙы.

90-sı yıldarźa Könbayıştan kilep tulğan arzan tawarźar bıl tarmaqtı awır xəlgə quyźı.

In the 1990s, cheap goods that have come from the West (and) flooded (the market) put this industry into a difficult position.


тере

From Proto-Turkic *tīrig (“alive”),
from Proto-Turkic *tīri- (“to live; alive”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (tirig),
Old Uyghur [script needed] (tirig, “living, alive”);
Kazakh тірі (tırı),
Kyrgyz тири (tiri) / тирүү (tirüü),
Southern Altai тирӱ (tirü),
Uzbek tirik,
Turkmen diri,
Turkish diri,
Chuvash чӗрӗ (čĕrĕ, “alive, living”), etc.

cog

Бар мәғлүмәт тере шаһиттар ауыҙынан яҙып алынған.

Bar məğlümət tere şahittar awıźınan yaźıp alınğan.

All information has been recorded from the mouths of living witnesses.


рәсми

head

рәсми • (rəsmi)

ba-adj

рәсми • (rəsmi)

From Persian رسمی (rasmi, “official, formal”).


оҡшаш

head

оҡшаш • (oqşaş)

ba-adj

оҡшаш • (oqşaş)

From *oqšaš (“similar”), from *ogša- (“to be similar”).
Cognate with
Tatar охшаш (oxşaş),
Kazakh ұқсас (ūqsas),
Kyrgyz окшош (okşoş),
Karachay-Balkar ушаш (uşaş),
Southern Altai ошкош (oškoš),
Khakas осхас (osxas),
Uzbek o'xshash,
Turkmen ogşaş (“similar to”).

Башҡортта игеҙәктәргә оҡшаш исем ҡушалар.

Başqortta igeźəktərgə oqşaş isem quşalar.

Among Bashkirs, they (traditionally) give similar-sounding names to twins.

Беҙҙә былтыр оҡшаш хәл булғайны.

A similar case occurred last year at our place.


мәңге

head

мәңге • (məñge)

ba-adj

мәңге • (məñge)

From *beŋkü (“eternal”), of disputed origin.
Ramstedt suggests derivation from Middle Chinese 萬古 (MC mjonH kuX, “eternal”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (beŋgü, “eternal; monument”)/[script needed] (beŋkü, “monument”)/[script needed] (beŋü, “monument”), Old Uyghur [script needed] (meŋgü, “eternal”)/[script needed] (meŋü, “eternity”)/[script needed] (meŋi, “eternal”);
Kazakh мәңгі (mäñgı, “eternal”),
Kyrgyz маңги (maŋgi), меңги (meŋgi, “eternal”), Southern Altai мӧҥкӱ (möŋkü, “eternity; permanent snow at mountain tops”),
Uzbek mangu (“eternal”),
Khakas мӧге, мӱгӱ (mügü), мӱкӱ (mükü, “eternal”),
Tuvan мөңге (möñge, “eternal”),
Yakut мэҥэ (meñe, “eternal”),
Turkish bengi (“eternal”).
The Bashkir and Central Asian terms appear to descend from Chagatai منڭو (m-n-ŋ-u, “eternal”).


фәлсәфәүи

head

фәлсәфәүи • (fəlsəfəwi)

ba-adj

фәлсәфәүи • (fəlsəfəwi)

фәл сә фә үи

der

فَلْسَفَوِيّ

Эшегеҙҙә баҫым яһарға тырышһалар, быға фәлсәфәүи күҙлектән ҡарағыҙ.

Eşegeźźə baśım yaharğa tırışhalar, bığa fəlsəfəwi küźlektən qarağıź.

If they try to put pressure (on you) at work, look at this from a philosophical point of view.


мәңгелек

head

мәңгелек • (məñgelek)

ba-adj

мәңгелек • (məñgelek)

[ˈmæŋ.ɡɪ̞.ˌlɪ̞k]

[mæŋ.ɡɪ̞.ˈlɪ̞k]

мәңге (məñge, “eternal”) + -лек (-lek, “affix forming a noun denoting property or state”).

affix

Мәңгелек мөхәббәт.

Быныһы минең өсөн мәңгелек сер булып ҡалды.

Bınıhı mineñ ösön məñgelek ser bulıp qaldı.

Мәңгелек двигатель.


урынлы

head

урынлы • (urınlı)

ba-adj

урынлы • (urınlı)

урын (urın, “place”) + -лы (-lı, “affix used to form adjectives from nouns”).

suffix

Яңғыраған һорауҙар бик тә урынлы, тик уларға ябай ғына яуап биреп булмаҫ.

Yañğırağan horawźar bik tə urınlı, tik ularğa yabay ğına yawap birep bulmaś.

The voiced questions are very pertinent; however, it will be difficult to give simple answers to them.

appropriate, relevant, pertinent, apposite


ябай

Cognate with
Kazakh жабайы (jabaiy),
Kyrgyz жабайы (jabayı, “wild, not domesticated”), Uzbek yovvoyi (“wild, not domesticated”), from Persian.

cog

Былар ябай сәскә түгел, дарыу үләндәре.

Bılar yabay səskə tügel, darıw üləndəre.

These are not ordinary flowers, (but) medicinal herbs.

Яңы хөкүмәткә ябай ауыл ҡатындарынан наказ – ирҙәребеҙҙе Себерҙән ҡайтарығыҙ!

Yañı xökümətkə yabay awıl qatındarınan nakaz – irźərebeźźe Seberźən qaytarığıź!

A mandate for the new government from ordinary rural women: bring our husbands back home from Siberia! (i.e. create jobs at home.)


уң

Бүлектәрҙе сысҡандың уң төймәһе менән башлыҡтарына баҫып төҙәт.

Bülektərźe sısqandıñ uñ töyməhe menən başlıqtarına baśıp töźət.

Edit sections by pressing the right button of the mouse on their headers. (=Right-click on a section's header to edit it).


түгел

head

түгел • (tügel)

From Proto-Turkic *tegül (“is not”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (tügül, “is not; not only”) (in Kul Tigin inscription);
Karakhanid [script needed] (tegül, “is not”);
Kazakh түгіл (tügıl),
Kyrgyz түгүл (tügül),
Kumyk тюгюл (tügül),
Karachay-Balkar тюл (tül),
Turkish değil (“is not”).

cog

Ҡәнәғәт түгелһең икән — үҙ һүҙеңде әйт, тәңҡитлә, фекер алыш.

Qənəğət tügelheñ ikən — üź hüźeñde əyt, təñqitlə, feker alış.

If you are not content — (then) give your comment, criticize, exchange opinions.

Баҡтиһәң, кеше беҙ күреп белгән материаль тән генә түгел икән.

Baqtihəñ, keşe beź kürep belgən material tən genə tügel ikən.

As it emerges, a human is not only the material body that we see and know.

Был һүҙем үләң түгел — бер нәсихәт.

(Can we date this quote?), Аҡмулла [Aqmulla, Aqmulla], (Please provide the book title or journal name):

This speech of mine is not a song, but an edification.

Былар ябай сәскә түгел, дарыу үләндәре.

these are not simple flowers, but medicinal herbs.


эҫе

From Proto-Turkic *isig (“hot”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (isig, “hot”);
Tatar эссе (esse, “hot”),
Kazakh ыстық (ystyq, “hot”),
Kyrgyz ысы (ısı, “hot”),
Southern Altai изӱ (izü, “hot”),
Uzbek issiq (“hot”),
Turkish ısı (“hot”),
Khakas ізіг (ìzìg, “hot”),
Tuvan изиг (izig, “hot”),
Yakut итии (itii, “hot”), etc.

Көҙ көндәрен йылы юрғанға уранып, эҫе ҡәһүә ғына эсеп ултырырһың.

Köź köndəren yılı yurğanğa uranıp, eśe qəhwə ğına esep ultırırhıñ.

In the autumn, you will just sit rolling yourself in a warm blanket and drinking hot coffee.


һыуыҡ

head

һыуыҡ • (hıwıq)

ba-adj

һыуыҡ • (hıwıq)

From Proto-Turkic *sogï-k (“cold”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (soγïq), Old Turkic [script needed] (soγuq, “cold”),
Kazakh суық (suyq), Kyrgyz суук (suuk), Uyghur سوغۇق (soghuq)/Uyghur соғуқ (soghuq), Uzbek sovuq, Tuvan соок (sook), Turkmen sowuk, Turkish soğuk (“cold”), etc.

cog

Өйөбөҙгә һыуыҡ һыу ғына ингән.

We only have cold water (service) in our house.

Ял көндәре төбәктә һыуыҡ буласаҡ.


һалҡын

head

һалҡын • (halqın)

ba-adj

һалҡын • (halqın)

From *salqïn (“cool”), probably borrowed from Middle Mongol, from Proto-Mongolic *salkïn (“wind”), compare Mongolian салхи (salxi, “wind”).
Cognate with Kazakh салқын (salqyn, “cool”), Kyrgyz салкын (salkın, “cool”), Uzbek salqin (“cool”), Turkish salkın (“cool”).

Был аҙнала төбәктә көндәр һалҡын торасаҡ.

Bıl aźnala töbəktə köndər halqın torasaq.

This week, the weather will stay cool in the region.

Һиҙәм: бына, маңлайымдан һыйпай йәп-йәш әжәлемдең һалҡын усы.

I feel: here, the cool palm of my very young death strokes my forehead.

cool, moderately cold, having slightly low temperature


йылы

head

йылы • (yılı)

ba-adj

йылы • (yılı)

From Proto-Turkic *yïlïg (“warm”).
Cognate with
Kazakh жылы (jyly),
Kyrgyz жылуу (jıluu),
Southern Altai јылу (ǰïlu),
Uzbek iliq,
Turkmen ýyly,
Turkish ılık (“warm”), etc.

Йылы көйөнсә көнөнә өс-биш тапҡыр эсегеҙ.

Yılı köyönsə könönə ös-biş tapqır esegeź.

Drink (it) warm three to five times a day.


йылымыс

head

йылымыс • (yılımıs)

ba-adj

йылымыс • (yılımıs)

[jɯ̞.ɫɯ̞.ˈmɯ̞s]


имшеү

head

имшеү • (imşew)

ba-adj

имшеү • (imşew)


һирәк

head

һирәк • (hirək)

ba-adj

һирәк • (hirək)

From Proto-Turkic *sedrek (“rare”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (sedräk, “rare”);
Tatar сирәк (siräk),
Kazakh сирек (sirek),
Kyrgyz сейрек (seyrek),
Southern Altai сайак (sayak),
Uzbek siyrak,
Turkish seyrek,
Azerbaijani seyrək,
Yakut сэдэх (sedeq),
Turkmen seýrek (“rare”), etc.

cog

Һирәк ҡунаҡ.

Һирәк осраҡ.

Һирәк китаптар һәм ҡулъяҙмалар бүлеге.

The section of rare books and manuscripts (in a library).

Һирәк урман.


йыш

narrow-meshed (of sieve, net, grid etc.)


тоғро

head

тоғро • (toğro)

ba-adj

тоғро • (toğro)

Via Volga Turki, from Chagatai توغرى (toğri, “correct; straight; earnest, sincere”), from *toğrï (“straight, direct; correct; just; sincere”).
This specific line of descent is indicated by a peculiar semantic shift and the retention of -ğ-.
Compare to Old Uyghur [script needed] (toγru, “correct, direct”); Tatar тугры (tuğrı, “loyal”), Uzbek to'g'ri (“correct”), Turkish doğru (“true, straight”), etc.
Also check out Bashkir тура (tura, “straight, direct”), which has developed along the regular Kypchak pathway from a parallel Turkic archetype *toğra (“straight, direct; correct; just; sincere”).

cog

Ат — кешенең тоғро юлдашы.


тыныс

head

тыныс • (tınıs)

ba-adj

тыныс • (tınıs)

From *tïnč (“calm”) (as attested in Old Uyghur [script needed] (tïnčrun-, “calm down, find peace”), [script needed] (inč-tïnč, “quietness”),
from Proto-Turkic *dï̄n (“spirit, breath; rest”)
Cognate with
Kazakh тыныш (tynyş),
Kyrgyz тынч (tınc),
Southern Altai тыныш (tïnïš),
Uzbek tinch (“calm”),
Turkish dinç (“untroubled”).


наҙан

head

наҙан • (naźan)

ba-adj

наҙан • (naźan)

Егеттәр, һаҡланығыҙ наҙан дуҫтан ― наҙан дуҫ бер айҙаң һуң булыр дошман.

Guys, beware of an ignorant friend ― in a month's time, an ignorant friend will become an enemy.


татыу

head

татыу • (tatıw)

ba-adj

татыу • (tatıw)

Cognate with
Tatar, Kazakh тату (tatu),
Kyrgyz татуу (tatuu),
Uzbek totuv (“harmonious, friendly”).

harmonious, friendly (without conflicts) (of families, groups,relationships etc.)


ғорур

head

ғорур • (ğorur)

ba-adj

ғорур • (ğorur)


ялған

head

ялған • (yalğan)

ba-adj

ялған • (yalğan)

Cognate with
Old Uyghur [script needed] (jalγan, “false, fake”);
Kazakh жалған (jalğan, “false, fake”),
Kyrgyz жалган (jalgan, “false, fake”),
Kumyk ялгъан (yalğan, “false, fake”),
Karachay-Balkar джалгъан (calğan, “fake, fictitious”),
Uzbek yolgʻon (“false, fake”),
Uyghur يالغان (yalghan, “lie; false, fake”),
Turkmen ýalan (“false, lie”),
Turkish yalan (“lie”).

cog

Ялған аҡса.

Ялған хәбәр таратыу.


тимер юл

Тимер юл станцияһы.

Тимер юл фажиғәһе.


текә

head

текә • (tekə)

ba-adj

текә • (tekə)

From *tik(k)ä (“steep(ly), vertical(ly)”), an adverbial form derived from Proto-Turkic *dik- (“to plant vertically”).
Cognate with Kazakh тіке (tıke, “steep, vertical”), Kyrgyz тике (tike, “steeply, vertically”), Uzbek tikka (“steep, vertical”), Uyghur تىككە (tikke, “vertical”).
Also compare Azerbaijani dik (“steep”), Turkmen dik (“steep”), Kumyk тик (tik, “steep”), Uyghur تىك (tik, “vertical”).


текә

head

текә • (tekə)

ba-adj

текә • (tekə)

Ниһәйәт, текә яланғас бер ҡая юлымды ҡапланы, һәм туҡтарға мәжбүр булдым.

Nihəyət, tekə yalanğas ber qaya yulımdı qaplanı, həm tuqtarğa məjbür buldım.

At last, a steep bald rock barred my way, and (I) had to stop.


һөҙәк

head

һөҙәк • (höźək)

ba-adj

һөҙәк • (höźək)


аҙаш

head

аҙаш • (aźaş)

ba-adj

аҙаш • (aźaş)

Earliest attested in Chagatai adaš "namesake". This term could have derived from at "name" + -daš "name" + "reciprocity suffix".
Note, however, Old Uyghur adaš, aδaš, from Proto-Turkic *ădaĺ (“friend, companion”). It is debatable if the former could have developed from the latter or emerged independently; the first version seems more plausible, though.
Compare to
Uzbek adash (“namesake”),
Uyghur ئاداش (adash, “friend; namesake”).

cog

Ҡаҙағстанда ла аҙаш ауыл бар икән.

As it happens, there is a village of the same name in Kazakhstan as well.


ғүмерлек

head

ғүмерлек • (ğümerlek)

ba-adj

ғүмерлек • (ğümerlek)

[ʁ̝ʏ.mɪ̞r.ˈlɪ̞k]

ғүмер (ğümer, “lifetime”) + -лек (-lek, “affix forming a noun denoting property or state”).
Cognate with
Kyrgyz өмүрлүк (ömürlük, “lifelong”).

affix

Ғүмерлек һөргөн.


ҡыҙыҡ

head

ҡыҙыҡ • (qıźıq)

ba-adj

ҡыҙыҡ • (qıźıq)

Cognate with Tatar кызык (qızıq), Kazakh қызық (qyzyq), Kumyk кызык (kızık), Kyrgyz кызык (kızık), Southern Altai кызык (kïzïk), Uzbek qiziq, Uyghur قىزىق (qiziq, “funny, amusing, entertaining”)،


уртаҡ

Inherited from Proto-Turkic *ortuk (“friend, companion; shared, common, mutual”), apparently related to *ortu ~ *orta "middle" (see урта (urta)), from *or- (“middle; place”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (ortuq, “friend, companion”),
Karakhanid [script needed] (ortaq, “friend, companion”);
Kazakh ортақ (ortaq, “shared, common, mutual”),
Kumyk ортакъ (ortaq, “common, shared”),
Kyrgyz орток (ortok, “friend, companion; shared”),
Southern Altai орток (ortok, “common, shared”),
Uzbek oʻrtoq (“friend, companion”),
Uyghur ئورتاق (ortaq, “common, shared; friend, companion”),
Turkish ortak (“common, shared; associate, partner”).

cog

Уртаҡ маҡсат берләштерә.

Уртаҡ үҙгәреүсәнде йәйә тышына сығарып күсереп яҙайыҡ.

Urtaq üźgərewsənde yəyə tışına sığarıp küserep yaźayıq.

Let us rewrite (the expression) by taking the common variable outside of the brackets.


бөйөк

head

бөйөк • (böyök)

ba-adj

бөйөк • (böyök)

Perhaps via Volga Turki from Ottoman Turkish بیوك (büyük, “big, large”), from Proto-Turkic *bedük (“big”) (compare Old Uyghur [script needed] (bedük, “big, large”), Old Uyghur [script needed] (beδük, “high”).), from
Proto-Turkic *bedü- (“to grow, become large”).
The Native Kypchak development from that Old Turkic root is biyik (see Bashkir бейек (beyek, “tall, high”) for more cognates).

der

Бөйөк Ҡытай диуары.

Бөйөк Ватан һуғышы.


ҙур

From Persian زور (zur, “force, strength, power, might”).
Cognate with
Tatar зур (zur, “big, large”),
Kazakh зор (zor, “big, large”),
Uyghur زور (zor, “big, large”).

Ҙур хәреф.

Ике тәҙрәһе урамға ҡараған ҙур бүлмә.

A large room with two windows overlooking the street.

Архипелагтар дингеҙҙә айырым йәки ҙур ҡоро ер массивы янында урынлаша ала.

Arxipelagtar dingeźźə ayırım yəki źur qoro yer massivı yanında urınlaşa ala.

Archipelagoes can be located separately in the sea or close to a large mass of dry land.

Йүкә балы тәмле, хуш еҫле, ҙур дауалау көсөнә эйә.

Yükə balı təmle, xuş yeśle, źur dawalaw kösönə eyə.

Linden honey is palatable, has a pleasant smell (and) great medicinal properties.


хас

From Arabic خَاصّ (ḵāṣṣ, “special, exclusive”).
Cognate with
Turkish has (“peculiar, inherent”).

bor

Ысын лидерға ниндәй сифаттар хас булырға тейеш?

Isın liderğa nindəy sifattar xas bulırğa teyeş?

What qualities must be inherent to a true leader?

Агрессив ҡылыҡ ҡалыптары — таҡырбаштарға хас төп һыҙаттарҙың береһе.

Agressiv qılıq qalıptarı — taqırbaştarğa xas töp hıźattarźıñ berehe.

Aggressive behavior patterns are one of the main features characteristic of skinheads.

characteristic of, typical of, common to, peculiar to, inherent to


бысраҡ

head

бысраҡ • (bısraq)

ba-adj

бысраҡ • (bısraq)

Cognate with
Tatar пычрак (pıçraq, “dirt”),
perhaps Kazakh былжырақ (byljyraq, “mud, slush”), Kyrgyz былжырак (bıljırak, “slushy, squashy, gooey”, adjective), Southern Altai былјырак (bïlǰïrak); note also Uzbek bilch-bilch loy (“mud, sludge”).


таҡыр

head

таҡыр • (taqır)

ba-adj

таҡыр • (taqır)

From Proto-Turkic *takïr (“level, smooth; bald, devoid of vegetation”).
Cognate with
Kazakh тақыр (taqyr),
Tatar, Kyrgyz, Southern Altai такыр (takır),
Uzbek taqir,
Khakas тахыр (taxır, “bald; devoid of vegetation”),
etc.

cog

Таҡыр ялан.

bare, devoid of any vegetation (of ground, landforms)

compacted because of a lot of tramping or traffic (of ground, road)


яҙма

head

яҙма • (yaźma)

ba-adj

яҙма • (yaźma)

Synchronously, яҙ- (yaź-, “to write”) + -ма (-ma, suffix forming an abstract noun related to the action's process or result).

af

Урта быуат яҙма сығанаҡтарына таянып, ғалим урындағы суфыйсылыҡ традицияһын өйрәнә.

Urta bıwat yaźma sığanaqtarına tayanıp, ğalim urındağı sufıysılıq traditsiyahın öyrənə.

Drawing on medieval written sources, the scholar explores the local tradition of Sufism.


етди

From Arabic جِدِّيّ (jiddiyy).
Cognate with
Turkish ciddi (“serious”),
Tatar җитди (citdi).


мосолман

From Persian مسلمان (mosalmân), from Arabic مُسْلِم (muslim).

Өфө мосолман зыяраты.

Суфыйсылыҡ мосолман донъяһының рухиәтенә, ғилеменә, фәлсәфәһенә үә әҙәбиәтенә киң йоғонто яһаған.

Sufıysılıq mosolman donyahınıñ ruxiətenə, ğilemenə, fəlsəfəhenə wə əźəbiətenə kiñ yoğonto yahağan.

Sufism has asserted a wide influence on the spirituality, science, philosophy and literature of the Muslim world.


һинд

Урта быуаттарҙа башҡорт әҙәбиәтенә ғәрәп, фарсы, һинд, һуңыраҡ төрөк әҙәбиәтенән күп кенә сюжеттар үтеп инә.

Orta bıvattarða başqurt əðəbiyətində ğərəp, farsı, hend, hoñıraq türük əðəbiyətinən köp kinə süjettər enə.

In the Middle Ages, many plots from Arab, Persian, Indian, later Turkish literature penetrate the Bashkir literature.


һимеҙ

head

һимеҙ • (himeź)

ba-adj

һимеҙ • (himeź)

From Proto-Turkic *semiŕ (“fat”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (semiz, “fat”),
Old Uyghur [script needed] (semiz, “fat”);
Khakas симіс (simìs, “fat”),
Uzbek semiz (“fat”),
Yakut эмис (emis, “fat”),
Chuvash самӑр (samăr, “fat”), etc.


бәләкәй

head

бәләкәй • (bələkəy)

ba-adj

бәләкәй • (bələkəy)

Ba-бәләкәй.ogg

Perhaps adapted from Russian маленький (malenʹkij, “small”). Alternatively, evolved from Proto-Turkic *bāla (“child”), with an diminutive affix -käy.
Cognate with Tatar бәләкәй (bäläkäy, “small”), Kyrgyz белекей (belekey, “low, short”),
compare also
Chulym пӓлӓ (“small”).


йәһүд

head

йәһүд • (yəhüd)

ba-adj

йәһүд • (yəhüd)


бейек

From Proto-Turkic *bedük (“big; tall”).
Doublet of бөйөк (böyök).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (bedük, “big”),
Old Uyghur 𐽼𐽰𐽸𐽳𐽷 (bedük, “big”);
Tatar биек (biyek, “high, tall”),
Kazakh биік (biık, “high, tall”),
Karachay-Balkar мийик (miyik, “high, tall”),
Kyrgyz бийик (biyik, “high, tall”),
Southern Altai бийик (biyik, “high, tall”),
Khakas пӧзік (“high, tall”),
Shor мӧзӱк (“high, tall”),
Tuvan бедик (bedik, “high, tall”),
Uzbek buyuk (“large, huge; tall”),
Turkish büyük (“big”), etc.


ялҡау

From *yalqag(u) (“lazy”), from the verbal stem yalq- (“to be annoyed, to have had enough of sth., to loathe, be disgusted”), see ялҡыу (yalqıw), probably related to ял (yal, “rest”).
Cognate with Kazakh жалқау (jalqau),
Kyrgyz жалкоо (jalkoo),
Southern Altai јалку (ǰalku),
Uzbek yalqov,
Uyghur يالقاۋ (yalqaw),
Tuvan чалгаа (çalgaa, “lazy”), etc.

Тырыш кеше матур йәшәр, ялҡау кеше аслыҡтан үлер.

Tırış keşe matur yəşər, yalqaw keşe aslıqtan üler.

The industrious person will live well, the lazy person will die of hunger.


тамам

From Arabic تَمَام (tamām, “complete”).
Cognate with Turkish tamam.

Дәрес тамам, һау булығыҙ!

Бөгөнгә эш тамам.


барыбер

head

барыбер • (barıber) (takes the subject in dative case)

[ˈbɑ.rɯ̞.βɯ̞r]

Cognate with
Kazakh бәрібір (bärıbır),
Kyrgyz баары бир (baarı bir),
Uzbek baribir,
Uyghur بەرىبىر (beribir, “it does not matter; anyway”).

cog

Мине кемгә hанайҙар икән, минең өсөн барыбер.

Mine kemgə hanayźar ikən, mineñ ösön barıber.

Тауыш биргәндәрҙең утыҙ проценты "миңә барыбер" тип яуап бирҙе.

Tawış birgəndərźeñ utıź protsentı "miñə barıber" tip yawap birźe.

Thirty percent of those who have voted answered "it doesn't matter to me".

it’s all the same; it doesn’t matter; it is unimportant; somebody does not care


тәкәббер

head

тәкәббер • (təkəbber)

ba-adj

тәкәббер • (təkəbber)

From Arabic تَكَبُّر (takabbur, “arrogance”).


тәүге

head

тәүге • (təwge)

ba-adj

тәүге • (təwge)

Тәүге ҡар.

Китаптың тәүге баҫмаһы.

Көн тейгәндә тәүге ярҙам.

Башҡортостандан тәүге хаж ҡылыусылар төркөмө изге Мәккәгә һәм Мәҙинәгә 1 ноябрҙә юлға сыҡты.

Başqortostandan təwge xaj qılıwsılar törkömö izge Məkkəgə həm Məźinəgə 1 noyabrźə yulğa sıqtı.

A group of first-time Hajj performers from Bashkortostan set out on their journey to Mecca and Medina on November 1.

Нәҡ ошо төндә Ҡөръән Кәримдең тәүге аяттары Ябраил фәрештә аша Мөхәммәт пәйғәмбәргә с.ғ.с. тапшырыла башлай.

Nəq oşo töndə Qörən Kərimdeñ təwge ayattarı Yabrail fəreştə aşa Möxəmmət pəyğəmbərgə s.ğ.s. tapşırıla başlay.

On this very night, the first ayats of the Holy Qur'an begin to be communicated via the angel Jabrā'īl to the prophet Muhammad, peace be upon him.

first in time, first-time, first-ever; earliest; initial; original


башҡа

head

башҡа • (başqa)

ba-adj

башҡа • (başqa)

Cognate with Uzbek boshqa, Turkish başka.

Кем белә, бәлки, башҡа сәбәбе лә барҙыр.

Kem belə, bəlki, başqa səbəbe lə barźır.

Who knows, maybe there is another reason (for it) as well.

Башҡа дин тотҡандарға Мәккәгә юл ябыҡ.

Başqa din totqandarğa Məkkəgə yul yabıq.

For those following other religions, the road to Mecca is closed.


шәхси

head

шәхси • (şəxsi)

ba-adj

шәхси • (şəxsi)

From Persian شخصی (šaxsi), from Arabic شَخْصِيّ (šaḵṣiyy, “own, personal, private”).
Cognate with
Turkish şahsi.

der

Шәхси яуаплылыҡ.

Ә бына шәхси ҡунаҡхана асыу — уныһы инде беҙҙең өсөн бөтөнләй ят күренеш.

Ə bına şəxsi qunaqxana asıw — unıhı inde beźźeñ ösön bötönləy yat küreneş.

However, to open up a private hotel is a phenomenon completely extraordinary to us.

Рәсәйҙә медицинаның нигеҙҙә дәүләттеке булыуын беләбеҙ; Японияла, киреһенсә, шәхси клиникалар күп.

Rəsəyźə meditsinanıñ nigeźźə dəwlətteke bulıwın beləbeź; Yaponiyala, kirehensə, şəxsi klinikalar küp.

We know that healthcare in Russia is essentially state-owned; in Japan, on the contrary, there are many private clinics.

private; owned by a person or group of persons

Шәхси фекер.

Шәхси эшҡыуарҙар, әлбиттә, үҙ мәнфәғәттәрен алға һөрә.

Şəxsi eşqıwarźar, əlbittə, üź mənfəğəttəren alğa hörə.

Private entrepreneurs, naturally, promote their own interests.


буш

From Proto-Turkic *boĺ (“empty; free”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (boš, “empty; free”),
Old Uyghur [script needed] (boš, “empty; free”),
Turkish boş (“empty”).

cog

Бүлмә буп-буш ине, тик иҙәнгә намаҙлыҡ түшәлгән.

Bülmə bup-buş ine, tik iźəngə namaźlıq tüşəlgən.

The room was completely empty, there was only a prayer mat laid on the floor.

Һәр шаҡмаҡҡа бер генә хәреф яҙыла; буш шаҡмаҡтар ҡалмаҫҡа тейеш.

Hər şaqmaqqa ber genə xəref yaźıla; buş şaqmaqtar qalmaśqa teyeş.

Only one letter fits into each box; no empty boxes must remain.

Беҙ буш вәғәҙә бирмәйбеҙ.

Буш дәфтәр.


кесе

From Proto-Turkic *kičüg (“small”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (kičig, “small”);
Tatar кече (keçe, “small”),
Kazakh кіші (kışı, “small”),
Kumyk гиччи (giççi, “small”),
Kyrgyz кичүү (kicüü, “small”),
Southern Altai кичӱ (kičü, “small”),
Uzbek kichik (“small”),
Uyghur كۈچۈك (küchük, “small”),
Turkmen kiçi (“small, young”),
Azerbaijani kiçik (“small”),
Turkish küçük (“small”).

Кесе осҡондан да оло ялҡын тоҡана.

Even from a small sparkle, big fire breaks out.

Аҡ өкөнөң себештәре көнөнә берешәр моронлай, шуға күрә бер оялағы ҡошсоҡтар төрлө буйлы була, кеселәре йыш ҡына үлеп ҡала.

Aq ökönöñ sebeştəre könönə bereşər moronlay, şuğa kürə ber oyalağı qoşsoqtar törlö buylı bula, keseləre yış qına ülep qala.

Snowy owl's chicks hatch one a day, therefore the young birds in one nest have different statures, those younger often die.


матур

Cognate with Tatar матур (matur, “beautiful”), Chuvash маттур (mattur, “strong, stout; dextrous; brave; beautiful”) and dialectal Kazakh матор (mator, “beautiful”).
Presumably, ultimately from Proto-Turkic *bagatur (“hero”).
Irregular nasalization and preservation of a roundness-disharmonic high vowel could be indicative of some sort of reloaning scenario.
Doublet of батыр (batır, “hero, brave”).

Ул бик ҡиммәтле матур ынйы тапҡас, ҡайтып бар мөлкәтен һатҡан да, шул ынйыны алған.

(Can we date this quote?), Bible, Matthew 13:46:

When he found a very valuable, beautiful pearl, (he) went home, sold all his belongings and bought that pearl.

Ul bik qimmətle matur ınyı tapqas, qaytıp bar mölkəten hatqan da, şul ınyını alğan.


айырым

head

айырым • (ayırım)

ba-adj

айырым • (ayırım)

[ɑ.jɯ̞ˈɾɯ̞m]

From *ayïrïm (“separate”), which appears to be originally a Central Asian innovation, from ayïr- (“to separate”), from Proto-Turkic *adïr- (“to separate”).
Compare with
Tatar аерым (ayerım),
Kazakh айырым (aiyrym),
Uzbek ayrim (“separate”),
Kyrgyz айрым (ayrım, “separate”),
Uyghur ئايرىم (ayrim, “separate”),
etc.

Ул айырым бүлмәлә тора.

Мәсьәләләрҙең яуаптарын айырым биттә яҙып тапшырығыҙ.

Məsələlərźeñ yawaptarın ayırım bittə yaźıp tapşırığıź.

Write the problems' solutions on a separate sheet (of paper) and submit it.


мөһим

head

мөһим • (möhim)

ba-adj

мөһим • (möhim)

From Arabic مُهِمّ (muhimm, “important”).
Cognate with
Uzbek muhim, Turkish mühim (“important”).

Ғаилә - мөһим социаль берәмек һәм уны ҡанундар яҡлай.

Ğailə - möhim sotsial berəmek həm unı qanundar yaqlay.

The family is an important social entity and it is protected by laws.


мөһим

head

мөһим • (möhim)

Бала күңеленә асҡыс табыу мөһим.

It is important to find a key to a child's soul.

Матбуғатта сығыш яһар өсөн теманы һайлап ала белеү йәш журналист өсөн бигерәк тә мөһим.

Matbuğatta sığış yahar ösön temanı haylap ala belew yəş jurnalist ösön bigerək tə möhim.

For a novice (lit. young) journalist, it is especially important to be able to select the topic on which to appear in the press.


социаль

Кимереүселәргә һәм башҡа ваҡ хайуандарға яңғыҙ һунарсы булһа ла, бесәй — социаль хайуан.

Kimerewselərgə həm başqa vaq xaywandarğa yañğıź hunarsı bulha la, besəy — sotsial xaywan.

Although (it is) a sole hunter of rodents and other small animals, the cat is a social animal.


алдынғы

алдынғы • (aldınğı)

ba-adj

алдынғы • (aldınğı)

[ɑɫ.dɯ̞ŋˈɢɯ̞]

From *aldïnqï (“front, located in the front”) (see the cognates below), from *aldïn (“in/from the front; before, ahead of time; first”) (see the cognates below), from Proto-Turkic *āl- (“front”).
Note that *aldïn is a specifically Karluk ablative form; its Kypchak analog is *aldan (see Bashkir алдан (aldan)). Thus, this entry term is probably a borrowing from Chagatai. The Chagatai form needs to be identified and cited to confirm this hypothesis.
Compare to Southern Altai алдыҥы (aldïŋï, “front”),
Uzbek oldingi (“front, foremost; distinguished, outstanding”),
Uyghur ئالدىنقى (aldinqi, “front, anterior, foremost”);
Uzbek oldin (“before, in front, ahead of time”),
Uyghur ئالدىن (aldin, “before, in front, ahead of time”).

cog

Алдынғы тракторист.


һаҡау

Cognate with
Kazakh сақау (saqau, “mute; stutterer, stammerer”),
Kyrgyz сакоо (sakoo, “stutterer, stammerer”),
Uzbek soqov (“mute; stutterer, stammerer”),
etc.

unable to pronounce a certain sound properly (of person, speech)


аҙналыҡ

head

аҙналыҡ • (aźnalıq)

ba-adj

аҙналыҡ • (aźnalıq)

[ɑð.na.ˈɫɤ̆qʰ]

Аҙналыҡ йондоҙнамә.

Спорт ваҡиғаларына аҙналыҡ күҙәтеү.


ҡулъяҙма

head

ҡулъяҙма • (qulyaźma)

ba-adj

ҡулъяҙма • (qulyaźma)

Synchonously, ҡул (qul, “hand”) + яҙ- (yaź-, “to write”) + ма (ma, “affix forming an abstract noun related to the action's process or result”).
Compare with
Kazakh қолжазба (qoljazba, “manuscript”),
Uzbek qoʻl yozma (“manuscript”),
Uyghur قوليازما (qolyazma, “manuscript”).


ҡаршы

head

ҡаршы • (qarşı)

ba-adj

ҡаршы • (qarşı)

From Proto-Turkic *qaršu (“opposite”) (compare Old Turkic [script needed] (qaršu), Old Turkic [script needed] (qaršï, “opposite”)),
from Proto-Turkic *kar- (“opposite; be opposite, meet”).
Cognate with
Kazakh қарсы (qarsy),
Kyrgyz каршы (karşı),
Uzbek qarshi,
Uyghur قارشى (qarshi),
Azerbaijani qarşı,
Turkish karşı (“opposite, against”).

inh

Ҡаршы ел.

Ҡаршы һыҙат.

Ҡаршы машина.

opposite; counter..., head... (coming from in front, coming from the opposite direction)


кәрәк

head

кәрәк • (kərək) (takes the subject (the person experiencing the need) in dative case)

From *kerek (“...is needed/required”).
Cognates
Cognate with:
Old Uyghur [script needed] (keräk, “is needed/required”);
Tatar кирәк (kiräk),
Kazakh керек (kerek),
Kyrgyz керек (kerek),
Kumyk керек (kerek),
Uzbek kerak,
Uyghur كېرەك (kërek),
Turkmen gerek,
Azerbaijani gərək,
Khalaj kerek,
Tuvan херек (xerek)
Chuvash кирлӗ (kirlĕ).
Compare also the Turkish verb gerekmek.

cog

Миңә һеҙҙең ярҙамығыҙ кәрәк.

Тәүлегенә кәмендә ете сәғәт йоҡлау кәрәк.

Təwlegenə kəmendə yete səğət yoqlaw kərək.

One needs to sleep at least seven hours a day.

Өйҙөң нигеҙенә барыбер таш кәрәк була.

Rocks will be needed anyway (to lay) the foundation of the house.

Ватансы булыу өсөн дәүләт кәрәк.

There needs to be a state (for you to be) a patriot.

Ваҡытында китә белергә кәрәк.

One needs to know to leave in good time (=One should have a feeling when it's a good time to leave).

(it is) necessary, it is needed; have to

Эшсе һөнәрҙәр һәр ерҙә кәрәк.

Blue-collar professions are everywhere in demand.


икенсе

From *ekinči (“second”), from Proto-Turkic *ẹk(k)i (“two”).
Cognate with
Tatar икенче (ikençe), Kazakh екінші (ekınşı), Kyrgyz экинчи (ekinci), Southern Altai экинчи (ekinči, “second”), Uzbek ikkinchi,
Turkmen ikinji, Turkish ikinci, Azerbaijani ikinci (“second”).

(temporal) next, coming, nearest following


кире

From Proto-Common Turkic *kerü (“back”).
Cognate with
Old Turkic 𐰚𐰃𐰼𐰇 (kerü, “back, backward”);
Kazakh кері (kerı), Kyrgyz кери (keri), Turkish geri (“back, backward”), etc.


шат

From Persian شاد (šâd, “glad, happy, cheerful”).
Cognate with
Tatar шат (şat, “glad”),
Kazakh шат (şat, “glad”),
Uzbek shod (“glad”),
Uyghur شات (shat, “glad”),
Turkish şad (“glad”),
etc.

bor

Балаларҙың шат тауышы бүлмәне тултыра.

Children's cheerful voices fill the room.


ярлы

head

ярлы • (yarlı)

ba-adj

ярлы • (yarlı)

From *yarlïğ (“poor, needed; miserable”), of unknown origin.
Cognate with
Karakhanid [script needed] (jarlïğ, “poor, wretched, miserable”);
Tatar ярлы (yarlı, “poor”),
Kazakh жарлы (jarly),
Kyrgyz жарды (jardı),
Kumyk ярлы (yarlı),
Karachay-Balkar джарлы (carlı, “poor, needy”),
Northern Altai дьарылыг (dʹarïlïg), etc.

cog

Бер ауылда бер ярлы ғына әбей йәшәгән, аның Йәнтимер исемле 12 йәшле улы булған ти.

Ber awılda ber yarlı ğına əbey yəşəgən, anıñ Yəntimer isemle 12 yəşle ulı bulğan ti.

A rather poor old woman lived in a village; she had a 12-year-old son called Yäntimer.

poor, needy, having little or no money or possessions


аныҡ

head

аныҡ • (anıq)

ba-adj

аныҡ • (anıq)

Cognate with
Kazakh анық (anyq, “exact, accurate, clear; reliable, trustworthy”),
Uzbek aniq (“exact; specific; distinct”),
Uyghur ئېنىق (ëniq, “exact, accurate, clear; reliable, trustworthy”),
Turkmen anyk (“exact, accurate, clear”).

cog

"Терелек" атамаһы төрлө өлкәләрҙә төрлөсә билдәләнә, ҡайһы осраҡтарҙа аныҡ билдәләмә биреүһеҙ ҡулланыла.

"Terelek" atamahı törlö ölkələrźə törlösə bildələnə, qayhı osraqtarźa anıq bildələmə birewheź qullanıla.

The term "life" is defined variously in different areas (of knowledge), in certain cases it is used without giving it an explicit definition.


бикле

bikle (romanization)
бикте (alternative)

From *beklig (“locked”), from bek "lock".
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (beklig, “locked”);
Southern Altai бектӱ (bektü),
Khakas пиктіг (piktìg),
Shor пектиг (“locked”).

locked; latched, bolted (of a door, gate)

locked, locked up, locked in, locked away, under lock and key (of person, property)


бикте

bikte (romanization)
бикле (alternative)

From *beklig (“locked”), from *bek "lock".
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (beklig, “locked”);
Southern Altai бектӱ (bektü),
Khakas пиктіг (piktìg),
Shor пектиг (“locked”).


һаҫыҡ

head

һаҫыҡ • (haśıq)

ba-adj

һаҫыҡ • (haśıq)

From *sasïq (“malodorous, having a bad smell”), from sasï- "to smell bad".
Cognate with
Karakhanid [script needed] (sasïγ, “rancid”);
Kazakh сасық (sasyq),
Kyrgyz сасык (sasık),
Kumyk сасыкъ (sasıq, “bad smell”),
Uzbek sassiq,
Uyghur سېسىق (sësiq, “having a bad smell”).


тәүтормош

head

тәүтормош • (təwtormoş)

ba-adj

тәүтормош • (təwtormoş)

тәү (təw, “initial”) + тормош (tormoş, “life”).

compound

Таштан яһалған тәүтормош хеҙмәт ҡоралдары.

Taştan yahalğan təwtormoş xeźmət qoraldarı.

Primitive instruments of labor made of stone.


һылыу

head

һылыу • (hılıw)

ba-adj

һылыу • (hılıw)

From *sïlïğ/silig (“beauty, beautiful”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (silik, “clean; noble”);
Tatar сылу (sılu),
Kazakh сұлу (sūlu),
Kyrgyz сулуу (suluu),
Southern Altai сылу (sïlu),
Uzbek suluv (“beautiful, handsome”);
Khakas сіліг (sìlìg, “beautiful”).

cog

beautiful (of girls, women); handsome (of boys, young men)


кәкре

head

кәкре • (kəkre)

ba-adj

кәкре • (kəkre)

[kæ.kɪ̞ˈɾɪ̞]

From Proto-Turkic *Kek- (“curved; to bend”).
Cognate with
Uyghur كەڭرى (kengri, “curved”).


төп

From Proto-Turkic *tǖp (“bottom; basis, foundation; root”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (tüp, “bottom; basis; root”), Turkish dip (“bottom; depth; ground”).

cog

Төп сәбәп.

Тираж, билдәле булыуынса, баҫма абруйының төп күрһәткесе.

Tiraj, bildəle bulıwınsa, baśma abruyınıñ töp kürhətkese.

The circulation, as is known, is the main indicator of a periodical's authoritativeness.

Төрлө рәүешкә инә белеү — актёрҙың төп һөнәре.

Törlö rəweşkə inə belew — aktyorźıñ töp hönəre.

To be able to act in different images the main skill of an actor.

Өфө аэропорты — республикабыҙҙың төп һауа ҡапҡаһы.

Öfö aeroportı — respublikabıźźıñ töp hawa qapqahı.

The Ufa airport is the main air terminal of our republic (of Bashkortostan).


киләһе

head

киләһе • (kiləhe)

ba-adj

киләһе • (kiləhe)

Cognate with
Tatar киләсе (kiläse),
Kazakh келесі (kelesı),
Kyrgyz келеси (kelesi) (rare),
Uzbek kelasi,
Uyghur كېلەسى (këlesi, “next coming”),
Turkish gelesi (“expected or wished to come”), etc.

cog

Киләһе йыл.

Киләһе туҡталыш.

Был осраҡта закон киләһе айҙың 1-се һанынан ғәмәлгә инә.

Bıl osraqta zakon kiləhe ayźıñ 1-se hanınan ğəməlgə inə.

In this case the law comes into force from the first date of the following month.

Киләһе яңылыҡтар сығарылышы ун сәғәт утыҙ минутта сыға.

Kiləhe yañılıqtar sığarılışı un səğət utıź minutta sığa.

The next news broadcast will be aired at ten hours thirty minutes.

(temporal) next, coming, nearest following (in time)


тәмле

head

тәмле • (təmle)

ba-adj

тәмле • (təmle)

Йүкә балы тәмле, хуш еҫле, ҙур дауалау көсөнә эйә.

Yükə balı təmle, xuş yeśle, źur dawalaw kösönə eyə.

Linden honey is palatable, has a pleasant smell (and) great medicinal properties.


тәмһеҙ

head

тәмһеҙ • (təmheź)

ba-adj

тәмһеҙ • (təmheź)


ялтыр

head

ялтыр • (yaltır)

ba-adj

ялтыр • (yaltır)

glossy, shiny, having a reflective surface


ғәжәп

head

ғәжәп • (ğəjəp)

ba-adj

ғәжәп • (ğəjəp)

From Arabic عَجَب (ʕajab, “wonder, marvel”).
Cognate with
Kazakh ғажап (ğajap),
Uzbek ajab (“amazing”).

Ғәжәп хәл.

amazing, striking, surprising, marvelous


мөртәт

head

мөртәт • (mörtət)

ba-adj

мөртәт • (mörtət)

From Arabic مُرْتَد (murtad, “apostate”).


үткер

head

үткер • (ütker)

ba-adj

үткер • (ütker)

From *ötkür (“sharp”), from Proto-Turkic *öt- (“pass through”).
Cognate with:
Kazakh өткір (ötkır),
Kyrgyz өткүр (ötkür),
Southern Altai ӧткӱр (ötkür),
Kumyk оьтгюр (ötgür),
Uzbek oʻtkir,
Uyghur ئوتكۇر (otkur, “sharp”),
etc.

Үткер бысаҡ.

(of language, remark etc.) daring; glib; witty, shrewd, felicitous

(of eyesight, hearing) acute, sharp, keen


үтмәҫ

head

үтмәҫ • (ütməś)

ba-adj

үтмәҫ • (ütməś)

From Proto-Turkic *öt- (“pass through”).
Cognate with:
Kazakh өтпес (ötpes),
Southern Altai ӧтпӧс (ötpös),
Uzbek o'tmas,
Uyghur ئوتمەس (otmes, “blunt”),
etc.

Үтмәҫ бысаҡ.

difficult to sell, unsalable, non-seller (of merchandise)


ҡырыҫ

head

ҡырыҫ • (qırıś)

ba-adj

ҡырыҫ • (qırıś)

Possibly from Proto-Turkic *kɨr (“uncultivated land”). Cognate with Kazakh қырыс (qyrys, “non-compliant, bad-tempered”), Kyrgyz кырс (kırs, “quick-tempered, touchy”).

cog

(of a person's manners, attitude toward other people) stern

bleak, grim, harsh (of environment, natural conditions)

behaving in a somewhat wild way, not quite domesticated (of domestic animals)


көслө

head

көслө • (köslö)

ba-adj

көслө • (köslö)

köslö (romanization)
көстө (alternative)

From *küčlüg "strong" (compare Old Turkic 𐰛𐰈𐰲𐰠𐰈𐰏 (küčlüg, “strong, mighty”)), from Proto-Common Turkic *kǖč (“force”) + +lüg "affix of possession or quality".
Synchronously, equivalent to көс (kös) + -лө (-lö).
Cognate with
Tatar көчле (köçle),
Crimean Tatar küçlü,
Uzbek kuchli,
Uyghur كۈچلۈك (küchlük),
Turkmen güýçli,
Turkish güçlü (“strong”), etc.
See more cognates at көстө (köstö).

cog

Борон Урал арты башҡорттары илендә бик көслө батыр йәшәгән.

Boron Ural artı başqorttarı ilendə bik köslö batır yəşəgən.

Formerly, a very strong man used to live in the lands of Trans-Uralian Bashkirs.

Көрәш көслө рух тәрбиәләй.

Бала зиһененә йәнһүрәттең тәьҫире ныҡ көслө.

Bala zihenenə yənhürətteñ təśire nıq köslö.

The impact of animated cartoons is very strong on a child's mind.

Һирәк хәл: булған өлгөгә оҡшатып яҙылған әҫәр тәүсығанағына ҡарағанда киңерәк, көслөрәк булып сыҡты.

Hirək xəl: bulğan ölgögə oqşatıp yaźılğan əśər təwsığanağına qarağanda kiñerək, köslörək bulıp sıqtı.

A rare case: a piece of work written in imitation of a model turned out to be deeper and stronger than as compared to its original model.

Йәғни башҡорт, урыҫ һәм тағы ла бер сит ил телен белгән кешенең фекерләү һәләте көслөрәк була.

Yəğni başqort, urıś həm tağı la ber sit il telen belgən keşeneñ fekerləw hələte köslörək bula.

In other words, a person who knows Bashkir, Russian and yet another foreign language has a stronger ability to reason.


көстө

head

көстө • (köstö)

ba-adj

көстө • (köstö)

köstö (romanization)
көслө (alternative)

Eastern Bashkir form of көслө (köslö).
From *küčtüg, a regional ('East Turkic') version of *küčlüg "strong", from Proto-Common Turkic *kǖč (“force”) + +lüg "affix of possession or quality".
Compare some 'East Turkic' cognates: Kazakh күшті (küştı), Kyrgyz күчтүү (küctüü), Southern Altai кӱчтӱ (küčtü), Khakas кӱстіг (küstìg), Tuvan күштүг (küştüg), Yakut күүстээх (küüsteeq, “strong”). See more cognates at көслө (köslö).


оҙаҡ

head

оҙаҡ • (oźaq)

ba-adj

оҙаҡ • (oźaq)

From Proto-Turkic *uŕa-k (“long lasting; remote”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (uzaq, “long in time”);
Kazakh ұзақ (ūzaq, “long in time”),
Kyrgyz узак (uzak, “long in time”);
Uzbek uzoq (“long in time; far”),
Uyghur ئۇزاق (uzaq, “long in time; far”),
Tuvan узак (uzak, “long in time; remote”),
Turkmen uzak (“far; long in time”),
Turkish uzak (“far”),
Chuvash вӑрах (vărah, “long lasting”),
etc.

cog

Оҙаҡ командировка.

long in time, lasting a long time, having a long duration


ҡунаҡсыл

head

ҡунаҡсыл • (qunaqsıl)

ba-adj

ҡунаҡсыл • (qunaqsıl)

Cognate with
Kazakh қонақшыл (qonaqşyl),
Kyrgyz конокчул (konokcul, “hospitable”).


бар ине

Дәрес башланыуға бер нисә минут ваҡыт бар ине әле.

Dəres başlanıwğa ber nisə minut vaqıt bar ine əle.

There was still a few minutes' time before the lesson started.

Магазинда бөтөн әйбер бар ине, хаҡтары осһоҙ ине.

Magazinda bötön əyber bar ine, xaqtarı oshoź ine.

All (types of) goods were available in the shops, and the prices were cheap.


даими

Pseudo-Arabism from the root د و م (d w m).


ҡырағай

head

ҡырағай • (qırağay)

ba-adj

ҡырағай • (qırağay)

[qɯ̞.ɾɑ.ˈʁɑj]

Ultimately from Proto-Turkic *kïr (“uncultivated land”).
Compare with Tatar кыргый (qırgıy, “wild, savage”), Kazakh қырағы (qyrağy, “watchful; sagacious”), Kyrgyz кыраакы (kıraakı, “watchful; sagacious, forward-looking”).

cog

wild, not domesticated, not tame (of animals, plants)


йоҡа

From Proto-Turkic *yubka (“thin (of flat objects)”).
Cognate with
Tatar юка (yuka), Kazakh жұқа (jūqa), Kyrgyz жука (juka), Southern Altai јука (ǰuka), Kumyk юкъкъа (yuqqa), Uzbek yupqa, Uyghur يۇپقا (yupqa), Khakas чуға (çuğa, “thin”), Turkish yufka.


сәйер

head

сәйер • (səyer)

ba-adj

сәйер • (səyer)

From Arabic سَائِر (sāʔir, “going, walking”).

Нисек кенә сәйер яңғырамаһын, быға донъя финанс көрсөгө этәргес көс булды.

Nisek kenə səyer yañğıramahın, bığa donya finans körsögö etərges kös buldı.

However strange it may sound, the global financial crisis was the driving force behind this.

Ҡала шарттарында таныш булмаған кеше менән һаулыҡ һорашыу ғәҙәте юҡ, шуға ла үзбәктәрҙең был ҡылығы минең өсөн бик сәйер тойолдо.

Qala şarttarında tanış bulmağan keşe menən hawlıq horaşıw ğəźəte yuq, şuğa la üzbəktərźeñ bıl qılığı mineñ ösön bik səyer toyoldo.

In an urban setting, there is no custom of greeting unfamiliar people, that is why such a habit of Uzbeks appeared very strange to me.


байтаҡ

From Proto-Turkic *baytaq (“quite a lot; ample”) (see cognates below), consisting of *bāj (“rich; numerous”) + affix -taq/-teg for similarity/analogy.
Cognate with Kazakh байтақ (baitaq, “wide, immense”),
Kyrgyz байтак (baytak, “faraway”), Southern Altai байтак (baytak, “abundant”), Yakut баайдаах (baaydaaq, “rich”).

cog

Уҡып сыҡҡас та, эш таба алмаған йәштәр әле лә байтаҡ.

Uqıp sıqqas ta, eş taba almağan yəştər əle lə baytaq.

There are still many young people who cannot find a job after graduation.

there is many/much, there is quite a lot


берҙәм

head

берҙәм • (berźəm)

ba-adj

берҙәм • (berźəm)

Immediately cognate with
Tatar бердәм (berdäm),
Uzbek birdam (“united, unified”).
This term with this meaning appears to be a back-formation from Bashkir берҙәмлек (berźəmlek) (compare Tatar бердәмлек (berdämlek), Uzbek birdamlik,
Uyghur بىردەملىك (birdemlik, “unity, unanimity”)), all of which which succeed to Chagatai [script needed] (birdamliq, “unity, unanimity”), which, in turn, was coined from Turkic bir "one" + Persian دم (dam, “moment”) + Turkic noun affix -lik.
Note Uyghur بىردەم (birdem, “now... now...; instantly”)), which has the same etymology, also succeeds to the above Chagatai term, and appears to have preserved the original meaning; so it was not affected by the noted lexical reinvention based on back-formation.

cog

united, unified, common, indivisible, one whole

united, tight-knit, cohesive (of a group of people)


көнкүреш

head

көнкүреш • (könküreş)

ba-adj

көнкүреш • (könküreş)

Cognate with
Tatar көнкүреш (könküreş, “daily life”),
Kazakh күнкөріс (künkörıs, “living conditions”).
Derived from the collocation көн күреү (kön kürew, “to live; to experience life day after day”).
The semantic field, especially the adjective meanings, appears to have been influenced by the Russian terms быт (byt) and бытовой (bytovoj).

cog

Көнкүреш тауарҙары.

Көнкүреш техникаһы.

Көнкүреш ҡалдыҡтары.

Көнкүреш хеҙмәте.


урыҫ

head

урыҫ • (urıś)

ba-adj

урыҫ • (urıś)

Урыҫ Википедияһы.

Russian, pertaining to Russians as an ethnic group or to the Russian language


түңәрәк

head

түңәрәк • (tüñərək)

ba-adj

түңәрәк • (tüñərək)

[tʰɵ.ŋæˈɾækʰ]

From Proto-Turkic *tögerek (“round, circle”), from
Proto-Turkic *tög ~ *teg ~ *tog (“round, circle”).
Compare with
Tatar түгәрәк (tügäräk),
Kazakh төңірек (töñırek),
Kyrgyz төгөрөк (tögörök),
Uzbek toʻgarak (“circle”),
Uyghur تۈگۈرەك (tügürek, “circle”),
Yakut түөрэм (tüörem, “round”).
The noun sense of "hobby group" is semantic loan from Russian кружо́к (kružók).


ҡарт

Cognate with
Old Uyghur [script needed] (qart, “old man”), Kumyk къарт (qart, “old”).
Related to qarï "old" (Old Turkic [script needed] (qarï, “old”), Southern Altai кары (karï, “old”). Perhaps both are derived from a verb *qar- "get old".

cog

Ҡарт ҡыҙ.


ялан

From Proto-Turkic *yalïŋ (“bare, naked”).


ялан баш

head

ялан баш • (yalan baş)

ba-adj

ялан баш • (yalan baş)

See the individual words for etymology.
Compare with
Kazakh жалаң бас (jalañ bas, “bareheaded”),
Kumyk яланбаш (yalanbaş),
Southern Altai јылаҥбаш (ǰïlaŋbaš),
Uzbek yalangbosh (“bareheaded”),
Shor чылаңмаш (“bareheaded”).


буйҙаҡ

head

буйҙаҡ • (buyźaq)

ba-adj

буйҙаҡ • (buyźaq)

Cognate to Kazakh бойдақ (boidaq, “bachelor”), Kumyk бойдакъ (boydaq, “bachelor”), Kyrgyz бойдок (boydok, “bachelor”), Southern Altai бойдоҥ (boydoŋ, “bachelor”), Uzbek bo'ydoq (“bachelor”).


таныш

head

таныш • (tanış)

ba-adj

таныш • (tanış)

Cognate with
Kazakh таныс (tanys),
Kyrgyz тааныш (taanış),
Southern Altai таныш (tanïš, “familiar”),
Kumyk таныш (tanış),
Uzbek tanish,
Turkish tanış (“familiar; acquaintance”).
From the verb tanï- "to know, be familiar with"
(compare Old Turkic [script needed] (tanï-, “know, be familiar”), from
Proto-Turkic *tanu- (“to know”).

cog

Был йыр миңә таныш.


мөмкин

head

мөмкин • (mömkin)

ba-adj

мөмкин • (mömkin)

From Arabic مُمْكِن (mumkin, “possible”).
Cognate with
Kazakh мүмкін (mümkın), Kyrgyz мүмкүн (mümkün), Uzbek mumkin, Turkish mümkün, etc.

Хәйер, Уралда мартты ла тулыһынса ҡыш айы тип әйтергә мөмкин әле.

Xəyer, Uralda marttı la tulıhınsa qış ayı tip əytergə mömkin əle.

However, one can say that March in the Urals is also a winter month without reservation.

Ысынбарлыҡтың бөтөн осраҡлы айырымлыҡтарын байҡап үтеү мөмкин булмағанлыҡтан, философтар үҙ иғтибарын төп сәбәптәргә йүнәлтә, ысынбарлыҡтың иң ғөмүми ҡанундарын өйрәнә.

Isınbarlıqtıñ bötön osraqlı ayırımlıqtarın bayqap ütew mömkin bulmağanlıqtan, filosoftar üź iğtibarın töp səbəptərgə yünəltə, ısınbarlıqtıñ iñ ğömümi qanundarın öyrənə.

Since it is not possible to review all incidental particularities of (=existing in) reality, philosophers direct their attention to fundamental reasons, (and) study the most general laws of reality.


ауырыу

head

ауырыу • (awırıw)

ba-adj

ауырыу • (awırıw)

[ɑ.wɯ̞ˈɾɯ̞w]

[ɑ.wɯ̞.ɾɯ̞-]

From Proto-Turkic *agrï-g (“pain, illness”), an action noun of *agrï- (“to ache; be ill”).


урта

From *ortu ~ *orta "middle", from Proto-Turkic *or- (“middle”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (orta), Old Turkic [script needed] (ortu, “middle”),
Kazakh орта (orta),
Kyrgyz орто (orto),
Uzbek o'rta,
Turkish orta,
Yakut ортото (ortoto, “middle, center”).

cog

Урта йәштәге кеше.

Урта бармаҡ.


урта быуат

head

урта быуат • (urta bıwat)

ba-adj

урта быуат • (urta bıwat)

ba:Урта быуаттар

ур
та бы
уат

Урта быуат яҙма сығанаҡтарына таянып, ғалим урындағы суфыйсылыҡ традицияһын өйрәнә.

Urta bıwat yaźma sığanaqtarına tayanıp, ğalim urındağı sufıysılıq traditsiyahın öyrənə.

Drawing on medieval written sources, the scholar explores the local tradition of Sufism.


аяҙ

head

аяҙ • (ayaź)

ba-adj

аяҙ • (ayaź)

From Kipchak اياز (ayaz, “clear (of weather), frosty”), from Proto-Turkic *ayaŕ (“clear sky; frost”).
Cognate with
Kazakh аяз (aäz, “frost”),
Kyrgyz аяз (ayaz, “clear sky, frost”),
Khakas аяс (ayas, “clear (weather)”),
Tuvan аяс (ayas, “clear (weather)”),
Turkish ayaz (“frost”),
Uzbek ayoz (“frost”),
Uyghur ئاياز (ayaz, “clear sky, frost”),
etc.

inh

Ватаныбыҙ күге аяҙ булһын!


аҡһаҡ

From *aqsaq (“lame, limpin”), from Proto-Turkic *agsa- (“to limp, be lame”).
Cognate with
Old Uyghur 𐽰𐽰𐽲𐽻𐽰𐽵𐾄 (aksak)
Tatar аксак (aqsaq),
Kazakh ақсақ (aqsaq),
Kyrgyz аксак (aksak),
Southern Altai аксак (aksak),
Uzbek oqsoq,
Uyghur ئاخساق (axsaq)/ئاسقاق (asqaq),
Turkmen agsak (“lame”),
etc.


аяуһыҙ

head

аяуһыҙ • (ayawhıź)

ba-adj

аяуһыҙ • (ayawhıź)

[ɑ.jɑwˈhɯ̞ð]


һуңғы

head

һуңғы • (huñğı)

ba-adj

һуңғы • (huñğı)

From *soŋ-qï (“last, latest”), from Proto-Turkic *soŋ (“back; end; after”).
Cognate with
Kazakh соңғы (soñğy),
Kyrgyz соңку (soŋku),
Uzbek soʻnggi,
Turkmen soňky,
Tuvan соңгу (soñgu, “last”).
Synchronously, һуң (huñ, “after, then; late”) + -ғы (-ğı).

suffix

Көн һуңғы тапҡыр 2008 йылдың йәйендә тотолдо.

Kön huñğı tapqır 2008 yıldıñ yəyendə totoldo.

The sun was eclipsed (=there was a solar eclipse) last time in the summer of 2008


ҡат-ҡат

consisting of several/multiple layers, multilayered


төҙ

From Proto-Turkic *tüŕ (“even, straight”).
Cognate with
Turkish düz (“flat, smooth”).

straight, not crooked or bent
direct, undeviating

straight, not crooked or bent
perfectly horizontal or vertical


оло

From Proto-Turkic *ulug (“big, great, grown-up”).
Cognate with Kazakh ұлы (ūly), Turkish ulu.

inh

Кесе осҡондан да оло ялҡын тоҡана.

Even from a small sparkle, big fire breaks out.


йыуан

head

йыуан • (yıwan)

ba-adj

йыуан • (yıwan)

From Proto-Turkic *yogan (“thick”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (joγan, “thick”);
Kazakh жуан (juan),
Kyrgyz жоон (joon),
Southern Altai јоон (ǰoon),
Uzbek yoʻgʻon,
Turkish yoğun,
Yakut суон (suon, “thick”), etc.

cog

thick (of roundish, elongated objects); heavy in build, thickset

(of people) fat, overweight (traditionally seen as neutral or desired quality)


нәҙек

head

нәҙек • (nəźek)

ba-adj

нәҙек • (nəźek)

From Persian نازک (nâzok, “thin”).
Cognate with
Kazakh нәзік (näzık, “thin, delicate”),
Kumyk назик (nazik, “thin, slender”),
Uzbek nozik (“thin, delicate”),
Uyghur نازۇك (nazuk, “thin, delicate”),
Turkmen näzik (“tender, soft, delicate”),
Azerbaijani nazik (“thin”),
Turkish nazik (“tender, kind, polite”).


тайғаҡ

head

тайғаҡ • (tayğaq)

ba-adj

тайғаҡ • (tayğaq)

From *tayğaq "slippery", from Proto-Turkic *tāy- (“to slide”).
Cognate with
Kazakh тайғақ (taiğaq),
Kyrgyz тайгак (taygak),
Southern Altai тайгак (taygak),
Uzbek toygʻoq,
Uyghur تايغاق (tayghaq, “slippery”),
Tuvan тайгак (taygak, “slippery place”).

Тайғаҡ юл.


йомро

From *yum(u)ru (“round”), from Proto-Turkic *yum (“round”).
Compare with Kazakh жұмыр (jūmyr), Kyrgyz жумуру (jumuru), Southern Altai јумур (ǰumur), Turkmen ýumry, Turkish yumru (“round”).

round (of non-flat objects); cylindrical; spherical


юғары

head

юғары • (yuğarı)

ba-adj

юғары • (yuğarı)

From Proto-Turkic *yokgaru (“upper; upward”), from *yok (“up, upward; upper; upland”).
*-garu is an additive (directional) affix.
Cognate with
Kipchak یوقاری (yoqarï), iochari (as recorded in Codex Cumanicus), Old Anatolian Turkish یوقارو (yoqaru),
Kazakh жоғары (joğary),
Kyrgyz жогору (jogoru),
Southern Altai јоор (ǰoor, “wound in back of horse; walk, gait, foodstep”), јогор (ǰogor),
Uzbek yuqori,
Azerbaijani yuxarı,
Turkish yukarı (“high. upper”);
Khakas чоғар (çoğar, “West; upper”),
Yakut соҕуруу (soğuruu, “South”),
etc.

cog

Юғары математика.

Юғары белем.

Юғары сорт.


түбән

head

түбән • (tübən)

ba-adj

түбән • (tübən)

Cognate with
Karakhanid [script needed] (töpün, “downward”);
Kazakh төмен (tömen, “downward; low”),
Kyrgyz төмөн (tömön),
Southern Altai тӧмӧн (tömön, “downward”),
Uzbek tuban (“low”),
Uyghur төвән (töwen, “low”),
Khakas тӧбін (“downward”),
etc.

cog

low, lower; low-altitude (of physical location)

Түбән хаҡ.

Сүллектәге һауа дымлылығы бик түбән булғанға, ул ҡояш радияцияһынан һаҡламай.

Süllektəge hawa dımlılığı bik tübən bulğanğa, ul qoyaş radiyatsiyahınan haqlamay.

As air humidity is very low in deserts, it does not protect from solar radiation.


тәпәш

head

тәпәш • (təpəş)

ba-adj

тәпәш • (təpəş)

A specifically Bashkir term. No etymology attempts are known.
Compare with
Tatar тәбәнәк (täbänäk, “low”),
Kazakh тапал (tapal, “low, short-statured”).

cog

Тәпәш өҫтәл.

Təpəş öśtəl.

Миңә тәпәш буйлылар оҡшамай.