ҡомһоҙ

head

ҡомһоҙ • (qomhoź)

ba-adj

ҡомһоҙ • (qomhoź)

Unclear. Possibly reinterpreted as having the abessive ending from a Mongolic archetype (compare Mongolian хомс (xoms, “insufficient, scanty”)).
See also ҡомағай (qomağay), which is clearly of Mongolic origin and appears to have the same primary root syllable (qom-).

cog

greedy for money or property, avaricious, covetous


ҡомағай

head

ҡомағай • (qomağay)

ba-adj

ҡомағай • (qomağay)

From Middle Mongol *qomaqai (“greedy, hungry”), see Mongolian хомхой (xomxoj, “greedy”).
Cognate with Kazakh қомағай (qomağai, “greedy”); perhaps also related to South Altay коомой (koomoy, “bad”), Khakas хомай (xomay, “bad”).


ярыҡ

head

ярыҡ • (yarıq)

ba-adj

ярыҡ • (yarıq)

From *yāruq "crack, slit", from Proto-Turkic *yār- (“to crack, split”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (jaruq, “slit, crack”);
Kazakh жарық (jaryq, “slit, crack”),
Kyrgyz жарык (jarık, “crack; cracked”),
Southern Altai јарык (ǰarïk, “crack, split”),
Uzbek yoriq (“slit, crack”),
Turkmen ýaryk (“crack, split”),
Turkish yarık (“slit, crack”),
Khakas чарых (çarıx, “crack”),
Tuvan чарык (çarık, “crack”),
etc.


тейеш

head

тейеш • (teyeş) (placed at end of sentence, takes the predicate verb in the -ğa/-gä/-qa/-kä form)

teyeş (romanization)
placed at end of sentence (romanization)
takes the predicate verb in the -ğa (romanization)
-gä (romanization)
-qa (romanization)
-kä form (romanization)

From *tegiš "due, payable; appropriate", verb stem *tegiš- "to exchange goods", from Proto-Turkic *tẹg- (“touch”).
Immediately cognate with
Tatar тиеш (tiyeş, “must”),
Kazakh тиіс (tiıs, “must”),
Kyrgyz тийиш (tiyiş, “must”),
Southern Altai тийиш (tiyiš, “meeting, goal”)
Uyghur تېگىش (tëgish, “must”).
Also compare
Karakhanid [script needed] (tegiš, “due, payable to”); Southern Altai тийиш (tiyiš, “hit”),
Uzbek tegish (“a share payable to smb”),
Turkish değiş (“worthiness”),
Karachay-Balkar тийишли (tiyişli, “required, appropriate”),
Kumyk тийишли (tiyişli, “required, appropriate”),
etc.

cog

Ысын лидерға ниндәй сифаттар хас булырға тейеш?

Isın liderğa nindəy sifattar xas bulırğa teyeş?

What qualities must be inherent to a true leader?

Һәр шаҡмаҡҡа бер генә хәреф яҙыла; буш шаҡмаҡтар ҡалмаҫҡа тейеш.

Hər şaqmaqqa ber genə xəref yaźıla; buş şaqmaqtar qalmaśqa teyeş.

Only one letter fits into each box; no empty boxes must remain.

Ниндәй ҙә булһа ҡатнашыусыны хаким итеп һайлар өсөн бөтәһе ундан да кәм түгел тауыш бирелергә тейеш.

Nindəy źə bulha qatnaşıwsını xakim itep haylar ösön bötəhe undan da kəm tügel tawış birelergə teyeş.

To elect any participant an administrator, a total of no less than ten votes must be cast.

Һуттың һауытында был мәғлүмәт мотлаҡ күрһәтелергә тейеш.

Huttıñ hawıtında bıl məğlümət motlaq kürhətelergə teyeş.

This information must necessarily be indicated on the package of the juice.

Уҡытыусы баланың һәр фекерен ихтирам итеп, уны тыңларға, йүнәлеш бирергә һәм үҫтерергә тейеш.

Uqıtıwsı balanıñ hər fekeren ixtiram itep, unı tıñlarğa, yünəleş birergə həm üśterergə teyeş.

The teacher must respect the child's every thought, listen to it, give (it) a direction and develop (it).


тигеҙ

head

тигеҙ • (tigeź)

ba-adj

тигеҙ • (tigeź)

From Proto-Turkic *tekiŕ (“even, level”).
Cognate with
Tatar тигез (tigez),
Kazakh тегіс (tegıs),
Kyrgyz тегиз (tegiz),
Uzbek tekis,
Uyghur تېكىس (tëkis, “even, level”), Northern Altai тегис (tegis, “evenly”).

equal, level (of amounts, sizes, values)

(describing how something changes over time) steady, uniform, stable


күңелле

head

күңелле • (küñelle)

ba-adj

күңелле • (küñelle)

[kɵ.ŋɪ̞ˈlːɪ̞]

Synchronously, equal to күңел (küñel) + -ле (-le).


теүәл

head

теүәл • (tewəl)

ba-adj

теүәл • (tewəl)

From *tügäl < *tükäl "complete(ly)", from Proto-Turkic *tüke- (“to finish, to complete”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (tükäl, “complete; completely”);
Tatar төгәл (tögäl),
Kazakh түгел (tügel),
Kyrgyz түгөл (tügöl),
Uzbek tugal (“complete”),
Uyghur تۇگەل (tugel, “complete”).

cog

Теүәл яуап бирегеҙ.

Аҡылы теүәл кеше.

A mentally competent person (whose intellect is 'complete')

Теүәл фәндәр.


юҡ

From Proto-Turkic *yōk (“no; there is no”).

Яҙмыштан уҙмыш юҡ.

Минең телевизор ҡарарға ваҡытым юҡ.

there is / there are no; I/you do not have, s/he does not have, etc.


үҙ

From Proto-Turkic *ȫŕ (“self; inside; core”).
Compare Old Turkic [script needed] (öz, “self, own; essence, core”),
Yakut үөс (üös, “center, middle, core”),
Turkish öz (“-self; kernel”), etc.

Үҙ яҙмаһы бар халыҡ.

A people that has its own literary tradition.

Һәр балыҡсы үҙ күлен маҡтай.

Үҙ йортоңдоң хужаһы булыу отошлораҡ.

It's more advantageous to be an owner of your own house.

Һәр урмандың үҙ һандуғасы, һәр ауылдың үҙ гармунсыһы бар.

Hər urmandıñ üź handuğası, hər awıldıñ üź garmunsıhı bar.

Each forest has its own nightingale, each village has its own garmon player.

Был донъяға һәр кем үҙ яҙмышы, үҙтәҡдире менән тыуа.

Bıl donyağa hər kem üź yaźmışı, üźtəqdire menən tıwa.

Everyone is born to this world with their own fate (and) their own predestination.

Шәхси эшҡыуарҙар, әлбиттә, үҙ мәнфәғәттәрен алға һөрә.

Şəxsi eşqıwarźar, əlbittə, üź mənfəğəttəren alğa hörə.

Private entrepreneurs, naturally, promote their own interests.

Һәр Интернет ҡулланыусыһы Википедияға — мәҫәлән, яңы мәҡәлә яҙып йәки булғандарын төҙәтеп — үҙ өлөшөн индерә ала.

Hər İnternet qullanıwsıhı Vikipediyağa — məśələn, yañı məqələ yaźıp yəki bulğandarın töźətep — üź ölöşön inderə ala.

Every Internet user can make his/her own contribution to Wikipedia — for example, by writing a new article or by editing the existing ones.


иртә

head

иртә • (irtə)

ba-adj

иртә • (irtə)

From Proto-Common Turkic *ertä (“morning; early; in the morning”), from Proto-Turkic *ẹ̄r (“early; morning”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (ertä, “early; in the morning”);
Kazakh ерте (erte, “early”),
Kyrgyz эрте (erte, “early”),
Southern Altai эрте (erte, “early”),
Uzbek erta (“early”),
Uyghur ئەرتە (erte, “early; morning”),
Tuvan эрте (erte, “early”),
Yakut эрдэ (erde, “early”),
Turkish erte (“early, morning”).
Outside of Turkic, compare Mongolian эрт (ert).

cog

Иртә яҙҙан ҡара көҙгә тиклем.


йәл

yəl (romanization)
form (impersonal)
in dative case. (subjective)

From Russian жаль (žalʹ, “one feels pity/sorry”).
Note that the grammar usage pattern in the sentence (predicative, the cases it takes) was also borrowed from Russian.
Compare with Tatar жәл (jäl, “one feels pity/sorry”).

bor

Китер инем, балаларым йәл.

I would leave, (but) I feel pity for my children.

Йәл, үткәндәрҙе ҡайтарып булмай.

It's a pity (that) one cannot return the past.


серек

From *čirik "rotten", from the verbal stem čiri- "to rot, decay", from Proto-Turkic *čẹr (“rot; disease”).
Cognate with
Tatar черек (çerek),
Kazakh шірік (şırık),
Kyrgyz чирик (cirik),
Southern Altai чирик (čirik),
Uzbek chirik,
Uyghur چىرىك (chirik),
Azerbaijani çürük,
Turkish çürük (“rotten”),
etc.

Һауыттағы бер серек алма бөтәһен дә серетә.

Hawıttağı ber serek alma bötəhen də seretə.

One rotten apple in the box will make all (apples) rot as well.


бойоҡ

Меланхолик — бойоҡ, мыжыҡ, тормоштан риза булмаған кеше.

Melanxolik — boyoq, mıjıq, tormoştan riza bulmağan keşe.

A melancholic is a sad, grumpy, unhappy-of-life (type of) personality.


мыжыҡ

head

мыжыҡ • (mıjıq)

ba-adj

мыжыҡ • (mıjıq)

tending to complain in an annoying way; grumbling, grumpy, querulous (of a person)

tending to cry or whine a lot (of a child)


ярты

head

ярты • (yartı)

ba-adj

ярты • (yartı)

From *yārtï (“half”),
derived from Proto-Turkic *jār- (“to crack, split, crush”).
Cognate with
Kazakh жарты (jarty),
Kyrgyz жарты (jartı),
Karachay-Balkar джарты (cartı),
Uzbek yorti,
Turkmen ýarty (“half”).

inh

Ярты сәғәт.

Батыр йәнтөйәгенә ярты быуаттан ҡайтты, тик һәйкәл булып ҡына.

Batır yəntöyəgenə yartı bıwattan qayttı, tik həykəl bulıp qına.

The hero returned to his home place after half a century - but only as a sculpture.


һау

From Common Kypchak saw ("healthy", see the Kypchak cognates below), from Proto-Turkic *sag (“healthy”).
Cognate with Old Uyghur [script needed] (sağ, “healthy”);
Tatar сау (saw), Kazakh сау (sau), Karachay-Balkar сау (saw), Kumyk сау (sau, “healthy”);
Kyrgyz соо (soo, “healthy”),
Southern Altai су-кадык (su-kadïk, “healthy”) or су (su, “healthy”) ,
Uzbek sogʻ (“healthy”),
Uyghur ساق (saq, “healthy”),
Turkish sağ (“healthy”),
etc.

cog

Ауырыу хәлен һау белмәй.

The healthy does not know the condition of the ill. (=A healthy person does not understand the condition of an ill person).

Һау кешегә табиб та кәрәкмәй.

A healthy person does not need a doctor.


һүҙмә-һүҙ

head

һүҙмә-һүҙ • (hüźmə-hüź)

ba-adj

һүҙмә-һүҙ • (hüźmə-hüź)

[hɵð.ˌmæ.ˈhɵð]

Һүҙмә-һүҙ тәржемә.

OpenStreetMap (OSM; инглиз теленән һүҙмә-һүҙ мәғәнәһе «урамдарҙың асыҡ картаһы»).

OpenStreetMap (OSM; ingliz telenən hüźmə-hüź məğənəhe «uramdarźıñ asıq kartahı»).

OpenStreetMap (OSM; the word-for-word meaning from the English is "an open map of streets").


ҡыйын

head

ҡыйын • (qıyın)

ba-adj

ҡыйын • (qıyın)

Cognate with
Old Uyghur qïjïn (“torment; punishment”);
Tatar кыен (qıyen, “difficult”),
Kazakh қиын (qiyn, “difficult”);
Kyrgyz кыйын (kıyın, “difficult”),
Uzbek qiyin (“difficult”),
Uyghur قىيىن (qiyin, “difficult”);
Southern Altai кыйын (kïyïn, “torment, suffering; punishment”).


үгәй

head

үгәй • (ügəy)

ba-adj

үгәй • (ügəy)

From *ögäy "step-", probably derived from Proto-Turkic *ög (“mother”).
Cognate with
Old Uyghur ögäj (“step-”);
Tatar үги (ügi, “step-”),
Kazakh өгей (ögei, “step-”),
Kyrgyz өгөй (ögöy, “step-”),
Southern Altai ӧй (öy, “step-”),
Crimean Tatar ögey (“step-”),
Uzbek oʻgay (“step-”),
Uyghur ئوگەي (ogey, “step-”),
Turkish üvey (“step-”),
Khakas ӧӧй (“step-”).

Әсәһе үлгәс, атаһы өйгә үгәй әсә алып ҡайтҡан.

Əsəhe ülgəs, atahı öygə ügəy əsə alıp qaytqan.

When her mother died, her father brought home a stepmother .

атай атай#Bashkir

әсәй әсәй#Bashkir

инәй инәй#Bashkir

бала бала#Bashkir

(family) step-; used before атай (atay, “father”), әсәй (əsəy, “mother”) / инәй (inəy, “mother”), бала (bala, “child”), etc., to indicate that the person being identified is not a blood relative but is related through the marriage of a parent or through adoption


ғәрәп

head

ғәрәп • (ğərəp)

ba-adj

ғәрәп • (ğərəp)

Ғәрәп ярымутрауы.

Ғәрәп яҙы.

Ғәрәп һәм яңалиф яҙыуында сыҡҡан баҫмалар һирәк китаптар һәм ҡулъяҙмалар бүлегендә һаҡлына.

Ğərəp həm yañalif yaźıwında sıqqan baśmalar hirək kitaptar həm qulyaźmalar bülegendə haqlına.

Publications in the Arabic and Yañalif scripts are stored in the Section of rare books and manuscripts.

Урта быуаттарҙа башҡорт әҙәбиәтенә ғәрәп, фарсы, һинд, һуңыраҡ төрөк әҙәбиәтенән күп кенә сюжеттар үтеп инә.

Urta bıwattarźa başqort əźəbiətenə ğərəp, farsı, hind, huñıraq török əźəbiətenən küp kenə syujettar ütep inə.

In the Middle Ages, many plots from the Arabic, Persian, Indian, later Turkish literature penetrate the Bashkir literature.


тапҡыр

head

тапҡыр • (tapqır)

Cognate to Southern Altai тапкыр (tapkïr, “resourceful”).

cog

Тапҡыр һүҙ.

Тапҡыр яуап.

"Ни сәсһәң - шуны урырһың", тигән тапҡыр әйтем бар.

"Ni səshəñ - şunı urırhıñ", tigən tapqır əytem bar.

There is a shrewd adage which says "What you sow is what you will reap".

witty, shrewd, felicitous (of language, utterance etc.)


башланғыс

head

башланғыс • (başlanğıs)

ba-adj

башланғыс • (başlanğıs)

[bɑʂ.ɫɑŋˈɢɯ̞s]

Башланғыс мәктәп.

Башланғыс синыфтар уҡытыусыһы.

The teacher of elementary grades (for children aged 6-10).


ирекле

ирек (irek, “liberty”) + -ле (-le, “affix forming adjectives from nouns”).

suffix

Әлбиттә, был эштәр ирекле башланғысҡа нигеҙләнергә тейеш, мәжбүр итеүгә, баҫымға юл ҡуймау шарт.

Əlbittə, bıl eştər irekle başlanğısqa nigeźlənergə teyeş, məjbür itewgə, baśımğa yul quymaw şart.

Naturally, these actions must be based on free initiative; it it required to hold coercion and pressure at bay.

Ғөмүмән, бындай фажиғәләр Америка Ҡушма Штаттарында, ҡорал ирекле рәүештә һатылған илдә, йыш ҡына булып тора.

Ğömümən, bınday fajiğələr Amerika Quşma Ştattarında, qoral irekle rəweştə hatılğan ildə, yış qına bulıp tora.

Generally, such tragedies occur often in the United States of America, the country where weapons are sold freely (=in free manner).


ҡәнәғәт

head

ҡәнәғәт • (qənəğət)

ba-adj

ҡәнәғәт • (qənəğət)

Borrowed from Arabic قَنَاعَة (qanāʕa).
Cognate with
Tatar кәнагать (känağat’, “satisfied”),
Kazakh қанағат (qanağat, “satisfaction”),
Uzbek qanoat (“satisfaction”).

cog

Ҡәнәғәт түгелһең икән — үҙ һүҙеңде әйт, тәңҡитлә, фекер алыш.

Qənəğət tügelheñ ikən — üź hüźeñde əyt, təñqitlə, feker alış.

If you are not content — (then) give your comment, criticize, exchange opinions.


оят

From *uyat "shame",
from Proto-Turkic *uja- (“shame; to be ashamed”).
Cognate with
Tatar оят (oyat),
Kazakh ұят (ūät),
Kyrgyz уят (uyat),
Turkmen uýat (“shame”),
Uzbek uyat,
Uyghur ئۇيات (uyat),
Southern Altai уят (uyat),
Khakas уят (uyat),
Tuvan ыят (ıyat, “shame”),
etc.


тулы

head

тулы • (tulı)

ba-adj

тулы • (tulı)

From Proto-Turkic *tōlu (“full”), from Proto-Turkic *tōl- (“to be full; to get filled”).

der

Тора-бара гәзит тулы төҫтә баҫылған дүрт битле аҙналыҡҡа әүерелде.

Tora-bara gəzit tulı töśtə baśılğan dürt bitle aźnalıqqa əwerelde.

Over time, the newspaper grew into a four-page weekly published in full color.


бушаҡ

head

бушаҡ • (buşaq)

ba-adj

бушаҡ • (buşaq)

From boša- "to become loose", from boš "empty; free, loose", from Proto-Turkic *boĺ (“empty; free”).

(rope, string) slack, lax, not tight, not taut


ябыҡ

head

ябыҡ • (yabıq)

ba-adj

ябыҡ • (yabıq)

From *yapïq (“closed”), from Proto-Turkic *yap- (“to close”).
Cognate with
Kazakh жабық (jabyq, “closed”),
Kumyk ябыкъ (yabıq, “closed”),
Uzbek yopiq (“closed”),
Uyghur يېپىق (yëpiq, “closed”),
Khakas чабых (çabıx, “closed”),
etc.

Ишек ябыҡ.

Башҡа дин тотҡандарға Мәккәгә юл ябыҡ.

Başqa din totqandarğa Məkkəgə yul yabıq.

For those following other religions, the road to Mecca is closed.

Ябыҡ ултырыш.

Ябыҡ акционерҙар йәмғиәте.


ябыҡ

head

ябыҡ • (yabıq)

ba-adj

ябыҡ • (yabıq)

Cognate with
Tatar ябык (yabıq, “slender, thin”),
Kyrgyz жабык (jabık, “thin, malnourished”).

cog

having little body fat or flesh; thin, skinny, slim, slender, lean


тынсыу

head

тынсыу • (tınsıw)

ba-adj

тынсыу • (tınsıw)

Ultimately a derivation from Proto-Turkic *dï̄n (“spirit, breath; rest”). Cognate with
Tatar тынчу (tınçu),
Kazakh тыншу (tynşu, “stuffy, poorly ventilated”);
compare also Kumyk тунчукъ (tunçuq, “stuffy, poorly ventilated”).

cog

(air, room etc.) difficult to breathe; poorly ventilated; stuffy

(weather) close, oppressive, sultry, muggy


ҡыйыу

head

ҡыйыу • (qıyıw)

ba-adj

ҡыйыу • (qıyıw)


хәрби

head

хәрби • (xərbi)

ba-adj

хәрби • (xərbi)

From Arabic حَرْبِيّ (ḥarbiyy, “military”).


аҫтыртын

head

аҫтыртын • (aśtırtın)

ba-adj

аҫтыртын • (aśtırtın)

[ɑθ.tɯ̞ɾˈtɯ̞n]

Cognate with Tatar астыртын (astırtın, “secret, covert”), Kazakh астыртын (astyrtyn, “secretly”), Kyrgyz астыртын (astırtın, “from below; secretly”),
Uyghur ئاستىرتىن (astirtin, “secretly, covertly”).

cog

secret, covert, stealthy, clandestine (of activity)


кескәй

head

кескәй • (keskəy)

ba-adj

кескәй • (keskəy)

From *kičikey (“small”), from Proto-Turkic *kičüg (“small”) + *-key (“diminutive suffix”).
Compare with
Nogai кишкей (kişkey, “small”).

Франческо кескәй Антонионың остазы булып китә.

Françesko keskəy Antonionıñ ostazı bulıp kitə.

Francesco becomes small Antonio's teacher.

Мәҙәк итеп ҡарап торҙом кескәй генә ҡырмыҫҡаға: йөк кутәреп сығып бара Азиянан Европаға.

(Can we date this quote?), Мостай Кәрим [Mostay Kərim, Mustai Karim], (Please provide the book title or journal name):

With amusement I watched a small ant: lifting a load, it's crossing from Asia to Europe.

Кескәйҙәр өсөн уйынсыҡтар.


туҡал

Cognate with
Kazakh тоқал (toqal),
Karachay-Balkar токъал (toqal),
Kyrgyz токол (tokol),
Uzbek toʻqol,
Uyghur توقال (toqal, “hornless”).

hornless, having no horns (of cattle that normally has horns)


иркә

head

иркә • (irkə)

ba-adj

иркә • (irkə)

From Proto-Turkic *erke, if this isn't a re-borrowing of *erk from Mongolic. See ирек (irek), Mongolian эрх (erx).
The root is not attested in pre-13th century Turkic, but its wide geographical distribution and wider semantical range make native origin more likely.
Cognate with Kazakh ерке (erke, “naughty, spoiled (child)”), Uzbek erka (“spoiled (child)”).

cog

(of a person, usually a child) spoiled; having a selfish, greedy or manipulative character due to pampering

(of a child) naughty, wilful, freakish, tantrummy

(with a personal ending, typically first person singular) one's sweetheart, dear

(dialectal, with a personal ending) one's younger sibling


бөтөн

head

бөтөн • (bötön)

ba-adj

бөтөн • (bötön)

From Proto-Turkic *bütün (“all, while, entire”), derived from Proto-Turkic *büt- (“to end, finish”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (bütün, “entire, integral; undamaged”);
Tatar бөтен (böten), Kumyk бютюн (bütün), Crimean Tatar bütün, Kazakh бүтін (bütın), Kyrgyz бүтүн (bütün), Southern Altai бӱдӱн (büdün), Uzbek butun, Turkmen bütin, Turkish bütün, Yakut бүттүүн (büttüün, “all, entire”), Chuvash пӗтӗм (pĕt̬ĕm, “whole, entire”).

cog

Магазинда бөтөн әйбер бар ине, хаҡтары осһоҙ ине.

Magazinda bötön əyber bar ine, xaqtarı oshoź ine.

All (types of) goods were available in the shops, (and) the prices were cheap.

Ысынбарлыҡтың бөтөн осраҡлы айырымлыҡтарын байҡап үтеү мөмкин булмағанлыҡтан, философтар үҙ иғтибарын төп сәбәптәргә йүнәлтә, ысынбарлыҡтың иң ғөмүми ҡанундарын өйрәнә.

Isınbarlıqtıñ bötön osraqlı ayırımlıqtarın bayqap ütew mömkin bulmağanlıqtan, filosoftar üź iğtibarın töp səbəptərgə yünəltə, ısınbarlıqtıñ iñ ğömümi qanundarın öyrənə.

Since it is not possible to review all incidental particularities of (=existing in) reality, philosophers direct their attention to fundamental reasons, (and) study the most general laws of reality.

Ун бөтөн ундан биш.

(mathematics) point, decimal point (when reading decimal fractions aloud)


тылсымлы

head

тылсымлы • (tılsımlı)

ba-adj

тылсымлы • (tılsımlı)

[tɯ̞ɫ.sɯ̞m.ˈɫɯ̞]

тылсым (tılsım, “white magic”) + -лы (-lı, “affix used to form adjectives from nouns”).

suffix

magic (especially involving white magic)

сихырлы

magic (especially involving black magic)


сихырлы

head

сихырлы • (sixırlı)

ba-adj

сихырлы • (sixırlı)

[sʲï.χɯ̞rˈɫɯ̞]

сихыр (sixır, “black magic”) + -лы (-lı, “affix used to form adjectives from nouns”).

suffix

magic (especially involving black magic)

тылсымлы

magic (especially involving white magic)


күңелһеҙ

head

күңелһеҙ • (küñelheź)

ba-adj

күңелһеҙ • (küñelheź)

[kɵ.ŋɪ̞ˈhɪ̞ð]

[kɵ.ŋɪ̞ˈɦɪ̞ð]

Synchronously, equal to күңел (küñel) + -һеҙ (-heź).


тырыш

head

тырыш • (tırış)

ba-adj

тырыш • (tırış)

Cognate with
Kyrgyz тырыш (tırış, “diligent”); also
Uzbek tirishqoq (“diligent”),
Uyghur تىرىشچان (tirishchan), تىرىشقاق (tirishqaq, “diligent”).

Тырыш кеше матур йәшәр, ялҡау кеше аслыҡтан үлер.

Tırış keşe matur yəşər, yalqaw keşe aslıqtan üler.

An industrious person will live well, a lazy person will die of hunger.


инә

From Proto-Turkic *eńe (“mother; female”).

Инә бүре.

Инә ҡоштар аталарына ҡарағанда эрерәк.

Инә ҡуңыҙ ике йөҙҙән ашыу йомортҡа һала.

İnə quñıź ike yöźźən aşıw yomortqa hala.

The female beetle lays over two hundred eggs.


оҫта

head

оҫта • (ośta)

ba-adj

оҫта • (ośta)

From Persian اوستا (ustâ) / استاد (ostâd). Doublet of остаз (ostaz).
Note that the first form in Persian may have been reborrowed from a Turkic source.
Cognate with
Tatar оста (osta, “master, craftsman”),
Kazakh ұста (ūsta, “master; blacksmith”),
Kyrgyz уста (usta, “master; blacksmith”),
Uzbek usta (“master, professional”),
Uyghur ئۇستا (usta, “master, professional”),
Turkish usta (“master”).

cog

Ауылда бик оҫта гармунсы була торғайны.

There used to be a very skillful garmon player in the village.


ыңғай

head

ыңғай • (ıñğay)

ba-adj

ыңғай • (ıñğay)

Ыңғай һан.

Ыңғай һөҙөмтә.

Ыңғай һыҙат.

Рәсәйгә ҡарата индерелгән санкцияларҙың ыңғай яҡтары.

Rəsəygə qarata inderelgən sanktsiyalarźıñ ıñğay yaqtarı.

The positive sides of the sanctions introduced against Russia.


боронғо

head

боронғо • (boronğo)

ba-adj

боронғо • (boronğo)

[bʊ̞.rʊ̞ŋˈɢʊ̞]

From *burunqu (“former, old-time”), from Proto-Turkic *burun (“before, earlier than”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (burunγï, “former, old-time”);
Kazakh бұрынғы (būrynğy),
Kyrgyz мурунку (murunku),
Uzbek burungi,
Khakas пурунғы (purunğı, “old-time, former, ancient”),
Tuvan мурнуку (murnuku, “advanced, front-line; earlier, former”), etc.
Synchronously, борон (boron, “earlier, before”) + -ғо (-ğo).

af

Боронғо Мысыр.

Гәрәбә эсендә һаҡланып ҡалған бороңғо бөжәктәрҙе өйрәнеү.

Gərəbə esendə haqlanıp qalğan boroñğo böjəktərźe öyrənew.

The study of ancient insects preserved within amber.


шаян

head

шаян • (şayan)

ba-adj

шаян • (şayan)

Cognate with
Tatar шаян (şayan, “playful, frolicsome”).
Occurs in Bashkir and Tatar only. Apparently related to Bashkir шаярыу (şayarıw), Tatar шаяру (şayaru, “be playful or naughty”).
Akhmetyanov compares this term to Nogay шая (şaya, “animated, lively; reckless”); however, this violates the regular correspondences.

cog

playful, frolicsome; mischievous, naughty


артыҡ

head

артыҡ • (artıq)

ba-adj

артыҡ • (artıq)

From *artuq (“excessive, surplus”), from Proto-Turkic *art- (“to increase, exceed”).
Cognate with
Old Turkic 𐰺𐱃𐰸 (artuq, “more, much”);
Kazakh артық (artyq, “excessive”), Uzbek ortiq (“excessive”),
Turkish artık (“excess, surplus”),
Khakas артых (artıx, “excess, surplus; better”),
Tuvan артык (artık, “excess, surplus; better”), etc.


артыҡ

head

артыҡ • (artıq)

Алйот дуҫтан аҡыллы дошман артыҡ.

An intelligent enemy is better than a stupid friend.

Һүҙ тыңламаҫ улыңдан һыйҙаш булһа, сит артыҡ.

(Can we date this quote?), Аҡмулла [Aqmulla, Aqmulla], (Please provide the book title or journal name):

An outsider who shares your meal is better than your son who wouldn't listen to (your) word.


әсе

From Proto-Turkic *āčïg (“bitter, acid”).
A palatal parallel development, compare Bashkir асы (ası, “bitter, sour”) from the same archetype.


сөсө

сөсө • (sösö)

ba-adj

сөсө • (sösö)

Cognate with
Old Uyghur [script needed] (süčiğ, “sweet”);
Tatar төче (töçe, “fresh, unsalted”),
Kazakh тұщы (tūşy, “unsalted”),
Kyrgyz чүчү (cücü, “sweet”),
Uzbek chuchuk (“sweet, unsalted”);
Turkish sücü (“wine”).

cog

(food) unsalted or undersalted; unspiced or underspiced

(fermented milk foods) insufficiently fermented, underfermented

Сөсө икмәк.


ярым

head

ярым • (yarım)

ba-adj

ярым • (yarım)

From *yārïm (“half”),
derived from Proto-Turkic *yār- (“to crack, split, crush”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (yarïm, “half”);
Kazakh жарым (jarym),
Southern Altai јарым (ǰarïm),
Uzbek yarim,
Azerbaijani yarım,
Khakas чарым (çarım),
Tuvan чарым (çarım, “half”).


ирмәк

head

ирмәк • (irmək)

ba-adj

ирмәк • (irmək)

Cognate with
Kazakh ермек (ermek, “amusement, entertainment”),
Kyrgyz эрмек (ermek, “amusement, entertainment”),
Southern Altai эрмек (ermek, “conversation, entertainment”),
Uzbek ermak (“amusement, entertainment”),
Uyghur ئېرمەك (ërmek, “amusement, entertainment”),
.


бойондороҡһоҙ

head

бойондороҡһоҙ • (boyondoroqhoź)

ba-adj

бойондороҡһоҙ • (boyondoroqhoź)

[bʊ̞.jʊ̞n.dʊ̞.rʊ̞qˈhʊ̞ð]

бо йон до роҡ һоҙ

From *boyunduruq-sïz (“without a yoke”), from *boyun-turuq (“yoke; any piece of clothes or harness that is related to neck”), from Proto-Turkic *bōyn (“neck”).
Compare Karakhanid [script needed] (boyunturuq, “yoke”); Kyrgyz моюнтурук (moyunturuk, “yoke”), Azerbaijani boyunduruq (“yoke”), Uzbek boʻyinturuq (“yoke”), Turkish boyunduruk (“yoke”); also
Khakas мойдырых (moydırıx, “collar”),
Tuvan моюндурук (moyunduruk, “collar”),
Yakut моойторук (mooytoruk, “neck scarf; a white line around a dog's neck”).
Borrowed from a written non-Kipchak source - the specific sense of "yoke" appears to be a Karakhanid innovation. The native Bashkir development would be *муйындырыҡһыҙ (*muyındırıqhıź, “without a yoke”), see муйын (muyın, “neck”). Note that Bashkir uses a different term for yoke — see ҡамыт (qamıt).

cog

Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе.


яйҙаҡ

head

яйҙаҡ • (yayźaq)

ba-adj

яйҙаҡ • (yayźaq)

From Proto-Turkic *yapïtak (“without saddle”).
Cognate with
Kazakh жайдақ (jaidaq, “without a saddle”),
Kyrgyz жайдак (jaydak, “without a saddle”), Southern Altai јайдак (ǰaydak)/јабыдак (ǰabïdak, “without a saddle”),
Kumyk яйдакъ (yaydaq, “without a saddle”),
Uyghur يايداق (yaydaq)/ياۋداغ (yawdagh, “without a saddle”), Khakas чабдах (çabdax, “without a saddle”),
Tuvan чавыдак (çavıdak, “without a saddle”),
Yakut сыбыдах (sıbıdaq, “without a saddle”).


автономиялы

head

автономиялы • (avtonomiyalı)

ba-adj

автономиялы • (avtonomiyalı)

автономия (avtonomiya, “autonomy”) + -лы (-lı). Compare Tatar автономияле (awtonomiyale) and Kazakh автономиялы (avtonomiäly).


талапсан

Synchronously, талап (talap, “requirement”) + -сан (-san).
Compare to
Tatar талапчан (talapçan, “exacting”),
Uzbek talabchan (“exacting”),
Uyghur تەلەپچان (telepchan, “exacting”).

suffix

Ҡайһы ваҡытта етәксегә принципиаль, талапсан да булырға тура килә.

Qayhı vaqıtta yetəksegə printsipial, talapsan da bulırğa tura kilə.

At times the manager has to be principled and exacting.

exacting, demanding, difficult to satisfy


тәү

From Proto-Turkic *teb (“time; initial, early”).
Compare to
Tatar тәү (täw, “initial, first”); Southern Altai тем (tem, “time”), Shor тем (tem, “time”),
Tuvan теппиже (teppije, “ahead of time, before due time”).
Alternatively, Akhmetyanov suggests derivation from a hypothesized *täg (“initial, first”), citing Kyrgyz тек (tek, “origin, social background”).


осраҡлы

head

осраҡлы • (osraqlı)

ba-adj

осраҡлы • (osraqlı)

[ʊ̞sˈrɑ̹q.ˈɫɯ̞]

осраҡ (osraq, “instance, case”) + -лы (-lı, “affix used to form adjectives from nouns”).

suffix

Since it is impossible to review all incidental distinctnesses of (=existing in) reality, philosophers direct their attention to fundamental reasons, (and) study the most general laws of reality.

Осраҡлы һан.


туң

From Proto-Turkic *toŋ (“frozen; frost”).
Cognate with
Kyrgyz тоң (toŋ, “frost, frozen”),
Turkish don (“frost”),
Tuvan доң (doñ, “frozen”),
Yakut тоҥ (toñ, “frozen”),
Chuvash тӑм (tăm, “frost”).

Ҡыш ҡарһыҙ булғанға ер туң, һыу ергә һеңә алмай, шуға йылғалар таша.

Qış qarhıź bulğanğa yer tuñ, hıw yergə heñə almay, şuğa yılğalar taşa.

Because the winter has been without snow, soil is frozen, water cannot get absorbed into soil, this is why rivers flood.


аҙған

head

аҙған • (aźğan)

ba-adj

аҙған • (aźğan)

(person, way of life) immoral, corrupt, profligate


тарихи

Borrowed from Arabic تَارِيخِيّ (tārīḵiyy). By surface analysis, тарих (tarix) + -и (-i).

surf

Ниндәй ҙә булһа тарихи ваҡиға йәки шәхес тураһындағы яҙма риүәйәт.

Nindəy źə bulha tarixi vaqiğa yəki şəxes turahındağı yaźma riwəyət.

A written legend about some historical event or person.


ғәҙәттән тыш

head

ғәҙәттән тыш • (ğəźəttən tış)

ba-adj

ғәҙәттән тыш • (ğəźəttən tış)

Ғәҙәттән тыш хәл.

Ğəźəttən tış xəl.


йоғошло

head

йоғошло • (yoğoşlo)

ba-adj

йоғошло • (yoğoşlo)

[jʊ̞.ʁʊ̞ʂˈɫʊ̞]

Яман шеш йоҡмай, тибеҙ, ләкин уны булдырыусы йоғошло вирустар барлығын беләһегеҙме икән?

Yaman şeş yoqmay, tibeź, ləkin unı buldırıwsı yoğoşlo virustar barlığın beləhegeźme ikən?

We say that tumors do not pass (from person do person), but do you know that there are contagious viruses that cause them?


боҙоҡ

head

боҙоҡ • (boźoq)

ba-adj

боҙоҡ • (boźoq)

Compare with
Old Uyghur [script needed] (buzuq, “broken”);
Kazakh бұзық (būzyq, “spoiled (of person)”),
Kyrgyz бузук (buzuk, “broken; depraved”),
Southern Altai бузук (buzuk, “destroyed, rotten, damaged, spoiled”),
Uzbek buzuq (“broken; depraved”),
Tuvan бузук (buzuk, “broken”),
Turkmen bozuk (“broken; spoiled, immoral”),
Azerbaijani pozuq,
Turkish bozuk (“broken; rotten”),
Chuvash пӑсӑк (păs̬ăk, “broken, rotten, defective”).

cog

broken, defective, out of order (of mechanisms)


һулаҡай

From a Mongolic source, from Proto-Mongolic *solagai (“left”) – compare Mongolian солгой (solgoj, “left, left-handed”).
The relationship of this Proto-Mongolic form to Proto-Turkic *sōl (“left”) is debatable – these two may be related native forms, or the Mongolic form may be a Turkic borrowing.
Cognate with
Kazakh солақай (solaqai, “left-handed”),
Kyrgyz сологой (sologoy, “left-handed”),
Kumyk солагъай (solağay, “left-handed”),
Karachay-Balkar солакъай (solaqay)/солагъай (solağay, “left-handed”),
Crimean Tatar solaqay (“left-handed”),
Azerbaijani solaxay (“left-handed”),
Uyghur سولخاي (solxay) / سولقاي (solqay) / سولۇغاي (solughay, “left-handed”),
Khakas солағай (solağay, “left-handed”),
Tuvan солагай (solagay, “left, left-handed”).

Һулаҡай баланы уң ҡулға өйрәтергә тырышмағыҙ.

Hulaqay balanı uñ qulğa öyrətergə tırışmağıź.

Do not try to teach a left-handed child to the right hand.


һаҡ

From Proto-Turkic *sak (“aware; to protect”). See also һаҡсы (haqsı, “guard”), һаҡлау (haqlaw, “to protect; keep, preserve”), from the same root.


аҙаҡҡы

head

аҙаҡҡы • (aźaqqı)

ba-adj

аҙаҡҡы • (aźaqqı)

аҙаҡ (aźaq, “end”) + ҡы (qı). Compare to Southern Altai адакы (adakï), etc.

Башҡорт телендә баҫым күпселек осраҡтарҙа аҙаҡҡы ижеккә төшә.

Başqort telendə baśım küpselek osraqtarźa aźaqqı ijekkə töşə.

In the Bashkir language, the stress in most cases falls on the last syllable.


ҡәрҙәш

head

ҡәрҙәш • (qərźəş)

ba-adj

ҡәрҙәш • (qərźəş)

Apparently a Chatagai innovation, from earlier *qarïn-daš (“sibling”), from Proto-Turkic *karïn (“abdomen; uterus”) + mutuality affix -daš.
Cognate with
Tatar кардәш (qardäş),
Kumyk къардаш (qardaş, “brother, relative”),
Uzbek qardosh (“brother, friend; relative”),
Turkish kardeş (“sibling”).

cog

Ҡәрҙәш ҡала.

Ҡәрҙәш тел.


уңайлы

head

уңайлы • (uñaylı)

ba-adj

уңайлы • (uñaylı)

uñaylı (romanization)
уңайҙы (alternative)

Ғалимдар аңлатыуынса, баш бармаҡ айырым торһа, эш йә һуғыш ҡоралын ҡыҫып тотоу уңайлыраҡ.

Ğalimdar añlatıwınsa, baş barmaq ayırım torha, eş yə huğış qoralın qıśıp totow uñaylıraq.

As scientists explain, if the thumb is located separately, it is more convenient to tightly hold a war weapon or an instrument of labor.

Йәйге селләлә ҡатын-ҡыҙ өсөн иң уңайлы кейем — йоҡа туҡыманан тегелгән күлдәк.

Yəyge sellələ qatın-qıź ösön iñ uñaylı keyem — yoqa tuqımanan tegelgən küldək.

In the summer heat, the most convenient clothing for a female is a dress sewn from a thin fabric.


уңайҙы

head

уңайҙы • (uñayźı)

ba-adj

уңайҙы • (uñayźı)

uñayźı (romanization)
уңайлы (alternative)


гүзәл

head

гүзәл • (güzəl)

ba-adj

гүзәл • (güzəl)

Via Volga Turki, from Ottoman Turkish گوزل (güzel, “beautiful”).
Cognate with
Kyrgyz көсөл (kösöl), көзөл (közöl, “brave”),
Uzbek goʻzal, Turkish güzel, Azerbaijani gözəl, Turkmen gözel (“beautiful”).


сит ил

See сит (sit, “outside, foreign”), ил (il, “country”).
Compare with
Kazakh шет ел (şet el),
Kyrgyz чет эл (cet el),
Uzbek chet el,
Uyghur چەتەل (chetel, “foreign land, foreign country”).

cog

Сит ил граждандары.

Йәғни башҡорт, урыҫ һәм тағы ла бер сит ил телен белгән кешенең фекерләү һәләте көслөрәк була.

Yəğni başqort, urıś həm tağı la ber sit il telen belgən keşeneñ fekerləw hələte köslörək bula.

In other words, a person who knows Bashkir, Russian and yet another foreign language has a stronger ability to reason.


төрөк

head

төрөк • (török)

török (romanization)
төрөк (absolute singular)
төрөктәр (absolute plural)
төрөктөң (definite genitive singular)
төрөктәрҙең (definite genitive plural)
төрөккә (dative singular)
төрөктәргә (dative plural)
төрөктө (accusative definite singular)
төрөктәрҙе (accusative definite plural)
төрөктә (locative singular)
төрөктәрҙә (locative plural)
төрөктән (ablative singular)
төрөктәрҙән (ablative plural)

Урта быуаттарҙа башҡорт әҙәбиәтенә ғәрәп, фарсы, һинд, һуңыраҡ төрөк әҙәбиәтенән күп кенә сюжеттар үтеп инә.

Urta bıwattarźa başqort əźəbiətenə ğərəp, farsı, hind, huñıraq török əźəbiətenən küp kenə syujettar ütep inə.

In the Middle Ages, many plots from Arab, Persian, Indian, later Turkish literature penetrate the Bashkir literature.


ҡыуыш

ҡыуыш • (qıwış)

ba-adj

ҡыуыш • (qıwış)

From Proto-Turkic *koguĺ (“hollow, cavity”).
Cognate with
Kazakh қуыс (quys, “hollow”),
Kyrgyz кууш (kuuş, “narrow, tight; a narrow gorge”),
Kumyk къувуш (quwuş, “hollow, cavity”),
Yakut куоһаах (kuohaaq, “trough, trench, gut, groove”),
Azerbaijani koğuş (“tree hollow”),
Chuvash хӑвӑл (hăvăl, “hollow, cavity”), etc.

cog

hollow, having an empty space or cavity (of a solid body)


үткән

head

үткән • (ütkən)

ba-adj

үткән • (ütkən)

Үткән ғүмер — аҡҡан һыу.

Past life is (like) water that has flowed (away).


уҫал

head

уҫал • (uśal)

ba-adj

уҫал • (uśal)

From Proto-Common Turkic *osa-.
Cognate with
Uyghur ئوسال (osal, “malicious (person)”).

cog

Зөбәржәт ҡарсыҡ уҫал булды, килененә көн бирмәне.

Zöbərjət qarsıq uśal buldı, kilenenə kön birməne.

The old Zubarjat was evil (and) made life impossible for her daughter-in-law (=never left her daughter-in-law in peace)


беренсенән

head

беренсенән • (berensenən)

ba-adj

беренсенән • (berensenən)

бе рен се нән

Compare to
Kazakh біріншіден (bırınşıden, “firstly”),
Uzbek birinchidan (“firstly”),
Uyghur بىرىنچىدىن (birinchidin, “firstly”).

cog

Китапты беренсенән бишенсе бүлеккә тиклем уҡыу.

Kitaptı berensenən bişense bülekkə tiklem uqıw.

To read the book from the first to the fifth chapter.

беренсе беренсе#Bashkir


йәшерен

head

йәшерен • (yəşeren)

ba-adj

йәшерен • (yəşeren)

[jæ.ʃɪ̞ˈrɪ̞n]

From *yašurun (“hidden, concealed, secret”), an instrumental case form from an earlier *yašuru (“hidden, concealed”) (as testified in Old Uyghur [script needed] (jašru), [script needed] (jašuru, “hidden, secret, concealed”), from *yašïr- (“to hide sth.”), from Proto-Turkic *yaĺ- (“to hide”).
Cognate with
Kazakh жасырын (jasyryn),
Uzbek yashirin,
Uyghur يوشۇرۇن (yoshurun),
Turkmen ýaşyryn (“hidden, concealed, secret”).

cog

Әгәр ҙә хәйер бирәһең икән, хәйерең йәшерен рәүештә бирелһен өсөн, һул ҡулың уң ҡулыңдың ни эшләгәнен белмәһен.

(Can we date this quote?), Bible, Matthew 6:3-6:4:

If you are giving alms, for your alms to be given in secret manner, don't let your left hand know what your right hand is doing.

Əgər źə xəyer birəheñ ikən, xəyereñ yəşeren rəweştə birelhen ösön, hul qulıñ uñ qulıñdıñ ni eşləgənen belməhen.


ҡурҡаҡ

From *qorqaq (“coward”), from Proto-Turkic *kork- (“to be afraid”).
Cognate with Tatar куркак (qurkak), Kazakh қорқақ (qorqaq), Kyrgyz коркок (korkok), Uzbek qo'rqoq, Uyghur قورقاق (qorqaq), Azerbaijani qorxaq, Turkish korkak (“coward”).


түләүле

head

түләүле • (tüləwle)

ba-adj

түләүле • (tüləwle)

paid, chargeable, to be paid for, requiring payment


хуш

Гөлдәр хуш еҫ тарата.


ышаныслы

head

ышаныслы • (ışanıslı)

ba-adj

ышаныслы • (ışanıslı)

[ɯ̞.ʂɑ.nɯ̞s.ˈɫɯ̞]

ышаныс (ışanıs, “trust, confidence”) + -лы (-lı).

suffix

Ышаныслы дуҫ.


уртаса

Synchronously, урта (urta, “middle”) + -са (-sa).
Compare with
Kazakh орташа (ortaşa, “average; middling”)
Uzbek oʻrtacha (“average; middling”).

cog

Уртаса күрһәткес.


тормошсан

head

тормошсан • (tormoşsan)

ba-adj

тормошсан • (tormoşsan)

Synchronously, тормош (tormoş, “life”) + -сан (-san).

based on good knowledge of life; realistically depicting life; true-life, true to life, realistic


ҡырғыҙ

head

ҡырғыҙ • (qırğıź)

ba-adj

ҡырғыҙ • (qırğıź)

From Kyrgyz кыргыз (kırgız). More at Kyrgyz.

Ҡырғыҙ теле

Kyrgyz (of or relating to the Kyrgyz people or Kyrgyzstan)

akyn ba:Ҡырғыҙҙар


бахыр

head

бахыр • (baxır)

ba-adj

бахыр • (baxır)

Adapted from Arabic فَقِير (faqīr, “poor, wretched”).
Cognate with Kazakh пақыр (paqyr, “poor, miserable”), Kyrgyz бакыр (bakır, “poor, miserable”), Turkmen pahyr (“poor thing”).


ҡиммәтле

head

ҡиммәтле • (qimmətle)

ba-adj

ҡиммәтле • (qimmətle)

ҡиммәт (qimmət, “value”) + -ле (-le, “affix used to form adjectives from nouns”).

suffix

Библиофиллыҡ — һирәк осрай торған һәм ҡиммәтле китаптар йыйыу шөғөлө.

Bibliofillıq — hirək osray torğan həm qimmətle kitaptar yıyıw şöğölö.

Bibliophilia is the occupation of collecting rarely occurring and valuable books.

Ул бик ҡиммәтле матур ынйы тапҡас, ҡайтып бар мөлкәтен һатҡан да, шул ынйыны алған.

(Can we date this quote?), Bible, Matthew 13:46:

When he found a very valuable, beautiful pearl, (he) went home, sold all his belongings and bought that pearl.

Ul bik qimmətle matur ınyı tapqas, qaytıp bar mölkəten hatqan da, şul ınyını alğan.


тиң

head

тиң • (tiñ) (takes object in dative case)

Ultimately from Middle Chinese 等 (MC tojX|tongX, “to equate”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (teŋ, “equal, equivalent, appropriate”);
Kazakh тең (teñ, “equal”),
Kumyk тенг (teñ),
Southern Altai теҥ (teŋ, “equal”)
Uzbek teng (“equal”),
Turkish denk (“equal, equivalent”),
Shor тең,
Yakut тэҥ (teñ, “equal”).

cog

Милләтһеҙ бала ҡамғаҡҡа тиң.

A child without ethnic roots is akin to tumbleweed.


абруйлы

head

абруйлы • (abruylı)

ba-adj

абруйлы • (abruylı)

[ɑβ.ɾoj.ˈɫɤ̆]

абруй (abruy, “value”) + -лы (-lı, affix used to form adjectives from nouns). Compare Tatar абруйлы (abruylı), Kazakh абыройлы (abyroily), Uzbek obroʻyli (“respected, reputable”).

af

Халыҡҡа абруйлы кешеләрҙең өлгөһө кәрәк.

Xalıqqa abruylı keşelərźeñ ölgöhö kərək.

People need the example of reputable persons (=People need reputable persons who set an example).

Мәҡәләләге мәғлүмәт абруйлы сығанаҡтар менән раҫланырға тейеш.

Məqələləge məğlümət abruylı sığanaqtar menən raślanırğa teyeş.

The information in the article must be proved with trustworthy sources.


тереклек

Synchronously may be seen to derive from тере (tere, “alive”). However, appears to have been borrowed from a written Karluk source (e.g. from Chagatai; compare the Uzbek and Uighur cognates below). The native Kypchak form in Bashkir should be *терелек (*terelek), as in Kyrgyz тирилик (tirilik, “life”).
Compare to Old Uyghur [script needed] (tiriglik, “life”); Uzbek tiriklik (“life”), Uyghur تىرىكلىك (tiriklik, “life, the state of being alive”). See Proto-Turkic *dīri- (“to live; alive”) for more.

cog

Ерҙән ситтәге тереклек.


үрге

head

үрге • (ürge)

ba-adj

үрге • (ürge)

Үрге урамда берәү әсе итеп һыҙғырып ебәрҙе.

Ürge uramda berəw əse itep hıźğırıp yebərźe.

Somebody in the upper street gave an ear-splitting whistle.

Үрге кисеү һайыраҡ.


ялбыр

head

ялбыр • (yalbır)

ba-adj

ялбыр • (yalbır)


ҡыр

From Proto-Turkic *kïr (“uncultivated land”).


ярай

Compare to
Kazakh жарайды (jaraidy, “well, OK”),
Kumyk ярай (yaray, “well, OK; it is allowed, one can”),
Shor чарай (“well, OK”).

cog

Бында тәмәке тартырға яраймы?


ярамай

Compare to
Khakas чарабас (çarabas, “it is not allowed”).

it is not allowed; one cannot, one may not


һоро

From Proto-Turkic *sūr. Compare to Kazakh сұр (sūr, “light brown”), Kyrgyz сур (sur), Karaim sur (“reddish brown”), Kumyk сюр (sür, “light brown”), Southern Altai сур (sur), Tatar соры (sorı), Uzbek sur, Turkmen sūr, etc.


ҡыҙыу

head

ҡыҙыу • (qıźıw)

ba-adj

ҡыҙыу • (qıźıw)

From Proto-Turkic *kï̄ŕ- (“to be hot, glow, redden”).
The adjective derives from the verbal noun *qï̄zïğ, compare Yakut кыыһыы (kııhıı, “blaze, glow”, noun).

cog

very/extremely (especially dry) hot; burning hot, scorching hot


сибәр

head

сибәр • (sibər)

ba-adj

сибәр • (sibər)

From Middle Mongol *čeber (“beautiful”), from Proto-Mongolic *čege-ber, compare Mongolian цэвэр (cever, “clean, neat, beautiful”).
Cognate with
Kazakh шебер (şeber, “craftsman”),
Southern Altai чебер (čeber, “neat”),
Tatar чибәр (çibär, “beautiful”),
Khakas сибер (siber, “cautious; neat”),
Uyghur چېۋەر (chëwer, “craftsman; neat”),
Yakut чэбэр (ceber, “neat”), etc.


эйә

head

эйә • (eyə) (takes dative case, takes the final position in the sentence)

From Proto-Turkic *Edi (“owner, host”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (igä, “owner”); Tatar ия (iyä), Kazakh ие (ie), Kyrgyz ээ (ee), Southern Altai ээ (ee), Tuvan ээ (ee), Uzbek ega, Uyghur ئىگە (ige), Azerbaijani yiyə, Turkish iye (“owner, possessor”).

cog

Йүкә балы тәмле, хуш еҫле, ҙур дауалау көсөнә эйә.

Yükə balı təmle, xuş yeśle, źur dawalaw kösönə eyə.

Linden honey is palatable, has a pleasant smell and great medicinal properties.

Сит кешенең ҡолағына ят булып ишетелгән атамалар шул төбәктә тыуып үҫкәндәр өсөн ҙур мәғәнәгә эйә.

Sit keşeneñ qolağına yat bulıp işetelgən atamalar şul töbəktə tıwıp üśkəndər ösön źur məğənəgə eyə.

The place names that sound strange to a foreigner's ears, have a deep meaning for those who were born and grew up in that region.


алһыу

head

алһыу • (alhıw)

Derived from Proto-Turkic *āl (“bright red”).


өлкән

өлкән • (ölkən)

ba-adj

өлкән • (ölkən)

Cognate with Kazakh үлкен (ülken, “large, big”), Kumyk үьйкен, Kyrgyz үлкөн (ülkön), Uzbek ulkan (“large, big”).

cog

Kumyk үьйкен


иркен

From *erkin (“free; spacious”), derived from Proto-Turkic *erik (“strength, might, will, power”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (irkin, “a nobility title”);
Kumyk эркин (erkin, “free”),
Kazakh еркін (erkın, “free”),
Southern Altai эркин (erkin, “freedom, liberty”), etc.


иркәк

head

иркәк • (irkək)

ba-adj

иркәк • (irkək)


таҡ

From Persian تاق (“odd”).
Cognate with
Kumyk такъ (taq, “odd”),
Kyrgyz так (tak, “odd; single, alone”),
Uzbek toq (“odd”),
Uyghur تاق (taq, “odd”).

(mathematics, not comparable) odd, numerically indivisible by two


йоп

From Persian جفت (joft, “even; pair, couple”).
Cognate with
Kazakh жұп (jūp, “even”),
Kumyk жуп (jup, “pair”),
Kyrgyz жуп (jup, “even”),
Uzbek juft (“even”),
Uyghur جۈپ (jüp, “pair, even”),
Azerbaijani cüt (“pair, even”),
Turkish çift (“pair, even”).

bor

(mathematics, not comparable) even, numerically divisible by two


мөҡәддәс

head

мөҡәддәс • (möqəddəs)

ba-adj

мөҡәддәс • (möqəddəs)

Borrowed from Arabic مُقَدَّس (muqaddas). Compare Turkish and Turkmen mukaddes.


ҡаҡ

From Proto-Turkic *kak. Cognate to Southern Altai как (kak, “dry, empty”).


мәшғүл

head

мәшғүл • (məşğül)

ba-adj

мәшғүл • (məşğül)


сәйәси

head

сәйәси • (səyəsi)

ba-adj

сәйәси • (səyəsi)

Borrowed from Arabic سِيَاسِيّ (siyāsiyy).


милли

Borrowed from Arabic مِلِّيّ (milliyy). By surface analysis, милләт (millət, “nation”) + -и (-i).


ҡеүәтле

head

ҡеүәтле • (qewətle)

ba-adj

ҡеүәтле • (qewətle)

From ҡеүәт (qewət, “strength”) + -ле (-le).
Cognate with Azerbaijani qüvvətli, Kazakh қуатты (quatty), Tatar куәтле (quwätle), Turkish kuvvetli, Turkmen kuwwatly, Uyghur قۇۋۋەتلى (quwwetli), Uzbek quvvatli.


ҡеүәтһеҙ

head

ҡеүәтһеҙ • (qewətheź)

ba-adj

ҡеүәтһеҙ • (qewətheź)

From ҡеүәт (qewət, “strength”) + -һеҙ (-heź).
Cognate with Azerbaijani qüvvətsiz, Kazakh қуатсыз (quatsyz), Tatar куәтсез (quwätsez), Turkish kuvvetsiz, Turkmen kuwwatsyz, Uyghur قۇۋۋەتسىز (quwwetsiz), Uzbek quvvatsiz.


ҡырпаҡ

head

ҡырпаҡ • (qırpaq)

(please add the primary text of this usage example)
(please add an English translation of this usage example)


төмән

төмән • (tömən)

Mutation from Proto-Turkic *tǖp (“main, primary”).
See also: төп