тормош

head

тормош • (tormoş)

ba-noun

тормош • (tormoş)

tormoş (romanization)
тормош (absolute singular-only)
тормоштоң (definite genitive singular-only)
тормошҡа (dative singular-only)
тормошто (accusative definite singular-only)
тормошта (locative singular-only)
тормоштан (ablative singular-only)

From *turmuš (“life”) – apparently a Central Asian innovation, from Proto-Turkic *tur- (“to stand; to live”).
Cognate with
Tatar тормыш (tormış, “life”),
Kazakh тұрмыс (tūrmys, “life”),
Kyrgyz турмуш (turmuş, “life”),
Uzbek turmush (“life”),
Uyghur تۇرمۇش (turmush, “life”),
Turkmen durmuş (“life”), etc.

Беҙ аяныс сәбәптән йыйылыштыҡ — тормоштан оло ил ағабыҙ китте.
Beź ayanıs səbəptən yıyılıştıq — tormoştan olo il ağabıź kitte.
This is a sad occasion that has brought us together — a reputable and honorable senior has passed away (lit. left life).

Тормош юлы.

Мәктәп өйрәтмәгәнде тормош өйрәтер.

What school hasn't taught (you), life will teach.

Тормошта һәр кем үҙенең ишен осрата.

Everybody meets their match in their life.

Тормош ҡуйған кәртәләрҙе үтә белеү.

The ability to overcome the difficulties that arise in life .

Меланхолик — бойоҡ, мыжыҡ, тормоштан риза булмаған кеше.
Melanxolik — boyoq, mıjıq, tormoştan riza bulmağan keşe.
A melancholic is a sad, grumpy, unhappy-of-life (type of) personality.

Тормошта төрлө хәлдәр була.

Various things happen in life (=things do happen, all in a lifetime).

Тормошто нисек бар, шулай ҡабул итергә тырышығыҙ.

Tormoşto nisek bar, şulay qabul itergə tırışığıź.

life as a succession of events and experiences, living experience, all the things that happen to someone in their life

Тормош шарттары.

Әүҙем тормош.

Әүәле Һарыбай өлкән ауыл булған, тормош бында ҡайнап торған.
Əwəle Harıbay ölkən awıl bulğan, tormoş bında qaynap torğan.
Formerly, Harïbay was a large village, life used to be in full swing here.

Тормош иптәше.

Оло ҡыҙым былтыр тормошҡа сыҡты.

My eldest daughter got married last year.


төн

tön (romanization)
төн (absolute singular)
төндәр (absolute plural)
төндөң (definite genitive singular)
төндәрҙең (definite genitive plural)
төнгә (dative singular)
төндәргә (dative plural)
төндө (accusative definite singular)
төндәрҙе (accusative definite plural)
төндә (locative singular)
төндәрҙә (locative plural)
төндән (ablative singular)
төндәрҙән (ablative plural)


Ҡытай

head

Ҡытай • (Qıtay)

Qıtay (romanization)
Ҡытай (absolute singular-only)
Ҡытайҙың (definite genitive singular-only)
Ҡытайға (dative singular-only)
Ҡытайҙы (accusative definite singular-only)
Ҡытайҙа (locative singular-only)
Ҡытайҙан (ablative singular-only)

From *Qïtay (“China”), transferred/reinterpreted from Old Turkic [script needed] (Qïtaǰ, “Khitan”); ultimately from Khitan self-denomination Khitan 𘱿𘱤 (*qid i) or 𘱿𘲫 (*qid ún). Compare Middle Chinese 契丹 (kʰɨt̚ tɑn, “Khitan”).
Cognate with Kazakh Қытай (Qytai), Kyrgyz Кытай (Kıtay), Karachay-Balkar Къытай (Qıtay), Uzbek Xitoy, Turkmen Hytaý (“China”).

der

Бөйөк Ҡытай диуары.

Ебәк Юлы Ҡытайҙың эре сауҙа үҙәктәрен Яҡын Көнсығыш һәм Көньяҡ Европа менән тоташтырған.

The Silk Road connected China's major trading centers with the Middle East and Eastern Europe.

Yebək Yulı Qıtayźıñ ere sawźa üźəktəren Yaqın Könsığış həm Könʹyaq Yevropa menən totaştırğan.


күпер

head

күпер • (küper)

ba-noun

күпер • (küper)

küper (romanization)
күпер (absolute singular)
күперҙәр (absolute plural)
күперҙең (definite genitive singular)
күперҙәрҙең (definite genitive plural)
күпергә (dative singular)
күперҙәргә (dative plural)
күперҙе (accusative definite singular)
күперҙәрҙе (accusative definite plural)
күперҙә (locative singular)
күперҙәрҙә (locative plural)
күперҙән (ablative singular)
күперҙәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *köpür (“bridge”).
Alternatively, derivation from Ancient Greek γέφυρα (géphura, “dam, bridge”) has been suggested.
Cognate with Kazakh көпір (köpır), Karakalpak көпир (köpir), Karachay-Balkar кёпюр (köpür), and Chuvash кӗпер (kĕp̬er, “bridge”).
Note that many cognates (listed below) in fact come from the alternative archetype *köpürüg (“bridge”).
list of cognates
* Old Turkic [script needed] (köprüg, “bridge”),
* Yakut күргэ (kürge)
* Tuvan көвүрүг (kövürüg)
* Kyrgyz көпүрө (köpürö)
* Southern Altai кӱр (kür) /кӧмӱрӱ (kömürü) /кемирӱ (kemirü) /кӧмӱр (kömür)
* Uzbek koʻprik
* Turkmen köpri
* Turkish, Gagauz köprü
* Azerbaijani körpü.

cog

Аҫылмалы күпер.

Тимер юл күпере.

Йылға аша күпер һалына.

A bridge across the river is being built.

Күперҙә юл хәрәкәте ике һыҙатлы.

Барғанда кисеүҙән сыҡҡайным, ҡайтыштай урап күперҙән үттем.

On my way there, I crossed (the river) at a ford; when returning, I made a detour and passed through the bridge.

Barğanda kisewźən sıqqaynım, qaytıştay urap küperźən üttem.

Муйнаҡ, ауыҙына һөйәк ҡабып, күперҙән үтеп бара ине.

Muynaq (a dog's name) was passing a bridge with a bone in its mouth.

Muynaq, awıźına höyək qabıp, küperźən ütep bara ine.


тейен

teyen (romanization)
тейен (absolute singular)
тейендәр (absolute plural)
тейендең (definite genitive singular)
тейендәрҙең (definite genitive plural)
тейенгә (dative singular)
тейендәргә (dative plural)
тейенде (accusative definite singular)
тейендәрҙе (accusative definite plural)
тейендә (locative singular)
тейендәрҙә (locative plural)
тейендән (ablative singular)
тейендәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *tegiŋ (“squirrel”).
Doublet of тин (tin, “kopek, monetary unit”).
Cognate with
Tatar тиен (tiyen),
Kazakh тиін (tiın),
Southern Altai тийиҥ (tiyiŋ),
Khakas тиин (tiin),
Tuvan дииң (diiñ),
Yakut тииҥ (tiiñ),
Turkish değin,
Uzbek tiyin,
Uyghur تىيىن (tiyin, “squrrel”), etc.


өс

From Proto-Turkic *üč (“three”).
Cognate with
Old Turkic 𐰇𐰲 (üč, “three”), Turkish üç (“three”).

Өс күренештән торған пьеса.

Өс уҡылмаған хәбәрегеҙ бар.

Бал ҡорттары күҙәнәктәрҙе өс төрлө яһай.

Honey bees make three types of honeycombs.

Bal qorttarı küźənəktərźe ös törlö yahay.

Башҡортостанда талпандар уянған: өс тешләү осрағы теркәлгән.

Ticks have woken up in Bashkortostan: three cases of biting were recorded.

Başqortostanda talpandar uyanğan: ös teşləw osrağı terkəlgən.


Мәскәү

head

Мәскәү • (Məskəw)

Məskəw (romanization)
Мәскәү (absolute singular-only)
Мәскәүҙең (definite genitive singular-only)
Мәскәүгә (dative singular-only)
Мәскәүҙе (accusative definite singular-only)
Мәскәүҙә (locative singular-only)
Мәскәүҙән (ablative singular-only)

Borrowed from Russian Москва́ (Moskvá).
Compare with Tatar Мәскәү (Mäskäw, “Moscow”), Kazakh Мәскеу (Mäskeu, “Moscow”).

Өсөнсө көн генә Мәскәүҙән ҡайттым.

It's only the third day since I returned from Moscow (=I returned from Moscow just three days ago).

Дмитрий Виноградов — Мәскәүҙәге бер офиста хеҙмәттәштәренә ут асҡан 30 йәшлек юрист.
Dmitriy Vinogradov — Məskəwźəge ber ofista xeźməttəştərenə ut asqan 30 yəşlek yurist.
Dmitri Vinogradov is a 30 year old lawyer who opened fire on his coworkers in an office in Moscow.

Moscow (a federal city, the capital of Russia)

Moscow (an oblast of Russia, surrounding the city of Moscow)


һөт

höt (romanization)
һөт (absolute singular-only)
һөттөң (definite genitive singular-only)
һөткә (dative singular-only)
һөттө (accusative definite singular-only)
һөттә (locative singular-only)
һөттән (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *sǖt (“milk”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (süt, “milk”);
Tatar сөт (söt),
Kazakh сүт (süt),
Kyrgyz сүт (süt),
Karachay-Balkar сют (süt), Kumyk сют (süt),
Uzbek sut,
Uyghur سۈت (süt),
Southern Altai сӱт (süt),
Khakas сӱт (süt),
Tuvan сүт (süt),
Yakut үүт (üüt),
Turkmen süýt,
Turkish süt,
Azerbaijani süd,
Chuvash сӗт (sĕt),
etc.

cog

Күрше ҡатындан кәзә һөтө һатып алам.

I buy goat milk from the neighbor woman.


бауыр

head

бауыр • (bawır)

ba-noun

бауыр • (bawır)

bawır (romanization)
бауыр (absolute singular-only)
бауырҙың (definite genitive singular-only)
бауырға (dative singular-only)
бауырҙы (accusative definite singular-only)
бауырҙа (locative singular-only)
бауырҙан (ablative singular-only)

From Common Kypchak bawïr,
from Proto-Turkic *biagïr (“liver”).
Cognate with Tatar бавыр (bawır), Kazakh бауыр (bauyr), Nogai бавыр (bavır), Kyrgyz боор (boor), Southern Altai буур (buur), Khakas паар (paar), Tuvan баар (baar), Yakut быар (bıar); Uzbek bag'ir, Turkish bağır, Turkmen bagyr (“liver”).


маймыл

head

маймыл • (maymıl)

ba-noun

маймыл • (maymıl)

maymıl (romanization)
маймыл (absolute singular)
маймылдар (absolute plural)
маймылдың (definite genitive singular)
маймылдарҙың (definite genitive plural)
маймылға (dative singular)
маймылдарға (dative plural)
маймылды (accusative definite singular)
маймылдарҙы (accusative definite plural)
маймылда (locative singular)
маймылдарҙа (locative plural)
маймылдан (ablative singular)
маймылдарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

маймылдарҙың

маймылдарҙан

From Arabic مَيْمُون (maymūn, “monkey”).
Cognate with Karachay-Balkar маймул (maymul), Kazakh, Kyrgyz, Tatar маймыл (maymıl, “monkey”).

Маймыл күп кенә мәҫәлдәрҙә наҙанлыҡты сағылдырыусы символ булып баҫа.

In many fables, the monkey is (lit. stands as) a symbol representing ignorance.

Maymıl küp kenə məśəldərźə naźanlıqtı sağıldırıwsı simvol bulıp baśa.

Шимпанзе маймылдар араһында иң аҡыллыһы һанала.

The chimpanzee is considered to be the most intelligent among apes.

Şimpanze maymıldar arahında iñ aqıllıhı hanala.

Хеҙмәт маймылдан кеше яһаған.


көнсығыш

head

көнсығыш • (könsığış)

ba-noun

көнсығыш • (könsığış)

könsığış (romanization)
көнсығыш (absolute singular-only)
көнсығыштың (definite genitive singular-only)
көнсығышҡа (dative singular-only)
көнсығышты (accusative definite singular-only)
көнсығышта (locative singular-only)
көнсығыштан (ablative singular-only)

[ˈkʏ̞n.sɯ̞.ˌʁɯ̞ʂ]

Ba-көнсығыш.ogg

Synchronously, көн (kön, “sun”) + сыҡ- (sıq-, “to come out”) + -ыш (-ış).
Compare to Southern Altai кӱнчыгыш (künčïgïš, “east”).


көнсығыш

head

көнсығыш • (könsığış)

[ˈkʏ̞n.sɯ̞.ˌʁɯ̞ʂ]

Ba-көнсығыш.ogg

Көнсығыш шиғриәте ҡанундары.


үс

üs (romanization)
үс (absolute singular)
үстәр (absolute plural)
үстең (definite genitive singular)
үстәрҙең (definite genitive plural)
үскә (dative singular)
үстәргә (dative plural)
үсте (accusative definite singular)
үстәрҙе (accusative definite plural)
үстә (locative singular)
үстәрҙә (locative plural)
үстән (ablative singular)
үстәрҙән (ablative plural)


Мысыр

Мысыр • (Mısır)

ba-proper noun

Мысыр • (Mısır)

Mısır (romanization)
Мысыр (absolute singular-only)
Мысырҙың (definite genitive singular-only)
Мысырға (dative singular-only)
Мысырҙы (accusative definite singular-only)
Мысырҙа (locative singular-only)
Мысырҙан (ablative singular-only)

From Arabic مِصْر (miṣr, “Egypt”).
Cognate with Tatar Мисыр (Misır), Uzbek Misr (“Egypt”).

Боронғо Мысыр.

Мысыр аҡһөйәктәре ысынлап та Сараның сибәрлеген фирғәүенгә еткерәләр.

Egypt's noblemen, indeed, inform the pharaoh about Sarah's beauty.

Mısır aqhöyəktəre ısınlap ta Saranıñ sibərlegen firğəwengə yetkerələr.

Мысырҙа башлыса дөгө, мамыҡ, бойҙай һәм йәшелсә-емештәр үҫтерәләр.

In Egypt, they mainly grow rice, cotton, wheat and vegetables.

Mısırźa başlısa dögö, mamıq, boyźay həm yəşelsə-yemeştər üśterələr.

Egypt (a country in North Africa and Western Asia)


болот

bolot (romanization)
болот (absolute singular)
болоттар (absolute plural)
болоттоң (definite genitive singular)
болоттарҙың (definite genitive plural)
болотҡа (dative singular)
болоттарға (dative plural)
болотто (accusative definite singular)
болоттарҙы (accusative definite plural)
болотта (locative singular)
болоттарҙа (locative plural)
болоттан (ablative singular)
болоттарҙан (ablative plural)

From Kipchak بلت (bulut), from Proto-Turkic *bulït, compare Turkish bulut, Yakut былыт (bılıt).

Ямғыр болото.


хайуан

xaywan (romanization)
хайуан (absolute singular)
хайуандар (absolute plural)
хайуандың (definite genitive singular)
хайуандарҙың (definite genitive plural)
хайуанға (dative singular)
хайуандарға (dative plural)
хайуанды (accusative definite singular)
хайуандарҙы (accusative definite plural)
хайуанда (locative singular)
хайуандарҙа (locative plural)
хайуандан (ablative singular)
хайуандарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

хайуандарҙың

хайуандарҙан

Borrowed from Arabic حَيَوَان (ḥayawān, “animal”).

Йорт хайуандары.

Төрлө йәшәү шарттарына һәм мөхиттәргә еңел яраҡлышыусан, төрлө аҙыҡтан туҡлана алған хайуан.

An animal that easily adapts to different living conditions and environments, can feed on various food.

Törlö yəşəw şarttarına həm möxittərgə yeñel yaraqlışıwsan, törlö aźıqtan tuqlana alğan xaywan.


Рәсәй

head

Рәсәй • (Rəsəy)

ba-proper noun

Рәсәй • (Rəsəy)

Rəsəy (romanization)
Рәсәй (absolute singular-only)
Рәсәйҙең (definite genitive singular-only)
Рәсәйгә (dative singular-only)
Рәсәйҙе (accusative definite singular-only)
Рәсәйҙә (locative singular-only)
Рәсәйҙән (ablative singular-only)

An adaptation of Russian Россия (Rossija). Cognate with Kazakh Ресей (Resei), Tatar Рәсәй (Räsäy, “Russia”).

Рәсәйгә ҡарата индерелгән санкцияларҙың ыңғай яҡтары.

The positive sides of the sanctions introduced against Russia.

Rəsəygə qarata inderelgən sanktsiyalarźıñ ıñğay yaqtarı.

Рәсәйҙә ауыл хужалығының киләсәге бармы?

Is there a future for agriculture in Russia?

Rəsəyźə awıl xujalığınıñ kiləsəge barmı?

“Форбс” журналы Рәсәйҙәге иң бай кешеләрҙең исемдәрен асыҡланы.

The Forbes magazine published the names of the richest people in Russia.

“Forbs” jurnalı Rəsəyźəge iñ bay keşelərźeñ isemdəren asıqlanı.

Үрмәксенең был төрө Урта Азияла һәм Рәсәйҙең көньяғында таралған.

This type of spider is common in Central Asia and in the south of Russia.

Ürməkseneñ bıl törö Urta Aziyala həm Rəsəyźeñ könʹyağında taralğan.

Курил утрауҙары — Рәсәйҙең айырылғыһыҙ бер өлөшө.
Kuril utrawźarı — Rəsəyźeñ ayırılğıhıź ber ölöşö.
The Kuril islands are an inalienable part of Russia.

Рәсәйҙә медицинаның нигеҙҙә дәүләттеке булыуын беләбеҙ; Японияла, киреһенсә, шәхси клиникалар күп.

We know that healthcare in Russia is essentially state-owned; in Japan, on the contrary, there are many private clinics.

Rəsəyźə meditsinanıñ nigeźźə dəwlətteke bulıwın beləbeź; Yaponiyala, kirehensə, şəxsi klinikalar küp.

Russia (A transcontinental country in Eastern Europe and North Asia)


теш

teş (romanization)
теш (absolute singular)
тештәр (absolute plural)
тештең (definite genitive singular)
тештәрҙең (definite genitive plural)
тешкә (dative singular)
тештәргә (dative plural)
теште (accusative definite singular)
тештәрҙе (accusative definite plural)
тештә (locative singular)
тештәрҙә (locative plural)
тештән (ablative singular)
тештәрҙән (ablative plural)


саң

sañ (romanization)
саң (absolute singular-only)
саңдың (definite genitive singular-only)
саңға (dative singular-only)
саңды (accusative definite singular-only)
саңда (locative singular-only)
саңдан (ablative singular-only)

Cognate with Kazakh шаң (şañ), Nogai шанъ (şañ), Kyrgyz чаң (caŋ), Kumyk чанг (çañ), Turkmen çaň, Crimean Tatar çañ, Uzbek chang, Uyghur چاڭ (chang, “dust”), etc.

Саң бураны.

Турғай саңда ҡойонһа, ямғыр яуа.

If a sparrow takes a dust bath, it will rain.

Баҡса өйөн йыйыштырғанда саң борхотмағыҙ, битлек, бирсәткә кейегеҙ.

When cleaning (your) garden cottage, do not raise dust, wear a mask (and) gloves.

Baqsa öyön yıyıştırğanda sañ borxotmağıź, bitlek, birsətkə keyegeź.


саң

From Sinitic 鉦 (MC tsyeng, “gong”),
compare Mandarin 鉦／钲 (zhēng, “gong”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (čaŋ, “bell; cymbals”),
Shor шаң (“bell”),
Khakas саң (sañ, “bell”),
Turkish çan (“bell”),
Uyghur چاڭ (chang, “cymbal-type instrument”),
etc.

cog

Ҡаланан даң-доң саң ҡаҡҡан тауыш ишетелде.

The sound of ringing was heard from the city.

Qalanan dañ-doñ sañ qaqqan tawış işetelde.

the resonant sound of a bell or metal; ring, jingle, chime, toll (sound)

Һуңғы арала, ниһәйәт, властең төрлө кимәлдерендә саң ҡаға башланылар: конференциялар йыялар, докладтар уҡыйҙар, һәр министрлыҡ тиерлек үҙ проектын тәҡдим итә.

Recently, after all, (they) began to ring the alarm bell at various levels of authorities: (they) convene conferences, read reports, almost every ministry proposes its project.

Huñğı arala, nihəyət, vlasteñ törlö kiməlderendə sañ qağa başlanılar: konferentsiyalar yıyalar, dokladtar uqıyźar, hər ministrlıq tiyerlek üź proyektın təqdim itə.


ер

yer (romanization)
ер (absolute singular)
ерҙәр (absolute plural)
ерҙең (definite genitive singular)
ерҙәрҙең (definite genitive plural)
ергә (dative singular)
ерҙәргә (dative plural)
ерҙе (accusative definite singular)
ерҙәрҙе (accusative definite plural)
ерҙә (locative singular)
ерҙәрҙә (locative plural)
ерҙән (ablative singular)
ерҙәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *yẹr (“earth; land”).
Cognate with
Tatar җир (cir),
Kazakh жер (jer),
Kyrgyz жер (jer),
Southern Altai јер (ǰer),
Uzbek yer,
Turkish yer (“land; earth”), etc.

Көнө етер, ергә яңы пәйғәмбәр килер.

The day will come, (when) a new prophet will come to the earth.

Сит ер.

Ауылда биш сутый ере бар.

(S)he has 5 ares of land in the village.

Ҡыш ҡарһыҙ булғанға ер туң, һыу ергә һеңә алмай, шуға йылғалар таша.

Because the winter has been without snow, soil is frozen, water cannot get absorbed into soil, this is why rivers flood.

Qış qarhıź bulğanğa yer tuñ, hıw yergə heñə almay, şuğa yılğalar taşa.

Тыуған ер.

Үләкһә бар ерҙә эт һимерә.(Aqmulla)

In a place where there is carrion, the dog will get fat.


шарап

head

шарап • (şarap)

ba-noun

шарап • (şarap)

şarap (romanization)
шарап (absolute singular)
шараптар (absolute plural)
шараптың (definite genitive singular)
шараптарҙың (definite genitive plural)
шарапҡа (dative singular)
шараптарға (dative plural)
шарапты (accusative definite singular)
шараптарҙы (accusative definite plural)
шарапта (locative singular)
шараптарҙа (locative plural)
шараптан (ablative singular)
шараптарҙан (ablative plural)

From Persian شراب (šarâb), from Arabic شَرَاب (šarāb).

Бер саҡ Нух, шарап эсеп иҫереп, сатыры эсендә шәрә килеш ята ине. (Genesis 9:21.)

One day Noah, drunken after drinking wine, lay naked inside his tent.

Ber saq Nux, şarap esep iśerep, satırı esendə şərə kileş yata ine.


күн

kün (romanization)
күн (absolute singular-only)
күндең (definite genitive singular-only)
күнгә (dative singular-only)
күнде (accusative definite singular-only)
күндә (locative singular-only)
күндән (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *kȫn (“tanned skin, leather”).
Cognate with
Karakhanid [script needed] (kön, “leather”);
Kazakh көн (kön, “leather”),
Azerbaijani gön (“leather”).


дуҫ

duś (romanization)
дуҫ (absolute singular)
дуҫтар (absolute plural)
дуҫтың (definite genitive singular)
дуҫтарҙың (definite genitive plural)
дуҫҡа (dative singular)
дуҫтарға (dative plural)
дуҫты (accusative definite singular)
дуҫтарҙы (accusative definite plural)
дуҫта (locative singular)
дуҫтарҙа (locative plural)
дуҫтан (ablative singular)
дуҫтарҙан (ablative plural)

Дуҫ

Borrowed from Persian دوست (dost, “friend”).

Егеттәр, һаҡланығыҙ наҙан дуҫтан ― наҙан дуҫ бер айҙаң һуң булыр дошман. (Aqmulla)
Yegettər, haqlanığıź naźan duśtan ― naźan duś ber ayźañ huñ bulır doşman.
Guys, beware of an ignorant friend ― in a month's time, an ignorant friend will become an enemy.

Дуҫ бәләлә һынала.

A friend is tested in a misfortune (=A friend in need is a friend indeed).

Татлы телленең дуҫы күп.

Алйот дуҫтан аҡыллы дошман артыҡ.

An intelligent enemy is better than a stupid friend.


кесерткән

head

кесерткән • (kesertkən)

ba-noun

кесерткән • (kesertkən)

kesertkən (romanization)
кесерткән (absolute singular-only)
кесерткәндең (definite genitive singular-only)
кесерткәнгә (dative singular-only)
кесерткәнде (accusative definite singular-only)
кесерткәндә (locative singular-only)
кесерткәндән (ablative singular-only)

ba:кесерткән


уй

uy (romanization)
уй (absolute singular-only)
уйҙың (definite genitive singular-only)
уйға (dative singular-only)
уйҙы (accusative definite singular-only)
уйҙа (locative singular-only)
уйҙан (ablative singular-only)


Куба

Kuba (romanization)
Куба (absolute singular-only)
Кубаның (definite genitive singular-only)
Куба (dative singular-only)
Кубаны (accusative definite singular-only)
Кубала (locative singular-only)
Кубанан (ablative singular-only)

From Russian Ку́ба (Kúba), from Spanish Cuba.

Кубаға барыр алдынан испан телен өйрәнгән.

Before going to Cuba, (he/she) learned the Spanish language.

Kubağa barır aldınan ispan telen öyrəngən.

Cuba (an island and country in the Caribbean)


процент

protsent (romanization)
процент (absolute singular)
проценттар (absolute plural)
проценттың (definite genitive singular)
проценттарҙың (definite genitive plural)
процентҡа (dative singular)
проценттарға (dative plural)
процентты (accusative definite singular)
проценттарҙы (accusative definite plural)
процентта (locative singular)
проценттарҙа (locative plural)
проценттан (ablative singular)
проценттарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

проценттарҙың

проценттарға

проценттарҙы

проценттарҙа

проценттарҙан

From Russian проце́нт (procént), from German Prozent, ultimately from New Latin per centum (“by the hundred”).

Картуф хаҡы 6 процентҡа күтәрелгән.

The potato price has increased by 6 percent.

Ғәрәптәрҙең 93 проценты ислам динен тота.

93 percent of Arabs are adherents of Islam.

Ğərəptərźeñ 93 protsentı islam dinen tota.


өн

Өнөммө был, төшөммө?

Төшөм өнгә әүерелде.

real life (experienced while awake), actual reality (as opposed to a dream)


өн

ön (romanization)
өн (absolute singular)
өндәр (absolute plural)
өндөң (definite genitive singular)
өндәрҙең (definite genitive plural)
өнгә (dative singular)
өндәргә (dative plural)
өндө (accusative definite singular)
өндәрҙе (accusative definite plural)
өндә (locative singular)
өндәрҙә (locative plural)
өндән (ablative singular)
өндәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *ǖn (“voice, sound”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (ün, “voice, sound”);
Kazakh үн (ün, “voice, sound”),
Kyrgyz үн (ün, “voice, sound”),
Turkish ün (“voice, sound”),
Khakas ӱн (ün, “voice, sound”),
Tuvan үн (ün, “voice, sound”).

cog

Бындай хәлде күреп, әсәйем өнһөҙ ҡалды.

When my mother saw this situation, she became speechless.

Шым ғына ултыр, өнөң дә сыҡмаһын!

Sit quietly, so that not a sound of yours can be heard!


Ө

The twenty-first letter of the Bashkir alphabet


Ү

The twenty-eighth letter of the Bashkir alphabet


нур

nur (romanization)
нур (absolute singular)
нурҙар (absolute plural)
нурҙың (definite genitive singular)
нурҙарҙың (definite genitive plural)
нурға (dative singular)
нурҙарға (dative plural)
нурҙы (accusative definite singular)
нурҙарҙы (accusative definite plural)
нурҙа (locative singular)
нурҙарҙа (locative plural)
нурҙан (ablative singular)
нурҙарҙан (ablative plural)

Borrowed from Arabic نُور (nūr, “ray of light, light beam”).

bor

Ҡояштың тәүге нурҙары менән баҫыуға сығып китәбеҙ.

With the first rays of sun, we set out for the field.

Qoyaştıñ təwge nurźarı menən baśıwğa sığıp kitəbeź.


ө

Cyrillic script
Appendix:Cyrillic script#English

The twenty-first letter of the Bashkir alphabet, written in the Cyrillic script.


Чехия

head

Чехия • (Çexiya)

ba-proper noun

Чехия • (Çexiya)

Czech Republic, Czechia (a country in Central Europe)


светофор

svetofor (romanization)
светофор (absolute singular)
светофорҙар (absolute plural)
светофорҙың (definite genitive singular)
светофорҙарҙың (definite genitive plural)
светофорға (dative singular)
светофорҙарға (dative plural)
светофорҙы (accusative definite singular)
светофорҙарҙы (accusative definite plural)
светофорҙа (locative singular)
светофорҙарҙа (locative plural)
светофорҙан (ablative singular)
светофорҙарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

светофорҙарҙың

светофорҙарға

светофорҙарҙы

светофорҙарҙа

светофорҙарҙан

Быйыл уҡ светофорҙар, ҡала магистралдәрендә күпләп камералар ҡуйыласаҡ.

Already this year, traffic lights, large numbers of (traffic) cameras will be installed on the city's highways.

Bıyıl uq svetoforźar, qala magistraldərendə küpləp kameralar quyılasaq.


шик

şik (romanization)
шик (absolute singular)
шиктәр (absolute plural)
шиктең (definite genitive singular)
шиктәрҙең (definite genitive plural)
шиккә (dative singular)
шиктәргә (dative plural)
шикте (accusative definite singular)
шиктәрҙе (accusative definite plural)
шиктә (locative singular)
шиктәрҙә (locative plural)
шиктән (ablative singular)
шиктәрҙән (ablative plural)

From Persian شَک (šak, “doubt”), from Arabic شَكّ (šakk, “doubt, suspicion”).
Cognate with
Tatar шик (şik),
Kazakh шәк (şäk), шек (şek),
Uzbek shak,
Uyghur شەك (shek),
Azerbaijani şəkk (“suspicion, doubt”).

Батшаның шиктәре нығына бара, ул Дауытты хатта ике тапҡыр үлтерергә тырыша.

The king's (Saul's) suspicions grow stronger, he even attempts twice to kill David.

Batşanıñ şiktəre nığına bara, ul Dawıttı xatta ike tapqır ülterergə tırışa.


ҡан

qan (romanization)
ҡан (absolute singular-only)
ҡандың (definite genitive singular-only)
ҡанға (dative singular-only)
ҡанды (accusative definite singular-only)
ҡанда (locative singular-only)
ҡандан (ablative singular-only)

Ҡан баҫымы.

Аҡ ҡан күҙәнәктәре.

Ҡан биреүселәр оҙаҡ йәшәй.


иман

iman (romanization)
иман (absolute singular)
имандар (absolute plural)
имандың (definite genitive singular)
имандарҙың (definite genitive plural)
иманға (dative singular)
имандарға (dative plural)
иманды (accusative definite singular)
имандарҙы (accusative definite plural)
иманда (locative singular)
имандарҙа (locative plural)
имандан (ablative singular)
имандарҙан (ablative plural)

From Arabic إِيمَان (ʔīmān, “faith, belief”).

(moral) faithfulness; conscientiousness; integrity


Гренландия

Borrowed from Russian Гренла́ндия (Grenlándija).

Greenland (a large self-governing island and dependent territory of Denmark, in North America)


Мальта

head

Мальта • (Malʹta)

Malta (an island country in Southern Europe)

Malta (The largest island in the Maltese Archipelago)


ау

From Proto-Turkic *āg (“net”).
Compare to Kazakh ау (au), Southern Altai уу (uu), Turkish ağ.


ау

aw (romanization)
ау (absolute singular)
ауҙар (absolute plural)
ауҙың (definite genitive singular)
ауҙарҙың (definite genitive plural)
ауға (dative singular)
ауҙарға (dative plural)
ауҙы (accusative definite singular)
ауҙарҙы (accusative definite plural)
ауҙа (locative singular)
ауҙарҙа (locative plural)
ауҙан (ablative singular)
ауҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *āb (“hunt, chase”).
Cognate with
Old Turkic 𐰉 (ab, “hunt”),
Turkish av (“hunt, hunting”).


туп

tup (romanization)
туп (absolute singular)
туптар (absolute plural)
туптың (definite genitive singular)
туптарҙың (definite genitive plural)
тупҡа (dative singular)
туптарға (dative plural)
тупты (accusative definite singular)
туптарҙы (accusative definite plural)
тупта (locative singular)
туптарҙа (locative plural)
туптан (ablative singular)
туптарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *top (“ball; round object”).
Some of the senses may come from other archetypes.

көтөү

group of cattle driven daily for grazing


Шотландия

head

Шотландия • (Şotlandiya)

Scotland (a constituent country of the United Kingdom)


Лихтенштейн

Лихтенштейн • (Lixtenşteyn)

ba-proper noun

Лихтенштейн • (Lixtenşteyn)

Liechtenstein (a microstate in Central Europe)


Сан-Марино

San Marino (a landlocked microstate in Southern Europe, located within the borders of Italy)

San Marino (the capital city of San Marino)


мул

Cognate with Kazakh мол (mol, “abundant, ample”), Uzbek moʻl (“abundant, ample”), Uyghur مول (mol, “abundant, ample; many”), Turkish bol (“abundant”).

cog

Мул иген уңышы быйыл проблемаға әүерелде – хаҡтар кинәт төшә башланы.
Mul igen uñışı bıyıl problemağa əwerelde – xaqtar kinət töşə başlanı.
The rich cereal crops this year turned into a problem – the prices started to decrease dramatically.


мулла

mulla (romanization)
мулла (absolute singular)
муллалар (absolute plural)
мулланың (definite genitive singular)
муллаларҙың (definite genitive plural)
муллаға (dative singular)
муллаларға (dative plural)
мулланы (accusative definite singular)
муллаларҙы (accusative definite plural)
муллала (locative singular)
муллаларҙа (locative plural)
мулланан (ablative singular)
муллаларҙан (ablative plural)

From Arabic مُلَّا (mullā) / Classical Persian ملا (mullā).

mullah, an Islamic cleric in a local religious community


бур

bur (romanization)
бур (absolute singular)
бурҙар (absolute plural)
бурҙың (definite genitive singular)
бурҙарҙың (definite genitive plural)
бурға (dative singular)
бурҙарға (dative plural)
бурҙы (accusative definite singular)
бурҙарҙы (accusative definite plural)
бурҙа (locative singular)
бурҙарҙа (locative plural)
бурҙан (ablative singular)
бурҙарҙан (ablative plural)


Ч

The thirty-third letter of the Bashkir alphabet, written in the Cyrillic script, used only in Russian and Persian borrowings.


ил

il (romanization)
ил (absolute singular)
илдәр (absolute plural)
илдең (definite genitive singular)
илдәрҙең (definite genitive plural)
илгә (dative singular)
илдәргә (dative plural)
илде (accusative definite singular)
илдәрҙе (accusative definite plural)
илдә (locative singular)
илдәрҙә (locative plural)
илдән (ablative singular)
илдәрҙән (ablative plural)

Сит ил.

Һалдат илде һаҡлай.

Йәш быуын — илдең киләсәге.
Yəş bıwın — ildeñ kiləsəge.
The young generation is the country's future.

Илдә тәмәке тартыуға ҡаршы аҙналыҡ башланды.

A weekly campaign against tobacco smoking has begun in the country.

İldə təməke tartıwğa qarşı aźnalıq başlandı.

Беҙҙең илебеҙҙә Интернет түгел, гәзит барып етмәгән, почтальон аяғы баҫмаған мөйөштәр бар һаман.

There are still locations in our country where newspapers do not reach, (where) postman's feet hasn't touched yet, let alone the Internet.

Beźźeñ ilebeźźə İnternet tügel, gəzit barıp yetməgən, poçtalʹon ayağı baśmağan möyöştər bar haman.

Батыр яуҙан ҡайтмаһа, даны ҡайтыр иленә.

If a hero does not return from war, his good name will return to his homeland.

Batır yawźan qaytmaha, danı qaytır ilenə.


бил

bil (romanization)
бил (absolute singular)
билдәр (absolute plural)
билдең (definite genitive singular)
билдәрҙең (definite genitive plural)
билгә (dative singular)
билдәргә (dative plural)
билде (accusative definite singular)
билдәрҙе (accusative definite plural)
билдә (locative singular)
билдәрҙә (locative plural)
билдән (ablative singular)
билдәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *bẹ̄l(k) (“waist, loin”).
Cognate with Old Turkic 𐰋𐰃𐰠 (b²il², “waist”);
Turkish bel (“waist”),
Uyghur بەل (bel, “waist”), etc.

(anatomy) (person's) loin, small of the back


башҡорт

head

башҡорт • (başqort)

ba-noun

башҡорт • (başqort)

başqort (romanization)
башҡорт (absolute singular)
башҡорттар (absolute plural)
башҡорттоң (definite genitive singular)
башҡорттарҙың (definite genitive plural)
башҡортҡа (dative singular)
башҡорттарға (dative plural)
башҡортто (accusative definite singular)
башҡорттарҙы (accusative definite plural)
башҡортта (locative singular)
башҡорттарҙа (locative plural)
башҡорттан (ablative singular)
башҡорттарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

башҡорттарҙың

башҡорттарға

башҡорттарҙы

башҡорттарҙа

башҡорттарҙан

From Volga Turki باشقرد (“başqurd”), most probably from Proto-Turkic *baĺč (“main”) and Proto-Turkic *kūrt (“wolf”).

ba:Башҡорттар

Х быуаттан башҡорттар мөхитенә Ислам дине үтеп инә башлай.

From with the tenth century, the religion of Islam starts to penetrate into the Bashkirs' environment.

X bıwattan başqorttar möxitenə İslam dine ütep inə başlay.

Борон Урал арты башҡорттары илендә бик көслө батыр йәшәгән.

Formerly, a very strong man used to live in the lands of Trans-Uralian Bashkirs.

Boron Ural artı başqorttarı ilendə bik köslö batır yəşəgən.

Bashkir (a person from Bashkortostan or of ethnic Bashkir descent)


башҡорт

head

башҡорт • (başqort)

ba-adj

башҡорт • (başqort)

ba:Башҡорттар

Салауат — башҡорт үҙаңының нормаһы.
Salawat — başqort üźañınıñ normahı.
Salawat (Yulayev) is (part of) the standard of Bashkir identity.

Бар көсөмдө башҡорт Википедияһына һалам.

I put my every effort into the Bashkir Wikipedia.

Bar kösömdö başqort Vikipediyahına halam.


ҡыҙ

qıź (romanization)
ҡыҙ (absolute singular)
ҡыҙҙар (absolute plural)
ҡыҙҙың (definite genitive singular)
ҡыҙҙарҙың (definite genitive plural)
ҡыҙға (dative singular)
ҡыҙҙарға (dative plural)
ҡыҙҙы (accusative definite singular)
ҡыҙҙарҙы (accusative definite plural)
ҡыҙҙа (locative singular)
ҡыҙҙарҙа (locative plural)
ҡыҙҙан (ablative singular)
ҡыҙҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *kï̄ŕ (“girl”).
Cognate with
Old Turkic 𐰶𐰃𐰕 (qïz, “girl”);
Kyrgyz кыз (kız),
Shor қыс,
Turkish kız (“girl”), etc.

Ҡыҙыбыҙ ҡаланан айына бер ҡайтып тора.

Our daughter comes home from the city once a month.


ем

yem (romanization)
ем (absolute singular)
емдәр (absolute plural)
емдең (definite genitive singular)
емдәрҙең (definite genitive plural)
емгә (dative singular)
емдәргә (dative plural)
емде (accusative definite singular)
емдәрҙе (accusative definite plural)
емдә (locative singular)
емдәрҙә (locative plural)
емдән (ablative singular)
емдәрҙән (ablative plural)

From *yēm (“feed, fodder”), from Proto-Turkic *yē- (“to eat.”).

Оҙон үткер суҡышы менән ағасты соҡоп тапҡан ем менән туҡлана торған урман ҡошо.

A forest bird that feeds on the food it finds by pecking wood with its long shap beek.

Oźon ütker suqışı menən ağastı soqop tapqan yem menən tuqlana torğan urman qoşo.


йыл миҙгелдәре

head

йыл миҙгелдәре • (yıl miźgeldəre)

йыл миҙгеле
йыл миҙгеле#Bashkir

definite plural of йыл миҙгеле (yıl miźgele)


сифат

sifat (romanization)
сифат (absolute singular)
сифаттар (absolute plural)
сифаттың (definite genitive singular)
сифаттарҙың (definite genitive plural)
сифатҡа (dative singular)
сифаттарға (dative plural)
сифатты (accusative definite singular)
сифаттарҙы (accusative definite plural)
сифатта (locative singular)
сифаттарҙа (locative plural)
сифаттан (ablative singular)
сифаттарҙан (ablative plural)

Ысын лидерға ниндәй сифаттар хас булырға тейеш?

What qualities must be inherent to a true leader?

Isın liderğa nindəy sifattar xas bulırğa teyeş?

Балағыҙҙа күрергә теләгән сифаттар үҙегеҙҙә лә булһын!

May the qualities that you would like to see in your children be also present in yourselves!

Balağıźźa kürergə teləgən sifattar üźegeźźə lə bulhın!

Һөйләмдә сифаттар һәр саҡ тиерлек аныҡлаусы һәм хәбәр функцияһын башҡара.

In the sentence, adjectives practically always fulfil the function of the attribute or the predicate.

Höyləmdə sifattar hər saq tiyerlek anıqlawsı həm xəbər funktsiyahın başqara.


ҡалын

ҡалын • (qalın)

ba-adj

ҡалын • (qalın)

From Proto-Turkic *kalïŋ (“thick”).
Cognate with
Kyrgyz калың (kalıŋ, “thick”),
Uzbek qalin (“thick”),
Turkish kalın (“thick”), etc.

(of vegetation, hair, wool) thick, dense

(of voice, sound) low, low-pitched, deep

(of writing, drawing, printed letters) thick, heavy, bold

drawing; printed letters; drawing; printed letters


яңы

head

яңы • (yañı)

ba-adj

яңы • (yañı)

Көнө етер, ергә яңы пәйғәмбәр килер.

The day will come, (when) a new prophet will come to the earth.


яңы

head

яңы • (yañı)

Торлаҡ мәсьәләһе яңы ғына ғаилә ҡороп бергә йәшәй башлаған күп йәштәрҙе борсой.

The housing problem disturbs many young people who have just started a family and began to live together.

Torlaq məsʹələhe yañı ğına ğailə qorop bergə yəşəy başlağan küp yəştərźe borsoy.


яҡшы

яҡшы • (yaqşı)

ba-adj

яҡшы • (yaqşı)

From *yaqšï (“good”), from Proto-Turkic *yak- (“come near; suit, fit; appeal to somebody”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (jaqšï, “good”), [script needed] (jaxšï, “good”);
Tatar яхшы (yaxşı), Kumyk яхшы (yaxşı),
Kazakh жақсы (jaqsy),
Kyrgyz жакшы (jakşı), Southern Altai јакшы (ǰakšï),
Khakas чахсы (çaxsı), Chulym чақшы,
Shor чақшы (čak̂śı),
Uzbek yaxshi, Uyghur ياخشى (yaxshi),
Turkmen ýagşy,
Azerbaijani yaxşı, Turkish yakşı (“good”), etc.

cog

Shor чақшы (čak̂śı)

Яҡшы ғәҙәт.

Yaqşı ğəźət.

Яҡшы атҡа сыбыртҡы кәрәкмәй.

Һарымһаҡ төнәтмәһе склероздан һәм баш шаулауҙан яҡшы сара булып һанала.

Garlic infusion is considered to be a good remedy for senile memory loss and tinnitus.

Harımhaq tönətməhe sklerozdan həm baş şawlawźan yaqşı sara bulıp hanala.


аяҡ

ayaq (romanization)
аяҡ (absolute singular)
аяҡтар (absolute plural)
аяҡтың (definite genitive singular)
аяҡтарҙың (definite genitive plural)
аяҡҡа (dative singular)
аяҡтарға (dative plural)
аяҡты (accusative definite singular)
аяҡтарҙы (accusative definite plural)
аяҡта (locative singular)
аяҡтарҙа (locative plural)
аяҡтан (ablative singular)
аяҡтарҙан (ablative plural)

From Kipchak ايق (ayaq), from Proto-Turkic *adak (“foot, leg”).
Compare Old Turkic 𐰑𐰴 (adaq, “leg, foot”).
See also аҙаҡ (aźaq).

Ҡәйнәһенә инсульт булып, аяҡтан ҡалған.

(His/her) mother-in-law had a stroke and lost the ability to walk.

Qəynəhenə insulʹt bulıp, ayaqtan qalğan.


хата

xata (romanization)
хата (absolute singular)
хаталар (absolute plural)
хатаның (definite genitive singular)
хаталарҙың (definite genitive plural)
хатаҡа (dative singular)
хаталарға (dative plural)
хатаны (accusative definite singular)
хаталарҙы (accusative definite plural)
хатала (locative singular)
хаталарҙа (locative plural)
хатанан (ablative singular)
хаталарҙан (ablative plural)


педофил

pedofil (romanization)
педофил (absolute singular)
педофиллар (absolute plural)
педофилның (definite genitive singular)
педофилларҙың (definite genitive plural)
педофилҡа (dative singular)
педофилларға (dative plural)
педофилны (accusative definite singular)
педофилларҙы (accusative definite plural)
педофилла (locative singular)
педофилларҙа (locative plural)
педофилнан (ablative singular)
педофилларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

педофилларҙың

педофилларға

педофилларҙы

педофилларҙа

педофилларҙан

Borrowed from Russian педофил (pedofil).


ҡылыс

head

ҡылыс • (qılıs)

ba-noun

ҡылыс • (qılıs)

qılıs (romanization)
ҡылыс (absolute singular)
ҡылыстар (absolute plural)
ҡылыстың (definite genitive singular)
ҡылыстарҙың (definite genitive plural)
ҡылысҡа (dative singular)
ҡылыстарға (dative plural)
ҡылысты (accusative definite singular)
ҡылыстарҙы (accusative definite plural)
ҡылыста (locative singular)
ҡылыстарҙа (locative plural)
ҡылыстан (ablative singular)
ҡылыстарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *kïlï̄č (“sword”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (qïlïč, “sword”);
Kazakh қылыш (qylyş, “sword”),
Shor қылыш (qïlïš, “sword”),
Turkish kılıç (“sword”),
Yakut кылыс (kılıs, “combat knife; sabre”),
etc.

cog

Ҡылыс ҡынында килешә.

The sword best fits in its scabbard (=A good sword is the one left in its scabbard.)

Ҡылыс күтәреп килгән килмешәк ҡылыстан үлемен дә табыр.

An alien who comes raising a sword, will find his death from a sword as well.

Qılıs kütərep kilgən kilmeşək qılıstan ülemen də tabır.


Интернет

head

Интернет • (İnternet)

İnternet (romanization)
Интернет (absolute singular)
Интернеттар (absolute plural)
Интернеттың (definite genitive singular)
Интернеттарҙың (definite genitive plural)
Интернетҡа (dative singular)
Интернеттарға (dative plural)
Интернетты (accusative definite singular)
Интернеттарҙы (accusative definite plural)
Интернетта (locative singular)
Интернеттарҙа (locative plural)
Интернеттан (ablative singular)
Интернеттарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

Интернеттарҙың

Интернеттарға

Интернеттарҙы

Интернеттарҙа

Интернеттарҙан

From Russian интерне́т (internét), from English Internet.

Һәр Интернет ҡулланыусыһы Википедияға — мәҫәлән, яңы мәҡәлә яҙып йәки булғандарын төҙәтеп — үҙ өлөшөн индерә ала.
Hər İnternet qullanıwsıhı Vikipediyağa — məśələn, yañı məqələ yaźıp yəki bulğandarın töźətep — üź ölöşön inderə ala.
Every Internet user can make their contribution to Wikipedia — for example, by writing a new article or by editing the existing ones.

Ысынбарлыҡҡа тап килгән, булып торған хәлдәрҙе оператив сағылдырған Интернет-сығанаҡтарға ихтыяж көндән-көн артасаҡ.

Day after day, the need will grow for Internet sources that correspond to reality (and) promptly represent occurring events.

Isınbarlıqqa tap kilgən, bulıp torğan xəldərźe operativ sağıldırğan İnternet-sığanaqtarğa ixtıyaj köndən-kön artasaq.


үҫемлек

head

үҫемлек • (üśemlek)

ba-noun

үҫемлек • (üśemlek)

üśemlek (romanization)
үҫемлек (absolute singular)
үҫемлектәр (absolute plural)
үҫемлектең (definite genitive singular)
үҫемлектәрҙең (definite genitive plural)
үҫемлеккә (dative singular)
үҫемлектәргә (dative plural)
үҫемлекте (accusative definite singular)
үҫемлектәрҙе (accusative definite plural)
үҫемлектә (locative singular)
үҫемлектәрҙә (locative plural)
үҫемлектән (ablative singular)
үҫемлектәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

үҫемлектәрҙең

үҫемлектәргә

үҫемлектәрҙе

үҫемлектәрҙә

үҫемлектәрҙән

[ʏ.θɪ̞m.ˈlɪ̞k]

From *ösümlik (“plant”), from Proto-Turkic *ös- (“to grow”).
Compare to *ičimlik "beverage" (see эсемлек (esemlek)).
This etymon appears to have emerged in a Central Asian written language (~Chagatai), from which it also spread, in written form, to adjacent Turkic languages.
Cognate with Kazakh өсімдік (ösımdık), Karakalpak өсимлик (ösimlik), Nogai оьсимлик (ösimlik), Kyrgyz өсүмдүк (ösümdük), Tatar үсемлек (üsemlek), Karachay-Balkar ёсюмлюк (ösümlük), Kumyk оьсюмлюк (ösümlük), Turkmen ösümlik,
Uyghur ئۆسۈملۈك (ösümlük), Uzbek o‘simlik (“plant”).

cog

Kumyk оьсюмлюк (ösümlük)

Баҡса үҫемлеге.

Үҫемлек майы.

Был ерҙә генә осраған һәм башҡа бер ҡайҙа ла үҫмәгән үҫемлектәр бар.

There are plants that only occur at this place and do not grow anywhere else.

Bıl yerźə genə osrağan həm başqa ber qayźa la üśməgən üśemlektər bar.

Тапалыу һөҙөмтәһендә урман үҫемлектәре һәләк була, улар урынына сыҙамлы болон һәм сүп үләндәре сыға, тупраҡты бысрата.

As a result of trampling, forest plants perish; in their place, endurable meadow and weed plants appear and contamiate the soil.

Tapalıw höźömtəhendə urman üśemlektəre hələk bula, ular urınına sıźamlı bolon həm süp üləndəre sığa, tupraqtı bısrata.

Янғын осраҡтарын иҫкәртеү өсөн район хакимиәте кипкән үлән, тирәк мамығы, үҫемлек ҡалдыҡтарын яндырыуҙы быйыл алдан уҡ тыйып ҡуйған.

This year, the district administration has beforehand prohibited to burn dry grass, poplar down, (and) remnants of plants so as to forestall (possible) cases of wildfire.

Yanğın osraqtarın iśkərtew ösön rayon xakimiəte kipkən ülən, tirək mamığı, üśemlek qaldıqtarın yandırıwźı bıyıl aldan uq tıyıp quyğan.

ba:Үҫемлектәр


Яҡуп

Yaqup (romanization)
Яҡуп (absolute singular-only)
Яҡуптың (definite genitive singular-only)
Яҡупҡа (dative singular-only)
Яҡупты (accusative definite singular-only)
Яҡупта (locative singular-only)
Яҡуптан (ablative singular-only)

From Arabic يَعْقُوب (yaʕqūb).
Akin to Jacob.

(Islam) Yaqub, a prophet in Islam; equivalent to Jacob


әсәй

head

әсәй • (əsəy)

ba-noun

әсәй • (əsəy)

əsəy (romanization)
әсәй (absolute singular)
әсәйҙәр (absolute plural)
әсәйҙең (definite genitive singular)
әсәйҙәрҙең (definite genitive plural)
әсәйгә (dative singular)
әсәйҙәргә (dative plural)
әсәйҙе (accusative definite singular)
әсәйҙәрҙе (accusative definite plural)
әсәйҙә (locative singular)
әсәйҙәрҙә (locative plural)
әсәйҙән (ablative singular)
әсәйҙәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *ăča / *ĕče (“mother; elder sister; older woman”). The final -y is originally a vocative affix.
Also see әсә (əsə, “mother”).
Compare to Kyrgyz ачай (acay, “the way a child addresses his/her mother when raised by his/her grandmother”).

cog

Бындай хәлде күреп, әсәйем өнһөҙ ҡалды.

When seeing this situation, my mother became speechless.

Әсәһе үлгәс, атаһы өйгә үгәй әсә алып ҡайтҡан.

When her mother died, her father brought home a stepmother.

Əsəhe ülgəs, atahı öygə ügəy əsə alıp qaytqan.


Земфира

a female given name, Zemfira, from Russian


дөйә

head

дөйә • (döyä)

ba-noun

дөйә • (döyä)

döyä (romanization)
дөйә (absolute singular)
дөйәләр (absolute plural)
дөйәнең (definite genitive singular)
дөйәләрҙең (definite genitive plural)
дөйәгә (dative singular)
дөйәләргә (dative plural)
дөйәне (accusative definite singular)
дөйәләрҙе (accusative definite plural)
дөйәлә (locative singular)
дөйәләрҙә (locative plural)
дөйәнән (ablative singular)
дөйәләрҙән (ablative plural)


сүл

sül (romanization)
сүл (absolute singular)
сүлдәр (absolute plural)
сүлдең (definite genitive singular)
сүлдәрҙең (definite genitive plural)
сүлгә (dative singular)
сүлдәргә (dative plural)
сүлде (accusative definite singular)
сүлдәрҙе (accusative definite plural)
сүлдә (locative singular)
сүлдәрҙә (locative plural)
сүлдән (ablative singular)
сүлдәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *čöl (“desert”).
Cognate with
Tatar чүл (çül),
Kazakh шөл (şöl), Kyrgyz чөл (cöl),
Uzbek choʻl,
Uygur چۆل (chöl),
Turkish çöl,
Turkmen çöl, etc.

Төрөкмәнстандың күпселек майҙанын Ҡараҡом сүле алып тора.

Most of Turkmenistan's territory is taken up by the Karakum desert.

Törökmənstandıñ küpselek mayźanın Qaraqom süle alıp tora.


ҡуян

quyan (romanization)
ҡуян (absolute singular)
ҡуяндар (absolute plural)
ҡуяндың (definite genitive singular)
ҡуяндарҙың (definite genitive plural)
ҡуянға (dative singular)
ҡуяндарға (dative plural)
ҡуянды (accusative definite singular)
ҡуяндарҙы (accusative definite plural)
ҡуянда (locative singular)
ҡуяндарҙа (locative plural)
ҡуяндан (ablative singular)
ҡуяндарҙан (ablative plural)


бөрө

head

бөрө • (börö)

ba-noun

бөрө • (börö)

börö (romanization)
бөрө (absolute singular)
бөрөләр (absolute plural)
бөрөнөң (definite genitive singular)
бөрөләрҙең (definite genitive plural)
бөрөгә (dative singular)
бөрөләргә (dative plural)
бөрөнө (accusative definite singular)
бөрөләрҙе (accusative definite plural)
бөрөлә (locative singular)
бөрөләрҙә (locative plural)
бөрөнән (ablative singular)
бөрөләрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *bür (“bud; leaf; grain”).

bud, a newly formed leaf that has not yet unfolded.


баҡыр

head

баҡыр • (baqır)

ba-noun

баҡыр • (baqır)

baqır (romanization)
баҡыр (absolute singular-only)
баҡырҙың (definite genitive singular-only)
баҡырға (dative singular-only)
баҡырҙы (accusative definite singular-only)
баҡырҙа (locative singular-only)
баҡырҙан (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *bakïr (“copper”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (baqïr),
Karachay-Balkar, Kumyk багъыр (bağır),
Kyrgyz, Tatar бакыр (baqır),
Crimean Tatar baqır, Turkish bakır (“copper”);
Kazakh бақыр (baqyr, “copper coin”),
Southern Altai бакрас (bakras, “copper kettle”),
Yakut баҕарах (bağaraq, “kettle, pot”) etc.
Compare also Serbo-Croatian bakar (“copper”), a Turkic borrowing.

cog

Баҡыр оҫтаһы.
Baqır ośtahı.
Coppersmith.

Имгәнеп, ҡоро бушҡа аҙапланма // Баҡыр сыҡмаҫ урындан алтын ҡаҙып.

Do not take pains in vain, digging for gold at a place that won't produce (even) copper. (Aqmulla)

İmgənep, qoro buşqa aźaplanma // Baqır sıqmaś urından altın qaźıp.


аҡса

aqsa (romanization)
аҡса (absolute singular)
аҡсалар (absolute plural)
аҡсаның (definite genitive singular)
аҡсаларҙың (definite genitive plural)
аҡсаға (dative singular)
аҡсаларға (dative plural)
аҡсаны (accusative definite singular)
аҡсаларҙы (accusative definite plural)
аҡсала (locative singular)
аҡсаларҙа (locative plural)
аҡсанан (ablative singular)
аҡсаларҙан (ablative plural)

From *aqča "money; coin".
Cognate with
Orkhon Old Turkic [script needed] (aqča, “money, coin”);
Tatar акча (aqça),
Kazakh ақша (aqşa),
Kyrgyz акча (akca),
Southern Altai акча (akča),
Kumyk акъча (aqça),
Karachay-Balkar ахча (axça),
Crimean Tatar akça,
Khakas ахча (axça),
Shor ақча,
Tuvan акша (akşa, “money”),
Chuvash укҫа (ukśa, “coin”).

Ваҡ аҡса.

Ялған аҡса.

Аҡсаң булһа, бар ергә лә юл асыҡ.

If you have money, roads are open to anywhere.

Фонд биржаһы был көндә йәмғеһе 14 миллиард доллар аҡсаһын юғалта.

On this day, the stock market lost a total of 14 billion dollars.

Fond birjahı bıl köndə yəmğehe 14 milliard dollar aqsahın yuğalta.


төтөн

head

төтөн • (tötön)

ba-noun

төтөн • (tötön)

tötön (romanization)
төтөн (absolute singular-only)
төтөндөң (definite genitive singular-only)
төтөнгә (dative singular-only)
төтөндө (accusative definite singular-only)
төтөндә (locative singular-only)
төтөндән (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *tütün (“smoke”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (tütün, “smoke”),
Khakas, Shor, Southern Altai тӱдӱн (tüdün),
Kyrgyz түтүн (tütün),
Kazakh түтін (tütın),
Karachay-Balkar, Kumyk тютюн (tütün),
Uyghur تۈتۈن (tütün),
Uzbek tutun (“smoke”),
Turkish tütün (“tobacco”),
etc.

cog

Тәмәке төтөнө.
Təməke tötönö.
Tobacco smoke.

Ерек төтөнөнә ыҫталған ҡорот.
Yerek tötönönə ıśtalğan qorot.
Qurut treated with alder smoke.

Шайтан ут менән төтөндән яралған.

The shaitan was created from fire and smoke.


тамсы

head

тамсы • (tamsı)

ba-noun

тамсы • (tamsı)

tamsı (romanization)
тамсы (absolute singular)
тамсылар (absolute plural)
тамсының (definite genitive singular)
тамсыларҙың (definite genitive plural)
тамсыға (dative singular)
тамсыларға (dative plural)
тамсыны (accusative definite singular)
тамсыларҙы (accusative definite plural)
тамсыла (locative singular)
тамсыларҙа (locative plural)
тамсынан (ablative singular)
тамсыларҙан (ablative plural)

Тамсы

From *tamčï (“water drop”), from Proto-Turkic *tam- (“to drip”).
Cognate with
Tatar тамчы (tamçı), Kazakh тамшы (tamşy),Karachay-Balkar тамчы (tamçı), Kyrgyz тамчы (tamcı), Southern Altai тамчы (tamčï),
Khakas тамӌы (tamcı),
Uzbek tomchi,
Azerbaijani damcı (“water drop”).

Тамсы таш тишә.

Бер стакан һыуға 2—3 тамсы йод эретмәһе тамыҙығыҙ.
Ber stakan hıwğa 2—3 tamsı yod eretməhe tamıźığıź.
Drip 2-3 drops of iodine solution into a glass of water.

Эстән янып-көйөүгә ҡарамаҫтан, кисерештәренең тамсыһын да иренә күрһәтергә ашыҡманы.

Although ablaze within, (she) did not hurry to show a droplet of her feelings to her husband.

Estən yanıp-köyöwgə qaramaśtan, kisereştəreneñ tamsıhın da irenə kürhətergə aşıqmanı.

(in negative sentences) a very small quantity; a jot, a tittle


йылға

head

йылға • (yılğa)

ba-noun

йылға • (yılğa)

yılğa (romanization)
йылға (absolute singular)
йылғалар (absolute plural)
йылғаның (definite genitive singular)
йылғаларҙың (definite genitive plural)
йылғаға (dative singular)
йылғаларға (dative plural)
йылғаны (accusative definite singular)
йылғаларҙы (accusative definite plural)
йылғала (locative singular)
йылғаларҙа (locative plural)
йылғанан (ablative singular)
йылғаларҙан (ablative plural)

Мул һыулы йылға.

Ҡаҙанды йылғаға алып барып, ҡом менән ышҡып йыу.

Take the cauldron to the river (and) wash it rubbing with sand.

Qaźandı yılğağa alıp barıp, qom menən ışqıp yıw.

Яҙғы ташҡында йылғаға яҡын йорттар зыян күрә.

In the spring flood, the houses (located) close to the river sustain damage.

Yaźğı taşqında yılğağa yaqın yorttar zıyan kürə.


ямғыр

head

ямғыр • (yamğır)

ba-noun

ямғыр • (yamğır)

yamğır (romanization)
ямғыр (absolute singular)
ямғырҙар (absolute plural)
ямғырҙың (definite genitive singular)
ямғырҙарҙың (definite genitive plural)
ямғырға (dative singular)
ямғырҙарға (dative plural)
ямғырҙы (accusative definite singular)
ямғырҙарҙы (accusative definite plural)
ямғырҙа (locative singular)
ямғырҙарҙа (locative plural)
ямғырҙан (ablative singular)
ямғырҙарҙан (ablative plural)

From Common Kypchak yamğïr ("rain"),
from Proto-Turkic *yag-mur (“rain”).
Immediately cognate with
Old Uyghur [script needed] (jağmur, “rain”);
Tatar яңгыр (yañgır),
Kazakh жаңбыр (jañbyr),
Nogai ямгыр (yamgır),
Karakalpak жамғыр (jamģır),
Karachay-Balkar джангур (cañur),
Kyrgyz жамгыр (jamgır),
Shor нағбыр / нағбур, etc.

cog

Ҡойма ямғыр.

Ямғыр болото.

Турғай саңда ҡойонһа, ямғыр яуа.

If a sparrow takes a dust bath, it will rain.


хат

xat (romanization)
хат (absolute singular)
хаттар (absolute plural)
хаттың (definite genitive singular)
хаттарҙың (definite genitive plural)
хатҡа (dative singular)
хаттарға (dative plural)
хатты (accusative definite singular)
хаттарҙы (accusative definite plural)
хатта (locative singular)
хаттарҙа (locative plural)
хаттан (ablative singular)
хаттарҙан (ablative plural)

From Arabic خَطّ (ḵaṭṭ, “script; handwriting; written character”).

der

Ғишыҡ хаты.

Рәхмәт хаты.

Минән хат көт.

Иҫтәлеккә тик өсмөйөшлө һалдат хаттары ғына ҡалды.

Only the soldier's triangle letters (=wartime blue-envelope mail) have remained as a keepsake.

İśtəlekkə tik ösmöyöşlö haldat xattarı ğına qaldı.

Хаттың тышында адресын күреү менән атайымдың ҡулын таныным.

As soon as I saw the address on the envelope of the letter, I recognized my father's handwriting.

Xattıñ tışında adresın kürew menən atayımdıñ qulın tanınım.

Alpamysha (Bashkir folk epic):

Алпамыша, ебәргән хатына яуап-хәбәр булмағас, бик ҡайғырған, ти.

Alpamysha was very sad as there was no reply to the letter he had sent.

Alpamışa, yebərgən xatına yawap-xəbər bulmağas, bik qayğırğan, ti.


улар

ular (romanization)
улар (nominative)
уларҙы (accusative)
уларға (dative)
уларҙа (locative)
уларҙан (ablative)
уларҙың (genitive)

Regular plural of ул (ul, “he, she, it”).

Мин уларҙы яратам.

Лут пәйғәмбәрҙең өгөттәренә иғтибар итмәйенсә, улар зина ҡылыуҙарын дауам иттеләр. (From a tafsir to Quran 7:84.)

Failing to pay attention to prophet Lot's admonitions, they continued with their fornications.

Lut pəyğəmbərźeñ ögöttərenə iğtibar itməyensə, ular zina qılıwźarın dawam ittelər.


һин

hin (romanization)
һин (nominative)
һине (accusative)
һиңә (dative)
һиндә (locative)
һинән (ablative)
һинең (genitive)

From Volga Turki سن (sen, “thou”) from Proto-Turkic *sen (“thou”).
Cognate with
Old Turkic 𐰾𐰤 (sen, “thou”), Turkish sen (“thou”), etc.

Мин һине яратам.

Һин бит минең бер генәм!


яратыу

head

яратыу • (yaratıw)

Probably a derivation of Proto-Turkic *yara- (“be good enough, be sufficient, be successful”), appended with the causative suffix -t.
Cognate with
Tatar ярату (yaratu, “to love”),
Kazakh жарату (jaratu, “to like, approve of”),
Kyrgyz жаратуу (jaratuu, “to like, approve of”),
Uyghur ياراتماق (yaratmaq, “to love, sypathize”).

cog

Мин һине яратам.

Баланы нисек бар, шулай яратығыҙ.

Туңдырма яратмаған бала була микән?

Can there be a child who doesn't like ice cream?


яратыу

head

яратыу • (yaratıw)

From *yarat- (“create”),
probably also a derivation of Proto-Turkic *yara- (“suit, fit”), appended with the causative suffix -t.
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (jarat-, “to create”);
Uzbek yaratmoq (“to create”),
Uyghur ياراتماق (yaratmaq, “to create”),
Turkish yaratmak (“to create”); also Hungarian gyárt (“to manufacture”), which comes from an Oghur source.

cog

Һәр кешене Алла бәхет өсөн яратҡан.


беҙ

beź (romanization)
беҙ (nominative)
беҙҙе (accusative)
беҙгә (dative)
беҙҙә (locative)
беҙҙән (ablative)
беҙҙең (genitive)

Беҙ буш вәғәҙә бирмәйбеҙ.

Беҙ икәү айырылышһаҡ та, хистәрем һүнеп бөтмәгән.

Although we two have divorced, my feelings have not quite waned.

Beź ikəw ayırılışhaq ta, xistərem hünep bötməgən.

Баҡтиһәң, кеше беҙ күреп белгән материаль тән генә түгел икән.

As it emerges, a human is not only the material body that we see and know.

Baqtihəñ, keşe beź kürep belgən materialʹ tən genə tügel ikən.

Беҙ, уҡытыусылар, йыш ҡына уҡыусыларыбыҙға: “Көндәлек — һеҙҙең йөҙөгөҙ”, тип әйтергә яратабыҙ.
Beź, uqıtıwsılar, yış qına uqıwsılarıbıźğa: “Köndəlek — heźźeñ yöźögöź”, tip əytergə yaratabıź.
We, teachers, often like to tell our students:(your) report card is your face".


беҙ

beź (romanization)
беҙ (absolute singular-only)
беҙҙең (definite genitive singular-only)
беҙгә (dative singular-only)
беҙҙе (accusative definite singular-only)
беҙҙә (locative singular-only)
беҙҙән (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *bińŕ (“awl”).
Cognate with Kazakh бiз (biz),
Uzbek bigiz,
Uyghur بېگىز (bëgiz, “awl”).


һеҙ

heð (romanization)
һеҙ (nominative)
һеҙҙе (accusative)
һеҙгә (dative)
һеҙҙә (locative)
һеҙҙән (ablative)
һеҙҙең (genitive)

Мин һеҙҙе яратам.

Һеҙ, һис шикһеҙ, тамуҡ ялҡынын күрәсәкһегеҙ.

Beyond any doubt, you will see the flame of hell. (Qur'an 102:6)

Heź, his şikheź, tamuq yalqının kürəsəkhegeź.


ҫупайҙы

head

ҫупайҙы • (θupayðı)

ba-noun

ҫупайҙы • (θupayðı)

θupayðı (romanization)
ҫупайҙы (absolute singular)
ҫупайҙылар (absolute plural)
ҫупайҙының (definite genitive singular)
ҫупайҙыларҙың (definite genitive plural)
ҫупайҙыға (dative singular)
ҫупайҙыларға (dative plural)
ҫупайҙыны (accusative definite singular)
ҫупайҙыларҙы (accusative definite plural)
ҫупайҙыла (locative singular)
ҫупайҙыларҙа (locative plural)
ҫупайҙынан (ablative singular)
ҫупайҙыларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ҫупайҙыларҙың

ҫупайҙыларға

ҫупайҙыларҙы

ҫупайҙыларҙа

ҫупайҙыларҙан

һупайҙы һупайҙы#Bashkir


йомағара

head

йомағара • (yomağara)

ba-noun

йомағара • (yomağara)

yomağara (romanization)
йомағара (absolute singular)
йомағаралар (absolute plural)
йомағараның (definite genitive singular)
йомағараларҙың (definite genitive plural)
йомағараға (dative singular)
йомағараларға (dative plural)
йомағараны (accusative definite singular)
йомағараларҙы (accusative definite plural)
йомағарала (locative singular)
йомағараларҙа (locative plural)
йомағаранан (ablative singular)
йомағараларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

йомағараларҙың

йомағараларға

йомағараларҙы

йомағараларҙа

йомағараларҙан

rough-legged buzzard
rough-legged buzzard


опто

opto (romanization)
опто (absolute singular)
оптолар (absolute plural)
оптоноң (definite genitive singular)
оптоларҙың (definite genitive plural)
оптоға (dative singular)
оптоларға (dative plural)
оптоно (accusative definite singular)
оптоларҙы (accusative definite plural)
оптола (locative singular)
оптоларҙа (locative plural)
оптонан (ablative singular)
оптоларҙан (ablative plural)

Unknown.
Cognate is Tatar упта (upta, “ide fish”), Chulym упта (“ide fish”).

Опто — сөсө һыу балығы, ярым сөсө диңгеҙ ҡултыҡтарында ла осрай.
Opto — sösö hıw balığı, yarım sösö diñgeź qultıqtarında la osray.
Ide is a freshwater fish; (it) also occurs in semi-fresh (low-salinity) marine backwater.

ba:Опто (балыҡ)


һупайҙы

head

һупайҙы • (hupayźı)

ba-noun

һупайҙы • (hupayźı)

hupayźı (romanization)
һупайҙы (absolute singular)
һупайҙылар (absolute plural)
һупайҙының (definite genitive singular)
һупайҙыларҙың (definite genitive plural)
һупайҙыға (dative singular)
һупайҙыларға (dative plural)
һупайҙыны (accusative definite singular)
һупайҙыларҙы (accusative definite plural)
һупайҙыла (locative singular)
һупайҙыларҙа (locative plural)
һупайҙынан (ablative singular)
һупайҙыларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

һупайҙыларҙың

һупайҙыларға

һупайҙыларҙы

һупайҙыларҙа

һупайҙыларҙан

Aegolius funereus
Aegolius funereus#Translingual


сәүкә

head

сәүкә • (səwkə)

ba-noun

сәүкә • (səwkə)

səwkə (romanization)
сәүкә (absolute singular)
сәүкәләр (absolute plural)
сәүкәнең (definite genitive singular)
сәүкәләрҙең (definite genitive plural)
сәүкәгә (dative singular)
сәүкәләргә (dative plural)
сәүкәне (accusative definite singular)
сәүкәләрҙе (accusative definite plural)
сәүкәлә (locative singular)
сәүкәләрҙә (locative plural)
сәүкәнән (ablative singular)
сәүкәләрҙән (ablative plural)

Cognate with
Tatar чәүкә (çäwkä, “jackdaw”),
Karachay-Balkar чаука (çauka, “jackdaw”),
Crimean Tatar çavke (“jackdaw”).
Apparently related to Hungarian csóka (“jackdaw”), Chechen човка (čovka, “jackdaw”).
Note the reconstructed Proto-Slavic *čavъka (“jackdaw”). However, Russian does not have (and does not exhibit any traces of) this term, so the above terms could not be borrowed from Russian. More research is needed.


бүҙәнә

head

бүҙәнә • (büźənə)

ba-noun

бүҙәнә • (büźənə)

büźənə (romanization)
бүҙәнә (absolute singular)
бүҙәнәләр (absolute plural)
бүҙәнәнең (definite genitive singular)
бүҙәнәләрҙең (definite genitive plural)
бүҙәнәгә (dative singular)
бүҙәнәләргә (dative plural)
бүҙәнәне (accusative definite singular)
бүҙәнәләрҙе (accusative definite plural)
бүҙәнәлә (locative singular)
бүҙәнәләрҙә (locative plural)
бүҙәнәнән (ablative singular)
бүҙәнәләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

бүҙәнәләрҙең

бүҙәнәләрҙән

Frοm Middle Mongol بُودَانا (bödene, “quail”), from Proto-Mongolic *bödene (“quail”). Compare Mongolian бөднө (bödnö, “quail”).
Cognate with
Tatar бүдәнә (büdänä, “quail”),
Kyrgyz бөдөнө (bödönö, “quail”),
Southern Altai бӧдӧнӧ (bödönö, “quail”),
Uzbek bedana (“quail”),
Uyghur بودۇنە (bodune, “quail”).


бүлмә

head

бүлмә • (bülmə)

ba-noun

бүлмә • (bülmə)

bülmə (romanization)
бүлмә (absolute singular)
бүлмәләр (absolute plural)
бүлмәнең (definite genitive singular)
бүлмәләрҙең (definite genitive plural)
бүлмәгә (dative singular)
бүлмәләргә (dative plural)
бүлмәне (accusative definite singular)
бүлмәләрҙе (accusative definite plural)
бүлмәлә (locative singular)
бүлмәләрҙә (locative plural)
бүлмәнән (ablative singular)
бүлмәләрҙән (ablative plural)

From *bölmä (“division, separation; room”), from Proto-Turkic *bȫl- (“to divide, separate”).
Synchronously analyzable as бүл- (bül-, “to divide”) + -мә (-mə, suffix forming an abstract noun related to the action's process or result).
Cognate with Kazakh бөлме (bölme, “room”), Kyrgyz бөлмө (bölmö, “room”), Uzbek boʻlma (“room; division”), Uyghur بۆلمە (bölme, “room”), Karachay-Balkar бёлме (bölme, “division, department”).

cog

Ике тәҙрәһе урамға ҡараған ҙур бүлмә.

A large room with two windows overlooking the street.

Ул айырым бүлмәлә тора.

Балаларҙың шат тауышы бүлмәне тултыра.

Children's cheerful voices fill the room.


бәрҙе

head

бәрҙе • (bərźe)

ba-noun

бәрҙе • (bərźe)

bərźe (romanization)
бәрҙе (absolute singular)
бәрҙеләр (absolute plural)
бәрҙенең (definite genitive singular)
бәрҙеләрҙең (definite genitive plural)
бәрҙегә (dative singular)
бәрҙеләргә (dative plural)
бәрҙене (accusative definite singular)
бәрҙеләрҙе (accusative definite plural)
бәрҙелә (locative singular)
бәрҙеләрҙә (locative plural)
бәрҙенән (ablative singular)
бәрҙеләрҙән (ablative plural)


һупылдаҡ

head

һупылдаҡ • (hupıldaq)

ba-noun

һупылдаҡ • (hupıldaq)

hupıldaq (romanization)
һупылдаҡ (absolute singular)
һупылдаҡтар (absolute plural)
һупылдаҡтың (definite genitive singular)
һупылдаҡтарҙың (definite genitive plural)
һупылдаҡҡа (dative singular)
һупылдаҡтарға (dative plural)
һупылдаҡты (accusative definite singular)
һупылдаҡтарҙы (accusative definite plural)
һупылдаҡта (locative singular)
һупылдаҡтарҙа (locative plural)
һупылдаҡтан (ablative singular)
һупылдаҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

һупылдаҡтарҙың

һупылдаҡтарға

һупылдаҡтарҙы

һупылдаҡтарҙа

һупылдаҡтарҙан


утҡойроҡ

utqoyroq (romanization)
утҡойроҡ (absolute singular)
утҡойроҡтар (absolute plural)
утҡойроҡтоң (definite genitive singular)
утҡойроҡтарҙың (definite genitive plural)
утҡойроҡҡа (dative singular)
утҡойроҡтарға (dative plural)
утҡойроҡто (accusative definite singular)
утҡойроҡтарҙы (accusative definite plural)
утҡойроҡта (locative singular)
утҡойроҡтарҙа (locative plural)
утҡойроҡтан (ablative singular)
утҡойроҡтарҙан (ablative plural)

утҡойроҡтарҙың

утҡойроҡтарға

утҡойроҡтарҙы

утҡойроҡтарҙа

утҡойроҡтарҙан

ут (ut, “fire”) + ҡойроҡ (qoyroq, “tail”).


әҙәм

head

әҙәм • (əźəm)

ba-noun

әҙәм • (əźəm)

əźəm (romanization)
әҙәм (absolute singular)
әҙәмдәр (absolute plural)
әҙәмдең (definite genitive singular)
әҙәмдәрҙең (definite genitive plural)
әҙәмгә (dative singular)
әҙәмдәргә (dative plural)
әҙәмде (accusative definite singular)
әҙәмдәрҙе (accusative definite plural)
әҙәмдә (locative singular)
әҙәмдәрҙә (locative plural)
әҙәмдән (ablative singular)
әҙәмдәрҙән (ablative plural)

Әҙәм

From Persian آدم (âdam), from Arabic آدَم (ʔādam). Cognate with Kazakh, Karakalpak, Kyrgyz адам (adam), Tatar адәм (adäm), Uzbek odam, Turkish adam.

Әҙәм балаһы.

Күрәсәген күрмәй әҙәм гүргә инмәй.

A human will not enter grave before he has seen what he is destined to see.

Бал себенде, яҡшы hүҙ әҙәмде берләштерә.

Honey (unites) flies, a good word unites people.

Bal sebende, yaqşı hüź əźəmde berləşterə.


ондатра

ondatra (romanization)
ондатра (absolute singular)
ондатралар (absolute plural)
ондатраның (definite genitive singular)
ондатраларҙың (definite genitive plural)
ондатраға (dative singular)
ондатраларға (dative plural)
ондатраны (accusative definite singular)
ондатраларҙы (accusative definite plural)
ондатрала (locative singular)
ондатраларҙа (locative plural)
ондатранан (ablative singular)
ондатраларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ондатраларҙың

ондатраларға

ондатраларҙы

ондатраларҙа

ондатраларҙан


ҡатын

head

ҡатын • (qatın)

ba-noun

ҡатын • (qatın)

qatın (romanization)
ҡатын (absolute singular)
ҡатындар (absolute plural)
ҡатындың (definite genitive singular)
ҡатындарҙың (definite genitive plural)
ҡатынға (dative singular)
ҡатындарға (dative plural)
ҡатынды (accusative definite singular)
ҡатындарҙы (accusative definite plural)
ҡатында (locative singular)
ҡатындарҙа (locative plural)
ҡатындан (ablative singular)
ҡатындарҙан (ablative plural)

From Common Turkic *xātun (“queen”).
Compare Old Turkic 𐰴𐱃𐰆𐰣 (qt¹un¹ /qatun/, “queen”), Karakhanid قاتُونْ (qātūn, “noble woman”), Turkish kadın (“woman”).

cog

Сабан ат, яман ҡатын, ҡыйыш мылтыҡ — шул өсәү ир-егетте ҡартайталыр.
Saban at, yaman qatın, qıyış mıltıq — şul ösəw ir-yegette qartaytalır.
A lazy horse, an evil wife, (and) a crooked rifle — these three things make a man grow old. (Aqmulla)

Күрше ҡатындан кәзә һөтө һатып алам.

I buy goat milk from the neighbor woman.

Яңы хөкүмәткә ябай ауыл ҡатындарынан наказ – ирҙәребеҙҙе Себерҙән ҡайтарығыҙ!
Yañı xökümətkə yabay awıl qatındarınan nakaz – irźərebeźźe Seberźən qaytarığıź!
A mandate for the new government from ordinary rural women: send our husbands back home from Siberia!

Ҡатыны тураһында үҙенән һорап ҡуймағыҙ, ул уны бер йыл элек юл фажиғәһендә юғалтҡан.
Qatını turahında üźenən horap quymağıź, ul unı ber yıl elek yul fajiğəhendə yuğaltqan.
Don't ask him about his wife – he lost her one year ago in a traffic accident.


көндәлек

head

көндәлек • (köndəlek)

ba-noun

көндәлек • (köndəlek)

köndəlek (romanization)
көндәлек (absolute singular)
көндәлектәр (absolute plural)
көндәлектең (definite genitive singular)
көндәлектәрҙең (definite genitive plural)
көндәлеккә (dative singular)
көндәлектәргә (dative plural)
көндәлекте (accusative definite singular)
көндәлектәрҙе (accusative definite plural)
көндәлектә (locative singular)
көндәлектәрҙә (locative plural)
көндәлектән (ablative singular)
көндәлектәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

көндәлектәрҙең

көндәлектәргә

көндәлектәрҙе

көндәлектәрҙә

көндәлектәрҙән

From *kündälik (“daily, everyday”) - apparently a Central Asian innovation from *kün dä (“every day”).
Cognate with
Kazakh күнделік (kündelık, “daily; diary”),
Kyrgyz күндөлүк (kündölük, “daily; diary”),
Uzbek kundalik (“everyday; current, present-day; diary”),
Uyghur كۈندۈلۈك (kündülük, “everyday; daily”),
Turkmen gündelik (“current, present-day; diary”), etc.

cog

Ысынлап та, классик булып танылған яҙыусыларҙың көндәлектәре генә киң уҡыусы өсөн баҫылып сыға.

Indeed, only the diaries of writers who are considered classical, get published for the general reader.

Isïnlap ta, klassik bulïp tanïlğan yaðïwsïlarðïñ köndälektäre genä kiñ uqïwsï ösön baθïlïp sïğa.

Хәҙер көндәлектәрегеҙҙе асып өйгә эшен яҙып ҡуйығыҙ әле.

Now, please open your report cards and write down homework.

Xəźer köndəlektəregeźźe asıp öygə eşen yaźıp quyığıź əle.

Беҙ, уҡытыусылар, йыш ҡына уҡыусыларыбыҙға: “Көндәлек — һеҙҙең йөҙөгөҙ”, тип әйтергә яратабыҙ.

We, teachers, often like to tell our students: "a student's report card is his/her face".

Beð, uqïtïwsïlar, yïš qïna uqïıwsïlarïbïðğa: "Köndälek - heððeñ yöðögöð", tip äytergä yaratabïð.


көндәлек

head

көндәлек • (köndəlek)

Көндәлек гәзит.

Ваҡ-төйәк көндәлек мәшәҡәт.


таҡта

taqta (romanization)
таҡта (absolute singular)
таҡталар (absolute plural)
таҡтаның (definite genitive singular)
таҡталарҙың (definite genitive plural)
таҡтаға (dative singular)
таҡталарға (dative plural)
таҡтаны (accusative definite singular)
таҡталарҙы (accusative definite plural)
таҡтала (locative singular)
таҡталарҙа (locative plural)
таҡтанан (ablative singular)
таҡталарҙан (ablative plural)

From Persian تخته (taxte).
Cognate with
Southern Altai, Kyrgyz, Tatar такта (taqta),
Kazakh тақта (taqta),
Uzbek taxta,
Azerbaijani taxta, Turkish tahta, etc.

Шахмат таҡтаһы
šaxmat taqtahï
chessboard.

Иҙән таҡтаһы.
İźən taqtahı.
Floorboard.

Ни өсөн Рәсәйҙә ҡоймаларҙы таҡтанан, ә мебелде ағас онтағынан эшләйҙәр икән?

Why are fences in Russia made of planks, and furniture of sawdust?

Ni ösön Rəsəyźə qoymalarźı taqtanan, ə mebelde ağas ontağınan eşləyźər ikən?

Уҡытыусы апай мине таҡтаға мәсьәлә сисергә сығарҙы.

The teacher called me to the board to solve a problem.

Uqïtïwsï apay mine taqtağa mäs'älä sisergä sïğarðï.

Балалар араһында икенсе-өсөнсө партала ултырып та таҡтанан насар күргәндәре бар.

Among the children (=students), there are some who see the blackboard poorly, even when sitting at the second (or) third desk (from the front).

Balalar arahında ikense-ösönsö partala ultırıp ta taqtanan nasar kürgəndəre bar.


ул

ul (romanization)
ул (nominative)
уны (accusative)
уға (dative)
унда (locative)
унан (ablative)
уның (genitive)

From Volga Turki اول (ol, “he, she, it”) from Proto-Turkic *ol (“that”). Compare Ottoman Turkish اول (ol) and Karakhanid اُلْ (ol).

Мин уны яратам.

Ул айырым бүлмәлә тора.

Ул тамам аяғына баҫҡансы, беҙ уға ярҙам итергә тейешбеҙ.

We must help him until he quite gets on his feet.

Ul tamam ayağına baśqansı, beź uğa yarźam itergə teyeşbeź.


ул

ul (romanization)
ул (absolute singular)
улдар (absolute plural)
улдың (definite genitive singular)
улдарҙың (definite genitive plural)
улға (dative singular)
улдарға (dative plural)
улды (accusative definite singular)
улдарҙы (accusative definite plural)
улда (locative singular)
улдарҙа (locative plural)
улдан (ablative singular)
улдарҙан (ablative plural)

From Volga Turki اوغل (oğıl, “son”) from Proto-Turkic *ogul (“son”).

Атаңдың ғына улы булма, халҡыңдың да улы бул.

Don't be only your father's son, but also be your people's son.

Atañdıñ ğına ulı bulma, xalqıñdıñ da ulı bul.


шәрә

шәрә • (şərə)

ba-adj

шәрә • (şərə)

Borrowing from an Oghur source, cf. Chuvash ҫара (śara, “naked, bare”), related to Proto-Turkic *taŕ (“bare, naked, bald”). Doublet of таҙ (taź, “bald”).

...шәрә күктә ҡояш — ут йомғағы. (Mustai Karim)
...şərə küktə qoyaş — ut yomğağı.
...in the naked sky, (there is) the sun, a ball of fire.

Бер саҡ Нух, шарап эсеп иҫереп, сатыры эсендә шәрә килеш ята ине. (Genesis 9:21.)

One day Noah, drunken after drinking wine, lay naked inside his tent.

Ber saq Nux, şarap esep iśerep, satırı esendə şərə kileş yata ine.


шәрәлек

head

шәрәлек • (şərəlek)

ba-noun

шәрәлек • (şərəlek)

şərəlek (romanization)
шәрәлек (absolute singular-only)
шәрәлектең (definite genitive singular-only)
шәрәлеккә (dative singular-only)
шәрәлекте (accusative definite singular-only)
шәрәлектә (locative singular-only)
шәрәлектән (ablative singular-only)

шәрә (şərə, “nude”) + -лек (-lek, “affix forming a noun denoting property or state”).


был

bıl (romanization)
был (nominative)
быны (accusative)
быға (dative)
бында (locative)
бынан (ablative)
бының (genitive)

Был бер ҙә еңел эш түгел.

Был һорауға түрә тотҡарлыҡһыҙ яуап бирә алманы.

The state officer was not able to give an immediate answer to this question.

Bıl horawğa türə totqarlıqhıź yawap birə almanı.


кер

ker (romanization)
кер (absolute singular)
керҙәр (absolute plural)
керҙең (definite genitive singular)
керҙәрҙең (definite genitive plural)
кергә (dative singular)
керҙәргә (dative plural)
керҙе (accusative definite singular)
керҙәрҙе (accusative definite plural)
керҙә (locative singular)
керҙәрҙә (locative plural)
керҙән (ablative singular)
керҙәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *kir (“dirt”).
Cognate with
Karakhanid [script needed] (dirt, “kir”),
Turkish kir (“dirt”),
Yakut кир (kir, “dirt”), etc.

cog

laundry, the clothes that need to be, are being, or have recently been washed

(figuratively) filth, smut, dirt; bad thought


ят

From Proto-Turkic *yāt (“alien, foreign, unfamiliar”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (jat, “alien, foreign”),
Kazakh жат (jat),
Southern Altai јат (ǰat),
Uzbek yot (“alien, foreign”).

cog

alien, strange, foreign (not recognized as familiar, a friend or part of one's community)

Ә бына шәхси ҡунаҡхана асыу — уныһы инде беҙҙең өсөн бөтөнләй ят күренеш.
Ə bına şəxsi qunaqxana asıw — unıhı inde beźźeñ ösön bötönləy yat küreneş.
However, to open up a private hotel is a phenomenon completely unfamiliar to us.


миҙгел

head

миҙгел • (miźgel)

ba-noun

миҙгел • (miźgel)

miźgel (romanization)
миҙгел (absolute singular)
миҙгелдәр (absolute plural)
миҙгелдең (definite genitive singular)
миҙгелдәрҙең (definite genitive plural)
миҙгелгә (dative singular)
миҙгелдәргә (dative plural)
миҙгелде (accusative definite singular)
миҙгелдәрҙе (accusative definite plural)
миҙгелдә (locative singular)
миҙгелдәрҙә (locative plural)
миҙгелдән (ablative singular)
миҙгелдәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

миҙгелдәрҙең

миҙгелдәрҙән

Cognate with Kazakh мезгіл (mezgıl), Kyrgyz мезгил (mezgil), Tatar мизгел (mizgel), Uyghur مەزگىل (mezgil).
From *mezgil (“season”), a regional innovative term. Akhmetyanov suggests this is an alteration of *menzil (“act or place of staying; one passage on a route”), from Arabic مَنْزِل (manzil, “act or place of staying”). Compare Uzbek manzil (“stopping place, camp; one passage between such camps”).

cog

Ямғырҙар миҙгеле.

Ураҡ миҙгеле.

Һәр эштең үҙ миҙгеле бар.

Балаға һәр миҙгел бер-ике пар аяҡ кейеме алырға тура килә.

Every season, I have to buy a pair or two of footwear for the child.

Balağa hər miźgel ber-ike par ayaq keyeme alırğa tura kilə.

season (of the year, of particular activity)

Даими беренселектә миҙгел буйына лидер булып килеп, аҙағында ғына Силәбенең «Трактор»ына дилбегәне бирҙе.
Daimi berenselektə miźgel buyına lider bulıp kilep, aźağında ğına Siləbeneñ «Traktor»ına dilbegəne birźe.
[The hockey team] has been in the lead for the entire season, and only at the end it handed the reins over to Traktor Chelyabinsk.


сабый

head

сабый • (sabıy)

ba-noun

сабый • (sabıy)

sabıy (romanization)
сабый (absolute singular)
сабыйҙар (absolute plural)
сабыйҙың (definite genitive singular)
сабыйҙарҙың (definite genitive plural)
сабыйға (dative singular)
сабыйҙарға (dative plural)
сабыйҙы (accusative definite singular)
сабыйҙарҙы (accusative definite plural)
сабыйҙа (locative singular)
сабыйҙарҙа (locative plural)
сабыйҙан (ablative singular)
сабыйҙарҙан (ablative plural)

Borrowed from Arabic صَبِيّ (ṣabiyy, “boy, lad, youth”).
Cognate with
Kazakh сәби (säbi, “baby”),
Uzbek sabiy (“small child”),
Crimean Tatar sabiy (“small child”).


батыр

head

батыр • (batır)

ba-noun

батыр • (batır)

batır (romanization)
батыр (absolute singular)
батырҙар (absolute plural)
батырҙың (definite genitive singular)
батырҙарҙың (definite genitive plural)
батырға (dative singular)
батырҙарға (dative plural)
батырҙы (accusative definite singular)
батырҙарҙы (accusative definite plural)
батырҙа (locative singular)
батырҙарҙа (locative plural)
батырҙан (ablative singular)
батырҙарҙан (ablative plural)

Атлан, батыр, атҡа, тот һөңгөңдө!

Brave man, mount a horse, take your spear! (Daut Yultyy)

Батыр яуҙан ҡайтмаһа, даны ҡайтыр иленә.

If a hero does not return from war, his good name will return to his homeland.

Batır yawźan qaytmaha, danı qaytır ilenə.

Батыр йәнтөйәгенә ярты быуаттан ҡайтты, тик һәйкәл булып ҡына.

The hero has (at last) returned to his home place after half a century - but only as a sculpture.

Batır yəntöyəgenə yartı bıwattan qayttı, tik həykəl bulıp qına.

strong and brave man, especially renowned for his strength and martial prowess; hero

Борон Урал арты башҡорттары илендә бик көслө батыр йәшәгән.

Formerly, a very strong man used to live in the lands of Trans-Uralian Bashkirs.

Boron Ural artı başqorttarı ilendə bik köslö batır yəşəgən.

(mythology) a male protagonist of Bashkir folk epics and fairy-tales


батыр

head

батыр • (batır)

ba-adj

батыр • (batır)


Сүриә

head

Сүриә • (Süriə)

ba-proper noun

Сүриә • (Süriə)

Süriə (romanization)
Сүриә (absolute singular-only)
Сүриәнең (definite genitive singular-only)
Сүриә (dative singular-only)
Сүриәне (accusative definite singular-only)
Сүриәлә (locative singular-only)
Сүриәнән (ablative singular-only)

АҠШ етәкселеге граждандарын Сүриәгә барыуҙан тыйылып торорға саҡырҙы.

The US administration advised its citizens to defer traveling to Syria.

AQŞ yetəkselege grajdandarın Süriəgə barıwźan tıyılıp tororğa saqırźı.

Syria (a country in West Asia, in the Middle East)


тәгәрмәс

head

тәгәрмәс • (tägärmäs)

ba-noun

тәгәрмәс • (tägärmäs)

tägärmäs (romanization)
тәгәрмәс (absolute singular)
тәгәрмәстәр (absolute plural)
тәгәрмәстең (definite genitive singular)
тәгәрмәстәрҙең (definite genitive plural)
тәгәрмәскә (dative singular)
тәгәрмәстәргә (dative plural)
тәгәрмәсте (accusative definite singular)
тәгәрмәстәрҙе (accusative definite plural)
тәгәрмәстә (locative singular)
тәгәрмәстәрҙә (locative plural)
тәгәрмәстән (ablative singular)
тәгәрмәстәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

тәгәрмәстәрҙең

тәгәрмәстәргә

тәгәрмәстәрҙе

тәгәрмәстәрҙә

тәгәрмәстәрҙән

From Proto-Turkic *teker (“round; circle”).
Cognate with
Tatar тәгәрмәч (tägärmäç, “wheel”),
dialectal Kazakh тегермеш (tegermeş, “wheel”),
Yakut тиэрбэс (tierbes, “ring”), Dolgan тиэрбэс (tierbes, “ring”).

Машинаның тәгәрмәсен алыштырыр кәрәк.

Буддизмда тәгәрмәс — кешенең фани донъяға эҙмә-эҙ тыуып тороуы, яңылышып, туҡталмаҫ ғазап күреп, наҙанлыҡта йәшәүе символы.
Buddizmda təgərməs — keşeneñ fani donʺyağa eźmə-eź tıwıp torowı, yañılışıp, tuqtalmaś ğazap kürep, naźanlıqta yəşəwe simvolı.
In Buddhism, the wheel is a symbol of human's constant rebirths into the perishable world, erring, endless suffering and living in ignorance.


-стан

From Persian ـِسْتَانْ (-estân, “place of”), from Old Persian 𐎿𐎫𐎠𐎴 (s-t-a-n), from Proto-Iranian *stáHnam, from Proto-Indo-Iranian *stáHnam (“position, location, place”), from Proto-Indo-European *steh₂- (“to stand”).

der

башҡорт (başqort, “Bashkir”) + -стан (-stan) → Башҡортостан (Başqortostan, “Bashkortostan”)

ҡырғыҙ (qırğıź, “Kyrgyz”) + -стан (-stan) → Ҡырғыҙстан (Qırğıźstan, “Kyrgyzstan”)

Suffix to form country names when added to names of ethnic groups.


яҙмыш

head

яҙмыш • (yaźmış)

ba-noun

яҙмыш • (yaźmış)

yaźmış (romanization)
яҙмыш (absolute singular-only)
яҙмыштың (definite genitive singular-only)
яҙмышҡа (dative singular-only)
яҙмышты (accusative definite singular-only)
яҙмышта (locative singular-only)
яҙмыштан (ablative singular-only)

Cognate with Tatar язмыш (yazmış), Kazakh жазмыш (jazmyş), Kyrgyz жазмыш (jazmış), Uzbek yozmish (“destiny, fate; lit. that which is written”).

cog

Ил яҙмышы – беҙҙең ҡулда.
İl yaźmışı – beźźeñ qulda.
The destiny of the country is in our hands.

Яҙмыштан уҙмыш юҡ.

destiny, fate, doom, fortune, predestination


ҡарабойҙай

head

ҡарабойҙай • (qaraboyźay)

ba-noun

ҡарабойҙай • (qaraboyźay)

qaraboyźay (romanization)
ҡарабойҙай (absolute singular-only)
ҡарабойҙайҙың (definite genitive singular-only)
ҡарабойҙайға (dative singular-only)
ҡарабойҙайҙы (accusative definite singular-only)
ҡарабойҙайҙа (locative singular-only)
ҡарабойҙайҙан (ablative singular-only)

ҡа‧ра‧бой‧ҙай

ҡара (qara, “black”) + бойҙай (boyźay, “wheat”). Compare Turkish karabuğday (“buckwheat”).

compound

ba:ҡарабойҙай


һоло

holo (romanization)
һоло (absolute singular-only)
һолоноң (definite genitive singular-only)
һоло (dative singular-only)
һолоно (accusative definite singular-only)
һолола (locative singular-only)
һолонан (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *sulï (“oat”).
Cognate with
Kazakh сұлы (sūly), Kyrgyz сулу (sulu), Uyghur سۈلۈ (sülü), Uzbek suli (“oat”).


яҫмыҡ

head

яҫмыҡ • (yaśmıq)

ba-noun

яҫмыҡ • (yaśmıq)

yaśmıq (romanization)
яҫмыҡ (absolute singular-only)
яҫмыҡтың (definite genitive singular-only)
яҫмыҡҡа (dative singular-only)
яҫмыҡты (accusative definite singular-only)
яҫмыҡта (locative singular-only)
яҫмыҡтан (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *yasï-muk (“lentil”), perhaps from *yassï (“flat”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (jasïmuq, “millet?”);
Kazakh жасымық (jasymyq, “lentil”),
Turkish yasmık (“lentil”),
Uzbek yasmiq (“lentil”),
Uyghur يېسمۇق (yësmuq, “lentil”).


арпа

arpa (romanization)
арпа (absolute singular-only)
арпаның (definite genitive singular-only)
арпа (dative singular-only)
арпаны (accusative definite singular-only)
арпала (locative singular-only)
арпанан (ablative singular-only)

Арпа алтмыш көндә өлгөрә.


тары

head

тары • (tarı)

ba-noun

тары • (tarı)

tarı (romanization)
тары (absolute singular-only)
тарының (definite genitive singular-only)
тары (dative singular-only)
тарыны (accusative definite singular-only)
тарыла (locative singular-only)
тарынан (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *tarɨg (“cereal, grain”).
Cognate with
Kazakh тары (tary),
Azerbaijani darı,
Turkish darı (“millet”).

Тары бөртөгө.

Тары бутҡаһы.

Panicum miliaceum
Panicum miliaceum#Translingual


йүкә

head

йүкә • (yükə)

ba-noun

йүкә • (yükə)

yükə (romanization)
йүкә (absolute singular)
йүкәләр (absolute plural)
йүкәнең (definite genitive singular)
йүкәләрҙең (definite genitive plural)
йүкәгә (dative singular)
йүкәләргә (dative plural)
йүкәне (accusative definite singular)
йүкәләрҙе (accusative definite plural)
йүкәлә (locative singular)
йүкәләрҙә (locative plural)
йүкәнән (ablative singular)
йүкәләрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *yöke (“lime tree”).
Cognate with Crimean Tatar yüke, Tatar юкә (yukä), Kazakh жөке (jöke, “linden tree”).

Йүкә балы тәмле, хуш еҫле, ҙур дауалау көсөнә эйә.

Linden honey is palatable, has a pleasant smell and great medicinal properties.

Yükə balı təmle, xuş yeśle, źur dawalaw kösönə eyə.


кейем

keyem (romanization)
кейем (absolute singular)
кейемдәр (absolute plural)
кейемдең (definite genitive singular)
кейемдәрҙең (definite genitive plural)
кейемгә (dative singular)
кейемдәргә (dative plural)
кейемде (accusative definite singular)
кейемдәрҙе (accusative definite plural)
кейемдә (locative singular)
кейемдәрҙә (locative plural)
кейемдән (ablative singular)
кейемдәрҙән (ablative plural)

From *kedim (“clothes, clothing”),
from Proto-Turkic *ked- (“to put on/wear clothes”).
Cognate with Old Uyghur kedim (“clothes”);
Tatar кием (kiyem),
Kazakh киім (kiım),
Kyrgyz кийим (kiyim),
Southern Altai кийим (kiyim),
Uzbek kiyim,
Turkmen geýim,
Turkish giyim (“clothes, clothing”),
etc.

inh

Көндәлек кейем.

Йәйге селләлә ҡатын-ҡыҙ өсөн иң уңайлы кейем — йоҡа туҡыманан тегелгән күлдәк.
Yəyge sellələ qatın-qıź ösön iñ uñaylı keyem — yoqa tuqımanan tegelgən küldək.
In the summer heat, the most convenient clothing for a female is a dress sewn from a thin fabric.

Милли кейем.

Сәхнә кейеме.


кеше

head

кеше • (keşe)

ba-noun

кеше • (keşe)

From Common Turkic *kiši (“person”).
Cognate with
Old Turkic 𐰚𐰃𐰾𐰃 (kiši, “person”),
Kazakh кісі (kısı), Karakalpak киси (kisi),
Turkish, Azerbaijani kişi,
Uzbek kishi,
Kyrgyz киши (kişi),
Southern Altai кижи (kiži),
Shor кижи,
Tuvan кижи (kiji),
Khakas кізі (kìzì),
Yakut киһи (kihi, “man, person”), etc.

Урта йәштәге кеше.

Ат — кешенең тоғро юлдашы.
At — keşeneñ toğro yuldaşı.
The horse is man's faithful companion.

Бал ашаған кешеләрҙең ғасаптар системаһының ҡуҙғыусанлығы кәмей, кәйефе, йоҡоһо яҡшыра.

In people who eat honey, the lability of the nervous system decreases, mood and sleeping improves.

Bal aşağan kişilərðiñ ğasaptar sistemahınıñ qoðğıvsanlığı kəmiy, kəyifi, yuquhu yaqşıra.

Күсеш ағымына күҙ һалһаҡ, иң күп кеше Урта Асиянан, айырыуса Үзбәкстандан килә.

If we look at the migration flow, most people come from Central Asia, especially from Uzbekistan.

Kösiş ağımında köð halhaq, eñ köp kişi Orta Asiyanan, ayırıvsa Özbəkstandan kelə.

Тап шундай берәҙәк эттәр ваҡ мал һәм ҡош-ҡорт өсөн генә түгел, кеше өсөн дә хәүефле.

It is this type of stray dogs that are dangerous not only to small cattle and poultry, but also to humans.

Tap şunday berəźək ettər vaq mal həm qoş-qort ösön genə tügel, keşe ösön də xəwefle.

Бәләкәс баланы яман күҙҙән һаҡлып өс йәшкәсә кешегә күрһәтмәгәндәр.

(They) wouldn't show small children to strangers until they were three, so as to guard them from the evil eye.

Bələkəs balanı yaman küźźən haqlıp ös yəşkəsə keşegə kürhətməgəndər.

Башҡа дин кешеләре.

Өйҙә һин ир кеше булып ҡалаһың.

You will stay at home as the man (of the house).

Йөмһүриәттәге һәр өсөнсө эшһеҙ — ауыл кешеһе.
Yümhuriyəttəgi hər üsünsü işhið – avıl kişihi
Every third unimployed (person) in the republic (of Bashkortostan) is a rural dweller.

Бөгөнгө көндә ҡул сәғәте ваҡытты ғына түгел, кешенең абруйын да күрһәтеп тора.

These days, a watch not only shows the time, but also the owner's social status.

Bögöngö köndə qul səğəte vaqıttı ğına tügel, keşeneñ abruyın da kürhətep tora.

Auxiliary word with the broad meaning of "person", translates depending on the specific context


кеше

head

кеше • (keşe) (indefinite personal pronoun, often implies the meaning of "another person, somebody else")

keşe (romanization)
implies the meaning of "another person (often)
кеше (absolute singular)
кешеләр (absolute plural)
кешенең (definite genitive singular)
кешеләрҙең (definite genitive plural)
кешегә (dative singular)
кешеләргә (dative plural)
кешене (accusative definite singular)
кешеләрҙе (accusative definite plural)
кешелә (locative singular)
кешеләрҙә (locative plural)
кешенән (ablative singular)
кешеләрҙән (ablative plural)


эшҡыуар

эшҡыуар • (eşqıwar)

ba-noun

эшҡыуар • (eşqıwar)

eşqıwar (romanization)
эшҡыуар (absolute singular)
эшҡыуарҙар (absolute plural)
эшҡыуарҙың (definite genitive singular)
эшҡыуарҙарҙың (definite genitive plural)
эшҡыуарға (dative singular)
эшҡыуарҙарға (dative plural)
эшҡыуарҙы (accusative definite singular)
эшҡыуарҙарҙы (accusative definite plural)
эшҡыуарҙа (locative singular)
эшҡыуарҙарҙа (locative plural)
эшҡыуарҙан (ablative singular)
эшҡыуарҙарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

эшҡыуарҙарҙың

эшҡыуарҙарға

эшҡыуарҙарҙы

эшҡыуарҙарҙа

эшҡыуарҙарҙан

[ɪ̞ʃ.qɯ̞.ˈwɑr]

эш (eş, “work, job”) + ҡыуыу (qıwıw, “to drive”).

compound

Төбәктә эшҡыуарҙар әүҙемлеге күрһәткесе.

Index of entrepreneurs' activity in the region.

Töbəktə eşqıwarźar əwźemlege kürhətkese.

Шәхси эшҡыуарҙар, әлбиттә, үҙ мәнфәғәттәрен алға һөрә.

Private entrepreneurs, naturally, promote their own interests.

Şəxsi eşqıwarźar, əlbittə, üź mənfəğəttəren alğa hörə.


төбәк

head

төбәк • (töbək)

ba-noun

төбәк • (töbək)

töbək (romanization)
төбәк (absolute singular)
төбәктәр (absolute plural)
төбәктең (definite genitive singular)
төбәктәрҙең (definite genitive plural)
төбәккә (dative singular)
төбәктәргә (dative plural)
төбәкте (accusative definite singular)
төбәктәрҙе (accusative definite plural)
төбәктә (locative singular)
төбәктәрҙә (locative plural)
төбәктән (ablative singular)
төбәктәрҙән (ablative plural)

Төбәк-ара бәйләнештәр.

Ял көндәре төбәктә һыуыҡ буласаҡ.

Сит кешенең ҡолағына ят булып ишетелгән атамалар шул төбәктә тыуып үҫкәндәр өсөн ҙур мәғәнәгә эйә.

The place names that sound strange to a foreigner's ears, have a deep meaning for those who were born and grew up in that region.

Sit keşeneñ qolağına yat bulıp işetelgən atamalar şul töbəktə tıwıp üśkəndər ösön źur məğənəgə eyə.


сиркәү

head

сиркәү • (sirkäw)

ba-noun

сиркәү • (sirkäw)

sirkäw (romanization)
сиркәү (absolute singular)
сиркәүҙәр (absolute plural)
сиркәүҙең (definite genitive singular)
сиркәүҙәрҙең (definite genitive plural)
сиркәүгә (dative singular)
сиркәүҙәргә (dative plural)
сиркәүҙе (accusative definite singular)
сиркәүҙәрҙе (accusative definite plural)
сиркәүҙә (locative singular)
сиркәүҙәрҙә (locative plural)
сиркәүҙән (ablative singular)
сиркәүҙәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

сиркәүҙәрҙең

сиркәүҙәрҙән

Adapted from Russian це́рковь (cérkovʹ, “church”).
Cognate with
Tatar чиркәү (çirkäw),
Kazakh шіркеу (şırkeu),
Kyrgyz чиркөө (cirköö),
Uzbek cherkov,
Uyghur چېركو (chërko, “church”).

Католик сиркәүе.

Йылъяҙма һөйләүенсә, 1124-се йылда Киев ике көн яна, 600 сиркәү юҡҡа сыға.

As a chronical narrates, in the year of 1124 Kiev was on fire for two days, 600 churches were destroyed.

Yılʺyaźma höyləwensə, 1124-se yılda Kiyev ike kön yana, 600 sirkəw yuqqa sığa.


сиркәү

head

сиркәү • (sirkəw)

Әлеге көндә копт теле тик сиркәү теле булараҡ ҡына һаҡланған.

By these days, the Coptic language has been preserved as an ecclesiastical language only.

Əlege köndə kopt tele tik sirkəw tele bularaq qına haqlanğan.


мәсет

мәсет • (məset)

ba-noun

мәсет • (məset)

məset (romanization)
мәсет (absolute singular)
мәсеттәр (absolute plural)
мәсеттең (definite genitive singular)
мәсеттәрҙең (definite genitive plural)
мәсеткә (dative singular)
мәсеттәргә (dative plural)
мәсетте (accusative definite singular)
мәсеттәрҙе (accusative definite plural)
мәсеттә (locative singular)
мәсеттәрҙә (locative plural)
мәсеттән (ablative singular)
мәсеттәрҙән (ablative plural)

From Arabic مَسْجِد (masjid, “mosque”).
Cognate with Tatar мәчет (mäçet), Karakalpak meshit, Kazakh мешіт (meşıt), Nogai мешит (meşit), Kumyk межит (mejit), Kyrgyz мечит (mecit), Southern Altai мечет (mečet), Crimean Tatar mescit, Uzbek masjid, machit, Uyghur مەسچىد (meschid), Azerbaijani məscid, Turkmen metjit, Turkish mescit, etc.

Был көндө ир-аттар иртә таңдан тороп мәсеткә йүнәлә.

On this day, men get up early at dawn and head for the mosque.

Bıl köndö ir-attar irtə tañdan torop məsetkə yünələ.

Өфөнөң Һупайлы биҫтәһендә яңы мәсет һалына.

A new mosque is being constructed in the Sipaylovo district of Ufa.

Öfönöñ Hupaylı biśtəhendə yañı məset halına.


мөйөш

head

мөйөш • (möyöş)

ba-noun

мөйөш • (möyöş)

möyöş (romanization)
мөйөш (absolute singular-only)
мөйөштөң (definite genitive singular-only)
мөйөшкә (dative singular-only)
мөйөштө (accusative definite singular-only)
мөйөштә (locative singular-only)
мөйөштән (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *büŋüĺ (“corner”).
Cognate with
Siberian Tatar мөйәш (möyäš, “corner”),
Karakalpak мүйеш (“corner”),
Kazakh мүйiс (müiis, “corner”),
Karachay-Balkar мюйюш (müyüş, “corner”),
Uzbek muyush (“outer corner”).

Беҙҙең илебеҙҙә Интернет түгел, гәзит барып етмәгән, почтальон аяғы баҫмаған мөйөштәр бар һаман.

There are still locations in our country where newspapers do not reach, (where) postman's feet hasn't touched yet, let alone the Internet.

Beźźeñ ilebeźźə İnternet tügel, gəzit barıp yetməgən, poçtalʹon ayağı baśmağan möyöştər bar haman.

Тура мөйөш.
Tura möyöş.
Right angle.

Ҡыҫыҡ мөйөш.

Qıśıq möyöş.


шиғыр

head

шиғыр • (şiğır)

ba-noun

шиғыр • (şiğır)

şiğır (romanization)
шиғыр (absolute singular)
шиғырҙар (absolute plural)
шиғырҙың (definite genitive singular)
шиғырҙарҙың (definite genitive plural)
шиғырға (dative singular)
шиғырҙарға (dative plural)
шиғырҙы (accusative definite singular)
шиғырҙарҙы (accusative definite plural)
шиғырҙа (locative singular)
шиғырҙарҙа (locative plural)
шиғырҙан (ablative singular)
шиғырҙарҙан (ablative plural)

From Volga Turki شعر (şeğır, “poem”), from Arabic شِعْر (šiʕr).
Cognate with
Kyrgyz шыгыр (şıgır),
Uzbek she'r,
Azerbaijani şeir (“poem”).


таш

taş (romanization)
таш (absolute singular)
таштар (absolute plural)
таштың (definite genitive singular)
таштарҙың (definite genitive plural)
ташҡа (dative singular)
таштарға (dative plural)
ташты (accusative definite singular)
таштарҙы (accusative definite plural)
ташта (locative singular)
таштарҙа (locative plural)
таштан (ablative singular)
таштарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *tiāĺ (“stone, rock”).

Таштан яһалған тәүтормош хеҙмәт ҡоралдары.

Primitive instruments of labor made of stone.

Taştan yahalğan təwtormoş xeźmət qoraldarı.

Тырышҡан ташҡа ҡаҙаҡ ҡаҡҡан.

A hardworking (person) has driven a nail into a rock. (Saying)


үлән

head

үлән • (ülən)

ba-noun

үлән • (ülən)

ülən (romanization)
үлән (absolute singular)
үләндәр (absolute plural)
үләндең (definite genitive singular)
үләндәрҙең (definite genitive plural)
үләнгә (dative singular)
үләндәргә (dative plural)
үләнде (accusative definite singular)
үләндәрҙе (accusative definite plural)
үләндә (locative singular)
үләндәрҙә (locative plural)
үләндән (ablative singular)
үләндәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *öleŋ (“grass”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (öläη, “grass, hay”);
Kazakh өлең (öleñ, “Calamagrostis”),
Kyrgyz өлөң (ölöŋ, “Cyperaceae”),
Southern Altai ӧлӧҥ (ölöŋ, “grass, hay”),
Khakas ӧленъ (“Stipa gen.”),
Yakut өлөҥ (ölöñ, “a plant of the Poaceae family”) etc.

cog

Ural-batyr (Bashkir folk epic):

Ҡырау һуҡҡан үләндәй, йөҙө-төҫө һарғайған.

(His) face has grown yellow, like frostbitten grass.

Qıraw huqqan üləndəy, yöźö-töśö harğayğan.

Йоҡа ҡар ҡатламында тибенеп, йәйҙән ҡалған үләнде ашап ҡыш сыға башҡорт аты.

The Bashkir horse overwinters by eating the grass remaining from the summer, breaking the thin snow layer with its hooves.

Yoqa qar qatlamında tibenep, yəyźən qalğan ülənde aşap qış sığa başqort atı.

Янғын осраҡтарын иҫкәртеү өсөн район хакимиәте кипкән үлән, тирәк мамығы, үҫемлек ҡалдыҡтарын яндырыуҙы быйыл алдан уҡ тыйып ҡуйған.

This year, the district administration has beforehand prohibited to burn dry grass, poplar down, (and) remnants of plants so as to forestall (possible) cases of wildfire.

Yanğın osraqtarın iśkərtew ösön rayon xakimiəte kipkən ülən, tirək mamığı, üśemlek qaldıqtarın yandırıwźı bıyıl aldan uq tıyıp quyğan.

Үлән сәйе.


АҠШ

AQŞ (romanization)
АҠШ (absolute singular-only)
АҠШтың (definite genitive singular-only)
АҠШҡа (dative singular-only)
АҠШты (accusative definite singular-only)
АҠШта (locative singular-only)
АҠШтан (ablative singular-only)

АҠШ етәкселеге граждандарын Сүриәгә барыуҙан тыйылып торорға саҡырҙы.

The US administration advised its citizens to defer traveling to Syria.

AQŞ yetəkselege grajdandarın Süriəgə barıwźan tıyılıp tororğa saqırźı.

Был осорҙа АҠШ Япония менән мөнәсәбәтен нығытыуға баҫым яһай ине.

During this period, the USA placed emphasis on strengthening its relationship with Japan.

Bıl osorźa AQŞ Yaponiya menən mönəsəbəten nığıtıwğa baśım yahay ine.

Америка Ҡушма Штаттары
Америка Ҡушма Штаттары#Bashkir

USA (a country in North America); initialism of Америка Ҡушма Штаттары (Amerika Quşma Ştattarı, “United States of America”)


АҠШ

АҠШ доллары.

АҠШ илселеге.


мәҫәл

head

мәҫәл • (mäθäl)

ba-noun

мәҫәл • (mäθäl)

mäθäl (romanization)
мәҫәл (absolute singular)
мәҫәлдәр (absolute plural)
мәҫәлдең (definite genitive singular)
мәҫәлдәрҙең (definite genitive plural)
мәҫәлгә (dative singular)
мәҫәлдәргә (dative plural)
мәҫәлде (accusative definite singular)
мәҫәлдәрҙе (accusative definite plural)
мәҫәлдә (locative singular)
мәҫәлдәрҙә (locative plural)
мәҫәлдән (ablative singular)
мәҫәлдәрҙән (ablative plural)

From Arabic مَثَل (maṯal, “fable, proverb”).

Маймыл күп кенә мәҫәлдәрҙә наҙанлыҡты сағылдырыусы символ булып баҫа.

In many fables, the monkey is (lit. stands as) a symbol representing ignorance.

Maymıl küp kenə məśəldərźə naźanlıqtı sağıldırıwsı simvol bulıp baśa.

Мәжит Ғафури «Януарҙарға килгән үләт» исемле мәҫәлендә Лафонтен заманынан билдәле сюжетҡа мөрәжәғәт итә.
Məjit Ğafuri «Yanwarźarğa kilgən ülət» isemle məśəlendə Lafonten zamanınan bildəle syujetqa mörəjəğət itə.
Majit Gafuri in his fable titled "The pestilence has come to animals" turns to a plot known from the times of (Jean de) La Fontaine.


аҙна

head

аҙна • (aźna)

aźna (romanization)
аҙна (absolute singular)
аҙналар (absolute plural)
аҙнаның (definite genitive singular)
аҙналарҙың (definite genitive plural)
аҙнаға (dative singular)
аҙналарға (dative plural)
аҙнаны (accusative definite singular)
аҙналарҙы (accusative definite plural)
аҙнала (locative singular)
аҙналарҙа (locative plural)
аҙнанан (ablative singular)
аҙналарҙан (ablative plural)

From Persian آدینه (âdine, “Friday”).
In Muslim tradition, the most important day of the week is Friday. Thus, this is a case of metonymy.
Cognate with Tatar атна (atna, “week”), Uyghur ئازنا (azna, “Friday”).

Бер аҙналай интегеп, табипҡа барҙым.

After suffering for a week or so, I went to the doctor.

Кесе йома төндә Ҡояш тотоласаҡ, уның тәьҫире бөтә аҙнаға һуҙыласаҡ.

On Thursday night, there will be a solar eclipse; its impact will last for the whole week.

Kese yoma töndə Qoyaş totolasaq, unıñ təʹśire bötə aźnağa huźılasaq.

Был аҙналағы ваҡиғаларҙың барышына ҡарағанда, ғәмәлдәрҙең һөҙөмтәһенә күберәк иғтибар бүлегеҙ.

This week, pay more attention to the results of actions rather than to the course of events. (From a horoscope)

Bıl aźnalağı vaqiğalarźıñ barışına qarağanda, ğəməldərźeñ höźömtəhenə küberək iğtibar bülegeź.


һалдат

haldat (romanization)
һалдат (absolute singular)
һалдаттар (absolute plural)
һалдаттың (definite genitive singular)
һалдаттарҙың (definite genitive plural)
һалдатҡа (dative singular)
һалдаттарға (dative plural)
һалдатты (accusative definite singular)
һалдаттарҙы (accusative definite plural)
һалдатта (locative singular)
һалдаттарҙа (locative plural)
һалдаттан (ablative singular)
һалдаттарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

һалдаттарҙың

һалдаттарҙан

From Russian солда́т (soldát, “soldier”),
from French soldat, from Italian soldato (“soldier”).

Һалдат илде һаҡлай.

Билдәһеҙ һалдат һәйкәле.

Һуңғы йылдарҙа һалдат хеҙмәтенең абруйы эҙмә-эҙлекле кәмей бара.

In the recent years, the prestige of serving as a soldier has steadily been lowered.

Huñğı yıldarźa haldat xeźməteneñ abruyı eźmə-eźlekle kəmey bara.

Иҫтәлеккә тик өсмөйөшлө һалдат хаттары ғына ҡалды.

Only the soldier's triangle letters (=wartime blue-envelope mail) have remained as a keepsake.

İśtəlekkə tik ösmöyöşlö haldat xattarı ğına qaldı.


ҡәләм

head

ҡәләм • (qäläm)

ba-noun

ҡәләм • (qäläm)

qäläm (romanization)
ҡәләм (absolute singular)
ҡәләмдәр (absolute plural)
ҡәләмдең (definite genitive singular)
ҡәләмдәрҙең (definite genitive plural)
ҡәләмгә (dative singular)
ҡәләмдәргә (dative plural)
ҡәләмде (accusative definite singular)
ҡәләмдәрҙе (accusative definite plural)
ҡәләмдә (locative singular)
ҡәләмдәрҙә (locative plural)
ҡәләмдән (ablative singular)
ҡәләмдәрҙән (ablative plural)

From Arabic قَلَم (qalam, “pen, pencil”),
from Ancient Greek κάλαμος (kálamos).
Cognate with
Kyrgyz калем (kalem, “pen”),
Kazakh қалам (qalam, “pen”),
Karakalpak қәлем (qälem, “pencil”),
Karachay-Balkar къалам (qalam, “pen”),
Uzbek qalam (“pencil”),
Uyghur قەلەم (qelem, “pen”),
Turkish kalem (“pencil”) etc.

Ҡәләм менән төшөрөлгән һүрәт.

Һалдат сағында ла шағир ҡулынан ҡәләмен төшөрмәй.

Also in his soldier days, the poet won't leave hold of his pencil (=continues to write)

Haldat sağında la şağir qulınan qələmen töşörməy.

Ҡауырһын ҡәләм.

Көн һайын яҙырға тырышығыҙ; һәр яҙған бит, юл менән ҡәләмегеҙ шымара бара.

Try to write (=practice writing) every day; your style improves with each written page, (each) line (you write)

Kön hayın yaźırğa tırışığıź; hər yaźğan bit, yul menən qələmegeź şımara bara.