йәшник

head

йәшник • (yəşnik)

ba-noun

йәшник • (yəşnik)

yəşnik (romanization)
йәшник (absolute singular)
йәшниктәр (absolute plural)
йәшниктең (definite genitive singular)
йәшниктәрҙең (definite genitive plural)
йәшниккә (dative singular)
йәшниктәргә (dative plural)
йәшникте (accusative definite singular)
йәшниктәрҙе (accusative definite plural)
йәшниктә (locative singular)
йәшниктәрҙә (locative plural)
йәшниктән (ablative singular)
йәшниктәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

йәшниктәрҙең

йәшниктәрҙән

Adapted from Russian я́щик (jáščik, “box”).

Бер йәшниктә – 16, икенсеһендә 14 кг кәнфит бар. Өсөнсө йәшниктә беренсе һәм икенсе йәшниктә күпме булһа, шунса кәнфит.
Ber yəşniktə – 16, ikensehendə 14 kg kənfit bar. Ösönsö yəşniktə berense həm ikense yəşniktə küpme bulha, şunsa kənfit.
There are 16 kg of candies in one box (and) 14 kg in the second. In the third box, there are as many candies as there are in the first and in the second box.(From an elementary math textbook)


кәнфит

head

кәнфит • (kənfit)

ba-noun

кәнфит • (kənfit)

kənfit (romanization)
кәнфит (absolute singular)
кәнфиттәр (absolute plural)
кәнфиттең (definite genitive singular)
кәнфиттәрҙең (definite genitive plural)
кәнфиткә (dative singular)
кәнфиттәргә (dative plural)
кәнфитте (accusative definite singular)
кәнфиттәрҙе (accusative definite plural)
кәнфиттә (locative singular)
кәнфиттәрҙә (locative plural)
кәнфиттән (ablative singular)
кәнфиттәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

кәнфиттәрҙең

кәнфиттәрҙән

Adapted from Russian конфе́та (konféta, “sweet / candy”).


әҙ

From Volga Turki آز (az, “few”), from Proto-Turkic *āŕ (“few”).
Cognate with Old Turkic 𐰕 (az, “few”); Kazakh аз (az), Kyrgyz аз (az), Uzbek oz, Turkish az (“few, small in number”).


йомғаҡ

head

йомғаҡ • (yomğaq)

ba-noun

йомғаҡ • (yomğaq)

yomğaq (romanization)
йомғаҡ (absolute singular)
йомғаҡтар (absolute plural)
йомғаҡтың (definite genitive singular)
йомғаҡтарҙың (definite genitive plural)
йомғаҡҡа (dative singular)
йомғаҡтарға (dative plural)
йомғаҡты (accusative definite singular)
йомғаҡтарҙы (accusative definite plural)
йомғаҡта (locative singular)
йомғаҡтарҙа (locative plural)
йомғаҡтан (ablative singular)
йомғаҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

йомғаҡтарҙың

йомғаҡтарҙан

From Proto-Turkic *yum (“round”).
Cognate with
Karakhanid [script needed] (jumɣaq, “globular or round thing”);
Turkmen ýumak (“ball”),
Khakas ныңмах (nıñmax, “ball-shaped”),
Turkish yumak (“ball of wool/thread”), etc.

cog

...шәрә күктә ҡояш — ут йомғағы. (Mustai Karim)
...şərə küktə qoyaş — ut yomğağı.
...in the naked sky, (there is) the sun, a ball of fire.

ball of thread, yarn, wool; butter, clay etc.


йыуан

head

йыуан • (yıwan)

ba-adj

йыуан • (yıwan)

From Proto-Turkic *yogan (“thick”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (joγan, “thick”);
Kazakh жуан (juan),
Kyrgyz жоон (joon),
Southern Altai јоон (ǰoon),
Uzbek yoʻgʻon,
Turkish yoğun,
Yakut суон (suon, “thick”), etc.

cog

thick (of roundish, elongated objects); heavy in build, thickset

(of people) fat, overweight (traditionally seen as neutral or desired quality)


нәҙек

head

нәҙек • (nəźek)

ba-adj

нәҙек • (nəźek)

From Persian نازک (nâzok, “thin”).
Cognate with
Kazakh нәзік (näzık, “thin, delicate”),
Kumyk назик (nazik, “thin, slender”),
Uzbek nozik (“thin, delicate”),
Uyghur نازۇك (nazuk, “thin, delicate”),
Turkmen näzik (“tender, soft, delicate”),
Azerbaijani nazik (“thin”),
Turkish nazik (“tender, kind, polite”).


ҡайҙа

head

ҡайҙа • (qayźa)

From *qayda "where, at what place", from Proto-Turkic *ka- (“interrogative particle”). -da is a locative case formant.
Cognate with
Old Turkic [script needed] (qajda, “where?”),
Tatar кайда (qayda),
Ottoman Turkish قنده (kanda),
Kazakh қайда (qaida),
Kyrgyz кайда (kayda),
Crimean Tatar qayda,
Shor қайда,
Khakas хайда (xayda),
Tuvan кайда (kayda),
etc.


мәшәҡәт

head

мәшәҡәт • (məşəqət)

ba-noun

мәшәҡәт • (məşəqət)

məşəqət (romanization)
мәшәҡәт (absolute singular)
мәшәҡәттәр (absolute plural)
мәшәҡәттең (definite genitive singular)
мәшәҡәттәрҙең (definite genitive plural)
мәшәҡәткә (dative singular)
мәшәҡәттәргә (dative plural)
мәшәҡәтте (accusative definite singular)
мәшәҡәттәрҙе (accusative definite plural)
мәшәҡәттә (locative singular)
мәшәҡәттәрҙә (locative plural)
мәшәҡәттән (ablative singular)
мәшәҡәттәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

мәшәҡәттәрҙең

мәшәҡәттәргә

мәшәҡәттәрҙе

мәшәҡәттәрҙә

мәшәҡәттәрҙән

trouble, nuisance, bother, unpleasant problem

Ваҡ-төйәк көндәлек мәшәҡәт.

small daily jobs that keep a person busy; hassle, ado, fuss and bother


ҡайҙан

head

ҡайҙан • (qayźan)

From *qaydan (“from where”), from Proto-Turkic *ka- (interrogative particle). -dan is an ablative case formant.
Cognate with Tatar кайдан (qaydan), Kazakh қайдан (qaidan), Southern Altai кайдаҥ (kaydaŋ), Kyrgyz кайдан (kaydan), Shor қайдаң, Khakas хайданъ (xaydanʺ, “from where”), etc.

inh

(interrogative, relative) from where, whence

Бынау заманда алтын ҡуллы шәп ирҙе ҡайҙан таптың?

Where did you find (such) a neat-handed, wonderful husband these days?

Bınaw zamanda altın qullı şəp irźe qayźan taptıñ?

(interrogative, relative) how (with verbs of knowledge)


дүрт яғың ҡибла

head

дүрт яғың ҡибла • (dürt yağıñ qibla)

[ˈdɵɾt jäˈ.ʁɯ̞ɴ qɨ̯i.ˈbɫä]

Literally ‘your four directions are qibla’.

(idiomatic) indicates that the speaker dislikes the person they are talking to, and is happy to see that person leave; good riddance


дүрт яғы ҡибла

дүрт яғы ҡибла • (dürt yağı qibla)

[ˈdɵɾt jäˈ.ʁɯ̞ qɨ̯i.ˈbɫä]

Literally ‘his/her four directions are qibla’.

(idiomatic) indicates that the speaker dislikes a third person, and is happy to see that person leave; good riddance


нисек

[ˈnʲe̝.sɪ̞̆kʰ]

From *nečük (“how, in what manner”), from Proto-Turkic *nē- (“interrogative archetype”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (nečük, “how?”);
Tatar ничек (niçek, “how?”),
Kazakh нешік (neşık, “how?”),
Kumyk нечик (neçik, “how?”),
Uzbek nechik (“how?”),
Turkmen niçik (“how?”).

cog

Ошо ҡылымдың бойороғо нисек яңғырай?

How does the imperative of this verb sound?

Газ бүлмәләге температурағаса һыуынғас, уның һауыт төбөнә баҫымы нисек үҙгәрәсәк?

When the gas cools down to the room temperature, how will its pressure on the vessel bottom change?

Gaz bülmələge temperaturağasa hıwınğas, unıñ hawıt töbönə baśımı nisek üźgərəsək?

Йәйге ҡоролоҡтан оло зыян күргән ауыл хужалығына нисек ярҙам итергә, тигән һорау алдыбыҙға аяғүрә килеп баҫты.

The question has arisen in front of us in a very urgent way, how to help the agricultural industry that has been sustained heavy damage from the summer drought.

Yəyge qoroloqtan olo zıyan kürgən awıl xujalığına nisek yarźam itergə, tigən horaw aldıbıźğa ayağürə kilep baśtı.

(interrogative, relative) how; in what state


ҡыҙылтүш

head

ҡыҙылтүш • (qıźıltüş)

ba-noun

ҡыҙылтүш • (qıźıltüş)

qıźıltüş (romanization)
ҡыҙылтүш (absolute singular)
ҡыҙылтүштәр (absolute plural)
ҡыҙылтүштең (definite genitive singular)
ҡыҙылтүштәрҙең (definite genitive plural)
ҡыҙылтүшкә (dative singular)
ҡыҙылтүштәргә (dative plural)
ҡыҙылтүште (accusative definite singular)
ҡыҙылтүштәрҙе (accusative definite plural)
ҡыҙылтүштә (locative singular)
ҡыҙылтүштәрҙә (locative plural)
ҡыҙылтүштән (ablative singular)
ҡыҙылтүштәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡыҙылтүштәрҙең

ҡыҙылтүштәргә

ҡыҙылтүштәрҙе

ҡыҙылтүштәрҙә

ҡыҙылтүштәрҙән

[qɯ̞.ðɯ̞ɫ.ˈtʏʃ]

ҡыҙыл (qıźıl, “red”) + түш (tüş, “breast”).

compound

Pyrrhula pyrrhula
Pyrrhula pyrrhula#Translingual


һөҙһөт

head

һөҙһөт • (höźhöt)

ba-noun

һөҙһөт • (höźhöt)

höźhöt (romanization)
һөҙһөт (absolute singular)
һөҙһөттәр (absolute plural)
һөҙһөттөң (definite genitive singular)
һөҙһөттәрҙең (definite genitive plural)
һөҙһөткә (dative singular)
һөҙһөттәргә (dative plural)
һөҙһөттө (accusative definite singular)
һөҙһөттәрҙе (accusative definite plural)
һөҙһөттә (locative singular)
һөҙһөттәрҙә (locative plural)
һөҙһөттән (ablative singular)
һөҙһөттәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

һөҙһөттәрҙең

һөҙһөттәрҙән

Onomatopoeic.
Could also come from Arabic هُدْهُد (hudhud, “hoopoe”).


түш

From Proto-Turkic *tȫĺ (“breast, chest”).
Cognate with
Kazakh төс (tös, “chest, breast”),
Kyrgyz төш (töş, “chest, breast”),
Uzbek toʻsh (“chest, breast”),
Azerbaijani döş (“chest, breast”),
Turkish döş (“chest, breast”),
Yakut түөс (tüös, “chest, breast”),
etc.

Түш кеҫә.


түш

From Proto-Turkic *töĺ (“slope of mountain”).
Cognate with
Kazakh төс (tös, “slope of mountain”),
Kyrgyz төш (töş, “slope of mountain”),
Uzbek toʻsh (“slope of mountain”),
Uyghur تۆش (tösh, “slope of mountain”),
Azerbaijani döş (“slope of mountain”),
Khakas тӧс (“slope of mountain”),
Tuvan дөш (döş, “slope of mountain”),
etc.


түш

tüş (romanization)
түш (absolute singular)
түштәр (absolute plural)
түштең (definite genitive singular)
түштәрҙең (definite genitive plural)
түшкә (dative singular)
түштәргә (dative plural)
түште (accusative definite singular)
түштәрҙе (accusative definite plural)
түштә (locative singular)
түштәрҙә (locative plural)
түштән (ablative singular)
түштәрҙән (ablative plural)


хөрмәтенә

head

хөрмәтенә • (xörmətenə) (take nouns in absolute case, pronouns in genitive case)

хөр‧мә‧те‧нә

Synchronously, an inflected (possessive 3sg dative) form of the noun хөрмәт (xörmət, “honor, respect”).
Compare with analogous uses of Uzbek hurmatiga (“in honor of”), Turkish hürmetine (“for the sake of”).

Ғалимдар хөрмәтенә аталған физик үлсәү берәмектәре.

The physical units of measurement named after scientists.

Ğalimdar xörmətenə atalğan fizik ülsəw berəmektəre.

named after somebody, in somebody's honor


хөрмәт

хөрмәт • (xörmət)

ba-noun

хөрмәт • (xörmət)

xörmət (romanization)
хөрмәт (absolute singular)
хөрмәттәр (absolute plural)
хөрмәттең (definite genitive singular)
хөрмәттәрҙең (definite genitive plural)
хөрмәткә (dative singular)
хөрмәттәргә (dative plural)
хөрмәтте (accusative definite singular)
хөрмәттәрҙе (accusative definite plural)
хөрмәттә (locative singular)
хөрмәттәрҙә (locative plural)
хөрмәттән (ablative singular)
хөрмәттәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

хөрмәттәрҙең

хөрмәттәрҙән

From Arabic حُرْمَة (ḥurma, “honor, veneration”). Compare Kazakh құрмет (qūrmet), Uzbek hurmat, Turkish hürmet.

bor

Был минең өсөн ҙур хөрмәт.


ҡаймаҡ

qaymaq (romanization)
ҡаймаҡ (absolute singular-only)
ҡаймаҡтың (definite genitive singular-only)
ҡаймаҡҡа (dative singular-only)
ҡаймаҡты (accusative definite singular-only)
ҡаймаҡта (locative singular-only)
ҡаймаҡтан (ablative singular-only)

Inherited from Proto-Turkic *kańak (“kaymak”), which is possibly a suffix-derived noun from an unattested verbal stem *qaj̃- with the affix -maq.
The alternative form qayaq ~ qaj̃aq ~ qanaq, which is attested in Old Turkic and in some of the Siberian Turkic languages, appears to have derived from the same verb stem with the different affix -aq.
Cognate with
Kazakh қаймақ (qaimaq, “cream”),
Kyrgyz каймак (kaymak), Southern Altai каймак (kaymak),
Karachay-Balkar къаймакъ (qaymaq),
Uzbek qaymoq,
Uyghur قايماق (qaymaq),
Azerbaijani qaymaq,
Turkish kaymak (“creamy dairy product”),
Northern Altai каймак (kaymak),
etc.

inh+

milkfat, smetana, cream separated from fresh cow milk (typically of thick to frozen solid consistency)


ҡатыҡ

head

ҡатыҡ • (qatıq)

ba-noun

ҡатыҡ • (qatıq)

qatıq (romanization)
ҡатыҡ (absolute singular-only)
ҡатыҡтың (definite genitive singular-only)
ҡатыҡҡа (dative singular-only)
ҡатыҡты (accusative definite singular-only)
ҡатыҡта (locative singular-only)
ҡатыҡтан (ablative singular-only)

From *qatïq "soured milk product"; earlier meaning "something added to soup or eaten with bread; dish seasoning, dressing, condiment".
A suffix-derived noun from the well-attested verbal stem *qat- "to add; season a dish".
Cognate with
Kazakh қатық (qatyq),
Kyrgyz катык (katık),
Uzbek qatiq,
Uyghur قېتىق (qëtiq),
Crimean Tatar qatıq,
Turkmen gatyk,
Azerbaijani qatıq (“creamy dairy product”),
etc.


тайғаҡ

head

тайғаҡ • (tayğaq)

ba-adj

тайғаҡ • (tayğaq)

From *tayğaq "slippery", from Proto-Turkic *tāy- (“to slide”).
Cognate with
Kazakh тайғақ (taiğaq),
Kyrgyz тайгак (taygak),
Southern Altai тайгак (taygak),
Uzbek toygʻoq,
Uyghur تايغاق (tayghaq, “slippery”),
Tuvan тайгак (taygak, “slippery place”).

Тайғаҡ юл.


ҡутыр

head

ҡутыр • (qutır)

ba-noun

ҡутыр • (qutır)

qutır (romanization)
ҡутыр (absolute singular)
ҡутырҙар (absolute plural)
ҡутырҙың (definite genitive singular)
ҡутырҙарҙың (definite genitive plural)
ҡутырға (dative singular)
ҡутырҙарға (dative plural)
ҡутырҙы (accusative definite singular)
ҡутырҙарҙы (accusative definite plural)
ҡутырҙа (locative singular)
ҡутырҙарҙа (locative plural)
ҡутырҙан (ablative singular)
ҡутырҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *kotur (“scab, mange”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (qotur, “scab, mange”);
Tatar кутыр (qutır),
Kazakh қотыр (qotyr, “scab, mange”),
Kyrgyz котур (kotur, “scab, mange”),
Uzbek qo'tir (“scabies”),
Uyghur قوتۇر (qotur, “scabies”),
Khakas ходыр (xodır, “scabies, scab, mange”),
Tuvan кодур (kodur, “scabies, scab, mange”),
Turkmen gotur (“scabies, scab, mange”).

cog

scab; an incrustation over a sore, wound, vesicle, or pustule, formed during healing.


өҙөмтә

head

өҙөмтә • (öźömtə)

ba-noun

өҙөмтә • (öźömtə)

öźömtə (romanization)
өҙөмтә (absolute singular)
өҙөмтәләр (absolute plural)
өҙөмтәнең (definite genitive singular)
өҙөмтәләрҙең (definite genitive plural)
өҙөмтәгә (dative singular)
өҙөмтәләргә (dative plural)
өҙөмтәне (accusative definite singular)
өҙөмтәләрҙе (accusative definite plural)
өҙөмтәлә (locative singular)
өҙөмтәләрҙә (locative plural)
өҙөмтәнән (ablative singular)
өҙөмтәләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

өҙөмтәләрҙең

өҙөмтәләрҙән

[ʏ̞.ðʏ̞m.ˈtæ]

Гәзиттә баҫылған мәҡәләләрҙән өҙөмтә килтергәндә авторын күрһәтеп сайтҡа һылтанма яһау мотлаҡ.

When providing a citation from the articles printed in the newspaper, it is required to indicate the author and provide a link to the website.

Gəzittə baśılğan məqələlərźən öźömtə kiltergəndə avtorın kürhətep saytqa hıltanma yahaw motlaq.

extract from text, excerpt, passage; citation, quotation


һылтанма

head

һылтанма • (hıltanma)

ba-noun

һылтанма • (hıltanma)

hıltanma (romanization)
һылтанма (absolute singular)
һылтанмалар (absolute plural)
һылтанманың (definite genitive singular)
һылтанмаларҙың (definite genitive plural)
һылтанмаға (dative singular)
һылтанмаларға (dative plural)
һылтанманы (accusative definite singular)
һылтанмаларҙы (accusative definite plural)
һылтанмала (locative singular)
һылтанмаларҙа (locative plural)
һылтанманан (ablative singular)
һылтанмаларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

һылтанмаларҙың

һылтанмаларға

һылтанмаларҙы

һылтанмаларҙа

һылтанмаларҙан

Synchronously, һылтан- (hıltan-, “to refer to”) + -ма (-ma, suffix forming an abstract noun related to the action's process or result).
Compare with
Tatar сылтама (sıltama, “link”),
Kazakh сілтеме (sılteme, “link; reference”).


ҡасан

From *qačan "when, at what time", from Proto-Turkic *ka- (“interrogative particle”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (qačan, “when”),
Kazakh қашан (qaşan),
Kyrgyz качан (kacan),
Uzbek qachon,
Uyghur قاچان (qachan),
Shor қачан,
Yakut хаһан (qahan, “when”),
etc.


ни бары

head

ни бары • (ni barı)

ni barı (romanization)
reinforced by ҡына (often)
ғына (often)
кенә (often)
генә (often)

[ˌnʲe.bäˈɾɯ̞]

[ˌnʲɪ̞j.bäˈɾɯ̞]

Ни бары интернет һәм бер-ике сәғәт буш ваҡыт ҡына кәрәк.

(For that, you) need only (access to) the Internet and a couple of hours of spare time.

Ni barı internet həm ber-ike səğət buş vaqıt qına kərək.

Һуғыш башланғанда уға ни бары 16 ғына йәш була.

When the war began, he was only 16 years old.

Huğış başlanğanda uğa ni barı 16 ğına yəş bula.

only, merely; as low as, as little as, etc.


мәмерйә

мәмерйә • (məmeryə)

ba-noun

мәмерйә • (məmeryə)

Possibly From Arabic مَمَرّ (mamarr, “passageway”).


байраҡ

bayraq (romanization)
байраҡ (absolute singular)
байраҡтар (absolute plural)
байраҡтың (definite genitive singular)
байраҡтарҙың (definite genitive plural)
байраҡҡа (dative singular)
байраҡтарға (dative plural)
байраҡты (accusative definite singular)
байраҡтарҙы (accusative definite plural)
байраҡта (locative singular)
байраҡтарҙа (locative plural)
байраҡтан (ablative singular)
байраҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

байраҡтарҙың

байраҡтарҙан

From Proto-Turkic *badrak (“banner, flag”).
Cognate with
Kazakh байрақ (bairaq),
Kyrgyz байрак (bayrak),
Uzbek bayroq,
Uyghur بايراق (bayraq),
Turkmen baýdak,
Azerbaijani bayraq,
Turkish bayrak, etc.

flag, banner
Советтар Союзы осоронда дәүләт байрағы итеп ураҡ һәм сүкеш төшөрөлгән ҡыҙыл байраҡ таныла.
Sovettar Soyuzı osoronda dəwlət bayrağı itep uraq həm sükeş töşörölgən qıźıl bayraq tanıla.
In the period of the Soviet Union, the red banner depicting a hammer and sickle is recognized as the state flag.


йомро

From *yum(u)ru (“round”), from Proto-Turkic *yum (“round”).
Compare with Kazakh жұмыр (jūmyr), Kyrgyz жумуру (jumuru), Turkmen ýumry, Turkish yumru (“round”).

round (of non-flat objects); cylindrical; spherical


Мөхәммәт

head

Мөхәммәт • (Möxəmmət)

ba-proper noun

Мөхәммәт • (Möxəmmət)

Möxəmmət (romanization)
Мөхәммәт (absolute singular)
Мөхәммәтләр (absolute plural)
Мөхәммәтнең (definite genitive singular)
Мөхәммәтләрҙең (definite genitive plural)
Мөхәммәтгә (dative singular)
Мөхәммәтләргә (dative plural)
Мөхәммәтне (accusative definite singular)
Мөхәммәтләрҙе (accusative definite plural)
Мөхәммәтлә (locative singular)
Мөхәммәтләрҙә (locative plural)
Мөхәммәтнән (ablative singular)
Мөхәммәтләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

Мөхәммәтләрҙең

Мөхәммәтләргә

Мөхәммәтләрҙе

Мөхәммәтләрҙә

Мөхәммәтләрҙән

From Arabic مُحَمَّد (muḥammad, “praised, commendable, laudable”).

bor

Зәки Вәлидиҙең Совет хөкүмәте тарафына сығыуын хуп күрмәй, Мөхәммәт Ҡорбанғәлиев башҡорттар исеменән Колчак хөкүмәтен яҡлау тураһында белдерә.

Having not approved of Zaki Validi's defection to the Soviet Government's side, Muhammad Kurbangaliev declared that he supported Kolchak's government.

Zəki Vəlidiźeñ Sovet xöküməte tarafına sığıwın xup kürməy, Möxəmmət Qorbanğəliyev başqorttar isemenən Kolçak xöküməten yaqlaw turahında belderə.

a male given name, Muhammad, from Arabic

Мөхәммәт өммәтенең бер рәҡәғәт намаҙҙарының сауабы башҡа өммәттәрҙең мең рәҡәғәт сауабына тиңләшер.

The merit of (performing) one sequence of prayer by a follower of Muhammad (i.e. by a Muslim) is equal to the merit of (performing) a thousand of sequences of (=by) other followers (=the followers of other religious traditions).

Möxəmmət ömməteneñ ber rəqəğət namaźźarınıñ sawabı başqa ömməttərźeñ meñ rəqəğət sawabına tiñləşer.

Мөхәммәт пәйғәмбәр
Мөхәммәт пәйғәмбәр

(Islam, uncountable) prophet Muhammad, he founder of Islam (typically used in the form Мөхәммәт пәйғәмбәр)

(Islam, uncountable) the name of the 47th sura (chapter) of the Quran.


ҡырғыс

head

ҡырғыс • (qırğıs)

ba-noun

ҡырғыс • (qırğıs)

qırğıs (romanization)
ҡырғыс (absolute singular)
ҡырғыстар (absolute plural)
ҡырғыстың (definite genitive singular)
ҡырғыстарҙың (definite genitive plural)
ҡырғысҡа (dative singular)
ҡырғыстарға (dative plural)
ҡырғысты (accusative definite singular)
ҡырғыстарҙы (accusative definite plural)
ҡырғыста (locative singular)
ҡырғыстарҙа (locative plural)
ҡырғыстан (ablative singular)
ҡырғыстарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡырғыстарҙың

ҡырғыстарҙан

[qɯ̞r.ˈʁɯ̞s]

ҡыр- "to scrape, grate" + -ғыс "tool suffix".
Compare to Kazakh қырғыш (qyrğyş, “scraper”), Uzbek qirgʻich (“grater”), Southern Altai кыргыш (kïrgïš, “scraper”), Kumyk къыргъыч (qırğıç, “scraper, grater”).


ҡыл

qıl (romanization)
ҡыл (absolute singular)
ҡылдар (absolute plural)
ҡылдың (definite genitive singular)
ҡылдарҙың (definite genitive plural)
ҡылға (dative singular)
ҡылдарға (dative plural)
ҡылды (accusative definite singular)
ҡылдарҙы (accusative definite plural)
ҡылда (locative singular)
ҡылдарҙа (locative plural)
ҡылдан (ablative singular)
ҡылдарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *kïl (“(a piece of) hair”).

a single piece of hair or fur fallen off a body


матдә

head

матдә • (matdə)

ba-noun

матдә • (matdə)

matdə (romanization)
матдә (absolute singular)
матдәләр (absolute plural)
матдәнең (definite genitive singular)
матдәләрҙең (definite genitive plural)
матдәгә (dative singular)
матдәләргә (dative plural)
матдәне (accusative definite singular)
матдәләрҙе (accusative definite plural)
матдәлә (locative singular)
матдәләрҙә (locative plural)
матдәнән (ablative singular)
матдәләрҙән (ablative plural)

From Arabic مَادَّة (mādda, “matter, substance”).

der

article, paragraph (in a formal document)


тәңкә

head

тәңкә • (təñkə)

ba-noun

тәңкә • (təñkə)

təñkə (romanization)
тәңкә (absolute singular)
тәңкәләр (absolute plural)
тәңкәнең (definite genitive singular)
тәңкәләрҙең (definite genitive plural)
тәңкәгә (dative singular)
тәңкәләргә (dative plural)
тәңкәне (accusative definite singular)
тәңкәләрҙе (accusative definite plural)
тәңкәлә (locative singular)
тәңкәләрҙә (locative plural)
тәңкәнән (ablative singular)
тәңкәләрҙән (ablative plural)

Cognate with
Kazakh теңге (teñge, “piece of money; Kazakhstan's national currency”),
Uzbek tanga (“currency in the historical Central Asian states; fish scale”),
Uyghur تەڭگە (tengge, “silver coin; ruble; fish scale”),
Turkmen teňňe (“monetary unit”).
Russian деньга (denʹga, “denga, an old coin”).
For Bashkir this is clearly a cultural borrowing from Central Asia: tanka was the name of the currency in the Timurid Empire, as well as in the medieval Central Asian states of Bukhara, Khwarazm and Kokand. However, a currency named so was first introduced earlier, in the 12th century, in the state of Ghōr by Alā-ad-Dīn Husayn of the Ghurid dynasty.
According to The American Heritage Dictionary of the English Language, the original currency name came from the Sanskrit word
तन्कह् (tankah) (see the reference at History of the taka#Etymology). Indeed, the currency called Sultani tanka was introduced in North India in 1329 by the monetary reforms of Muhammad bin Tughluq, the emperor of the Delhi Sultanate.
However, this etymology requires elucidation in relation to the original currency name, as the Ghurid dynasty is known to have spoken a Turkic language as their native and to have promoted Persian as the language of state.
The relation to Turkish denge (“balance”) requires research.

cog

(traditional costume) metal pieces of decoration (originally silver coins) sewn on women's traditional clothes or interwoven into hair braids


һәм

Йән һәм тән.

Иртәнсәктән борғо һәм барабан тауыштары тынманы.

Since morning, the sounds of horn and drum did not cease.

İrtənsəktən borğo həm baraban tawıştarı tınmanı.

Башҡортостандан тәүге хаж ҡылыусылар төркөмө изге Мәккәгә һәм Мәҙинәгә 1 ноябрҙә юлға сыҡты.

A group of first-time Hajj performers from Bashkortostan set out on their journey to Mecca and Medina on November 1.

Başqortostandan təwge xaj qılıwsılar törkömö izge Məkkəgə həm Məźinəgə 1 noyabrźə yulğa sıqtı.


сүкеш

head

сүкеш • (sükeş)

ba-noun

сүкеш • (sükeş)

sükeş (romanization)
сүкеш (absolute singular)
сүкештәр (absolute plural)
сүкештең (definite genitive singular)
сүкештәрҙең (definite genitive plural)
сүкешкә (dative singular)
сүкештәргә (dative plural)
сүкеште (accusative definite singular)
сүкештәрҙе (accusative definite plural)
сүкештә (locative singular)
сүкештәрҙә (locative plural)
сүкештән (ablative singular)
сүкештәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *čeküč (“hammer”), possibly from Middle Persian ckwc (čakuč, “hammer”).
The relationship between the Turkic and Persian etymons is murky and intricate, looks like there has been a two-way influence.
The Bashkir form looks anomalous in its last consonant (the regular Turkic form should have produced *sükes), and thus may be a separate adaptation of Persian چکش (čakoš, “hammer”).
Cognate with
Tatar чүкеч (çükeç),
Karachay-Balkar чёгюч (çögüç),
Kumyk чёкюч (çöküç),
Nogai шоькиш (şökiş),
Khakas сӧӧс,
Crimean Tatar çöküç,
Azerbaijani çəkic,
Turkish çekiç (“hammer”),
Uzbek cho'kich (“pickaxe”).

cog

Kumyk чёкюч (çöküç)

Nogai шоькиш (şökiş)


бойороҡ

boyoroq (romanization)
бойороҡ (absolute singular)
бойороҡтар (absolute plural)
бойороҡтоң (definite genitive singular)
бойороҡтарҙың (definite genitive plural)
бойороҡҡа (dative singular)
бойороҡтарға (dative plural)
бойороҡто (accusative definite singular)
бойороҡтарҙы (accusative definite plural)
бойороҡта (locative singular)
бойороҡтарҙа (locative plural)
бойороҡтан (ablative singular)
бойороҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

бойороҡтарҙың

бойороҡтарға

бойороҡтарҙы

бойороҡтарҙа

бойороҡтарҙан

[bʊ̞.jʊ̞ˈrʊ̞q]

From *buy(u)ruq "order", from Proto-Turkic *buyur- (“to give order”).
Compare with Old Turkic
𐰉𐰆𐰖𐰺𐰸 (buyruq /b¹uy¹r¹q̊¹/, “order”, noun);
Kazakh бұйрық (būiryq, “order”),
Kyrgyz буйрук (buyruk),
Uzbek buyruq,
Uyghur بۇيريق (buyryq),
Turkmen buýruk,
Turkish buyruk (“order”).
Synchronously, бойор- (boyor-, “to order”) + -оҡ (-oq).

Бойороҡ һөйкәлеше.


өкө

ökö (romanization)
өкө (absolute singular)
өкөләр (absolute plural)
өкөнөң (definite genitive singular)
өкөләрҙең (definite genitive plural)
өкөгә (dative singular)
өкөләргә (dative plural)
өкөнө (accusative definite singular)
өкөләрҙе (accusative definite plural)
өкөлә (locative singular)
өкөләрҙә (locative plural)
өкөнән (ablative singular)
өкөләрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *ügi (“Bubo bubo”).
Cognate with
Kazakh үкі (ükı),
Kyrgyz үкү (ükü),
Southern Altai ӱкӱ (ükü),
Uzbek ukki,
Uyghur ئۇكە (uke),
Khakas ӱгӱ (ügü),
Shor ӱгӱ (ügü),
Tuvan үгү (ügü, “Bubo bubo”).

Аҡ өкөнөң себештәре көнөнә берешәр моронлай, шуға күрә бер оялағы ҡошсоҡтар төрлө буйлы була, кеселәре йыш ҡына үлеп ҡала.

Snowy owl's chicks hatch one a day, therefore the young birds in one nest have different statures, those younger often die.

Aq ökönöñ sebeştəre könönə bereşər moronlay, şuğa kürə ber oyalağı qoşsoqtar törlö buylı bula, keseləre yış qına ülep qala.


юғары

head

юғары • (yuğarı)

From Proto-Turkic *yok-karï (“upper; upward”), from *yok (“up, upward; upper; upland”).
*-karï is an aditive (directional) affix.
Cognate with
Kipchak یوقاری (yoqarï), iochari (as recorded in Codex Cumanicus), Old Anatolian Turkish یوقارو (yoqaru),
Kazakh жоғары (joğary),
Kyrgyz жогору (jogoru),
Southern Altai јоор (ǰoor, “wound in back of horse”), јогор (ǰogor),
Uzbek yuqori,
Azerbaijani yuxarı,
Turkish yukarı (“high. upper”);
Khakas чоғар (çoğar, “West; upper”),
Yakut соҕуруу (soğuruu, “South”),
etc.


юғары

head

юғары • (yuğarı)

ba-adj

юғары • (yuğarı)

Юғары математика.

Юғары белем.

Юғары сорт.


түбән

head

түбән • (tübən)

Cognate with
Karakhanid [script needed] (töpün, “downward”);
Kazakh төмен (tömen, “downward; low”),
Kyrgyz төмөн (tömön),
Southern Altai тӧмӧн (tömön, “downward”),
Uzbek tuban (“low”),
Uyghur төвән (töwen, “low”),
Khakas тӧбін (“downward”),
etc.

cog

down, downward; downstairs, downslope, etc.

Ҡарлуғас түбән осһа – ямғыр булыр, бейектә осһа – аяҙытыр.
Qarluğas tübən osha – yamğır bulır, beyektə osha – ayaźıtır.
If a swallow flies low, it will rain, if (it) flies high, the weather will clear up.


түбән

head

түбән • (tübən)

ba-adj

түбән • (tübən)

low, lower; low-altitude (of physical location)

Түбән хаҡ.

Сүллектәге һауа дымлылығы бик түбән булғанға, ул ҡояш радияцияһынан һаҡламай.

As air humidity is very low in deserts, it does not protect from solar radiation.

Süllektəge hawa dımlılığı bik tübən bulğanğa, ul qoyaş radiyatsiyahınan haqlamay.


Зөфәр

head

Зөфәр • (Zöfər)

ba-proper noun

Зөфәр • (Zöfər)

Zöfər (romanization)
Зөфәр (absolute singular-only)
Зөфәрҙең (definite genitive singular-only)
Зөфәргә (dative singular-only)
Зөфәрҙе (accusative definite singular-only)
Зөфәрҙә (locative singular-only)
Зөфәрҙән (ablative singular-only)


ҡайһы

head

ҡайһы • (qayhı)

From *qaysï "which", which is a possessive form of *qay "which", from Proto-Turkic *ka- (“interrogative particle”).
Cognate with
Tatar кайсы (qaysı),
Kazakh қайсы (qaisy),
Kyrgyz кайсы (kaysı),
Uzbek qaysi,
Uyghur قايسى (qaysi),
Khakas хайзы (xayzı),
etc.

inh

Ел ҡайһы яҡтан өрә?

From which direction is the wind blowing?

Өләсәйем шофёрҙың исемен дә, ҡайһы ауылдан икәнен дә онотҡан.

My grandma forgot both the driver's name and from which village he was.

Öləsəyem şofyorźıñ isemen də, qayhı awıldan ikənen də onotqan.


ниндәй

head

ниндәй • (nindəy)

From *nendäg "what, what type of", from Proto-Turkic *nē- (“what”).
Cognate with
Tatar нинди (nindi, “what type of”).
Compare with Kyrgyz кандай (kanday, “what, what type of”), which is formed following the same pattern from a different interrogative root, Proto-Turkic *ka-.

cog

Ул ниндәй кеше икән?

What type of person is he/she, (I wonder)?

Ысын лидерға ниндәй сифаттар хас булырға тейеш?

What qualities must be inherent to a true leader?

Isın liderğa nindəy sifattar xas bulırğa teyeş?

Берҙәм дәүләт имтиханы ниндәй фәндәрҙән үткәрелә?

On what subjects is the Unified State Exam administered?

Berźəm dəwlət imtixanı nindəy fəndərźən ütkərelə?

Һаналып килеүсе һүҙҙәр араһында ниндәй тыныш билдәһе ҡуйыла?

What punctuation mark is placed between words in an enumerated sequence?

Hanalıp kilewse hüźźər arahında nindəy tınış bildəhe quyıla?

(interrogative) what, which, what kind of

Ниндәй зирәк бала икән!

Used as a modifier to indicate surprise, delight, or other strong feelings: what


дөрөҫөн әйткәндә

head

дөрөҫөн әйткәндә • (döröśön əytkəndə)

Балаларға, дөрөҫөн әйткәндә, яҡшылап тамаҡ та алып булмай.

To tell the truth, (we) cannot even provide children with adequate food.

Balalarğa, döröśön əytkəndə, yaqşılap tamaq ta alıp bulmay.


тамаҡ

From *tāmāq ~ *tāmğāq "throat".
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (tamğaq, “throat, pharynx”);
Kazakh тамақ (tamaq, “throat, food”),
Kumyk тамакъ (tamaq, “throat”),
Uzbek tomoq (“throat, food”),
Uyghur تاماق (tamaq, “food”),
Turkmen damak (“throat; food”),
Khakas тамах (tamax, “throat; food”),
Yakut тамах (tamaq, “throat”).

cog

Тамағым шеште.

My throat has swollen (=I have a sore throat).

Тамаҡҡа бешереү/әҙерләү.

Тамаҡ хаҡына эшләү.

Тамаҡ тамуҡҡа төшөрә.

Stomach will send (a person) down to hell.

a person's necessity to eat; stomach; food, meals

Ғаиләбеҙҙә йәнә бер тамаҡ артты.

We have another new member of our family who needs to be fed.

a person as a unit requiring meals; eater, mouth


бөйө

head

бөйө • (böyö)

ba-noun

бөйө • (böyö)

From Proto-Turkic *bȫg (“insect; tarantula”).
Cognate with
Kyrgyz бөйү (böyü), бөө (böö, “tarantula”), Azerbaijani böyə.

Lycosa tarantula
Lycosa tarantula#Translingual

tarantula, a tarantula wolf spider Lycosa tarantula


тәпәш

head

тәпәш • (təpəş)

ba-adj

тәпәш • (təpəş)

A specifically Bashkir term. No etymology attempts are known.
Compare with
Tatar тәбәнәк (täbänäk, “low”),
Kazakh тапал (tapal, “low, short-statured”).

cog

Тәпәш өҫтәл.

Təpəş öśtəl.

Миңә тәпәш буйлылар оҡшамай.


ҡомһоҙ

head

ҡомһоҙ • (qomhoź)

ba-adj

ҡомһоҙ • (qomhoź)

Unclear. Possibly reinterpreted as having the abessive ending from a Mongolic archetype (compare Mongolian хомс (xoms, “insufficient, scanty”)).
See also ҡомағай (qomağay), which is clearly of Mongolic origin and appears to have the same primary root syllable (qom-).

cog

greedy for money or property, avaricious, covetous


ҡомағай

head

ҡомағай • (qomağay)

ba-adj

ҡомағай • (qomağay)

From Middle Mongol *qomaqai (“greedy, hungry”), see Mongolian хомхой (xomxoj, “greedy”).
Cognate with Kazakh қомағай (qomağai, “greedy”); perhaps also related to South Altay коомой (koomoy, “bad”), Khakas хомай (xomay, “bad”).


ярыҡ

head

ярыҡ • (yarıq)

ba-noun

ярыҡ • (yarıq)

yarıq (romanization)
ярыҡ (absolute singular-only)
ярыҡтың (definite genitive singular-only)
ярыҡҡа (dative singular-only)
ярыҡты (accusative definite singular-only)
ярыҡта (locative singular-only)
ярыҡтан (ablative singular-only)

From *yāruq "crack, slit", from Proto-Turkic *yār- (“to crack, split”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (jaruq, “slit, crack”);
Kazakh жарық (jaryq, “slit, crack”),
Kyrgyz жарык (jarık, “crack; cracked”),
Southern Altai јарык (ǰarïk, “crack, split”),
Uzbek yoriq (“slit, crack”),
Turkmen ýaryk (“crack, split”),
Turkish yarık (“slit, crack”),
Khakas чарых (çarıx, “crack”),
Tuvan чарык (çarık, “crack”),
etc.

cog

Төпсөк иҙән ярығына төшөп китеп, баҙҙа ут тоҡанған.

The cigarette stub fell through a floor crack, and fire started in the cellar.

Töpsök iźən yarığına töşöp kitep, baźźa ut toqanğan.

Бураны күтәреп, башын япҡас, бүрәнә ярыҡтарына мүк тултыралар.

After the carcass of log house is completed (up to its intended height) and roofed, the slits between logs are filled with moss.

Buranı kütərep, başın yapqas, bürənə yarıqtarına mük tultıralar.


ярыҡ

head

ярыҡ • (yarıq)

ba-adj

ярыҡ • (yarıq)


тейеш

head

тейеш • (teyeş) (placed at end of sentence, takes the predicate verb in the -ğa/-gä/-qa/-kä form)

teyeş (romanization)
placed at end of sentence (romanization)
takes the predicate verb in the -ğa (romanization)
-gä (romanization)
-qa (romanization)
-kä form (romanization)

From *tegiš "due, payable; appropriate", verb stem *tegiš- "to exchange goods", from Proto-Turkic *tẹg- (“touch”).
Immediately cognate with
Tatar тиеш (tiyeş, “must”),
Kazakh тиіс (tiıs, “must”),
Kyrgyz тийиш (tiyiş, “must”),
Southern Altai тийиш (tiyiš, “meeting, goal”)
Uyghur تېگىش (tëgish, “must”).
Also compare
Karakhanid [script needed] (tegiš, “due, payable to”); Southern Altai тийиш (tiyiš, “hit”),
Uzbek tegish (“a share payable to smb”),
Turkish değiş (“worthiness”),
Karachay-Balkar тийишли (tiyişli, “required, appropriate”),
Kumyk тийишли (tiyişli, “required, appropriate”),
etc.

cog

Һәр шаҡмаҡҡа бер генә хәреф яҙыла; буш шаҡмаҡтар ҡалмаҫҡа тейеш.

Only one letter fits into each box; no empty boxes must remain.

Hər şaqmaqqa ber genə xəref yaźıla; buş şaqmaqtar qalmaśqa teyeş.

Ниндәй ҙә булһа ҡатнашыусыны хаким итеп һайлар өсөн бөтәһе ундан да кәм түгел тауыш бирелергә тейеш.

To elect any participant an administrator, a total of no less than ten votes must be cast.

Nindəy źə bulha qatnaşıwsını xakim itep haylar ösön bötəhe undan da kəm tügel tawış birelergə teyeş.

Һуттың һауытында был мәғлүмәт мотлаҡ күрһәтелергә тейеш.

This information must necessarily be indicated on the package of the juice.

Huttıñ hawıtında bıl məğlümət motlaq kürhətelergə teyeş.

Уҡытыусы баланың һәр фекерен ихтирам итеп, уны тыңларға, йүнәлеш бирергә һәм үҫтерергә тейеш.

The teacher must respect the child's every thought, listen to it, give (it) a direction and develop (it).

Uqıtıwsı balanıñ hər fekeren ixtiram itep, unı tıñlarğa, yünəleş birergə həm üśterergə teyeş.


ҡайғы

head

ҡайғы • (qayğı)

qayğı (romanization)
ҡайғы (absolute singular)
ҡайғылар (absolute plural)
ҡайғының (definite genitive singular)
ҡайғыларҙың (definite genitive plural)
ҡайғыға (dative singular)
ҡайғыларға (dative plural)
ҡайғыны (accusative definite singular)
ҡайғыларҙы (accusative definite plural)
ҡайғыла (locative singular)
ҡайғыларҙа (locative plural)
ҡайғынан (ablative singular)
ҡайғыларҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *kadgu (“sorrow, grief; concern”).
Immediately cognate with
Old Turkic [script needed] (qadğu); Old Turkic [script needed] (qaðğu), [script needed] (qajğu, “sorrow, grief”);
Kazakh қайғы (qaiğy),
Kyrgyz кайгы (kaygı);
Uzbek qaygʻu,
Uyghur قايغۇ (qayghu, “sorrow, grief”),
Turkish kaygı,
Azerbaijani qayğı (“care; worry, concern, anxiety”),
etc.
Possibly related to Proto-Turkic *kay- (“turn; pay attention”),
as attested in Middle Turkic qay- "~to pay attention; be compassionate",
Yakut хайыс- (qayıs-, “to turn”),
Khakas хайарға (xayarğa, “to pay attention”),
Turkish kayırmak (“to protect, favor”).

cog

(situation or event) cause of such distress; misfortune, trouble, disaster

(the need to do something troublesome) worry, concern, trouble, bother, anxiety


сынйыр

head

сынйыр • (sınyır)

ba-noun

сынйыр • (sınyır)

sınyır (romanization)
сынйыр (absolute singular)
сынйырҙар (absolute plural)
сынйырҙың (definite genitive singular)
сынйырҙарҙың (definite genitive plural)
сынйырға (dative singular)
сынйырҙарға (dative plural)
сынйырҙы (accusative definite singular)
сынйырҙарҙы (accusative definite plural)
сынйырҙа (locative singular)
сынйырҙарҙа (locative plural)
сынйырҙан (ablative singular)
сынйырҙарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

сынйырҙарҙың

сынйырҙарҙан

Adapted from Persian زنجیر (zanjir, “chain”).
Cognate with
Kazakh шынжыр (şynjyr),
Kyrgyz чынжыр (cınjır),
Uzbek zanjir,
Uyghur زەنجىر (zenjir),
Turkmen zynjyr,
Turkish zincir (“chain”).

Эт сынйырынан ысҡынған.


һәр ерҙә

head

һәр ерҙә • (hər yerźə)

[ˈhæɾ.jɪ̞ɾ.ˈðæ]

[ˈhæɾ.jɪ̞ɾ.ˌðæ]

Compare with
Kazakh әр жерде (är jerde),
Kyrgyz ар жерде (ar jerde),
Uzbek har yerda,
Crimean Tatar er yerde,
Turkish her yerde (“everywhere”).

Эшсе һөнәрҙәр һәр ерҙә кәрәк.

Blue-collar professions are everywhere in demand.


һөнәр

һөнәр • (hönər)

ba-noun

һөнәр • (hönər)

hönər (romanization)
һөнәр (absolute singular)
һөнәрҙәр (absolute plural)
һөнәрҙең (definite genitive singular)
һөнәрҙәрҙең (definite genitive plural)
һөнәргә (dative singular)
һөнәрҙәргә (dative plural)
һөнәрҙе (accusative definite singular)
һөнәрҙәрҙе (accusative definite plural)
һөнәрҙә (locative singular)
һөнәрҙәрҙә (locative plural)
һөнәрҙән (ablative singular)
һөнәрҙәрҙән (ablative plural)

From Persian هنر (honar, “skill; art”).
Cognate with
Kazakh өнер (öner),
Kyrgyz өнөр (önör),
Uzbek hunar,
Uyghur ھۇنەر (huner),
Azerbaijani hünər,
Turkish hüner (“skill; art”).

Төрлө рәүешкә инә белеү — актёрҙың төп һөнәре.
Törlö rəweşkə inə belew — aktyorźıñ töp hönəre.
To be able to act in different images is an actor's main skill.

a particular kind of skilled work, a practical occupation; trade, craft

Эшсе һөнәрҙәр һәр ерҙә кәрәк.


һыҙыҡса

head

һыҙыҡса • (hıźıqsa)

ba-noun

һыҙыҡса • (hıźıqsa)

hıźıqsa (romanization)
һыҙыҡса (absolute singular)
һыҙыҡсалар (absolute plural)
һыҙыҡсаның (definite genitive singular)
һыҙыҡсаларҙың (definite genitive plural)
һыҙыҡсаға (dative singular)
һыҙыҡсаларға (dative plural)
һыҙыҡсаны (accusative definite singular)
һыҙыҡсаларҙы (accusative definite plural)
һыҙыҡсала (locative singular)
һыҙыҡсаларҙа (locative plural)
һыҙыҡсанан (ablative singular)
һыҙыҡсаларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

һыҙыҡсаларҙың

һыҙыҡсаларға

һыҙыҡсаларҙы

һыҙыҡсаларҙа

һыҙыҡсаларҙан

[hɯ̞.ðɯ̞q.ˈsɑ]

Synchronously, һыҙыҡ (hıźıq, “line, dash”) + -са (-sa, “diminutive suffix”).
Compare
Kazakh сызықша (syzyqşa),
Uyghur سىزىقچە (siziqche, “hyphen, dash”).


һеләүһен

head

һеләүһен • (heləwhen)

ba-noun

һеләүһен • (heləwhen)

heləwhen (romanization)
һеләүһен (absolute singular)
һеләүһендәр (absolute plural)
һеләүһендең (definite genitive singular)
һеләүһендәрҙең (definite genitive plural)
һеләүһенгә (dative singular)
һеләүһендәргә (dative plural)
һеләүһенде (accusative definite singular)
һеләүһендәрҙе (accusative definite plural)
һеләүһендә (locative singular)
һеләүһендәрҙә (locative plural)
һеләүһендән (ablative singular)
һеләүһендәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

һеләүһендәрҙең

һеләүһендәргә

һеләүһендәрҙе

һеләүһендәрҙә

һеләүһендәрҙән

From a Mongolic source, from Proto-Mongolic *silexüsün (“lynx”) (compare Mongolian шилүүс (šilüüs, “lynx”), Kalmyk шилүсн (şilüsn, “lynx”)).
Cognate with Tatar селәүсен (seläwsen),
Kazakh сілеусін (sıleusın),
Kyrgyz сүлөөсүн (sülöösün),
Karachay-Balkar сюлеусюн (sülewsün) / сюлесин (sülesin),
Southern Altai шӱлӱзин (šülüzin),
Uzbek silovsin,
Uyghur سۈلەيسۈن (süleysün, “lynx”), etc.

cog

Kyrgyz сүлөөсүн (sülöösün)


тигеҙ

head

тигеҙ • (tigeź)

ba-adj

тигеҙ • (tigeź)

From Proto-Turkic *tekiŕ (“even, level”).
Cognate with
Tatar тигез (tigez),
Kazakh тегіс (tegıs),
Kyrgyz тегиз (tegiz),
Uzbek tekis,
Uyghur تېكىس (tëkis, “even, level”), Northern Altai тегис (tegis, “evenly”).

equal, level (of amounts, sizes, values)

(describing how something changes over time) steady, uniform, stable


бәйләнеш

head

бәйләнеш • (bəyləneş)

ba-noun

бәйләнеш • (bəyləneş)

bəyləneş (romanization)
бәйләнеш (absolute singular)
бәйләнештәр (absolute plural)
бәйләнештең (definite genitive singular)
бәйләнештәрҙең (definite genitive plural)
бәйләнешкә (dative singular)
бәйләнештәргә (dative plural)
бәйләнеште (accusative definite singular)
бәйләнештәрҙе (accusative definite plural)
бәйләнештә (locative singular)
бәйләнештәрҙә (locative plural)
бәйләнештән (ablative singular)
бәйләнештәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

бәйләнештәрҙең

бәйләнештәргә

бәйләнештәрҙе

бәйләнештәрҙә

бәйләнештәрҙән

Synchronously, бәйлән- (bəylən-, “to bind, to connect”) + -еш (-yeş).
Cognate with Kazakh байланыс (bailanys), Kyrgyz байланыш (baylanış), Uzbek bogʻlanish, Uyghur باغلىنىش (baghlinish), and Turkish bağlanış.


һағыҙаҡ

head

һағыҙаҡ • (hağıźaq)

ba-noun

һағыҙаҡ • (hağıźaq)

[hɑ.ʁɯ̞.ˈðɑq]

Cognate with
Khakas сасхах (sasxax, “gadfly”).
Possibly from *sayïz-ğaq "a stinging insect", from Proto-Turkic *say- (“to pierce, sting”).
-ğaq is an agent affix.

ba:Һағыҙаҡтар


эсемлек

esemlek (romanization)
эсемлек (absolute singular)
эсемлектәр (absolute plural)
эсемлектең (definite genitive singular)
эсемлектәрҙең (definite genitive plural)
эсемлеккә (dative singular)
эсемлектәргә (dative plural)
эсемлекте (accusative definite singular)
эсемлектәрҙе (accusative definite plural)
эсемлектә (locative singular)
эсемлектәрҙә (locative plural)
эсемлектән (ablative singular)
эсемлектәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

эсемлектәрҙең

эсемлектәргә

эсемлектәрҙе

эсемлектәрҙә

эсемлектәрҙән

From *ičimlik "drink, beverage".
A Central Asian innovation, built on the Common Turkic verb stem ič- "to drink" ( from Proto-Turkic *ič- (“to drink”)), following the same model as *ösümlik "plant" (see үҫемлек (üśemlek)).
Cognate with Tatar эчемлек (eçemlek), Kazakh ішімдік (ışımdık), Uyghur ئىچىملىك (ichimlik), Uzbek ichimlik (“drink”); Turkmen içimlik (“drinking (water)”).

cog

Kazakh ішімдік (ışımdık)


күңелле

head

күңелле • (küñelle)

ba-adj

күңелле • (küñelle)

[kɵ.ŋɪ̞ˈlːɪ̞]

Synchronously, equal to күңел (küñel) + -ле (-le).


бәрәс

head

бәрәс • (bərəs)

ba-noun

бәрәс • (bərəs)

bərəs (romanization)
бәрәс (absolute singular)
бәрәстәр (absolute plural)
бәрәстең (definite genitive singular)
бәрәстәрҙең (definite genitive plural)
бәрәскә (dative singular)
бәрәстәргә (dative plural)
бәрәсте (accusative definite singular)
бәрәстәрҙе (accusative definite plural)
бәрәстә (locative singular)
бәрәстәрҙә (locative plural)
бәрәстән (ablative singular)
бәрәстәрҙән (ablative plural)

Compare Tatar бәрән (bärän, “lamb”).
Appears to be of a substrate/onomatopoeic origin, compare Bashkir бәр-бәр (bər-bər, “a call for sheep”).
Possibly from (para-)Iranic substratum, compare Persian بره (barre, “lamb”), Middle Persian [script needed] (bārān, “sheep, lamb”), from Proto-Indo-European *urh₁en- (“lamb”).

cog

Муса ғәләйһи-ссәләмдең көтөүендә 15 меңләгән һарыҡ булған. Кис һанаһа, бер бәрәс тулмай икән.

There were some 15 thousand sheep in Musa's herd (peace be upon him). When he counted (the sheep once) in the evening, he found out that one lamb was missing.

Musa ğələyhi-ssələmdeñ kötöwendə 15 meñləgən harıq bulğan. Kis hanaha, ber bərəs tulmay ikən.


кәстрүл

head

кәстрүл • (kəstrül)

ba-noun

кәстрүл • (kəstrül)

kəstrül (romanization)
кәстрүл (absolute singular)
кәстрүлдәр (absolute plural)
кәстрүлдең (definite genitive singular)
кәстрүлдәрҙең (definite genitive plural)
кәстрүлгә (dative singular)
кәстрүлдәргә (dative plural)
кәстрүлде (accusative definite singular)
кәстрүлдәрҙе (accusative definite plural)
кәстрүлдә (locative singular)
кәстрүлдәрҙә (locative plural)
кәстрүлдән (ablative singular)
кәстрүлдәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

кәстрүлдәрҙең

кәстрүлдәргә

кәстрүлдәрҙе

кәстрүлдәрҙә

кәстрүлдәрҙән

From Russian кастрю́ля (kastrjúlja, “pot”).
Compare with
Tatar кәстрүл (kästrül),
Kazakh кәстрөл (käströl, “pot”).


ҡаҙан

head

ҡаҙан • (qaźan)

ba-noun

ҡаҙан • (qaźan)

qaźan (romanization)
ҡаҙан (absolute singular)
ҡаҙандар (absolute plural)
ҡаҙандың (definite genitive singular)
ҡаҙандарҙың (definite genitive plural)
ҡаҙанға (dative singular)
ҡаҙандарға (dative plural)
ҡаҙанды (accusative definite singular)
ҡаҙандарҙы (accusative definite plural)
ҡаҙанда (locative singular)
ҡаҙандарҙа (locative plural)
ҡаҙандан (ablative singular)
ҡаҙандарҙан (ablative plural)

Ҡаҙанды йылғаға алып барып, ҡом менән ышҡып йыу.

Take the cauldron to the river (and) wash it rubbing with sand.

Qaźandı yılğağa alıp barıp, qom menən ışqıp yıw.

cauldron; a large bowl-shaped pot used for cooking food over an open flame


ҡитға

head

ҡитға • (qitğa)

ba-noun

ҡитға • (qitğa)

qitğa (romanization)
ҡитға (absolute singular)
ҡитғалар (absolute plural)
ҡитғаның (definite genitive singular)
ҡитғаларҙың (definite genitive plural)
ҡитғаға (dative singular)
ҡитғаларға (dative plural)
ҡитғаны (accusative definite singular)
ҡитғаларҙы (accusative definite plural)
ҡитғала (locative singular)
ҡитғаларҙа (locative plural)
ҡитғанан (ablative singular)
ҡитғаларҙан (ablative plural)

[qɯ̽͜ɪ̈t.ˈʁä]

From Arabic قِطْعَة (qiṭʕa, “piece, fragment, section”).
Cognate with
Uzbek qitʼa,
Uyghur قىتئە (qit'e),
Azerbaijani qitə,
Turkish kıta (“continent”).


быуа

head

быуа • (bıwa)

ba-noun

быуа • (bıwa)

From Proto-Turkic *bog- (“strangle; block, hinder”).
Cognate with Tatar буа (buwa), Southern Altai буук (buuk).
The Proto-Turkic verbal archetype has a palatal parallel *bög- (“block, hinder”), hence
Kazakh бөгет (böget), Kyrgyz бөгөт (bögöt), Southern Altai бӧгӧт (bögöt, “dam”).

inh

dam, a structure placed across a flowing body of water to stop the flow

Яҙ көнө ныҡ ташҡын булып, быуа йырылып киткән.

In the spring, there was a great flood, and the dam burst.

Yaź könö nıq taşqın bulıp, bıwa yırılıp kitkən.

the water reservoir resulting from placing such structure


теүәл

head

теүәл • (tewəl)

ba-adj

теүәл • (tewəl)

From *tügäl < *tükäl "complete(ly)", from Proto-Turkic *tüke- (“to finish, to complete”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (tükäl, “complete; completely”);
Tatar төгәл (tögäl),
Kazakh түгел (tügel),
Kyrgyz түгөл (tügöl),
Uzbek tugal (“complete”),
Uyghur تۇگەل (tugel, “complete”).

cog

Теүәл яуап бирегеҙ.

Аҡылы теүәл кеше.

A mentally competent person (whose intellect is 'complete')

Теүәл фәндәр.


теүәл

head

теүәл • (tewəl)

Бурыстарын теүәл үтәйҙәр.

Малығыҙ теүәл ҡайттымы?

Did all of our cattle return (from the pasture)?

completely, fully, in full, to the whole extent

Теүәл бер сәғәт көттөк.


ҡалаҡ

qalaq (romanization)
ҡалаҡ (absolute singular)
ҡалаҡтар (absolute plural)
ҡалаҡтың (definite genitive singular)
ҡалаҡтарҙың (definite genitive plural)
ҡалаҡҡа (dative singular)
ҡалаҡтарға (dative plural)
ҡалаҡты (accusative definite singular)
ҡалаҡтарҙы (accusative definite plural)
ҡалаҡта (locative singular)
ҡалаҡтарҙа (locative plural)
ҡалаҡтан (ablative singular)
ҡалаҡтарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *kalgak (“spoon; scoop; oar”).
Cognate with Kazakh қалақ (qalaq, “scoop, skimmer, spatula”),
Kyrgyz калак (kalak, “scoop; oar”),
Southern Altai калак (kalak, “scoop; oar”), Southern Altai калбак (kalbak, “spoon”),
Crimean Tatar qalaq (“oar; spatula”),
Uzbek qalaq (“scoop”),
Uyghur قالاق (qalaq, “scoop”),
Khakas халғах (xalğax, “twirling stick”),
Tuvan калгак (kalgak, “ladle”),
etc.


юҡ

From Proto-Turkic *yōk (“no; there is no”).

Һеҙҙең «эйе» тигән һүҙегеҙ – «эйе», «юҡ» тигәнегеҙ «юҡ» булһын. Шунан артығы – Иблистән.
Heźźeñ «eye» tigən hüźegeź – «eye», «yuq» tigənegeź «yuq» bulhın. Şunan artığı – İblistən.

Let your "yes" be "yes", "no" be "no". Anything more than this comes from the devil.

Used to show disagreement or negation; no


юҡ

Яҙмыштан уҙмыш юҡ.

Минең телевизор ҡарарға ваҡытым юҡ.

there is / there are no; I/you do not have, s/he does not have, etc.


сутый

head

сутый • (sutıy)

ba-noun

сутый • (sutıy)

From Russian со́тый (sótyj, “one hundredth”), implying "1/100 of a hectare".

Ауылда биш сутый ере бар.

(S)he has 5 ares of land in the village.

(unit of land area) are, 1/100 of a hectare, equal to one hundred square meters; approximately 0.0247 of acre


ҡыртыш

head

ҡыртыш • (qırtış)

ba-noun

ҡыртыш • (qırtış)

From Proto-Turkic *kɨrtɨĺ (“surface, upper layer”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (qïrtïš, “surface, upper layer; external appearance”),
Kipchak قرطش (kırtış, “rind of a melon”),
Kazakh қыртыш (qyrtyş, “hard outer layer”),
Kyrgyz қыртыш (“surface, upper layer”),
Southern Altai кыртыш (kïrtïš, “surface, upper layer”),
Tuvan кыртыш (kırtış, “inner side of hide”),
etc.

cog

Икмәк ҡыртышы.

solid, hard surface layer of anything; crust


өҫкә

head

өҫкә • (öśkə)


аҫҡа

аҫҡа • (aśqa)


ҡын

From Proto-Turkic *Kɨ̄n (“sheath,scabbard”)
list of cognates
Cognate with Old Uyghur [script needed] (qïn), Karachay-Balkar къын (qın), Kumyk къын (qın), Karaim kyn, Karakalpak qın, Kazakh қын (qyn), Nogai кын (kın), Kyrgyz кын (kın), Southern Altai кын (kïn), Tatar кын (qın), Azerbaijani qın, Turkish kın, Turkmen gyn, Uyghur قىن (qin), Uzbek qin, Northern Altai кын (kïn), Khakas хын (xın), Shor қын, Chulym қын, Tuvan хын (xın), Tofa һын, Western Yugur qïn, Yakut кыын (kıın), etc.

Ҡылыс ҡынында килешә.

The sword best fits in its scabbard (=A good sword is the one left in its scabbard.)


нисә

нисә • (nisə)

From Proto-Turkic *nēče (“how many”), from Proto-Turkic *nē- (“what”) + quantitative affix *-ča/-čä.
Cognate to Karakhanid ناجا (nēčē, “how many”),
Ottoman Turkish نیچه (niçe, “how many”);
Tatar ничә (niçä),
Kazakh неше (neşe),
Kumyk нече (neçe),
Kyrgyz нече (nece),
Uzbek necha,
Uyghur نەچچە (nechche),
Turkmen näçe,
Azerbaijani neçə,
Turkish nice,
Khakas нинӌе (nince),
Tuvan чеже (çeje, “how many”).

Нисә баш һыйыр аҫрайһығыҙ?


күпме

күпме • (küpme)

күп (küp, “many, much”) + -ме (-me, “interrogative particle”).

suffix

Бер йәшниктә – 16, икенсеһендә 14 кг кәнфит бар. Өсөнсө йәшниктә беренсе һәм икенсе йәшниктә күпме булһа, шунса кәнфит.
Ber yəşniktə – 16, ikensehendə 14 kg kənfit bar. Ösönsö yəşniktə berense həm ikense yəşniktə küpme bulha, şunsa kənfit.
There are 16 kg of candies in one box (and) 14 kg in the second. In the third box, there are as many candies as there are in the first and in the second box.(From an elementary math textbook)

Күпме генә әҙерләнһәң дә, имтихандан ҡурҡыта, әлбиттә.

Naturally, (you are) afraid of an (upcoming) exam, no matter how much you prepare for it.

Küpme genə əźerlənhəñ də, imtixandan qurqıta, əlbittə.

(relative) so much, so many, as much, as many, how much, how many


имза

imza (romanization)
имза (absolute singular)
имзалар (absolute plural)
имзаның (definite genitive singular)
имзаларҙың (definite genitive plural)
имзаға (dative singular)
имзаларға (dative plural)
имзаны (accusative definite singular)
имзаларҙы (accusative definite plural)
имзала (locative singular)
имзаларҙа (locative plural)
имзанан (ablative singular)
имзаларҙан (ablative plural)

From Persian امضاء (emzâ', “signature”),
from Arabic إِمْضَاء (ʔimḍāʔ, “signature”).


яҙмыштан уҙмыш юҡ

head

яҙмыштан уҙмыш юҡ • (yaźmıştan uźmış yuq)

[jɑð.mɯ̞ʂˈtɑn‿oð.mɯ̞ʂ‿joq]

Compare with analogous phrases in other languages:
Tatar язмыштан узмыш юк (yazmıştan uzmış yuk),
Kazakh жазмыштан озмыш жоқ (jazmyştan ozmyş joq),
Kyrgyz жазмыштан озмуш жок (jazmıştan ozmuş jok),
Uzbek yozmishdan o'zmish yo'q (“there is no escape from fate”).

cog

язмыштан узмыш юк

жазмыштан озмыш жоқ

жазмыштан озмуш жок

every bullet has its billet
every bullet has its billet

there is no escape from fate; no flying from fate, every bullet has its billet


үҙ-

From Proto-Turkic *ȫŕ (“self; inside; core”).
See үҙ (üź) for more.

self-; of, by, in or with oneself or itself


гармунсы

head

гармунсы • (garmunsı)

ba-noun

гармунсы • (garmunsı)

garmunsı (romanization)
гармунсы (absolute singular)
гармунсылар (absolute plural)
гармунсының (definite genitive singular)
гармунсыларҙың (definite genitive plural)
гармунсыға (dative singular)
гармунсыларға (dative plural)
гармунсыны (accusative definite singular)
гармунсыларҙы (accusative definite plural)
гармунсыла (locative singular)
гармунсыларҙа (locative plural)
гармунсынан (ablative singular)
гармунсыларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

гармунсыларҙың

гармунсыларға

гармунсыларҙы

гармунсыларҙа

гармунсыларҙан

From гармун (garmun, “garmon”) + -сы (-sı, affix forming an agent noun).

af

Гармунсылар бәйгеһе.

Ауылда бик оҫта гармунсы була торғайны.

There used to be a very skillful garmon player in the village.

Һәр урмандың үҙ һандуғасы, һәр ауылдың үҙ гармунсыһы бар.

Each forest has its nightingale, each village has its garmon player.

Hər urmandıñ üź handuğası, hər awıldıñ üź garmunsıhı bar.


үҙ

From Proto-Turkic *ȫŕ (“self; inside; core”).
Compare Old Turkic [script needed] (öz, “self, own; essence, core”),
Yakut үөс (üös, “center, middle, core”),
Turkish öz (“-self; kernel”), etc.

cog

Үҙ яҙмаһы бар халыҡ.

A people that has its own literary tradition.

Һәр балыҡсы үҙ күлен маҡтай.

Үҙ йортоңдоң хужаһы булыу отошлораҡ.

It's more advantageous to be an owner of your own house.

Each forest has its own nightingale, each village has its own garmon player.

Был донъяға һәр кем үҙ яҙмышы, үҙтәҡдире менән тыуа.

Everyone is born to this world with their own fate (and) their own predestination.

Bıl donʺyağa hər kem üź yaźmışı, üźtəqdire menən tıwa.

Шәхси эшҡыуарҙар, әлбиттә, үҙ мәнфәғәттәрен алға һөрә.

Private entrepreneurs, naturally, promote their own interests.

Şəxsi eşqıwarźar, əlbittə, üź mənfəğəttəren alğa hörə.

Һәр Интернет ҡулланыусыһы Википедияға — мәҫәлән, яңы мәҡәлә яҙып йәки булғандарын төҙәтеп — үҙ өлөшөн индерә ала.
Hər İnternet qullanıwsıhı Vikipediyağa — məśələn, yañı məqələ yaźıp yəki bulğandarın töźətep — üź ölöşön inderə ala.
Every Internet user can make his/her own contribution to Wikipedia — for example, by writing a new article or by editing the existing ones.


саян

sayan (romanization)
саян (absolute singular)
саяндар (absolute plural)
саяндың (definite genitive singular)
саяндарҙың (definite genitive plural)
саянға (dative singular)
саяндарға (dative plural)
саянды (accusative definite singular)
саяндарҙы (accusative definite plural)
саянда (locative singular)
саяндарҙа (locative plural)
саяндан (ablative singular)
саяндарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *čadan (“scorpion”). possibly from Middle Chinese 蠆 (ʈʰˠaiᴴ) with a final -n added.
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (čadan, “scorpion; (astrology) Scorpio”);
Kazakh шаян (şaän, “scorpion”),
Southern Altai сай (say, “scorpion”),
Uzbek chayon (“scorpion”),
Uyghur چايان (chayan, “scorpion”),
Azerbaijani çayan,
Turkish çıyan (“scorpion”).


итек

itek (romanization)
итек (absolute singular)
итектәр (absolute plural)
итектең (definite genitive singular)
итектәрҙең (definite genitive plural)
итеккә (dative singular)
итектәргә (dative plural)
итекте (accusative definite singular)
итектәрҙе (accusative definite plural)
итектә (locative singular)
итектәрҙә (locative plural)
итектән (ablative singular)
итектәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *ētük (“boot(s)”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (etük, “soft leather footwear”);
Kazakh етік (etık),
Kyrgyz өтүк (ötük),
Uzbek etik,
Turkmen ädik,
Uyghur ئوتۇك (otuk, “high boot(s)”), etc.


аҡрын

head

аҡрын • (aqrın)

[ɑ.qɯ̞ˈrɯ̞n]

From *aqïrïn "slowly, quietly, cautiously", from a verbal stem *aqïr-/aqur- "to move (act) slowly, cautiously", as evidenced in Old Uyghur [script needed] (aquru, “quietly; cautiously”); Yakut аҕырыа (ağırıa, “to be moderate”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (aqrun, “quitely”);
Kazakh ақырын (aqyryn, “slowly, quietly”),
Kyrgyz акырын (akırın, “slowly, quietly”),
Uzbek aqirin (“slowly”),
Khakas ағрин (ağrin, “slowly, quietly, gradually”), etc.


быйма

head

быйма • (bıyma)

ba-noun

быйма • (bıyma)

bıyma (romanization)
быйма (absolute singular)
быймалар (absolute plural)
быйманың (definite genitive singular)
быймаларҙың (definite genitive plural)
быймаға (dative singular)
быймаларға (dative plural)
быйманы (accusative definite singular)
быймаларҙы (accusative definite plural)
быймала (locative singular)
быймаларҙа (locative plural)
быйманан (ablative singular)
быймаларҙан (ablative plural)

Perhaps via local Russian пимы (pimy, “valenki”), from a Permic source.
Compare also
Kazakh пима (pima, “valenki”),
Southern Altai пыйма (pïyma, “valenki”),
Uyghur پىما (pima, “valenki”).

valenok/valenki, a pair of traditional felt boots; one such boot


үгеҙ

head

үгеҙ • (ügeź)

ba-noun

үгеҙ • (ügeź)

ügeź (romanization)
үгеҙ (absolute singular)
үгеҙҙәр (absolute plural)
үгеҙҙең (definite genitive singular)
үгеҙҙәрҙең (definite genitive plural)
үгеҙгә (dative singular)
үгеҙҙәргә (dative plural)
үгеҙҙе (accusative definite singular)
үгеҙҙәрҙе (accusative definite plural)
үгеҙҙә (locative singular)
үгеҙҙәрҙә (locative plural)
үгеҙҙән (ablative singular)
үгеҙҙәрҙән (ablative plural)

From Common Kypchak ögüz "ox",
from Proto-Turkic *öküŕ (“ox”).
Cognate with
Old Turkic 𐰈𐰛𐰈𐰕 (öküz, “ox”);
Tatar үгез (ügez),
Kazakh өгіз (ögız),
Karachay-Balkar ёгюз (ögüz),
Kyrgyz өгүз (ögüz, “ox”),
Uzbek hoʻkiz,
Turkish öküz (“ox”), etc.

Балыҡты йөҙөргә, үгеҙҙе һөҙөргә өйрәтмә.

Do not teach a fish to swim (and) a bull ― to butt.

Balıqtı yöźörgə, ügeźźe höźörgə öyrətmə.

bull, uncastrated male bovine kept as a stud


иртә

head

иртә • (irtə)

ba-adj

иртә • (irtə)

From Common Turkic *ertä (“morning; early; in the morning”), from Proto-Turkic *ẹ̄r (“early; morning”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (ertä, “early; in the morning”);
Kazakh ерте (erte, “early”),
Kyrgyz эрте (erte, “early”),
Southern Altai эрте (erte, “early”),
Uzbek erta (“early”),
Uyghur ئەرتە (erte, “early; morning”),
Tuvan эрте (erte, “early”),
Yakut эрдэ (erde, “early”),
Turkish erte (“early, morning”).
Outside of Turkic, compare Mongolian эрт (ert).

cog

Иртә яҙҙан ҡара көҙгә тиклем.


иртә

head

иртә • (irtə)


иртә

иртә • (irtə)

ba-noun

иртә • (irtə)

irtə (romanization)
иртә (absolute singular)
иртәләр (absolute plural)
иртәнең (definite genitive singular)
иртәләрҙең (definite genitive plural)
иртәгә (dative singular)
иртәләргә (dative plural)
иртәне (accusative definite singular)
иртәләрҙе (accusative definite plural)
иртәлә (locative singular)
иртәләрҙә (locative plural)
иртәнән (ablative singular)
иртәләрҙән (ablative plural)


елкә

head

елкә • (yelkə)

ba-noun

елкә • (yelkə)

yelkə (romanization)
елкә (absolute singular)
елкәләр (absolute plural)
елкәнең (definite genitive singular)
елкәләрҙең (definite genitive plural)
елкәгә (dative singular)
елкәләргә (dative plural)
елкәне (accusative definite singular)
елкәләрҙе (accusative definite plural)
елкәлә (locative singular)
елкәләрҙә (locative plural)
елкәнән (ablative singular)
елкәләрҙән (ablative plural)

Cognate with
Tatar җилкә (cilkä),
Kazakh желке (jelke),
Kyrgyz желке (jelke),
Karachay-Balkar джелке (celke, “nape, back of the neck”),
Uyghur يەلكە (yelke, “shoulder; scruff”).
Unknown relationship with
Southern Altai јитке (ǰitke, “nape”),
Khakas нітке (nìtke, “nape”),
Chulym читкӓ (čitkä, “scruff”),
Tuvan читке (çitke, “scruff”).

cog

(anatomy) back of the neck and lower back of the head, nape

scruff, loose skin at the back of the neck of some animals


былтыр

head

былтыр • (bıltır)

From Common Kypchak *bïltïr "last year", from Proto-Turkic *bïldur (“last year”).

Беҙҙә былтыр оҡшаш хәл булғайны.

A similar case occurred last year at our place.

Былтыр йәй тимер юлында күп мал тапалған икән.

(It appears that) last year's summer, a lot of cattle got knocked down (to death or serious injury) at the railway.

Bıltır yəy timer yulında küp mal tapalğan ikən.

Оло ҡыҙым былтыр тормошҡа сыҡты.

My eldest daughter got married last year.


бөркөттөң

бөркөттөң • (börköttöñ)

бөркөт бөркөт#Bashkir


бөркөттә

бөркөттә • (börköttə)

бөркөт бөркөт#Bashkir


бөркөткә

бөркөткә • (börkötkə)

бөркөт бөркөт#Bashkir


бөркөттө

бөркөттө • (börköttö)

бөркөт бөркөт#Bashkir


бөркөттәр

бөркөттәр • (börköttər)

бөркөт бөркөт#Bashkir


бөркөттәрҙән

бөркөттәрҙән • (börköttərźən)

бөркөт бөркөт#Bashkir


бөркөттәрҙә

бөркөттәрҙә • (börköttərźə)

бөркөт бөркөт#Bashkir


бөркөттәргә

бөркөттәргә • (börköttərgə)

бөркөт бөркөт#Bashkir


бөркөттәрҙең

бөркөттәрҙең • (börköttərźeñ)

бөркөт бөркөт#Bashkir


бөркөттән

бөркөттән • (börköttən)

бөркөт бөркөт#Bashkir


бөркөттәрҙе

бөркөттәрҙе • (börköttərźe)

бөркөт бөркөт#Bashkir

plural definite accusative of бөркөт (börköt)


быйыл

быйыл • (bıyıl)

From *bïyïl "this year", composed from bu "this" + jïl "year".
Cognate with
Tatar быел (bıyel),
Kazakh биыл (biyl),
Kyrgyz быйыл (bıyıl),
Karachay-Balkar быйыл (bıyıl),
Southern Altai бујыл (buǰïl);
Uzbek bu yil,
Turkish bu yıl (“this year”), etc.

Быйыл мин өс гәзиткә яҙылғам.

This year, I've subscribed to three newspapers.

Мул иген уңышы быйыл проблемаға әүерелде – хаҡтар кинәт төшә башланы.
Mul igen uñışı bıyıl problemağa əwerelde – xaqtar kinət töşə başlanı.
The rich cereal crops this year turned into a problem – the prices started to decrease dramatically.

Быйыл уҡ светофорҙар, ҡала магистралдәрендә күпләп камералар ҡуйыласаҡ.

Already this year, traffic lights will be installed, large numbers of (traffic) cameras will be installed on the city's highways.

Bıyıl uq svetoforźar, qala magistraldərendə küpləp kameralar quyılasaq.


нисәнсе

нисәнсе • (nisənse)

нисә (nisə, “how many”) + -нсе (-nse, “particle forming ordinal numbers”).
Cognate with
Tatar ничәнче (niçänçe),
Kazakh нешенші (neşenşı),
Uzbek nechanchi,
Uyghur نەچچىنچى (nechchinchi, “which in number”), etc.

cog

Нисәнсе йылда мәктәпте тамамланығыҙ?

In which year did you finish (high) school?

(interrogative) which in number (the question word for ordinal numbers); how manyth


быуай

head

быуай • (bıway)

ba-noun

быуай • (bıway)

bıway (romanization)
быуай (absolute singular)
быуайҙар (absolute plural)
быуайҙың (definite genitive singular)
быуайҙарҙың (definite genitive plural)
быуайға (dative singular)
быуайҙарға (dative plural)
быуайҙы (accusative definite singular)
быуайҙарҙы (accusative definite plural)
быуайҙа (locative singular)
быуайҙарҙа (locative plural)
быуайҙан (ablative singular)
быуайҙарҙан (ablative plural)

(Eastern Bashkir) old man older than the speaker's father

(Eastern Bashkir, family term) the elder brother of the speaker's father or mother; older uncle


ҡуҙғалаҡ

head

ҡуҙғалаҡ • (quźğalaq)

ba-noun

ҡуҙғалаҡ • (quźğalaq)

quźğalaq (romanization)
ҡуҙғалаҡ (absolute singular-only)
ҡуҙғалаҡтың (definite genitive singular-only)
ҡуҙғалаҡҡа (dative singular-only)
ҡуҙғалаҡты (accusative definite singular-only)
ҡуҙғалаҡта (locative singular-only)
ҡуҙғалаҡтан (ablative singular-only)

From a plant name *qozu qulaq (“lamb's ear”).
Probably developed as a metaphoric term, based on likening sorrel leaves in shape to lamb's ears.
Cognate with Tatar кузгалак (quzgalaq, “sorrel”),
Karachay-Balkar къозу къулакъ (qozu qulaq, “sorrel”),
Kyrgyz козу кулак (kozu kulak, “Oxyria”),
Kazakh қозықұлақ (qozyqūlaq, “Trіchochіton”),
Turkish kuzukulağı (“Rumex acetosella”), etc.

cog

къозу къулакъ


суртан

surtan (romanization)
суртан (absolute singular-only)
суртандың (definite genitive singular-only)
суртанға (dative singular-only)
суртанды (accusative definite singular-only)
суртанда (locative singular-only)
суртандан (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *čortan (“pike”).
Cognate with
Tatar чуртан (çurtan, “pike”),
Kazakh шортан (şortan, “pike”),
Kyrgyz чортон (corton, “pike”),
Southern Altai чортон (čorton, “pike”),
Uzbek choʻrtan (“pike”),
Uyghur چورتان (chortan, “pike”),
Khakas сортан (sortan, “pike”),
Tuvan шортан (şortan, “pike”),
Yakut сордоҥ (sordoñ, “pike”), etc.

pike, carnivorous freshwater fish of the genus Esox


кәбән

head

кәбән • (kəbən)

ba-noun

кәбән • (kəbən)

kəbən (romanization)
кәбән (absolute singular)
кәбәндәр (absolute plural)
кәбәндең (definite genitive singular)
кәбәндәрҙең (definite genitive plural)
кәбәнгә (dative singular)
кәбәндәргә (dative plural)
кәбәнде (accusative definite singular)
кәбәндәрҙе (accusative definite plural)
кәбәндә (locative singular)
кәбәндәрҙә (locative plural)
кәбәндән (ablative singular)
кәбәндәрҙән (ablative plural)

From an unattested *keben "haystack", which could be an affixed noun form derived from a verb attested in the Sakha collocation отто кэбис (otto kebis, “to stack hay”).
Cognate with
Tatar кибән (kibän, “haystack”),
Kazakh кебен (keben, “haystack”),
Karachay-Balkar гебен (geben, “haystack”).


тойғо

head

тойғо • (toyğo)

ba-noun

тойғо • (toyğo)

toyğo (romanization)
тойғо (absolute singular)
тойғолар (absolute plural)
тойғоноң (definite genitive singular)
тойғоларҙың (definite genitive plural)
тойғоға (dative singular)
тойғоларға (dative plural)
тойғоно (accusative definite singular)
тойғоларҙы (accusative definite plural)
тойғола (locative singular)
тойғоларҙа (locative plural)
тойғонан (ablative singular)
тойғоларҙан (ablative plural)

From *tuyğu (“feeling, sensation; instinct”), which appears to be a medieval innovation; derived from the verb *tuy- "to notice; to feel", earliest attested in Old Turkic and Old Uyghur in the meaning "to notice".
Cognate with
Kazakh тұйғы (tūiğy, “sensation, instinct”),
Uzbek tuygʻu (“sensation, instinct”),
Uyghur تۇيغۇ (tuyghu, “sensation, instinct”),
Turkmen duýgy (“sensation, feeling”),
Turkish duygu (“sensation, feeling”),
etc.

cog

(physical) feeling; sensation, perception

(emotional) feeling or experience; the faculty of having such experience


Әҙһәм

head

Әҙһәм • (Əźhəm)

ba-proper noun

Әҙһәм • (Əźhəm)

Əźhəm (romanization)
Әҙһәм (absolute singular-only)
Әҙһәмдең (definite genitive singular-only)
Әҙһәмгә (dative singular-only)
Әҙһәмде (accusative definite singular-only)
Әҙһәмдә (locative singular-only)
Әҙһәмдән (ablative singular-only)


сайыр

head

сайыр • (sayır)

ba-noun

сайыр • (sayır)

sayır (romanization)
сайыр (absolute singular-only)
сайырҙың (definite genitive singular-only)
сайырға (dative singular-only)
сайырҙы (accusative definite singular-only)
сайырҙа (locative singular-only)
сайырҙан (ablative singular-only)

A regional Kypchak term. No cognates found elsewhere.
Relation to *sakïŕ (“gum, resin”) is unclear.
Cognate with
Tatar чәер (çäyer, “pitch, resin”),
Kazakh шайыр (şaiyr, “pitch, resin”),
Nogai шайыр (şayır, “pitch, resin”),
Kyrgyz чайыр (cayır, “pitch, resin”),
Karachay-Balkar чайыр (çayır, “pitch, resin, gum”).

cog

resin, pitch, gum; the gummy substance secreted by coniferous trees


төр

tör (romanization)
төр (absolute singular)
төрҙәр (absolute plural)
төрҙөң (definite genitive singular)
төрҙәрҙең (definite genitive plural)
төргә (dative singular)
төрҙәргә (dative plural)
төрҙө (accusative definite singular)
төрҙәрҙе (accusative definite plural)
төрҙә (locative singular)
төрҙәрҙә (locative plural)
төрҙән (ablative singular)
төрҙәрҙән (ablative plural)

Үрмәксенең был төрө Урта Азияла һәм Рәсәйҙең көньяғында таралған.

This type of spider is common in Central Asia and in the south of Russia.

Ürməkseneñ bıl törö Urta Aziyala həm Rəsəyźeñ könʹyağında taralğan.


иғлан

head

иғлан • (iğlan)

ba-noun

иғлан • (iğlan)

iğlan (romanization)
иғлан (absolute singular)
иғландар (absolute plural)
иғландың (definite genitive singular)
иғландарҙың (definite genitive plural)
иғланға (dative singular)
иғландарға (dative plural)
иғланды (accusative definite singular)
иғландарҙы (accusative definite plural)
иғланда (locative singular)
иғландарҙа (locative plural)
иғландан (ablative singular)
иғландарҙан (ablative plural)

From Arabic إعْلان (ʔiʕlān, “announcement, advertisement”).


баҙ

baź (romanization)
баҙ (absolute singular)
баҙҙар (absolute plural)
баҙҙың (definite genitive singular)
баҙҙарҙың (definite genitive plural)
баҙға (dative singular)
баҙҙарға (dative plural)
баҙҙы (accusative definite singular)
баҙҙарҙы (accusative definite plural)
баҙҙа (locative singular)
баҙҙарҙа (locative plural)
баҙҙан (ablative singular)
баҙҙарҙан (ablative plural)

cellar, an enclosed underground space in which food is stored

Төпсөк иҙән ярығына төшөп китеп, баҙҙа ут тоҡанған.

The cigarette stub fell through a floor crack, and fire started in the basement.

Töpsök iźən yarığına töşöp kitep, baźźa ut toqanğan.


икенде

ikende (romanization)
икенде (absolute singular)
икенделәр (absolute plural)
икенденең (definite genitive singular)
икенделәрҙең (definite genitive plural)
икендегә (dative singular)
икенделәргә (dative plural)
икендене (accusative definite singular)
икенделәрҙе (accusative definite plural)
икенделә (locative singular)
икенделәрҙә (locative plural)
икенденән (ablative singular)
икенделәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

икенделәрҙең

икенделәрҙән

Cognate with
Tatar икенде (ikende, “the mid-afternoon prayer”);
Kazakh екiндi (ekindi, “mid-afternoon”),
Crimean Tatar ekindi (“mid-afternoon”),
Karachay-Balkar экинди (ekindi, “mid-afternoon”),
Turkish ikindi (“the mid-afternoon prayer”).

cog

(Islam) Asr prayer, the mid-afternoon daily prayer, the third of the five daily prayers in Islam

the mid-afternoon time when such prayer is performed


туҡталыш

head

туҡталыш • (tuqtalış)

ba-noun

туҡталыш • (tuqtalış)

tuqtalış (romanization)
туҡталыш (absolute singular)
туҡталыштар (absolute plural)
туҡталыштың (definite genitive singular)
туҡталыштарҙың (definite genitive plural)
туҡталышҡа (dative singular)
туҡталыштарға (dative plural)
туҡталышты (accusative definite singular)
туҡталыштарҙы (accusative definite plural)
туҡталышта (locative singular)
туҡталыштарҙа (locative plural)
туҡталыштан (ablative singular)
туҡталыштарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

туҡталыштарҙың

туҡталыштарға

туҡталыштарҙы

туҡталыштарҙа

туҡталыштарҙан

Derived from the verbal stem toqtal- "to stop", medial form of toqta- "to stop".
Compare with
Tatar тукталыш (tuqtalış, “bus stop; stoppage, delay”),
Kazakh тоқталыс (toqtalys, “stoppage, delay”).

cog

Киләһе туҡталыш.

Автобус көтөп, туҡталышта баҫып торам.

I am standing at a (bus) stop, waiting for a bus.

Беҙ ингәндә автобус буш ине, өс-дүрт туҡталыштан халыҡ тулып китте.

When we entered, the bus was empty; after three (or) four stops, it became full of people.

Beź ingəndə avtobus buş ine, ös-dürt tuqtalıştan xalıq tulıp kitte.

Эшебеҙҙә көтөлмәгән туҡталыш булды.

There was an unexpected delay in our work.

a halt in some activity, stoppage, delay


йәл

yəl (romanization)
form (impersonal)
in dative case. (subjective)

From Russian жаль (žalʹ, “one feels pity/sorry”).
Note that the grammar usage pattern in the sentence (predicative, the cases it takes) was also borrowed from Russian.
Compare with Tatar жәл (jäl, “one feels pity/sorry”).

bor

Китер инем, балаларым йәл.

I would leave, (but) I feel pity for my children.

Йәл, үткәндәрҙе ҡайтарып булмай.

It's a pity (that) one cannot return the past.


ташбаш

head

ташбаш • (taşbaş)

ba-noun

ташбаш • (taşbaş)

taşbaş (romanization)
ташбаш (absolute singular)
ташбаштар (absolute plural)
ташбаштың (definite genitive singular)
ташбаштарҙың (definite genitive plural)
ташбашҡа (dative singular)
ташбаштарға (dative plural)
ташбашты (accusative definite singular)
ташбаштарҙы (accusative definite plural)
ташбашта (locative singular)
ташбаштарҙа (locative plural)
ташбаштан (ablative singular)
ташбаштарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ташбаштарҙың

ташбаштарҙан

таш (taş, “stone, rock”) + баш (baş, “head”).
Compare with Tatar ташбаш (taşbaş, “Gobio gobio”),
Kazakh тасбас (tasbas, “Gobio gobio”),
Uzbek toshbosh (“Gobio gobio”).


алдаҡсы

head

алдаҡсы • (aldaqsı)

ba-noun

алдаҡсы • (aldaqsı)

aldaqsı (romanization)
алдаҡсы (absolute singular)
алдаҡсылар (absolute plural)
алдаҡсының (definite genitive singular)
алдаҡсыларҙың (definite genitive plural)
алдаҡсыға (dative singular)
алдаҡсыларға (dative plural)
алдаҡсыны (accusative definite singular)
алдаҡсыларҙы (accusative definite plural)
алдаҡсыла (locative singular)
алдаҡсыларҙа (locative plural)
алдаҡсынан (ablative singular)
алдаҡсыларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

алдаҡсыларҙың

алдаҡсыларға

алдаҡсыларҙы

алдаҡсыларҙа

алдаҡсыларҙан

[ɑɫ.dɑqˈsɯ̞]

From *aldaqčï "liar", derived from *aldağ "lie" + -čï' "agent noun affix".
*aldağ is an action noun for the verb alda- "to lie", derived from Proto-Turkic *āl (“lie, deceit”).
Cognate with
Tatar алдакчы (aldaqçı),
Uzbek aldoqchi,
Uyghur ئالداقچى (aldaqchi, “liar”).
Compare also Kyrgyz алдамчылык (aldamcılık, “falseness”), which is derived from the same verbal stem alda- "to lie".

cog

Алдаҡсы булһаң, һиңә кем ышана?

If you are a lier, who will believe you?


серек

From *čirik "rotten", from the verbal stem čiri- "to rot, decay", from Proto-Turkic *čẹr (“rot; disease”).
Cognate with
Tatar черек (çerek),
Kazakh шірік (şırık),
Kyrgyz чирик (cirik),
Southern Altai чирик (čirik),
Uzbek chirik,
Uyghur چىرىك (chirik),
Azerbaijani çürük,
Turkish çürük (“rotten”),
etc.

Һауыттағы бер серек алма бөтәһен дә серетә.

One rotten apple in the box will make all (apples) rot as well.

Hawıttağı ber serek alma bötəhen də seretə.


күҙ күрер

head

күҙ күрер • (küź kürer)

[ˈkɵð.kɵˈɾɪ̞ɾ]

Ҡайғырма, барып еткәс, күҙ күрер.

Never mind. When we reach (the destination), we shall see (what to do next).

Был хаҡта әле уйламағанмын, күҙ күрер.

I haven't thought about this yet. I will decide later.

(idiomatic) said to express the idea that the speaker will decide on his/her further actions at some moment in the future rather than now

(idiomatic) said to express the idea that what may happen in the future cannot be known at that specific time; we shall see, time will tell, it remains to be seen


ҡултыҡ

ҡултыҡ • (qultıq)

ba-noun

ҡултыҡ • (qultıq)

qultıq (romanization)
ҡултыҡ (absolute singular)
ҡултыҡтар (absolute plural)
ҡултыҡтың (definite genitive singular)
ҡултыҡтарҙың (definite genitive plural)
ҡултыҡҡа (dative singular)
ҡултыҡтарға (dative plural)
ҡултыҡты (accusative definite singular)
ҡултыҡтарҙы (accusative definite plural)
ҡултыҡта (locative singular)
ҡултыҡтарҙа (locative plural)
ҡултыҡтан (ablative singular)
ҡултыҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡултыҡтарҙың

ҡултыҡтарҙан

From *qoltuq "armpit".
Note that Chuvash and Sakha do not present any traces of this etymon, and use a different term for "armpit".
Cognate with
Kazakh қолтық (qoltyq, “armpit”),
Kyrgyz колтук (koltuk, “armpit”),
Uzbek qoʻltiq (“armpit”),
Uyghur قولتۇق (qoltuq, “armpit”),
Khakas холтых (xoltıx, “armpit”),
Tuvan колдук (kolduk, “armpit”),
Turkish koltuk (“armchair”), Turkish koltuk altı (“armpit”), etc.


шарлауыҡ

head

шарлауыҡ • (şarlawıq)

ba-noun

шарлауыҡ • (şarlawıq)

şarlawıq (romanization)
шарлауыҡ (absolute singular)
шарлауыҡтар (absolute plural)
шарлауыҡтың (definite genitive singular)
шарлауыҡтарҙың (definite genitive plural)
шарлауыҡҡа (dative singular)
шарлауыҡтарға (dative plural)
шарлауыҡты (accusative definite singular)
шарлауыҡтарҙы (accusative definite plural)
шарлауыҡта (locative singular)
шарлауыҡтарҙа (locative plural)
шарлауыҡтан (ablative singular)
шарлауыҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

шарлауыҡтарҙың

шарлауыҡтарға

шарлауыҡтарҙы

шарлауыҡтарҙа

шарлауыҡтарҙан

[ʂɑr.ɫɑ.ˈwɯ̞q]

Cognate with
Tatar шарлавык (şarlawıq, “waterfall”).
Perhaps related to Kazakh сар (sar, “imitation of the sound of flowing water”), Kyrgyz шар (şar, “fast current”).


өйөр

head

өйөр • (öyör)

ba-noun

өйөр • (öyör)

From Proto-Turkic *ögür (“a herd of horses, group of wild animals"”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (ügür, “herd of horses, pack, flock of wild animals”);
Kazakh үйір (üiır),
Kyrgyz үйүр (üyür, “a herd of horses”),
Uzbek uyur (“a herd of horses”),
Southern Altai ӱӱр (üür, “a herd of horses, group of wild animals”),
Khakas ӧӧр (“a herd of horses, group of wild animals”),
Yakut үөр (üör, “a herd of horses, group of wild animals”);
Karachay-Balkar юйюр (üyür, “family”); etc.

көтөү

group of cows and/or sheep driven daily for grazing

(horses) a herd (with one stallion as the leader, several mares and their young)


бойоҡ

Меланхолик — бойоҡ, мыжыҡ, тормоштан риза булмаған кеше.
Melanxolik — boyoq, mıjıq, tormoştan riza bulmağan keşe.
A melancholic is a sad, grumpy, unhappy-of-life (type of) personality.


мыжыҡ

head

мыжыҡ • (mıjıq)

ba-adj

мыжыҡ • (mıjıq)

tending to complain in an annoying way; grumbling, grumpy, querulous (of a person)

tending to cry or whine a lot (of a child)


ярты

head

ярты • (yartı)

ba-adj

ярты • (yartı)

From *yārtï (“half”),
derived from Proto-Turkic *jār- (“to crack, split, crush”).
Cognate with
Kazakh жарты (jarty),
Kyrgyz жарты (jartı),
Karachay-Balkar джарты (cartı),
Uzbek yorti,
Turkmen ýarty (“half”).

inh

Ярты сәғәт.

Батыр йәнтөйәгенә ярты быуаттан ҡайтты, тик һәйкәл булып ҡына.

The hero returned to his home place after half a century - but only as a sculpture.

Batır yəntöyəgenə yartı bıwattan qayttı, tik həykəl bulıp qına.


ярты

head

ярты • (yartı)

ba-noun

ярты • (yartı)

yartı (romanization)
ярты (absolute singular)
яртылар (absolute plural)
яртының (definite genitive singular)
яртыларҙың (definite genitive plural)
яртыға (dative singular)
яртыларға (dative plural)
яртыны (accusative definite singular)
яртыларҙы (accusative definite plural)
яртыла (locative singular)
яртыларҙа (locative plural)
яртынан (ablative singular)
яртыларҙан (ablative plural)

(colloquial) a 0.5 liter bottle of vodka


миңә

head

миңә • (miñə)

Миңә ҡара.

Миңә кейәүгә сыҡ.

Миңә һеҙҙең ярҙамығыҙ кәрәк.

dative of мин (min); to me (may be translated otherwise, as required by the specific verbs)


минән

минән • (minən)

Минән хат көт.


миндә

миндә • (mində)

Һинең китабың миндә.

Your book is with me (e.g. I have your book).

Малайыңды миндә ҡалдыр.

Үткән төндө миндә ҡундылар.

locative of мин (min); by me; next to me; at my place, etc. (may be translated otherwise, as required by the specific verbs)


минең

минең • (mineñ)

Минең ҡыҙым һыйыр һауырға өйрәнмәне.

My daughter did not learn to milk a cow.

Salawat Yulayev:

Төшөмдә һеҙҙе гел күрәм, минең тыуған ҡырҙарым.

I always see you in my dreams, oh my homeland fields.

Töşömdə heźźe gel kürəm, mineñ tıwğan qırźarım.

Минең бала саҡта беҙҙең ауылдағы ҡайһы бер балаларҙың аяҡ кейеме бөтөнләй булманы.

During my childhood, some children in our village had no footwear at all.

Mineñ bala saqta beźźeñ awıldağı qayhı ber balalarźıñ ayaq keyeme bötönləy bulmanı.

Бәлки, минең менән килешмәүселәр булыр.

Perhaps, there will be those who disagree with me.

Быныһы минең өсөн мәңгелек сер булып ҡалды.

Bınıhı mineñ ösön məñgelek ser bulıp qaldı.

Ижад минең өсөн — күңел талабы ул.
İjad mineñ ösön — küñel talabı ul.
For me, creative work is a necessity of (my) soul (=what my soul demands).

when taken by a postposition, translates according to that specific postposition's meaning


һинән

һинән • (hinən)


һине

Мин һине яратам.

Һине күргән һайын йылмаям.


һиңә

һиңә • (hiñə)

Һиңә ҡайтмам.

Ултыр әле, һиңә әйтер һүҙем бар.

Алдаҡсы булһаң, һиңә кем ышана?

dative of һин (hin); to you (may be translated otherwise, depending on specific verbs or collocations)


һинең

һинең • (hineñ)

Һинең китабың миндә.

Your book is with me (= I have your book).

Алыҫ ҡаҙаҡ далаһында үткән һинең көндәрең.

Your days have passed in the remote Kazakh steppe.

Alıś qaźaq dalahında ütkən hineñ köndəreñ.

Күктәге кеүек, ерҙә лә Һинең ихтыярың ғәмәлгә ашһын.

Let Your will be done on earth as it is in heaven.

Küktəge kewek, yerźə lə Hineñ ixtıyarıñ ğəməlgə aşhın.


һиндә

һиндә • (hində)

Минең күңелем күптән һиндә.

locative of һин (hin); with you; next to you; at your place, etc. (may be translated otherwise, as required by the specific verbs)


һаулыҡ

һаулыҡ • (hawlıq)

ba-noun

һаулыҡ • (hawlıq)

hawlıq (romanization)
һаулыҡ (absolute singular)
һаулыҡтар (absolute plural)
һаулыҡтың (definite genitive singular)
һаулыҡтарҙың (definite genitive plural)
һаулыҡҡа (dative singular)
һаулыҡтарға (dative plural)
һаулыҡты (accusative definite singular)
һаулыҡтарҙы (accusative definite plural)
һаулыҡта (locative singular)
һаулыҡтарҙа (locative plural)
һаулыҡтан (ablative singular)
һаулыҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

һаулыҡтарҙың

һаулыҡтарҙан

Кеше һаулығына компьютерҙың тәьҫире.


һау

From Common Kypchak saw ("healthy", see the Kypchak cognates below), from Proto-Turkic *sạg (“healthy”).
Cognate with Old Uyghur [script needed] (sağ, “healthy”);
Tatar сау (saw), Kazakh сау (sau), Karachay-Balkar сау (saw), Kumyk сау (sau, “healthy”);
Kyrgyz соо (soo, “healthy”),
Southern Altai су-кадык (su-kadïk, “healthy”) or су (su, “healthy”) ,
Uzbek sogʻ (“healthy”),
Uyghur ساق (saq, “healthy”),
Turkish sağ (“healthy”),
etc.

cog

Ауырыу хәлен һау белмәй.

The healthy does not know the condition of the ill. (=A healthy person does not understand the condition of an ill person).

Һау кешегә табиб та кәрәкмәй.

A healthy person does not need a doctor.


айырма

head

айырма • (ayırma)

ba-noun

айырма • (ayırma)

ayırma (romanization)
айырма (absolute singular)
айырмалар (absolute plural)
айырманың (definite genitive singular)
айырмаларҙың (definite genitive plural)
айырмаға (dative singular)
айырмаларға (dative plural)
айырманы (accusative definite singular)
айырмаларҙы (accusative definite plural)
айырмала (locative singular)
айырмаларҙа (locative plural)
айырманан (ablative singular)
айырмаларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

айырмаларҙың

айырмаларҙан

Synchronously, айыр- (ayır-, “to separate”) + -ма (-ma, suffix forming an abstract noun related to the action's process or result).
Compare to
Tatar аерма (ayerma, “difference”),
Kazakh айырма (aiyrma, “difference”),
Kyrgyz айырма (ayırma, “difference”),
Uzbek ayirma (“difference”),
Uyghur ايرىما (ayrima, “difference”).

af

difference (a characteristic of something that makes it different from something else)

(mathematics) remainder (result of subtraction)


маҡтансыҡ

head

маҡтансыҡ • (maqtansıq)

ba-noun

маҡтансыҡ • (maqtansıq)

maqtansıq (romanization)
маҡтансыҡ (absolute singular)
маҡтансыҡтар (absolute plural)
маҡтансыҡтың (definite genitive singular)
маҡтансыҡтарҙың (definite genitive plural)
маҡтансыҡҡа (dative singular)
маҡтансыҡтарға (dative plural)
маҡтансыҡты (accusative definite singular)
маҡтансыҡтарҙы (accusative definite plural)
маҡтансыҡта (locative singular)
маҡтансыҡтарҙа (locative plural)
маҡтансыҡтан (ablative singular)
маҡтансыҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

маҡтансыҡтың

маҡтансыҡтан

маҡтансыҡтар

маҡтансыҡтарҙың

маҡтансыҡтарға

маҡтансыҡтарҙы

маҡтансыҡтарҙа

маҡтансыҡтарҙан

Derived from *maqtan- "to boast".
Compare with
Tatar мактанчык (maqtançıq),
Kumyk макътанчыкъ (maqtançıq),
Kazakh мақтаншақ (maqtanşaq),
Kyrgyz мактанчаак (maktancaak),
Uzbek maqtanchoq (“boaster”).


һүҙмә-һүҙ

head

һүҙмә-һүҙ • (hüźmə-hüź)

ba-adj

һүҙмә-һүҙ • (hüźmə-hüź)

[hɵð.ˌmæ.ˈhɵð]

Һүҙмә-һүҙ тәржемә.

OpenStreetMap (OSM; инглиз теленән һүҙмә-һүҙ мәғәнәһе «урамдарҙың асыҡ картаһы»).
OpenStreetMap (OSM; ingliz telenən hüźmə-hüź məğənəhe «uramdarźıñ asıq kartahı»).
OpenStreetMap (OSM; the word-for-word meaning from the English is "an open map of streets").


һүҙмә-һүҙ

head

һүҙмә-һүҙ • (hüźmə-hüź)

[hɵð.ˌmæ.ˈhɵð]


уны

Мин уны күптән күрмәнем.


уға

Мин шунда уҡ бер һөйләмдән генә торған ғариза яҙҙым да уға һондом.

I immediately wrote an official notice which consisted of just one sentence, and handed it to him/her.

Min şunda uq ber höyləmdən genə torğan ğariza yaźźım da uğa hondom.

Өй түрендәге диванда телевизор ҡарап ултырған инәй беҙҙе күргәс, урынынан тормаҡсы итте, уға үҙебеҙ яҡынланыҡ.

When the grandma watching TV in the back part of the house saw us, (she) attempted to rise from her place, (but) we ourselves came up to her.

Öy türendəge divanda televizor qarap ultırğan inəy beźźe kürgəs, urınınan tormaqsı itte, uğa üźebeź yaqınlanıq.

Тора алмайым мин уның менән, күңелем уға ятмай.

I cannot live with him, I don't like him (he's not my type).

Tora almayım min unıñ menən, küñelem uğa yatmay.

Бында килгән һәр кешенең дә күңелен өйкәп торған төйөн бар. Шуны сисә белгәндә генә һин уға ысынлап ярҙам итә алаһың.

Every person who comes here has an emotional problem (lit. rubbing his/her soul). The only way you can really help him/her is to find a way to untie that (knot).

Bında kilgən hər keşeneñ də küñelen öykəp torğan töyön bar. Şunı sisə belgəndə genə hin uğa ısınlap yarźam itə alahıñ.

Һуғыш башланғанда уға ни бары 16 ғына йәш була.

When the war began, he was only 16 years old.

Huğış başlanğanda uğa ni barı 16 ğına yəş bula.

dative of ул (ul); to him/her/it (may be translated otherwise, depending on specific verbs or collocations)


ғариза

ғариза • (ğariza)

ba-noun

ғариза • (ğariza)

ğariza (romanization)
ғариза (absolute singular)
ғаризалар (absolute plural)
ғаризаның (definite genitive singular)
ғаризаларҙың (definite genitive plural)
ғаризаға (dative singular)
ғаризаларға (dative plural)
ғаризаны (accusative definite singular)
ғаризаларҙы (accusative definite plural)
ғаризала (locative singular)
ғаризаларҙа (locative plural)
ғаризанан (ablative singular)
ғаризаларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ғаризаларҙың

ғаризаларҙан

From Arabic عَرِيضَة (ʕarīḍa, “submission, petition, application, request”).
The modern usage is modeled on Russian
заявле́ние (zajavlénije, “declaration, statement”).

der

Дәғүә ғаризаһы.

Эштән сығыу ғаризаһы.

I immediately wrote an official notice which consisted of just one sentence, and handed it to him.

official written notice / letter; formal written statement, declaration, application, petition


уның

head

уның • (unıñ)

Һәр нәмә Уның ихтыяры менән эшләнә.

Кесе йома төндә Ҡояш тотоласаҡ, уның тәьҫире бөтә аҙнаға һуҙыласаҡ.

On Thursday night, there will be a solar eclipse; its impact will last for the whole week. (From an astrology forecast)

Kese yoma töndə Qoyaş totolasaq, unıñ təʹśire bötə aźnağa huźılasaq.

Газ бүлмәләге температурағаса һыуынғас, уның һауыт төбөнә баҫымы нисек үҙгәрәсәк?

When the gas cools down to the room temperature, how will its pressure on the vessel bottom change?

Gaz bülmələge temperaturağasa hıwınğas, unıñ hawıt töbönə baśımı nisek üźgərəsək?

Мылтыҡ ҡулымда, тик уның исмаһам бер патроны булһасы!

The rifle is my hands, but I wish there was at least bullet of it (=in it).

Mıltıq qulımda, tik unıñ ismaham ber patronı bulhası!


унан

(location) from there, thence, from a certain place or location


унда

Унда булырға тура килмәне.
Unda bulırğa tura kilməne.
(I/We) didn't have a chance to be there.

Һеҙ хазинаны күктә йыйығыҙ: унда көйә лә ҡырҡмай, тут та баҫмай, ҡараҡтар ҙа инеп урламай. (Matthew 6:19)

Collect (your) treasure in the sky: there, moth does not cut, rust does not corrupt, and thieves do not enter and steal.

Heź xazinanı küktə yıyığıź: unda köyə lə qırqmay, tut ta baśmay, qaraqtar źa inep urlamay.

there, to/into a certain place or location


унда

Асҡысты Иректән һора, унда булырға тейеш.

Ask Irek for the key, (it) must be with him (=he must have it).

Asqıstı İrektən hora, unda bulırğa teyeş.

locative of ул (ul); by him/her; next to him/her; at his/her place, etc. (may be translated otherwise, as required by the specific verbs)


беҙгә

беҙгә • (beźgə)

dative of беҙ (beź); to us (may be translated otherwise, as required by the specific verbs)


беҙҙе

беҙҙе • (beźźe)


беҙҙән

беҙҙән • (beźźən)


беҙҙә

беҙҙә • (beźźə)

Беҙҙә былтыр оҡшаш хәл булғайны.

A similar case occurred last year at our place.

Ниңәлер беҙҙә шәреҡ ҡатын-ҡыҙҙарына йәлләү менән ҡарайҙар, йәнәhе, улар азатлығы сикле, ситлектәге ҡош хәлендә көн күрәләр.

For some reason, (they) in our communities look at eastern women with pity; purportedly, they live with limited freedom, like a bird in a cage.

Niñəler beźźə şəreq qatın-qıźźarına yəlləw menən qarayźar, yənəhe, ular azatlığı sikle, sitlektəge qoş xəlendə kön kürələr.

locative of беҙ (beź); by us; at our place, in our community, etc. (may be translated otherwise, as required by the specific verbs)


беҙҙең

беҙҙең • (beźźeñ)

Ил яҙмышы – беҙҙең ҡулда.
İl yaźmışı – beźźeñ qulda.
The destiny of the country is in our hands.

Беҙҙең ойошма конкурент көрәшенән ҡурҡмай.

Our organization is not afraid of competitive struggle.

Beźźeñ oyoşma konkurent körəşenən qurqmay.


ҡыйын

ҡыйын • (qıyın)

ba-adj

ҡыйын • (qıyın)

Cognate with
Old Uyghur qïjïn (“torment; punishment”);
Tatar кыен (qıyen, “difficult”),
Kazakh қиын (qiyn, “difficult”);
Kyrgyz кыйын (kıyın, “difficult”),
Uzbek qiyin (“difficult”),
Uyghur قىيىن (qiyin, “difficult”);
Southern Altai кыйын (kïyïn, “torment, suffering; punishment”).


тәрбиә

head

тәрбиә • (tərbiə)

ba-noun

тәрбиә • (tərbiə)

tərbiə (romanization)
тәрбиә (absolute singular)
тәрбиәләр (absolute plural)
тәрбиәнең (definite genitive singular)
тәрбиәләрҙең (definite genitive plural)
тәрбиәгә (dative singular)
тәрбиәләргә (dative plural)
тәрбиәне (accusative definite singular)
тәрбиәләрҙе (accusative definite plural)
тәрбиәлә (locative singular)
тәрбиәләрҙә (locative plural)
тәрбиәнән (ablative singular)
тәрбиәләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

тәрбиәләрҙең

тәрбиәләрҙән

Borrowed from Arabic تَرْبِيَة (tarbiya, “upbringing, education”).

bor

the raising and training of a child, upbringing

the traits acquired during one's childhood training


сыбыртҡы

head

сыбыртҡы • (sıbırtqı)

ba-noun

сыбыртҡы • (sıbırtqı)

sıbırtqı (romanization)
сыбыртҡы (absolute singular)
сыбыртҡылар (absolute plural)
сыбыртҡының (definite genitive singular)
сыбыртҡыларҙың (definite genitive plural)
сыбыртҡыға (dative singular)
сыбыртҡыларға (dative plural)
сыбыртҡыны (accusative definite singular)
сыбыртҡыларҙы (accusative definite plural)
сыбыртҡыла (locative singular)
сыбыртҡыларҙа (locative plural)
сыбыртҡынан (ablative singular)
сыбыртҡыларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

сыбыртҡыларҙың

сыбыртҡыларға

сыбыртҡыларҙы

сыбыртҡыларҙа

сыбыртҡыларҙан

Cognate with
Tatar чыбыркы (çıbırkı, “whip, lash”),
Kazakh шыбыртқы (şybyrtqy, “whip”),
Kyrgyz чыбырткы (cıbırtkı, “whip”).

Яҡшы атҡа сыбыртҡы кәрәкмәй.


юлбаҫар

head

юлбаҫар • (yulbaśar)

ba-noun

юлбаҫар • (yulbaśar)

yulbaśar (romanization)
юлбаҫар (absolute singular)
юлбаҫарҙар (absolute plural)
юлбаҫарҙың (definite genitive singular)
юлбаҫарҙарҙың (definite genitive plural)
юлбаҫарға (dative singular)
юлбаҫарҙарға (dative plural)
юлбаҫарҙы (accusative definite singular)
юлбаҫарҙарҙы (accusative definite plural)
юлбаҫарҙа (locative singular)
юлбаҫарҙарҙа (locative plural)
юлбаҫарҙан (ablative singular)
юлбаҫарҙарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

юлбаҫарҙарҙың

юлбаҫарҙарға

юлбаҫарҙарҙы

юлбаҫарҙарҙа

юлбаҫарҙарҙан

Cognate with
Tatar юлбасар (yulbasar),
Kazakh жолбасар (jolbasar),
Uzbek yoʻlbosar,
Uyghur يولباسار (yolbasar, “highwayman, bandit”).


үгәй

head

үгәй • (ügəy)

ba-adj

үгәй • (ügəy)

From *ögäy "step-", probably derived from Proto-Turkic *ög (“mother”).
Cognate with
Old Uyghur ögäj (“step-”);
Tatar үги (ügi, “step-”),
Kazakh өгей (ögei, “step-”),
Kyrgyz өгөй (ögöy, “step-”),
Southern Altai ӧй (öy, “step-”),
Crimean Tatar ögey (“step-”),
Uzbek oʻgay (“step-”),
Uyghur ئوگەي (ogey, “step-”),
Turkish üvey (“step-”),
Khakas ӧӧй (“step-”).

Әсәһе үлгәс, атаһы өйгә үгәй әсә алып ҡайтҡан.

When her mother died, her father brought home a stepmother .

Əsəhe ülgəs, atahı öygə ügəy əsə alıp qaytqan.

атай атай#Bashkir

әсәй әсәй#Bashkir

инәй инәй#Bashkir

бала бала#Bashkir

(family) step-; used before атай (atay, “father”), әсәй (əsəy, “mother”) / инәй (inəy, “mother”), бала (bala, “child”), etc., to indicate that the person being identified is not a blood relative but is related through the marriage of a parent or through adoption


һеҙҙе

head

һеҙҙе • (heźźe)

accusative of һеҙ (heź); second-person plural pronoun in the accusative case, used as the direct object of a verb; you.


һеҙҙән

һеҙҙән • (heźźən)

ablative of һеҙ (heź); from you (plural)


һеҙҙә

һеҙҙә • (heźźə)

locative of һеҙ (heź); by you (plural); at your place, etc. (may be translated otherwise, as required by the specific verbs)


һеҙгә

һеҙгә • (heźgə)

Һеҙгә Алланың рәхмәте төшкөрө!

Балалар, һеҙгә дәрес оҡшанымы?

dative of һеҙ (heź); to you (may be translated otherwise, as required by the specific verbs)


һеҙҙең

һеҙҙең • (heźźeñ)

Миңә һеҙҙең ярҙамығыҙ кәрәк.

Беҙ, уҡытыусылар, йыш ҡына уҡыусыларыбыҙға: “Көндәлек — һеҙҙең йөҙөгөҙ”, тип әйтергә яратабыҙ.
Beź, uqıtıwsılar, yış qına uqıwsılarıbıźğa: “Köndəlek — heźźeñ yöźögöź”, tip əytergə yaratabıź.
We, teachers, often like to tell our students: (your) report card is your face".

Ҡара һыҙат артта ҡалды; хәҙер бар донъя һеҙҙең тирәләй әйләнә.

The black streak (=the period of bad luck) is over; now, the entire world revolves around you. (from a horoscope.)

Qara hıźat artta qaldı; xəźer bar donʺya heźźeñ tirələy əylənə.

genitive of беҙ (beź); your (plural) (may be translated otherwise, as required by the specific verbs or postpositions)


ғәрәп

ғәрәп • (ğərəp)

ba-noun

ғәрәп • (ğərəp)

ğərəp (romanization)
ғәрәп (absolute singular)
ғәрәптәр (absolute plural)
ғәрәптең (definite genitive singular)
ғәрәптәрҙең (definite genitive plural)
ғәрәпкә (dative singular)
ғәрәптәргә (dative plural)
ғәрәпте (accusative definite singular)
ғәрәптәрҙе (accusative definite plural)
ғәрәптә (locative singular)
ғәрәптәрҙә (locative plural)
ғәрәптән (ablative singular)
ғәрәптәрҙән (ablative plural)

Ғәрәптәрҙең 93 проценты ислам динен тота.

93 percent of Arabs are adherents of Islam.

Ğərəptərźeñ 93 protsentı islam dinen tota.


ғәрәп

head

ғәрәп • (ğərəp)

ba-adj

ғәрәп • (ğərəp)

Ғәрәп ярымутрауы.

Ғәрәп яҙы.

Ғәрәп һәм яңалиф яҙыуында сыҡҡан баҫмалар һирәк китаптар һәм ҡулъяҙмалар бүлегендә һаҡлына.
Ğərəp həm yañalif yaźıwında sıqqan baśmalar hirək kitaptar həm qulʺyaźmalar bülegendə haqlına.
Publications in the Arabic and Yañalif scripts are stored in the Section of rare books and manuscripts.

Урта быуаттарҙа башҡорт әҙәбиәтенә ғәрәп, фарсы, һинд, һуңыраҡ төрөк әҙәбиәтенән күп кенә сюжеттар үтеп инә.

In the Middle Ages, many plots from the Arabic, Persian, Indian, later Turkish literature penetrate the Bashkir literature.

Urta bıwattarźa başqort əźəbiətenə ğərəp, farsı, hind, huñıraq török əźəbiətenən küp kenə syujettar ütep inə.


баҡһаң

head

баҡһаң • (baqhañ) (requires the modality particle икән in the sentence it introduces)

Баҡһаң, ярайһы уҡ ауыр эш икән был.

It turns out that this is quite a difficult job.


баҡтиһәң

баҡтиһәң • (baqtihəñ) (requires the modality particle икән in the sentence it introduces)

Баҡтиһәң, кеше беҙ күреп белгән материаль тән генә түгел икән.

As it emerges, a human is not only the material body that we see and know.

Baqtihəñ, keşe beź kürep belgən materialʹ tən genə tügel ikən.


тапҡыр

тапҡыр • (tapqır)

Cognate to Southern Altai тапкыр (tapkïr, “resourceful”).

cog

Тапҡыр һүҙ.

Тапҡыр яуап.

"Ни сәсһәң - шуны урырһың", тигән тапҡыр әйтем бар.

There is a shrewd adage which says "What you sow is what you will reap".

"Ni səshəñ - şunı urırhıñ", tigən tapqır əytem bar.

witty, shrewd, felicitous (of language, utterance etc.)


тапҡыр

head

тапҡыр • (tapqır)

ba-noun

тапҡыр • (tapqır)

Бындай форсат ғүмерҙә бер тапҡыр ғына сыға.

Such an opportunity arises only one time in a lifetime.

Bınday forsat ğümerźə ber tapqır ğına sığa.

Йылы көйөнсә көнөнә өс-биш тапҡыр эсегеҙ.

Drink (it) warm three to five times a day.

Yılı köyönsə könönə ös-biş tapqır esegeź.

Көн һуңғы тапҡыр 2008 йылдың йәйендә тотолдо.

The sun was eclipsed (=there was a solar eclipse) last time in the summer of 2008.

Kön huñğı tapqır 2008 yıldıñ yəyendə totoldo.

Өфөләр һынатманы — ҡунаҡтарҙың ҡапҡаһына туп тәүге тапҡыр туғыҙынсы минутта уҡ эләкте.
Öfölər hınatmanı — qunaqtarźıñ qapqahına tup təwge tapqır tuğıźınsı minutta uq eləkte.
The Ufa team did not give way: already at the ninth minute, the football landed for the first time in the visiting team's gate.


мәртәбә

head

мәртәбә • (mərtəbə)

ba-noun

мәртәбә • (mərtəbə)

Borrowed from Arabic مَرْتَبَة (martaba, “rank, degree”).

bor

(obsolete) authority; social status, position


юлбашсы

head

юлбашсы • (yulbaşsı)

ba-noun

юлбашсы • (yulbaşsı)

yulbaşsı (romanization)
юлбашсы (absolute singular)
юлбашсылар (absolute plural)
юлбашсының (definite genitive singular)
юлбашсыларҙың (definite genitive plural)
юлбашсыға (dative singular)
юлбашсыларға (dative plural)
юлбашсыны (accusative definite singular)
юлбашсыларҙы (accusative definite plural)
юлбашсыла (locative singular)
юлбашсыларҙа (locative plural)
юлбашсынан (ablative singular)
юлбашсыларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

юлбашсыларҙың

юлбашсыларға

юлбашсыларҙы

юлбашсыларҙа

юлбашсыларҙан

Synchronously, юл (yul, “road, way”) + баш (baş, “head, chief”) + -сы (-sı, “agent noun affix”).
Cognate with
Tatar юлбашчы (yulbaşçı),
Kazakh жолбасшы (jolbasşy),
Kyrgyz жолбашчы (jolbaşcı),
Uzbek yoʻlboshchi,
Uyghur يولباشچى (yolbashchi, “leader”).

af

leader of a social group, movement, party etc.


сипарат

siparat (romanization)
сипарат (absolute singular)
сипараттар (absolute plural)
сипараттың (definite genitive singular)
сипараттарҙың (definite genitive plural)
сипаратҡа (dative singular)
сипараттарға (dative plural)
сипаратты (accusative definite singular)
сипараттарҙы (accusative definite plural)
сипаратта (locative singular)
сипараттарҙа (locative plural)
сипараттан (ablative singular)
сипараттарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

сипараттарҙың

сипараттарға

сипараттарҙы

сипараттарҙа

сипараттарҙан

From Russian сепара́тор (separátor, “separator”).

bor

(colloquial, sub-standard) milk separator


бөрлөгән

head

бөрлөгән • (börlögən)

ba-noun

бөрлөгән • (börlögən)

börlögən (romanization)
бөрлөгән (absolute singular-only)
бөрлөгәндең (definite genitive singular-only)
бөрлөгәнгә (dative singular-only)
бөрлөгәнде (accusative definite singular-only)
бөрлөгәндә (locative singular-only)
бөрлөгәндән (ablative singular-only)

[bʏ̞r.lʏ̞ˈɡæn]

From Proto-Turkic *bürülgen (a type of a berry), perhaps from *bürü (“bud; berry”).
Cognate with
Tatar бөрлегән (börlegän, “stone bramble”),
Kazakh бүлдірген (büldırgen, “wild strawberry”),
Kumyk бюрюлген (bürülgen, “blackberry”),
Kyrgyz бүлдүркөн (büldürkön, “blackberry; stone bramble; wild strawberry”),
Southern Altai бӧлјирген (bölǰirgen, “berry”),
Uyghur بولجۇرگەن (boljurgen, “strawberry; blackberry”),
Azerbaijani böyürtkən (“blackberry”),
Turkish böğürtlen (“blackberry”).

cog

(more specifically, ҡыҙыл бөрлөгән) stone bramble, Rubus saxatilis

Rubus fruticosus
Rubus fruticosus#Translingual

(more specifically, ҡара бөрлөгән) blackberry, Rubus fruticosus


ирекле

ирек (irek, “liberty”) + -ле (-le, “affix forming adjectives from nouns”).

suffix

Әлбиттә, был эштәр ирекле башланғысҡа нигеҙләнергә тейеш, мәжбүр итеүгә, баҫымға юл ҡуймау шарт.

Naturally, these actions must be based on free initiative; it it required to hold coercion and pressure at bay.

Əlbittə, bıl eştər irekle başlanğısqa nigeźlənergə teyeş, məjbür itewgə, baśımğa yul quymaw şart.

Ғөмүмән, бындай фажиғәләр Америка Ҡушма Штаттарында, ҡорал ирекле рәүештә һатылған илдә, йыш ҡына булып тора.

Generally, such tragedies occur often in the United States of America, the country where weapons are sold freely (=in free manner).

Ğömümən, bınday fajiğələr Amerika Quşma Ştattarında, qoral irekle rəweştə hatılğan ildə, yış qına bulıp tora.