ҡыҙылса

head

ҡыҙылса • (qıźılsa)

ba-noun

ҡыҙылса • (qıźılsa)

qıźılsa (romanization)
ҡыҙылса (absolute singular)
ҡыҙылсалар (absolute plural)
ҡыҙылсаның (definite genitive singular)
ҡыҙылсаларҙың (definite genitive plural)
ҡыҙылсаға (dative singular)
ҡыҙылсаларға (dative plural)
ҡыҙылсаны (accusative definite singular)
ҡыҙылсаларҙы (accusative definite plural)
ҡыҙылсала (locative singular)
ҡыҙылсаларҙа (locative plural)
ҡыҙылсанан (ablative singular)
ҡыҙылсаларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡыҙылсаларҙың

ҡыҙылсаларға

ҡыҙылсаларҙы

ҡыҙылсаларҙа

ҡыҙылсаларҙан

[qɯ̞.ðɯ̞ɫˈsɑ]

From *qïzïlča (“measles; rubella”), from Proto-Turkic *kïŕïl (“red”).
Cognate with
Kazakh қызылша (qyzylşa, “measles”),
Kyrgyz кызылча (kızılca, “measles”),
Kumyk кызылча (kızılça, “rubella”),
Uzbek qizilcha (“rubella”).

ba:Ҡыҙылса (ауырыу)


хәрәкәт

head

хәрәкәт • (xərəkət)

ba-noun

хәрәкәт • (xərəkət)

xərəkət (romanization)
хәрәкәт (absolute singular-only)
хәрәкәттең (definite genitive singular-only)
хәрәкәткә (dative singular-only)
хәрәкәтте (accusative definite singular-only)
хәрәкәттә (locative singular-only)
хәрәкәттән (ablative singular-only)

From Persian حرکت (“motion, movement”), from Arabic حَرَكَة (ḥaraka, “motion, movement”).
Cognate with Kazakh әрекет (äreket, “action; effort”), Kyrgyz аракет (araket, “action; effort”), Uzbek harakat (“movement, action”), Turkish hareket (“action, movement”), etc.

cog

Автобус хәрәкәте.

Күперҙә юл хәрәкәте ике һыҙатлы.

Эшселәр хәрәкәте.

(social) movement, a group of people with a common ideology who try together to achieve certain general goals

(linguistics) diacritic, accent mark in Arabic script traditions


мираҫ

head

мираҫ • (miraś)

ba-noun

мираҫ • (miraś)

miraś (romanization)
мираҫ (absolute singular)
мираҫтар (absolute plural)
мираҫтың (definite genitive singular)
мираҫтарҙың (definite genitive plural)
мираҫҡа (dative singular)
мираҫтарға (dative plural)
мираҫты (accusative definite singular)
мираҫтарҙы (accusative definite plural)
мираҫта (locative singular)
мираҫтарҙа (locative plural)
мираҫтан (ablative singular)
мираҫтарҙан (ablative plural)

bor

Arabic مِيرَاث (mīrāṯ)

(property passed down from older generations) heirloom, inheritance, heritage

(non-material values left from past generations) heritage, legacy


Гүзәл

head

Гүзәл • (Güzəl)

ba-proper noun

Гүзәл • (Güzəl)

Güzəl (romanization)
Гүзәл (absolute singular-only)
Гүзәлдең (definite genitive singular-only)
Гүзәлгә (dative singular-only)
Гүзәлде (accusative definite singular-only)
Гүзәлдә (locative singular-only)
Гүзәлдән (ablative singular-only)

a female given name from the Turkic languages


гүзәл

head

гүзәл • (güzəl)

ba-adj

гүзәл • (güzəl)

Via Volga Turki, from Ottoman Turkish گوزل (güzel, “beautiful”).
Cognate with
Kyrgyz көсөл (kösöl), көзөл (közöl, “brave”),
Uzbek goʻzal, Turkish güzel, Azerbaijani gözəl, Turkmen gözel (“beautiful”).


өйрәнсек

head

өйрәнсек • (öyrənsek)

ba-noun

өйрәнсек • (öyrənsek)

öyrənsek (romanization)
өйрәнсек (absolute singular)
өйрәнсектәр (absolute plural)
өйрәнсектең (definite genitive singular)
өйрәнсектәрҙең (definite genitive plural)
өйрәнсеккә (dative singular)
өйрәнсектәргә (dative plural)
өйрәнсекте (accusative definite singular)
өйрәнсектәрҙе (accusative definite plural)
өйрәнсектә (locative singular)
өйрәнсектәрҙә (locative plural)
өйрәнсектән (ablative singular)
өйрәнсектәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

өйрәнсектәрҙең

өйрәнсектәргә

өйрәнсектәрҙе

өйрәнсектәрҙә

өйрәнсектәрҙән

Cognate with Kyrgyz үйрөнчүк (üyröncük, “apprentice”), Southern Altai ӱренчик (ürenčik, “student, pupil”).


министрлыҡ

head

министрлыҡ • (ministrlıq)

ba-noun

министрлыҡ • (ministrlıq)

ministrlıq (romanization)
министрлыҡ (absolute singular)
министрлыҡтар (absolute plural)
министрлыҡтың (definite genitive singular)
министрлыҡтарҙың (definite genitive plural)
министрлыҡҡа (dative singular)
министрлыҡтарға (dative plural)
министрлыҡты (accusative definite singular)
министрлыҡтарҙы (accusative definite plural)
министрлыҡта (locative singular)
министрлыҡтарҙа (locative plural)
министрлыҡтан (ablative singular)
министрлыҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

министрлыҡтың

министрлыҡҡа

министрлыҡты

министрлыҡта

министрлыҡтан

министрлыҡтар

министрлыҡтарҙың

министрлыҡтарға

министрлыҡтарҙы

министрлыҡтарҙа

министрлыҡтарҙан

ми‧нистр‧лыҡ

министр (ministr, “minister”) + -лыҡ (-lıq, “affix forming a new noun denoting a group or compendium of things”).

suffix

Эске эштәр министрылығы.


мәҙәниәт

head

мәҙәниәт • (məźəniət)

ba-noun

мәҙәниәт • (məźəniət)

məźəniət (romanization)
мәҙәниәт (absolute singular)
мәҙәниәттәр (absolute plural)
мәҙәниәттең (definite genitive singular)
мәҙәниәттәрҙең (definite genitive plural)
мәҙәниәткә (dative singular)
мәҙәниәттәргә (dative plural)
мәҙәниәтте (accusative definite singular)
мәҙәниәттәрҙе (accusative definite plural)
мәҙәниәттә (locative singular)
мәҙәниәттәрҙә (locative plural)
мәҙәниәттән (ablative singular)
мәҙәниәттәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

мәҙәниәттәрҙең

мәҙәниәттәргә

мәҙәниәттәрҙе

мәҙәниәттәрҙә

мәҙәниәттәрҙән

From Persian مدنیت (madaniyyat), from Arabic مَدَنِيَّة (madaniyya).
Cognate with
Ottoman Turkish مدنیت (medeniyyet, “culture”);
Tatar мәдәният (mädäniyat), Kazakh мәдениет (mädeniet), Kyrgyz маданият (madaniyat),
Uzbek madaniyat,
Uyghur مەدەنىيەت (medeniyet),
Turkmen medeniýet,
Azerbaijani mədəniyyət (“culture”).

cog

Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәт министры итеп билдәле йырсы Асҡар Абдразаҡов тәғәйенләнде.

The renowned singer Askar Abdrazakov is appointed Minister of culture of the Republic of Bashkortostan.

Başqortostan Respublikahı məźəniət ministrı itep bildəle yırsı Asqar Abdrazaqov təğəyenlənde.

culture; the arts, customs, lifestyles, background, and habits that characterize a particular society or nation

culture; the beliefs, values, behavior and material objects that constitute a people's way of life


асыу

head

асыу • (asıw)

ba-noun

асыу • (asıw)

asıw (romanization)
асыу (absolute singular-only)
асыуҙың (definite genitive singular-only)
асыуға (dative singular-only)
асыуҙы (accusative definite singular-only)
асыуҙа (locative singular-only)
асыуҙан (ablative singular-only)

Cognate with
Tatar ачу (açu, “anger”),
Kazakh ашу (aşu, “anger”),
Kumyk ачув (açuw, “anger”),
Southern Altai ачу (aču, “anger”),
Kyrgyz ачуу (acuu, “anger”).


асыу

head

асыу • (asıw)


нисек бар, шулай

nisek bar (romanization)
şulay (romanization)

[ˌnʲe.sɪ̞kˈbɑɾ ʂoˈɫɑj]

Баланы нисек бар, шулай яратығыҙ.

Тормошто нисек бар, шулай ҡабул итергә тырышығыҙ.

Tormoşto nisek bar, şulay qabul itergə tırışığıź.

as is, the way somebody/something actually is (especially if contrary to someone's expectations)


диуана

diwana (romanization)
диуана (absolute singular)
диуаналар (absolute plural)
диуананың (definite genitive singular)
диуаналарҙың (definite genitive plural)
диуанаға (dative singular)
диуаналарға (dative plural)
диуананы (accusative definite singular)
диуаналарҙы (accusative definite plural)
диуанала (locative singular)
диуаналарҙа (locative plural)
диуананан (ablative singular)
диуаналарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

диуаналарҙың

диуаналарҙан

From Persian دیوانه (divâne, “a crazy person, madman”).
Cognate with Kazakh диуана (diuana), Uzbek devona, Turkish divane (“crazy person, madman”).

bor

(religion) a holy fool, crazy for God; a person who does not conform to social norms of behavior because of a mental disability or as a deliberate choice, regarded as having a compensating divine blessing or inspiration


ғәләйһиссәләм

head

ғәләйһиссәләм • (ğələyhissələm)

ғәләйһи-ссәләм ғәләйһи-ссәләм#Bashkir

Alternative spelling of ғәләйһи-ссәләм (ğələyhi-ssələm)


ғәлиәссәләм

ғәлиәссәләм • (ğəliəssələm)

ғә‧ли‧әс‧сә‧ләм

ғәләйһи-ссәләм ғәләйһи-ссәләм#Bashkir

Contracted form of ғәләйһи-ссәләм (ğələyhi-ssələm)


ғәләйһи-ссәләм

ғәләйһи-ссәләм • (ğələyhi-ssələm)

ғә‧ләй‧һи-ссә‧ләм

From Arabic عليه السلام (ʕalayhi s-salām, “peace be upon him”).
Compare to
Uzbek alayhissalom,
Uyghur ئەلەيھىسسالام (eleyhissalam).

cog

ئەلەيھىسسالام

Исрафил (ғәләйһи-ссәләм) фәрештә Сурға өргәндән һуң бөтә йәндәр ҙә үлә.
İsrafil (ğələyhi-ssələm) fəreştə Surğa örgəndən huñ bötə yəndər źə ülə.
After Angel Israfil (peace be upon him) blows the Sur (~trumpet), all living beings will die.

Муса ғәләйһи-ссәләмдең көтөүендә 15 меңләгән һарыҡ булған. Кис һанаһа, бер бәрәс тулмай икән.

There were some 15 thousand sheep in Musa's herd, peace be upon him. When he counted (the sheep once) in the evening, he found out that one lamb was missing.

Musa ğələyhi-ssələmdeñ kötöwendə 15 meñləgən harıq bulğan. Kis hanaha, ber bərəs tulmay ikən.

(Islam, eulogy) peace be upon him (an honorific phrase used by Muslims after any mention of prophets or angels)


Исрафил

head

Исрафил • (İsrafil)

ba-proper noun

Исрафил • (İsrafil)

İsrafil (romanization)
Исрафил (absolute singular-only)
Исрафилдың (definite genitive singular-only)
Исрафилға (dative singular-only)
Исрафилды (accusative definite singular-only)
Исрафилда (locative singular-only)
Исрафилдан (ablative singular-only)

[ïs.ɾɑˈfʲïɫ]

From Arabic إِسْـرَافِـيْـل (ʔisrāfiyl, “Israfil”).

bor

إِسْـرَافِـيْـل

Исрафил (ғәләйһи-ссәләм) фәрештә Сурға өргәндән һуң бөтә йәндәр ҙә үлә.
İsrafil (ğələyhi-ssələm) fəreştə Surğa örgəndən huñ bötə yəndər źə ülə.
After Angel Israfil (peace be upon him) blows the Sur, all living beings will die.

(Islam) Israfil, one of the four archangels in Islam, believed to blow the Sur (trumpet) to announce the Day of Calamity and the Day of Resurrection


сит ил

See сит (sit, “outside, foreign”), ил (il, “country”).
Compare with
Kazakh шет ел (şet el),
Kyrgyz чет эл (cet el),
Uzbek chet el,
Uyghur چەتەل (chetel, “foreign land, foreign country”).


сит ил

Сит ил граждандары.

Йәғни башҡорт, урыҫ һәм тағы ла бер сит ил телен белгән кешенең фекерләү һәләте көслөрәк була.

In other words, a person who knows Bashkir, Russian and yet another foreign language has a stronger ability to reason.

Yəğni başqort, urıś həm tağı la ber sit il telen belgən keşeneñ fekerləw hələte köslörək bula.


һәләт

head

һәләт • (hələt)

ba-noun

һәләт • (hələt)

hələt (romanization)
һәләт (absolute singular)
һәләттәр (absolute plural)
һәләттең (definite genitive singular)
һәләттәрҙең (definite genitive plural)
һәләткә (dative singular)
һәләттәргә (dative plural)
һәләтте (accusative definite singular)
һәләттәрҙе (accusative definite plural)
һәләттә (locative singular)
һәләттәрҙә (locative plural)
һәләттән (ablative singular)
һәләттәрҙән (ablative plural)


ыуыҙ

head

ыуыҙ • (ıwıź)

ba-noun

ыуыҙ • (ıwıź)

ıwıź (romanization)
ыуыҙ (absolute singular)
ыуыҙҙар (absolute plural)
ыуыҙҙың (definite genitive singular)
ыуыҙҙарҙың (definite genitive plural)
ыуыҙға (dative singular)
ыуыҙҙарға (dative plural)
ыуыҙҙы (accusative definite singular)
ыуыҙҙарҙы (accusative definite plural)
ыуыҙҙа (locative singular)
ыуыҙҙарҙа (locative plural)
ыуыҙҙан (ablative singular)
ыуыҙҙарҙан (ablative plural)

From *oğuz (“colostrum”),
from Proto-Turkic *ạguŕ (“colostrum”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (oğuz, “colostrum”);
Kazakh уыз (uyz, “colostrum”),
Kyrgyz ууз (uuz, “colostrum”),
Southern Altai уус сӱт (uus süt, “colostrum”),
Karachay-Balkar уууз (uwuz, “colostrum”),
Kumyk увуз (uwuz, “colostrum”),
Uyghur ئوغۇز (oghuz, “colostrum”),
Turkmen ovuz (“colostrum”),
Turkish ağız (“colostrum”),
Khakas оос (oos, “colostrum”),
Yakut уоһах (uohaq, “colostrum”).


көтөү

From Proto-Turkic *kǖd- (“to wait; to attend; to respect; to herd”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (küt-, “to wait; to herd”);
Kazakh күту (kütu, “to wait”),
Kyrgyz күтүү (kütüü, “to wait; to tend to (cattle)”),
Uzbek kutmoq (“to wait; to tend to (guests)”),
Uyghur كۈتمەك (kütmek, “to wait”),
Yakut күүт- (küüt-, “to wait”) / көһүт- (köhüt-, “to wait”),
Chuvash кӗт- (kĕt-, “to wait; to herd”).

cog

Минән хат көт.

Яңы йылда һәр бала мөғжизә көтә.

At New Near, each child is waiting for a miracle.

Оҙаҡ көтөргә тура килде.

Somebody (subjected omitted) had to wait long.

To tend to animals like sheep, cows or geese as they graze on a pasture; act as a herdsman or a shepherd


көтөү

head

көтөү • (kötöw)

ba-noun

көтөү • (kötöw)

Көтөү көнө буйы тау итәгендә йөрөнө, кисен ауылға төштө.

The herd spent the whole day on a mountain foot, and in the evening it went down to the village.

Kötöw könö buyı taw itəgendə yörönö, kisen awılğa töştö.

There were some 15 thousand sheep in Musa's herd (peace be upon him). When he counted (the sheep once) in the evening, he found out that one lamb was missing.

a group of cattle or other grazing animals; herd, flock, drove

a group of animals gathered or travelling together


ситлек

Cognate with Tatar читлек (çitlek, “cage”).
Perhaps сит (sit, “edge, side”) + -лек (-lek, “affix forming a noun denoting an accessory or appliance”).

affix

cage, an enclosure in which to hold small animals


төрөк

head

төрөк • (török)

ba-noun

төрөк • (török)


төрөк

head

төрөк • (török)

török (romanization)
төрөк (absolute singular)
төрөктәр (absolute plural)
төрөктөң (definite genitive singular)
төрөктәрҙең (definite genitive plural)
төрөккә (dative singular)
төрөктәргә (dative plural)
төрөктө (accusative definite singular)
төрөктәрҙе (accusative definite plural)
төрөктә (locative singular)
төрөктәрҙә (locative plural)
төрөктән (ablative singular)
төрөктәрҙән (ablative plural)

Урта быуаттарҙа башҡорт әҙәбиәтенә ғәрәп, фарсы, һинд, һуңыраҡ төрөк әҙәбиәтенән күп кенә сюжеттар үтеп инә.

In the Middle Ages, many plots from Arab, Persian, Indian, later Turkish literature penetrate the Bashkir literature.

Urta bıwattarźa başqort əźəbiətenə ğərəp, farsı, hind, huñıraq török əźəbiətenən küp kenə syujettar ütep inə.


ҡыуыш

ҡыуыш • (qıwış)

ba-noun

ҡыуыш • (qıwış)

qıwış (romanization)
ҡыуыш (absolute singular)
ҡыуыштар (absolute plural)
ҡыуыштың (definite genitive singular)
ҡыуыштарҙың (definite genitive plural)
ҡыуышҡа (dative singular)
ҡыуыштарға (dative plural)
ҡыуышты (accusative definite singular)
ҡыуыштарҙы (accusative definite plural)
ҡыуышта (locative singular)
ҡыуыштарҙа (locative plural)
ҡыуыштан (ablative singular)
ҡыуыштарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *koguĺ (“hollow, cavity”).
Cognate with
Kazakh қуыс (quys, “hollow”),
Kyrgyz кууш (kuuş, “narrow, tight; a narrow gorge”),
Kumyk къувуш (quwuş, “hollow, cavity”),
Yakut куоһаах (kuohaaq, “trough, trench, gut, groove”),
Azerbaijani koğuş (“tree hollow”),
Chuvash хӑвӑл (hăvăl, “hollow, cavity”), etc.

cog

an empty space within a solid body; hollow, cavity, cavern


ҡыуыш

head

ҡыуыш • (qıwış)

ba-adj

ҡыуыш • (qıwış)

hollow, having an empty space or cavity (of a solid body)


өҙөк

head

өҙөк • (öźök)

ba-noun

өҙөк • (öźök)

öźök (romanization)
өҙөк (absolute singular)
өҙөктәр (absolute plural)
өҙөктөң (definite genitive singular)
өҙөктәрҙең (definite genitive plural)
өҙөккә (dative singular)
өҙөктәргә (dative plural)
өҙөктө (accusative definite singular)
өҙөктәрҙе (accusative definite plural)
өҙөктә (locative singular)
өҙөктәрҙә (locative plural)
өҙөктән (ablative singular)
өҙөктәрҙән (ablative plural)

From *üzük (“result of breaking/tearing something; fragment; discontinuity, gap”), from Proto-Turkic *üŕ- (“to break, tear”).
Cognate with
Kazakh үзік (üzık, “fragment”), Uyghur ئۈزۈك (üzük, “fragment”), Khakas ӱзік (üzìk, “fragment”), Tuvan үзүк (üzük, “break, gap”).


үткән

head

үткән • (ütkən)

ba-noun

үткән • (ütkən)

ütkən (romanization)
үткән (absolute singular)
үткәндәр (absolute plural)
үткәндең (definite genitive singular)
үткәндәрҙең (definite genitive plural)
үткәнгә (dative singular)
үткәндәргә (dative plural)
үткәнде (accusative definite singular)
үткәндәрҙе (accusative definite plural)
үткәндә (locative singular)
үткәндәрҙә (locative plural)
үткәндән (ablative singular)
үткәндәрҙән (ablative plural)

Үткәнен белмәгәндең киләсәге юҡ.

Who does not know (his/her) past, does not have future.


үткән

head

үткән • (ütkən)

ba-adj

үткән • (ütkən)

Үткән ғүмер — аҡҡан һыу.
Ütkən ğümer — aqqan hıw.
Past life is (like) water that has flowed (away).


уҫал

head

уҫал • (uśal)

ba-adj

уҫал • (uśal)

From Common Turkic *osa-.
Cognate with
Uyghur ئوسال (osal, “malicious (person)”).

cog

Зөбәржәт ҡарсыҡ уҫал булды, килененә көн бирмәне.

The old Zubarjat was evil (and) made life impossible for her daughter-in-law (=never left her daughter-in-law in peace)

Zöbərjət qarsıq uśal buldı, kilenenə kön birməne.


бөгөнгө көн

head

бөгөнгө көн • (bögöngö kön)

ba-noun

бөгөнгө көн • (bögöngö kön)

bögöngö kön (romanization)
бөгөнгө көн (absolute singular-only)
бөгөнгө көндөң (definite genitive singular-only)
бөгөнгө көнгә (dative singular-only)
бөгөнгө көндө (accusative definite singular-only)
бөгөнгө көндә (locative singular-only)
бөгөнгө көндән (ablative singular-only)

Бөгөнгө көндә ҡул сәғәте ваҡытты ғына түгел, кешенең абруйын да күрһәтеп тора.

At present (=these days), a watch shows not only the time, but also the person's social status.

Bögöngö köndə qul səğəte vaqıttı ğına tügel, keşeneñ abruyın da kürhətep tora.

Был матур йола бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып килә.

This beautiful tradition has continued up to the present day.

Bıl matur yula bügüngü küngə teklim haqlanıp kelə.

present, present day, the current moment or period of time


йола

yola (romanization)
йола (absolute singular-only)
йоланың (definite genitive singular-only)
йолаҡа (dative singular-only)
йоланы (accusative definite singular-only)
йолала (locative singular-only)
йоланан (ablative singular-only)

Cognate with
Kyrgyz жолой (joloy, “custom; mode of life”);
perhaps also with
Southern Altai јула (ǰula, “spirit, soul”), Khakas чула (çula, “spirit, soul”).

cog

Ырыуына күрә йолаһы.

The rite depends on the clan (=each clan has its own rituals; when in Rome, do as the Romans do).

Bıl matur yola bögöngö köngə tiklem haqlanıp kilə.

Йола буйынса, тәү һүҙҙе иң хөрмәтле ҡунаҡ тотто.

By tradition, the most honored guest first took the floor.

Yola buyınsa, təw hüźźe iñ xörmətle qunaq totto.

Йола буйынса еҙнә булып килгән егет һәр балдыҙына бәке бирә.

By tradition, the bridegroom gives a foldable knife to each of his future brothers-in-law.

Yola buyınsa yeźnə bulıp kilgən yeget hər baldıźına bəke birə.

Аҡмулла көндәре, йолаға ярашлы, Ҡаҙағстанда башланып, мәғрифәтсенең тыуған төйәгендә тамамлана.

By tradition, the Aqmulla days began in Kazakhstan and finished in the enlightener's home place (in Bashkortostan).

Aqmulla köndəre, yolağa yaraşlı, Qaźağstanda başlanıp, məğrifətseneñ tıwğan töyəgendə tamamlana.

Ә һеҙ ни өсөн үҙегеҙҙең йолаларығыҙ хаҡына Алла әмерен боҙаһығыҙ? ― тип ҡаршы төштө Ғайса. (Matthew 15:3)
Ə heź ni ösön üźegeźźeñ yolalarığıź xaqına Alla əmeren boźahığıź? ― tip qarşı töştö Ğaysa.
Jesus replied, “And why do you break the command of God for the sake of your tradition?


күҙ теймәһен

head

күҙ теймәһен • (küź teyməhen) (take objects in dative case)

Compare to
Kazakh көз тимесін (köz timesın),
Kyrgyz көз тиймесин (köz tiymesin),
Uzbek ko'z tegmasin (“knock on wood”),
Azerbaijani göz dəyməsin.

cog

көз тиймесин

(superstition) when speaking of something good, said to prevent that from getting jinxed; touch wood/knock on wood


беренсенән

head

беренсенән • (berensenən)

ba-adj

беренсенән • (berensenən)

бе‧рен‧се‧нән

Compare to
Kazakh біріншіден (bırınşıden, “firstly”),
Uzbek birinchidan (“firstly”),
Uyghur بىرىنچىدىن (birinchidin, “firstly”).

cog

Китапты беренсенән бишенсе бүлеккә тиклем уҡыу.

To read the book from the first to the fifth chapter.

Kitaptı berensenən bişense bülekkə tiklem uqıw.

беренсе беренсе#Bashkir


беренсенән

head

беренсенән • (berensenən)

бе‧рен‧се‧нән

Беренсенән, Өфө алыҫ түгел, икенсенән, һеҙҙә тәбиғәт матур, ул ял индустрияһын үҫтереү өсөн мөмкинлек бирә.

Firstly, Ufa is not far, secondly, the nature is beautiful at your place, it creates an opportunity to develop the recreation industry.

Berensenən, Öfö alıś tügel, ikensenən, heźźə təbiğət matur, ul yal industriyahın üśterew ösön mömkinlek birə.


бүлек

бүлек • (bülek)

ba-noun

бүлек • (bülek)

bülek (romanization)
бүлек (absolute singular)
бүлектәр (absolute plural)
бүлектең (definite genitive singular)
бүлектәрҙең (definite genitive plural)
бүлеккә (dative singular)
бүлектәргә (dative plural)
бүлекте (accusative definite singular)
бүлектәрҙе (accusative definite plural)
бүлектә (locative singular)
бүлектәрҙә (locative plural)
бүлектән (ablative singular)
бүлектәрҙән (ablative plural)

From *bölük (“division, section”), from Proto-Turkic *bȫl- (“to divide, separate”).
Cognate with Old Uyghur [script needed] (bölük, “part; section, chapter”);
Kazakh бөлік (bölık, “part; section”), Kyrgyz бөлүк (bölük, “division, section”), Kumyk бёлюк (bölük, “part, group, section”), Khakas пӧлік (“part, section, department”), Northern Altai пӧлӱк (pölük, “part, section, department”), Southern Altai бӧлӱк (bölük, “part, section, department”), Tuvan бөлүк (bölük, “group, category, chapter”), Turkish bölük (“division”).
Should be kept apart from *böläk (“division, section”) that is widely attested across Turkic languages.

cog

Ғәрәп һәм яңалиф яҙыуында сыҡҡан баҫмалар һирәк китаптар һәм ҡулъяҙмалар бүлегендә һаҡлына.
Ğərəp həm yañalif yaźıwında sıqqan baśmalar hirək kitaptar həm qulʺyaźmalar bülegendə haqlına.
Publications in the Arabic and Yañalif scripts are stored in the Section of rare books and manuscripts.

Бүлектәрҙе сысҡандың уң төймәһе менән башлыҡтарына баҫып төҙәт.

Edit sections by pressing the right button of the mouse on their headers. (=Right-click on a section's header to edit it).

Bülektərźe sısqandıñ uñ töyməhe menən başlıqtarına baśıp töźət.

chapter (of a book), section (in magazine, journal)


йәшерен

head

йәшерен • (yəşeren)

ba-adj

йәшерен • (yəşeren)

[jæ.ʃɪ̞ˈrɪ̞n]

From *yašurun (“hidden, concealed, secret”), an instrumental case form from an earlier *yašuru (“hidden, concealed”) (as testified in Old Uyghur [script needed] (jašru), [script needed] (jašuru, “hidden, secret, concealed”), from *yašïr- (“to hide sth.”), from Proto-Turkic *yaĺ- (“to hide”).
Cognate with
Kazakh жасырын (jasyryn),
Uzbek yashirin,
Uyghur يوشۇرۇن (yoshurun),
Turkmen ýaşyryn (“hidden, concealed, secret”).

cog

Әгәр ҙә хәйер бирәһең икән, хәйерең йәшерен рәүештә бирелһен өсөн, һул ҡулың уң ҡулыңдың ни эшләгәнен белмәһен. (Matthew 6:3-6:4)

If you are giving alms, for your alms to be given in secret manner, don't let your left hand know what your right hand is doing.

Əgər źə xəyer birəheñ ikən, xəyereñ yəşeren rəweştə birelhen ösön, hul qulıñ uñ qulıñdıñ ni eşləgənen belməhen.


өмә

ömə (romanization)
өмә (absolute singular)
өмәләр (absolute plural)
өмәнең (definite genitive singular)
өмәләрҙең (definite genitive plural)
өмәгә (dative singular)
өмәләргә (dative plural)
өмәне (accusative definite singular)
өмәләрҙе (accusative definite plural)
өмәлә (locative singular)
өмәләрҙә (locative plural)
өмәнән (ablative singular)
өмәләрҙән (ablative plural)

Cognate with
Tatar өмә (ömä, “collective help”), Kazakh үме (üme, “collective help”), Turkmen üme (“an occasion when a group of women do sewing together to help one of hem”), apparently also Khakas ӧме (“jointly, collectively”, adverb), Northern Altai ӧмӧ (ömö, “advice”).

(traditional society) communal work; an occasion when a group of people gather and do work together to address the community's needs or to help a community member


Сыуашстан

head

Сыуашстан • (Sıwaşstan)

Сыуаш (Sıwaş, “Chuvash”) + -стан (-stan, “-stan”)

compound

ba:Сыуашстан


афарин

Borrowed from Persian آفرین (âfarin, “well done”)


маладис

[mɑ.ɫɑˈdʲïs]

Adapted from Russian молоде́ц (molodéc, “well done”).


дәүләт гимны

head

дәүләт гимны • (dəwlət gimnı)

ba-noun

дәүләт гимны • (dəwlət gimnı)


ҡараҡ

qaraq (romanization)
ҡараҡ (absolute singular)
ҡараҡтар (absolute plural)
ҡараҡтың (definite genitive singular)
ҡараҡтарҙың (definite genitive plural)
ҡараҡҡа (dative singular)
ҡараҡтарға (dative plural)
ҡараҡты (accusative definite singular)
ҡараҡтарҙы (accusative definite plural)
ҡараҡта (locative singular)
ҡараҡтарҙа (locative plural)
ҡараҡтан (ablative singular)
ҡараҡтарҙан (ablative plural)

Compare
Old Uyghur [script needed] (qaraqčï, “robber, bandit”), Karakhanid [script needed] (qaraqla-, “to rob”).
Relation to qara- (“to look”) is unclear.

cog

Һеҙ хазинаны күктә йыйығыҙ: унда көйә лә ҡырҡмай, тут та баҫмай, ҡараҡтар ҙа инеп урламай. (Matthew 6:19)

Collect (your) treasure in the sky: there, moth does not corrupt, rust does not corrupt, and thieves do not enter and steal.

Heź xazinanı küktə yıyığıź: unda köyə lə qırqmay, tut ta baśmay, qaraqtar źa inep urlamay.


шына

head

шына • (şına)

ba-noun

шына • (şına)

şına (romanization)
шына (absolute singular)
шыналар (absolute plural)
шынаның (definite genitive singular)
шыналарҙың (definite genitive plural)
шынаға (dative singular)
шыналарға (dative plural)
шынаны (accusative definite singular)
шыналарҙы (accusative definite plural)
шынала (locative singular)
шыналарҙа (locative plural)
шынанан (ablative singular)
шыналарҙан (ablative plural)

Compare to
Kazakh сына (syna, “wedge”), Kyrgyz шынаа (şınaa, “wedge”), Uyghur شىنا (shina, “wedge”).

ba:Шына (механика)


ҡурҡаҡ

qurqaq (romanization)
ҡурҡаҡ (absolute singular)
ҡурҡаҡтар (absolute plural)
ҡурҡаҡтың (definite genitive singular)
ҡурҡаҡтарҙың (definite genitive plural)
ҡурҡаҡҡа (dative singular)
ҡурҡаҡтарға (dative plural)
ҡурҡаҡты (accusative definite singular)
ҡурҡаҡтарҙы (accusative definite plural)
ҡурҡаҡта (locative singular)
ҡурҡаҡтарҙа (locative plural)
ҡурҡаҡтан (ablative singular)
ҡурҡаҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡурҡаҡтарҙың

ҡурҡаҡтарҙан

From *qorqaq (“coward”), from Proto-Turkic *kork- (“to be afraid”).
Cognate with Tatar куркак (qurkak), Kazakh қорқақ (qorqaq), Kyrgyz коркок (korkok), Uzbek qo'rqoq, Uyghur قورقاق (qorqaq), Azerbaijani qorxaq, Turkish korkak (“coward”).


ихтирам

ixtiram (romanization)
ихтирам (absolute singular)
ихтирамдар (absolute plural)
ихтирамдың (definite genitive singular)
ихтирамдарҙың (definite genitive plural)
ихтирамға (dative singular)
ихтирамдарға (dative plural)
ихтирамды (accusative definite singular)
ихтирамдарҙы (accusative definite plural)
ихтирамда (locative singular)
ихтирамдарҙа (locative plural)
ихтирамдан (ablative singular)
ихтирамдарҙан (ablative plural)

ихтирамдарҙың

ихтирамдарға

ихтирамдарҙы

ихтирамдарҙа

ихтирамдарҙан

[ïχ.tʲïˈrɑm]

Borrowed from Arabic اِحْتِرَام (iḥtirām, “respect”).

Өлкән быуынға ҡарата ихтирам.


ихтыяр

head

ихтыяр • (ixtıyar)

ba-noun

ихтыяр • (ixtıyar)

ixtıyar (romanization)
ихтыяр (absolute singular)
ихтыярҙар (absolute plural)
ихтыярҙың (definite genitive singular)
ихтыярҙарҙың (definite genitive plural)
ихтыярға (dative singular)
ихтыярҙарға (dative plural)
ихтыярҙы (accusative definite singular)
ихтыярҙарҙы (accusative definite plural)
ихтыярҙа (locative singular)
ихтыярҙарҙа (locative plural)
ихтыярҙан (ablative singular)
ихтыярҙарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ихтыярҙарҙың

ихтыярҙарҙан

[ïχ.tɯ̞ˈjɑr]

Borrowed from
Persian اختیار (extiyâr, “choice, authority”), from Arabic اِخْتِيَار (iḵtiyār, “choice; free will”).
Cognate with
Kazakh ықтияр (yqtiär),
Uzbek ixtiyor (“will; desire; intention”),
etc.

cog

Ихтыяр ирке.

Һәр нәмә Уның ихтыяры менән эшләнә.

the freedom to make one's own decisions; the freedom to act; will

one's faculty of choice; the freedom to make one's own choices; desire, will


ихтыяж

head

ихтыяж • (ixtıyaj)

ba-noun

ихтыяж • (ixtıyaj)

ixtıyaj (romanization)
ихтыяж (absolute singular)
ихтыяждар (absolute plural)
ихтыяждың (definite genitive singular)
ихтыяждарҙың (definite genitive plural)
ихтыяжға (dative singular)
ихтыяждарға (dative plural)
ихтыяжды (accusative definite singular)
ихтыяждарҙы (accusative definite plural)
ихтыяжда (locative singular)
ихтыяждарҙа (locative plural)
ихтыяждан (ablative singular)
ихтыяждарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ихтыяждарҙың

ихтыяждарҙан

[ïχ.tɯ̞ˈjɑʐ]

Borrowed from
Arabic اِحْتِيَاج (iḥtiyāj, “need, necessity”).

bor

Ысынбарлыҡҡа тап килгән, булып торған хәлдәрҙе оператив сағылдырған Интернет-сығанаҡтарға ихтыяж көндән-көн артасаҡ.

Day after day, the need will grow for Internet sources that correspond to reality (and) promptly represent occurring events.

Isınbarlıqqa tap kilgən, bulıp torğan xəldərźe operativ sağıldırğan İnternet-sığanaqtarğa ixtıyaj köndən-kön artasaq.

Әгәр беренсе килешеүҙең етешһеҙлектәре булмаһа, икенсеһен төҙөүгә ихтыяж тыумаҫ ине. (Hebrews 8:7)

If there were no disadvantages of the first covenant, the need would not have arisen for making the second one.

Əgər berense kileşewźeñ yeteşheźlektəre bulmaha, ikensehen töźöwgə ixtıyaj tıwmaś ine.


етмәһә

head

етмәһә • (yetməhə)

Ваҡыты етмәһә, япраҡ та һабағынан өҙөлмәй.

If its time has not come, even a leaf will not come off from its stem.

Vaqıtı yetməhə, yapraq ta habağınan öźölməy.

етеү етеү#Bashkir

third-person singular conditional negative form of етеү (yetew, “to reach, to come, to be sufficient”)


етмәһә

етмәһә • (yetməhə)

(said about a development that makes an already difficult situation even worse) to make things worse


йәм

yəm (romanization)
йәм (absolute singular)
йәмдәр (absolute plural)
йәмдең (definite genitive singular)
йәмдәрҙең (definite genitive plural)
йәмгә (dative singular)
йәмдәргә (dative plural)
йәмде (accusative definite singular)
йәмдәрҙе (accusative definite plural)
йәмдә (locative singular)
йәмдәрҙә (locative plural)
йәмдән (ablative singular)
йәмдәрҙән (ablative plural)

Unknown.
Identical to Tatar ямь (yam’, “beauty, charm”).
Akhmetyanov compares this term to Uyghur ئايەم (ayem, “the eve of a religious holiday”).

Дуҫың яныңда булмаһа, донъяның йәме юҡ.

There is no beauty in the world if your friend is not next to you.

Duśıñ yanıñda bulmaha, donʺyanıñ yəme yuq.

Бал тәме — йәйҙең йәме.
Bal təme — yəyźeñ yəme.
The taste of honey is the summer's cream.

the best part of something; cream, prime


ҡандала

qandala (romanization)
ҡандала (absolute singular)
ҡандалалар (absolute plural)
ҡандаланың (definite genitive singular)
ҡандалаларҙың (definite genitive plural)
ҡандалаға (dative singular)
ҡандалаларға (dative plural)
ҡандаланы (accusative definite singular)
ҡандалаларҙы (accusative definite plural)
ҡандалала (locative singular)
ҡандалаларҙа (locative plural)
ҡандаланан (ablative singular)
ҡандалаларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡандалаларҙың

ҡандалаларға

ҡандалаларҙы

ҡандалаларҙа

ҡандалаларҙан

Unknown.
Cognate with
Kazakh қандала (qandala),
Southern Altai кандрыйак (kandrïyak, “snail, cochlea”),
Uzbek qandala,
Kyrgyz кантала (kantala), кандала (kandala),
Chuvash хӑнкӑла (hănk̬ăla, “bedbug”).

cog

ba:Ҡандалалар


өрөк

head

өрөк • (örök)

ba-noun

өрөк • (örök)

örök (romanization)
өрөк (absolute singular)
өрөктәр (absolute plural)
өрөктөң (definite genitive singular)
өрөктәрҙең (definite genitive plural)
өрөккә (dative singular)
өрөктәргә (dative plural)
өрөктө (accusative definite singular)
өрөктәрҙе (accusative definite plural)
өрөктә (locative singular)
өрөктәрҙә (locative plural)
өрөктән (ablative singular)
өрөктәрҙән (ablative plural)

Inherited from Proto-Turkic *erük (“plum, apricot”). Cognate with
Kazakh өрік (örık),
Kyrgyz өрүк (örük),
Uzbek oʻrik,
Uyghur ئۆرۈك (örük).

inh+

Prunus armeniaca
Prunus armeniaca#Translingual


иң

Cognate with
Old Turkic 𐰭 (eŋ, “most”),
Old Uyghur [script needed] (eŋ, “most”).

Йәйҙең иң ҡыҙыу мәле.

Иң ҡурҡынысы — үҫмер балаңдың кеҫәһендә шприц табыу.
İñ qurqınısı — üśmer balañdıñ keśəhendə şprits tabıw.
The most frightening (thing) is to find a syringe in your teenager child's pocket.

Forms the superlative of the following adjective.


иң

Cognate with
Karakhanid [script needed] (en, “width”);
Kazakh ен (en, “width”),
Khakas ин (in, “width”),
Turkish en (“width”),
Dolgan иэн (“width”),
Yakut иэн (ien, “size, surface; expanse, vastness”),
Chuvash ан (an, “width”).


ҡарата

From *qarata (“with respect to”) — an adverbial form derived from the verb qarat-, causative form of qara- (“to look”).
Cognate with
Uzbek qarata (“with respect to”),
Uyghur قارىتا (qarita, “in the direction of; with respect to”).

Өлкән быуынға ҡарата ихтирам.

Рәсәйгә ҡарата индерелгән санкцияларҙың ыңғай яҡтары.

The positive sides of the sanctions introduced against Russia.

Rəsəygə qarata inderelgən sanktsiyalarźıñ ıñğay yaqtarı.

60-сы йылдарҙың аҙағында йәш башҡорт яҙыусыларына ҡарата идеологик баҫым ысынлап та көсәйә төштө.

At the end of the 1960s, the ideological pressure on young Bashkir writers has indeed intensified.

60-sı yıldarźıñ aźağında yəş başqort yaźıwsılarına qarata ideologik baśım ısınlap ta kösəyə töştö.

(introduces an object) in relation to, toward

with respect to, on the subject of, with regard to, with reference to


хаҡына

head

хаҡына • (xaqına) (takes nouns in absolute case, pronouns in genitive case)


әмер

әмер • (əmer)

ba-noun

әмер • (əmer)

əmer (romanization)
әмер (absolute singular)
әмерҙәр (absolute plural)
әмерҙең (definite genitive singular)
әмерҙәрҙең (definite genitive plural)
әмергә (dative singular)
әмерҙәргә (dative plural)
әмерҙе (accusative definite singular)
әмерҙәрҙе (accusative definite plural)
әмерҙә (locative singular)
әмерҙәрҙә (locative plural)
әмерҙән (ablative singular)
әмерҙәрҙән (ablative plural)

From Arabic أَمْر (ʔamr, “order, command”).


фарман

farman (romanization)
фарман (absolute singular)
фармандар (absolute plural)
фармандың (definite genitive singular)
фармандарҙың (definite genitive plural)
фарманға (dative singular)
фармандарға (dative plural)
фарманды (accusative definite singular)
фармандарҙы (accusative definite plural)
фарманда (locative singular)
фармандарҙа (locative plural)
фармандан (ablative singular)
фармандарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

фармандарҙың

фармандарҙан

Borrowed from
Persian فرمان (farmân, “decree, edict”).


айырыуса

head

айырыуса • (ayırıwsa)

айырыу (ayırıw, “differentiate”) + -са (-sa).
Compare to
Tatar аеруча (ayeruça, “particularly, especially”),
Kazakh айрықша (airyqşa, “particularly, especially”),
Kumyk айрыча (ayrıça, “particularly, especially”),
Uzbek ayricha (“particularly, especially”),
Turkish ayrıca (“also”).

cog

Миграция ағымына күҙ һалһаҡ, иң күп кеше Урта Азиянан, айырыуса Үзбәкстандан килә.

If we look at the migration flow, most people come from Central Asia, especially from Uzbekistan.

Migratsiya ağımına küź halhaq, iñ küp keşe Urta Aziyanan, ayırıwsa Üzbəkstandan kilə.


бигерәк

head

бигерәк • (bigerək)


бигерәк тә

бигерәк тә • (bigerək tə)

[bʲe.ɡɪ̞ˈɾæk.ˌtæ]

Матбуғатта сығыш яһар өсөн теманы һайлап ала белеү йәш журналист өсөн бигерәк тә мөһим.

For a young journalist, it is especially important to be able to select the topic on which to appear in the press.

Matbuğatta sığış yahar ösön temanı haylap ala belew yəş jurnalist ösön bigerək tə möhim.


абыстай

абыстай • (abıstay)

ba-noun

абыстай • (abıstay)

abıstay (romanization)
абыстай (absolute singular)
абыстайҙар (absolute plural)
абыстайҙың (definite genitive singular)
абыстайҙарҙың (definite genitive plural)
абыстайға (dative singular)
абыстайҙарға (dative plural)
абыстайҙы (accusative definite singular)
абыстайҙарҙы (accusative definite plural)
абыстайҙа (locative singular)
абыстайҙарҙа (locative plural)
абыстайҙан (ablative singular)
абыстайҙарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

абыстайҙарҙың

абыстайҙарға

абыстайҙарҙы

абыстайҙарҙа

абыстайҙарҙан

(Islam) an elderly woman who has ecclesiastical training and, when a mullah is unavailable, caters for the basic religious needs of a local community, such as leads private ceremonial meetings, gives basic religious training to women and children, etc.


ынтылыш

head

ынтылыш • (ıntılış)

ba-noun

ынтылыш • (ıntılış)

ıntılış (romanization)
ынтылыш (absolute singular)
ынтылыштар (absolute plural)
ынтылыштың (definite genitive singular)
ынтылыштарҙың (definite genitive plural)
ынтылышҡа (dative singular)
ынтылыштарға (dative plural)
ынтылышты (accusative definite singular)
ынтылыштарҙы (accusative definite plural)
ынтылышта (locative singular)
ынтылыштарҙа (locative plural)
ынтылыштан (ablative singular)
ынтылыштарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ынтылыштарҙың

ынтылыштарға

ынтылыштарҙы

ынтылыштарҙа

ынтылыштарҙан

[ɯ̞n.tɯ̞ˈɫɯ̞ʂ]

Cognate with Tatar омтылыш (omtılış), Kazakh ұмтылыс (ūmtylys), Kyrgyz умтулуш (umtuluş), Uzbek intilish (“striving, drive”).


Төньяҡ Македония

head

Төньяҡ Македония • (Tönʹyaq Makedoniya)


Төньяҡ Ирландия

Төньяҡ Ирландия • (Tönʹyaq İrlandiya)


унау

From *onağu (“ten as a group”), from Proto-Turkic *ōn (“ten”).
Compare to Kumyk онав (onaw, “ten as a group”).


алтау

From *altağu (“six as a group”), from Proto-Turkic *altï (“six”).
Cognate with
Kazakh алтау (altau), Kumyk алтав (altaw), Kyrgyz алтоо (altoo), Southern Altai алту (altu, “six as a group”).


етәү

head

етәү • (yetəw)

From *yetägü (“seven as a group”), from Proto-Turkic *yẹt(t)i (“seven”).
Cognate with
Kazakh жетеу (jeteu, “seven people as a group”), Kumyk еттев (yettew),
Kyrgyz жетөө (jetöö), Southern Altai јетӱ (ǰetü, “seven as a group”).


икәү

head

икәү • (ikəw)

From *ekägü (“two as a group; a couple”), from Proto-Turkic *ẹk(k)i (“two”).
Cognate with
Kazakh екеу (ekeu, “two people as a group”),
Kyrgyz экөө (eköö, “two people as a group”),
Southern Altai экӱ (ekü, “two”),
Kumyk экев (ekew, “two people as a group”).

cog

Беҙ икәү айырылышһаҡ та, хистәрем һүнеп бөтмәгән.

Although we two have divorced, my feelings have not quite waned.

Beź ikəw ayırılışhaq ta, xistərem hünep bötməgən.

Яхъяның һүҙҙәрен ишетеп, Ғайса артынан эйәргән икәүҙең береһе Симон Петрҙың ҡустыһы Андрей ине. (John 1:40)

One of the two who had heard John's words and followed Jesus, was Andrew, Simon Peter’s small brother.

Yaxʺyanıñ hüźźəren işetep, Ğaysa artınan eyərgən ikəwźeñ berehe Simon Petrźıñ qustıhı Andrey ine.


өсәү

head

өсәү • (ösəw)

From *üčägü (“three as a group”), from Proto-Turkic *üč (“three”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (üčägü, “three as a group”);
Kazakh үшеу (üşeu, “three people as a group”),
Kyrgyz үчөө (ücöö, “three as a group”),
Kumyk уьчев (üçew, “three as a group”),
Southern Altai ӱчӱ (üčü, “three as a group”).

cog

Сабан ат, яман ҡатын, ҡыйыш мылтыҡ — шул өсәү ир-егетте ҡартайталыр. (Aqmulla)
Saban at, yaman qatın, qıyış mıltıq — şul ösəw ir-yegette qartaytalır.
A lazy horse, an evil wife, (and) a crooked rifle — these three (things) make a man grow old.


бишәү

head

бишәү • (bişəw)

From *bešägü (“five as a group”), from Proto-Turkic *bẹ̄ĺ(k) (“five”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (bešägü, “five as a group”);
Kazakh бесеу (beseu, “five as a group”),
Kumyk бешев (beşew, “five as a group”),
Kyrgyz бешөө (beşöö, “five”),
Southern Altai бежӱ (bežü, “five as a group”).


дүртәү

head

дүртәү • (dürtəw)

From *törtägü (“four as a group”), from Proto-Turkic *tȫrt (“four”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (törtägü, “four as a group”);
Kazakh төртеу (törteu),
Kumyk дёртев (dörtew),
Kyrgyz төртөө (törtöö),
Southern Altai тӧртӱ (törtü, “four as a group”).


бер ҙә

head

бер ҙә • (ber źə)

Был бер ҙә еңел эш түгел.

not... at all; by no means, in no way, nowhere near


бушлай

бушлай • (buşlay)

ba-adv

бушлай • (buşlay)


түләүле

head

түләүле • (tüləwle)

ba-adj

түләүле • (tüləwle)

paid, chargeable, to be paid for, requiring payment


тыңлау

head

тыңлау • (tıñlaw)

From action name *tïŋla-ɣu, from Proto-Turkic *tïŋla- (“to listen”).
Cognate with Old Turkic 𐱃𐰃𐰭𐰞𐰀 (tïŋla-, “to listen”),
Karakhanid تِنْكْلاماقْ (tïŋlāmāq, “to listen”), Old Uyghur tynklʾmʾq (tïŋlamaq, “to listen”), Kazakh тыңдау (tyñdau), Turkish dinlemek (“to listen”), etc.

cog

تِنْكْلاماقْ

Ural-batyr (Bashkir folk epic):

Егет, тыңла һүҙемде. Асыҡ күрҙең йөҙөмдө, Айһылыу тигән атым бар.
Yeget, tıñla hüźemde. Asıq kürźeñ yöźömdö, Ayhılıw tigən atım bar.
Young man, listen to what I say. You have clearly seen my face, I have my name that is Ayhïlïw.

to obey, be obedient; follow somebody's advice


кәтмән

head

кәтмән • (kətmən)

ba-noun

кәтмән • (kətmən)

kətmən (romanization)
кәтмән (absolute singular)
кәтмәндәр (absolute plural)
кәтмәндең (definite genitive singular)
кәтмәндәрҙең (definite genitive plural)
кәтмәнгә (dative singular)
кәтмәндәргә (dative plural)
кәтмәнде (accusative definite singular)
кәтмәндәрҙе (accusative definite plural)
кәтмәндә (locative singular)
кәтмәндәрҙә (locative plural)
кәтмәндән (ablative singular)
кәтмәндәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

кәтмәндәрҙең

кәтмәндәрҙән

From Proto-Turkic *kēt-men.
Cognate with
Kazakh кетпен (ketpen),
Kyrgyz кетмен (ketmen),
Southern Altai кертме (kertme),
Uzbek ketmon (“hoe”).


тәпке

head

тәпке • (təpke)

ba-noun

тәпке • (təpke)

təpke (romanization)
тәпке (absolute singular)
тәпкеләр (absolute plural)
тәпкенең (definite genitive singular)
тәпкеләрҙең (definite genitive plural)
тәпкегә (dative singular)
тәпкеләргә (dative plural)
тәпкене (accusative definite singular)
тәпкеләрҙе (accusative definite plural)
тәпкелә (locative singular)
тәпкеләрҙә (locative plural)
тәпкенән (ablative singular)
тәпкеләрҙән (ablative plural)


ҡамғаҡ

head

ҡамғаҡ • (qamğaq)

ba-noun

ҡамғаҡ • (qamğaq)

qamğaq (romanization)
ҡамғаҡ (absolute singular-only)
ҡамғаҡтың (definite genitive singular-only)
ҡамғаҡҡа (dative singular-only)
ҡамғаҡты (accusative definite singular-only)
ҡамғаҡта (locative singular-only)
ҡамғаҡтан (ablative singular-only)

Cognate with
Kazakh қаңбақ (qañbaq),
Kumyk къаммакъ (qammaq),
Kyrgyz камгак (kamgak),
Uzbek qamgʻoq,
Uyghur قامغاق (qamghaq)/ қамқақ (qamqaq, “tumbleweed”).

Милләтһеҙ бала ҡамғаҡҡа тиң.

A child without ethnic roots is akin to tumbleweed.


төндә

head

төндә • (töndə)

Йоҡлаусылар төндә йоҡлай, эскеселәр төндә эсеп иҫерешә. (1 Thessalonians 5:7)

Those who sleep, sleep at night, (whereas) alcoholics drink and get drunk at night.

Yoqlawsılar töndə yoqlay, eskeselər töndə esep iśereşə.


эскесе

eskese (romanization)
эскесе (absolute singular)
эскеселәр (absolute plural)
эскесенең (definite genitive singular)
эскеселәрҙең (definite genitive plural)
эскесегә (dative singular)
эскеселәргә (dative plural)
эскесене (accusative definite singular)
эскеселәрҙе (accusative definite plural)
эскеселә (locative singular)
эскеселәрҙә (locative plural)
эскесенән (ablative singular)
эскеселәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

эскеселәрҙең

эскеселәрҙән

[ɪ̞s.kɪ̞ˈsɪ̞]

Cognate with
Tatar эчкече (eçkeçe),
Karachay-Balkar ичкичи (içkiçi),
Turkish içkici (“alcoholic”).


таратыу

head

таратыу • (taratıw)

to deliver (to multiple recipients); distribute, dispense, hand out

Таратыусы алтышар кәрт тарата.

The dealer deals six cards (to each player).

Гөлдәр хуш еҫ тарата.

to spread, communicate, circulate (news, knowledge, disease, smell etc.)

to spread, disperse, distribute (something over an area)

to dismiss, disperse, dissolve (a group of people, a meeting); drive apart (a group of animals)

undo something fastened, bound, wound into balls etc.


хуш

Гөлдәр хуш еҫ тарата.


ҡушамат

ҡушамат • (quşamat)

ba-noun

ҡушамат • (quşamat)

quşamat (romanization)
ҡушамат (absolute singular)
ҡушаматтар (absolute plural)
ҡушаматтың (definite genitive singular)
ҡушаматтарҙың (definite genitive plural)
ҡушаматҡа (dative singular)
ҡушаматтарға (dative plural)
ҡушаматты (accusative definite singular)
ҡушаматтарҙы (accusative definite plural)
ҡушаматта (locative singular)
ҡушаматтарҙа (locative plural)
ҡушаматтан (ablative singular)
ҡушаматтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡушаматтарҙың

ҡушаматтарға

ҡушаматтарҙы

ҡушаматтарҙа

ҡушаматтарҙан

Айдахо штатының ҡушаматы — "аҫыл таш штат".
Aydaxo ştatınıñ quşamatı — "aśıl taş ştat".
The nickname of the state of Idaho is "Gem State".


аҫыл таш

head

аҫыл таш • (aśıl taş)

ba-noun

аҫыл таш • (aśıl taş)

aśıl taş (romanization)
аҫыл таш (absolute singular)
аҫыл таштар (absolute plural)
аҫыл таштың (definite genitive singular)
аҫыл таштарҙың (definite genitive plural)
аҫыл ташҡа (dative singular)
аҫыл таштарға (dative plural)
аҫыл ташты (accusative definite singular)
аҫыл таштарҙы (accusative definite plural)
аҫыл ташта (locative singular)
аҫыл таштарҙа (locative plural)
аҫыл таштан (ablative singular)
аҫыл таштарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

аҫыл таштарҙың

аҫыл таштарға

аҫыл таштарҙы

аҫыл таштарҙа

аҫыл таштарҙан

ba:Аҫыл таштар

[ɑˌθɯ̞ɫˈtɑʂ]


Көнбайыш

head

Көнбайыш • (Könbayış)

ba-noun

Көнбайыш • (Könbayış)

Könbayış (romanization)
Көнбайыш (absolute singular-only)
Көнбайыштың (definite genitive singular-only)
Көнбайышҡа (dative singular-only)
Көнбайышты (accusative definite singular-only)
Көнбайышта (locative singular-only)
Көнбайыштан (ablative singular-only)

[ˈkʏ̞n.bɑ.ˌjɯ̞ʂ]

Ba-көнбайыш.ogg

Capitalized use of көнбайыш (könbayış), modeled on the Russian За́пад (Západ, “the West”).

90-сы йылдарҙа Көнбайыштан килеп тулған арзан тауарҙар был тармаҡты ауыр хәлгә ҡуйҙы.

In the 1990s, cheap goods that have come from the West (and) flooded (the market) put this industry into a difficult position.

90-sı yıldarźa Könbayıştan kilep tulğan arzan tawarźar bıl tarmaqtı awır xəlgə quyźı.

The Western world; the regions, primarily situated in the Western Hemisphere, whose culture is derived from Europe

Беҙ совет осоронда был хәл тик Көнбайыш өсөн генә хас тип уйлай торғайныҡ.

In the Soviet times, we used to think that this phenomenon was characteristic only of the West.

Beź sovet osoronda bıl xəl tik Könbayış ösön genə xas tip uylay torğaynıq.

(historical) the West, the Western Bloc, the noncommunist countries of Europe and America


ышаныслы

head

ышаныслы • (ışanıslı)

ba-adj

ышаныслы • (ışanıslı)

[ɯ̞.ʂɑ.nɯ̞s.ˈɫɯ̞]

ышаныс (ışanıs, “trust, confidence”) + -лы (-lı).

suffix

Ышаныслы дуҫ.


етешһеҙлек

head

етешһеҙлек • (yeteşheźlek)

ba-noun

етешһеҙлек • (yeteşheźlek)

yeteşheźlek (romanization)
етешһеҙлек (absolute singular)
етешһеҙлектәр (absolute plural)
етешһеҙлектең (definite genitive singular)
етешһеҙлектәрҙең (definite genitive plural)
етешһеҙлеккә (dative singular)
етешһеҙлектәргә (dative plural)
етешһеҙлекте (accusative definite singular)
етешһеҙлектәрҙе (accusative definite plural)
етешһеҙлектә (locative singular)
етешһеҙлектәрҙә (locative plural)
етешһеҙлектән (ablative singular)
етешһеҙлектәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

етешһеҙлектең

етешһеҙлеккә

етешһеҙлекте

етешһеҙлектә

етешһеҙлектән

етешһеҙлектәр

етешһеҙлектәрҙең

етешһеҙлектәргә

етешһеҙлектәрҙе

етешһеҙлектәрҙә

етешһеҙлектәрҙән

[jɪ̞.tɪ̞ʃ.hɪ̞ðˈlɪ̞k]

е‧теш‧һеҙ‧лек

етешһеҙ (yeteşheź, “faulty, deficient”) + -лек (-lek).

affix

disadvantage, drawback, flaw, shortcoming


картуф

kartuf (romanization)
картуф (absolute singular)
картуфтар (absolute plural)
картуфтың (definite genitive singular)
картуфтарҙың (definite genitive plural)
картуфҡа (dative singular)
картуфтарға (dative plural)
картуфты (accusative definite singular)
картуфтарҙы (accusative definite plural)
картуфта (locative singular)
картуфтарҙа (locative plural)
картуфтан (ablative singular)
картуфтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

картуфтарҙың

картуфтарҙан

Compare to Kazakh картоп (kartop), Kumyk картоп (kartop, “potato”).
From Russian карто́фель (kartófelʹ, “potato”), from German Kartoffel, from Italian tartufolo, from Latin terrae tūber (“tuber of the earth”).

der

Ит менән картуфты бергә бөтөнләй ашамағыҙ.

Do not eat together meat and potato at all.

İt menən kartuftı bergə bötönləy aşamağıź.


эшмәкәр

head

эшмәкәр • (eşməkər)

ba-noun

эшмәкәр • (eşməkər)

eşməkər (romanization)
эшмәкәр (absolute singular)
эшмәкәрҙәр (absolute plural)
эшмәкәрҙең (definite genitive singular)
эшмәкәрҙәрҙең (definite genitive plural)
эшмәкәргә (dative singular)
эшмәкәрҙәргә (dative plural)
эшмәкәрҙе (accusative definite singular)
эшмәкәрҙәрҙе (accusative definite plural)
эшмәкәрҙә (locative singular)
эшмәкәрҙәрҙә (locative plural)
эшмәкәрҙән (ablative singular)
эшмәкәрҙәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

эшмәкәрҙәрҙең

эшмәкәрҙәргә

эшмәкәрҙәрҙе

эшмәкәрҙәрҙә

эшмәкәрҙәрҙән

Фән эшмәкәре.

A man of science, academic figure (=a scientist).

Дәүләт эшмәкәре.

Мәҙәниәт эшмәкәре.

a person who is professionally active in a certain field; functionary, worker, figure


һалым

head

һалым • (halım)

ba-noun

һалым • (halım)

halım (romanization)
һалым (absolute singular)
һалымдар (absolute plural)
һалымдың (definite genitive singular)
һалымдарҙың (definite genitive plural)
һалымға (dative singular)
һалымдарға (dative plural)
һалымды (accusative definite singular)
һалымдарҙы (accusative definite plural)
һалымда (locative singular)
һалымдарҙа (locative plural)
һалымдан (ablative singular)
һалымдарҙан (ablative plural)

Килем һалымы.

Һалым түләүсе.

Һалымдарҙы ваҡытында түләгеҙ.


солоҡ

soloq (romanization)
солоҡ (absolute singular)
солоҡтар (absolute plural)
солоҡтоң (definite genitive singular)
солоҡтарҙың (definite genitive plural)
солоҡҡа (dative singular)
солоҡтарға (dative plural)
солоҡто (accusative definite singular)
солоҡтарҙы (accusative definite plural)
солоҡта (locative singular)
солоҡтарҙа (locative plural)
солоҡтан (ablative singular)
солоҡтарҙан (ablative plural)

Һәр кеше солоғона үҙенең тамғаһын һалған.

Every person put his/her mark of ownership on his/her log hive.

Hər keşe soloğona üźeneñ tamğahın halğan.

man-made beehive in a hollow tree, log hive


уртаса

Synchronously, урта (urta, “middle”) + -са (-sa).
Compare with
Kazakh орташа (ortaşa, “average; middling”)
Uzbek oʻrtacha (“average; middling”).

cog

Уртаса күрһәткес.


күрһәткес

head

күрһәткес • (kürhətkes)

ba-noun

күрһәткес • (kürhətkes)

kürhətkes (romanization)
күрһәткес (absolute singular)
күрһәткестәр (absolute plural)
күрһәткестең (definite genitive singular)
күрһәткестәрҙең (definite genitive plural)
күрһәткескә (dative singular)
күрһәткестәргә (dative plural)
күрһәткесте (accusative definite singular)
күрһәткестәрҙе (accusative definite plural)
күрһәткестә (locative singular)
күрһәткестәрҙә (locative plural)
күрһәткестән (ablative singular)
күрһәткестәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

күрһәткестең

күрһәткестән

күрһәткестәр

күрһәткестәрҙең

күрһәткестәргә

күрһәткестәрҙе

күрһәткестәрҙә

күрһәткестәрҙән

күрһәт- "to show" + -кес "tool suffix".
Compare to Kazakh көрсеткіш (körsetkış, “measure, index”).
The meaning of "measure, indicator, index" is probably modeled on Russian показатель (pokazatelʹ).

cog

indicator, measure, index; rate, parameter


ʙajram

holiday;

festivity, celebration, feast;
party, reception (of guests)

байрам байрам#Bashkir


ʙəjge

бәйге бәйге#Bashkir

Yañalif spelling of бәйге (bəyge, “horse race; the winner's prize at such race; competition”)


Jaꞑь jьl

Яңы йыл
Яңы йыл#Bashkir

Yañalif spelling of Яңы йыл (Yañı yıl, “New Year's Day”)


көйөнсә

head

көйөнсә • (köyönsə) (takes verbs in past participle form, adjectives, pronouns in absolute case)

Ultimately from Proto-Turkic *kēp (“form, image”).
Compare to Tatar көенчә (köençä, “while, in the state of”).

cog

Ысыҡ төшкән көйөнсә бесән сабыу еңел.

It is easy to cut hay while (the grass is wet) with dew.

Йылы көйөнсә көнөнә өс-биш тапҡыр эсегеҙ.

Drink (it) warm (=in warm state) three to five times a day.

Yılı köyönsə könönə ös-biş tapqır esegeź.


әйтелеш

head

әйтелеш • (əyteleş)

ba-noun

әйтелеш • (əyteleş)

əyteleş (romanization)
әйтелеш (absolute singular)
әйтелештәр (absolute plural)
әйтелештең (definite genitive singular)
әйтелештәрҙең (definite genitive plural)
әйтелешкә (dative singular)
әйтелештәргә (dative plural)
әйтелеште (accusative definite singular)
әйтелештәрҙе (accusative definite plural)
әйтелештә (locative singular)
әйтелештәрҙә (locative plural)
әйтелештән (ablative singular)
әйтелештәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

әйтелештәрҙең

әйтелештәргә

әйтелештәрҙе

әйтелештәрҙә

әйтелештәрҙән

[æj.tʰɪ̆.ˈlɪ̆ʃ]

From *aytïlïš (“pronunciation, the way something is said”), from aytïl- "to be said", passive of ayt- "to say" (see әйтеү (əytew) for more).
Compare with
Kazakh айтылыс (aitylys, “pronunciation”),
Turkish aýdylyş (“pronunciation”),
Uzbek aytilish (“pronunciation”),
Uyghur ئېيتىلىش (ëytilish, “pronunciation”).


altьn

алтын алтын#Bashkir

Yañalif spelling of алтын (altın, “gold”)


altьn

алтын алтын#Bashkir

Yañalif spelling of алтын (altın, “golden”)


тормошсан

head

тормошсан • (tormoşsan)

ba-adj

тормошсан • (tormoşsan)

Synchronously, тормош (tormoş, “life”) + -сан (-san).

based on good knowledge of life; realistically depicting life; true-life, true to life, realistic


әйткәндәй

head

әйткәндәй • (əytkəndəy)

Compare to
Uyghur ئېيتقاندەك (ëytqandek, “by the way”).

cog

(speech act, conjunctive) by the way, incidentally


битлек

bitlek (romanization)
битлек (absolute singular)
битлектәр (absolute plural)
битлектең (definite genitive singular)
битлектәрҙең (definite genitive plural)
битлеккә (dative singular)
битлектәргә (dative plural)
битлекте (accusative definite singular)
битлектәрҙе (accusative definite plural)
битлектә (locative singular)
битлектәрҙә (locative plural)
битлектән (ablative singular)
битлектәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

битлектәрҙең

битлектәрҙән

бит (bit, “face”) + -лек (-lek, “affix forming a noun denoting an accessory or appliance”).

affix

Баҡса өйөн йыйыштырғанда саң борхотмағыҙ, битлек, бирсәткә кейегеҙ.

When cleaning (your) garden cottage, do not raise dust, wear a mask (and) gloves.

Baqsa öyön yıyıştırğanda sañ borxotmağıź, bitlek, birsətkə keyegeź.

Битлек кейеүҙең әһәмиәтен аңламай икән, өйҙә ултырһын.

If (s/he) doesn't understand the importance of wearing a mask, (then) have (him/her) seated at home.

Bitlek keyewźeñ əhəmiəten añlamay ikən, öyźə ultırhın.


бирсәткә

head

бирсәткә • (birsətkə)

ba-noun

бирсәткә • (birsətkə)

birsətkə (romanization)
бирсәткә (absolute singular)
бирсәткәләр (absolute plural)
бирсәткәнең (definite genitive singular)
бирсәткәләрҙең (definite genitive plural)
бирсәткәгә (dative singular)
бирсәткәләргә (dative plural)
бирсәткәне (accusative definite singular)
бирсәткәләрҙе (accusative definite plural)
бирсәткәлә (locative singular)
бирсәткәләрҙә (locative plural)
бирсәткәнән (ablative singular)
бирсәткәләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

бирсәткәләрҙең

бирсәткәләргә

бирсәткәләрҙе

бирсәткәләрҙә

бирсәткәләрҙән

Adapted from Russian перча́тка (perčátka, “glove”).


ҡылған

head

ҡылған • (qılğan)

ba-noun

ҡылған • (qılğan)

qılğan (romanization)
ҡылған (absolute singular-only)
ҡылғандың (definite genitive singular-only)
ҡылғанға (dative singular-only)
ҡылғанды (accusative definite singular-only)
ҡылғанда (locative singular-only)
ҡылғандан (ablative singular-only)


шуға күрә

head

шуға күрә • (şuğa kürə)

ba-adv

шуға күрә • (şuğa kürə)

[ʂoˈʁɑ.kɵˈɾæ]

Аҡ өкөнөң себештәре көнөнә берешәр моронлай, шуға күрә бер оялағы ҡошсоҡтар төрлө буйлы була, кеселәре йыш ҡына үлеп ҡала.

Snowy owl's chicks hatch one a day, therefore the young birds in one nest have different statures, those younger often die.

Aq ökönöñ sebeştəre könönə bereşər moronlay, şuğa kürə ber oyalağı qoşsoqtar törlö buylı bula, keseləre yış qına ülep qala.


һоҫҡо

head

һоҫҡо • (hośqo)

ba-noun

һоҫҡо • (hośqo)

hośqo (romanization)
һоҫҡо (absolute singular)
һоҫҡолар (absolute plural)
һоҫҡоноң (definite genitive singular)
һоҫҡоларҙың (definite genitive plural)
һоҫҡоға (dative singular)
һоҫҡоларға (dative plural)
һоҫҡоно (accusative definite singular)
һоҫҡоларҙы (accusative definite plural)
һоҫҡола (locative singular)
һоҫҡоларҙа (locative plural)
һоҫҡонан (ablative singular)
һоҫҡоларҙан (ablative plural)

From *sus-qï (“scoop”), from Proto-Turkic *sus- (“to scoop”).
Cognate with
Tatar соскы (soskı, “scoop”),
Southern Altai суску (susku, “scoop, ladle, dipper”),
Khakas сусху (susxu, “scoop, ladle, dipper”).


биреү

From Proto-Turkic *bēr-i-g (“giving”, gerund of *bēr-).
Cognate with Tatar бирү (birü), Nogai беруьв (berüv), Kazakh беру (beru), Kyrgyz берүү (berüü), Yakut биэрии (bierii); Turkish ver- (stem); Old Turkic 𐰋𐰃𐰼 (b²ir² /ber-/, stem); Chuvash пар (par, stem); etc.

inh

gerund of <i class="Latn mention" lang="trk-pro">*bēr-</i>

Беҙ буш вәғәҙә бирмәйбеҙ.


мәл

məl (romanization)
мәл (absolute singular)
мәлдәр (absolute plural)
мәлдең (definite genitive singular)
мәлдәрҙең (definite genitive plural)
мәлгә (dative singular)
мәлдәргә (dative plural)
мәлде (accusative definite singular)
мәлдәрҙе (accusative definite plural)
мәлдә (locative singular)
мәлдәрҙә (locative plural)
мәлдән (ablative singular)
мәлдәрҙән (ablative plural)

Adapted from Arabic مَحَلّ (maḥall, “time”).
Cognate with
Kyrgyz маал (maal, “time, period”),
Uzbek mahal (“time”),
Uyghur مەھەل (mehel),
مەل (mel, “time, moment”).

Йәйҙең иң ҡыҙыу мәле.


хәрефтәрҙән

head

хәрефтәрҙән • (xəreftərźən)

хәреф хәреф#Bashkir

ablative plural of хәреф (xəref) ("letter (of any alphabet)")


шулай уҡ

шулай уҡ • (şulay uq)


башлыса

башлыса • (başlısa)

ba-adv

башлыса • (başlısa)

[bɑʂˈɫɯ̞.sɑ]

Мысырҙа башлыса дөгө, мамыҡ, бойҙай һәм йәшелсә-емештәр үҫтерәләр.

In Egypt, they mainly grow rice, cotton, wheat and vegetables.

Mısırźa başlısa dögö, mamıq, boyźay həm yəşelsə-yemeştər üśterələr.

“Ғәлиә”лә башлыса Мысырҙа, Сүриәлә, Төркиәлә белем алған билдәле ғалимдар һәм дин белгестәре уҡыта.
“Ğəliə”lə başlısa Mısırźa, Süriələ, Törkiələ belem alğan bildəle ğalimdar həm din belgestəre uqıta.
The faculty of (the madrasah of) Ğaliya mostly consists of noted scholars and religion (i.e. Islamic) experts educated in Egypt, Syria and Turkey.


ҡосаҡ

qosaq (romanization)
ҡосаҡ (absolute singular)
ҡосаҡтар (absolute plural)
ҡосаҡтың (definite genitive singular)
ҡосаҡтарҙың (definite genitive plural)
ҡосаҡҡа (dative singular)
ҡосаҡтарға (dative plural)
ҡосаҡты (accusative definite singular)
ҡосаҡтарҙы (accusative definite plural)
ҡосаҡта (locative singular)
ҡосаҡтарҙа (locative plural)
ҡосаҡтан (ablative singular)
ҡосаҡтарҙан (ablative plural)

From *qučaq (“embrace, hug; armful”), from Proto-Turkic *kūč- (“to embrace, hug”).
Cognate with Kazakh құшақ (qūşaq, “embrace”), Kyrgyz кучак (kucak, “embrace”), Southern Altai кучак (kučak, “embrace, armful”), Uzbek quchoq (“embrace”), Uyghur قۇچاق (quchaq, “embrace”), Turkish kucak (“embrace”), Turkmen gujak (“embrace”).

cog

Бер ҡосаҡ утын.


ырым

head

ырым • (ırım)

ba-noun

ырым • (ırım)

ırım (romanization)
ырым (absolute singular)
ырымдар (absolute plural)
ырымдың (definite genitive singular)
ырымдарҙың (definite genitive plural)
ырымға (dative singular)
ырымдарға (dative plural)
ырымды (accusative definite singular)
ырымдарҙы (accusative definite plural)
ырымда (locative singular)
ырымдарҙа (locative plural)
ырымдан (ablative singular)
ырымдарҙан (ablative plural)

sign of future event(s); omen, proverbial sign, portent


ҡырғыҙ

head

ҡырғыҙ • (qırğıź)

ba-noun

ҡырғыҙ • (qırğıź)

qırğıź (romanization)
ҡырғыҙ (absolute singular)
ҡырғыҙҙар (absolute plural)
ҡырғыҙҙың (definite genitive singular)
ҡырғыҙҙарҙың (definite genitive plural)
ҡырғыҙға (dative singular)
ҡырғыҙҙарға (dative plural)
ҡырғыҙҙы (accusative definite singular)
ҡырғыҙҙарҙы (accusative definite plural)
ҡырғыҙҙа (locative singular)
ҡырғыҙҙарҙа (locative plural)
ҡырғыҙҙан (ablative singular)
ҡырғыҙҙарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡырғыҙҙарҙың

ҡырғыҙҙарҙан

Borrowed from the Kyrgyz endonym. More at Kyrgyz.

Ҡырғыҙ теле.

Kuzïykurpas and Mayanhïvlïw (Bashkir folk epic):

Бөтәһенән бигерәк ҡырғыҙ батырҙарынан Сарыбай тигәне уның менән күрешергә һәм дуҫлашырға теләй.
Bötəhenən bigerək qırğıź batırźarınan Sarıbay tigəne unıñ menən küreşergə həm duślaşırğa teləy.
Of all the Kyrgyz brave men, one named Sarïbay wanted the most to meet and make friends with him.

ba:Ҡырғыҙҙар


бахыр

head

бахыр • (baxır)

ba-adj

бахыр • (baxır)

Adapted from Arabic فَقِير (faqīr, “poor, wretched”).
Cognate with Kazakh пақыр (paqyr, “poor, miserable”), Kyrgyz бакыр (bakır, “poor, miserable”), Turkmen pahyr (“poor thing”).


бахыр

head

бахыр • (baxır)

ba-noun

бахыр • (baxır)

baxır (romanization)
бахыр (absolute singular)
бахырҙар (absolute plural)
бахырҙың (definite genitive singular)
бахырҙарҙың (definite genitive plural)
бахырға (dative singular)
бахырҙарға (dative plural)
бахырҙы (accusative definite singular)
бахырҙарҙы (accusative definite plural)
бахырҙа (locative singular)
бахырҙарҙа (locative plural)
бахырҙан (ablative singular)
бахырҙарҙан (ablative plural)

a person or other living being that arouses pity; poor thing


тотоу

From Proto-Turkic *tut- (“to hold; keep; catch”).

inh

Атлан, батыр, атҡа, тот һөңгөңдө!

Brave man, mount a horse, hold your spear! (Daut Yultyy)

Ғалимдар аңлатыуынса, баш бармаҡ айырым торһа, эш йә һуғыш ҡоралын ҡыҫып тотоу уңайлыраҡ.

As scientists explain, if the thumb is located separately, it is more convenient to tightly hold a tool of war or labor.

Ğalimdar añlatıwınsa, baş barmaq ayırım torha, eş yə huğış qoralın qıśıp totow uñaylıraq.

(transitive) to hold; to take hold of; to grasp, grip, grab

(transitive) to keep in a certain state or position

(transitive) to own, have in possession; keep house animals

(transitive) to keep (one's promise, one's word)


ниндәй ҙә булһа

head

ниндәй ҙә булһа

ниндәй ҙә булһа • (nindəy źə bulha)

Ниндәй ҙә булһа тарихи ваҡиға йәки шәхес тураһындағы яҙма риүәйәт.

A written legend about some historical event or person.

Nindəy źə bulha tarixi vaqiğa yəki şəxes turahındağı yaźma riwəyət.

Ниндәй ҙә булһа ҡатнашыусыны хаким итеп һайлар өсөн бөтәһе ундан да кәм түгел тауыш бирелергә тейеш.

To elect any participant an administrator, a total of no less than ten votes must be cast.

Nindəy źə bulha qatnaşıwsını xakim itep haylar ösön bötəhe undan da kəm tügel tawış birelergə teyeş.

No matter what/which; any, some, some sort, whatever


шәхсән

шәхсән • (şəxsən)

Borrowed from Arabic شَخْصًا (šaḵṣan), adverbial accusative of شَخْص (šaḵṣ).

Риүәйәт буйынса, батша 1707 йылда ҡалаға шәхсән нигеҙ һалған.

As the legend goes, the czar in person founded the city in 1707.

Riwəyət buyınsa, batşa 1707 yılda qalağa şəxsən nigeź halğan.


дастархан

dastarxan (romanization)
дастархан (absolute singular)
дастарханлар (absolute plural)
дастарханның (definite genitive singular)
дастарханларҙың (definite genitive plural)
дастарханға (dative singular)
дастарханларға (dative plural)
дастарханны (accusative definite singular)
дастарханларҙы (accusative definite plural)
дастарханла (locative singular)
дастарханларҙа (locative plural)
дастарханнан (ablative singular)
дастарханларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

дастарханлар

дастарханның

дастарханларҙың

дастарханларға

дастарханларҙы

дастарханларҙа

дастарханнан

дастарханларҙан

From Persian دسترخوان (dastarxân). Cognate with Azerbaijani dəstərxan, Kyrgyz дасторкон (dastorkon), Tajik дасторхон (dastorxon), Uzbek dasturxon.


күплек

head

күплек • (küplek)

ba-noun

күплек • (küplek)


тағы

head

тағы • (tağı)

From Proto-Turkic *d(i)akï (“again, once more; additionally, plus”).
Cognate with Old Uyghur [script needed] (taqï, “more”); Tatar тагын (tağın), Kazakh тағы (tağy), Kyrgyz дагы (dagı), Southern Altai таа (taa), Uzbek tagʻin, Uzbek تېگى, Uyghur تېخى (tëxi), Turkmen dagy, Azerbaijani daha, Turkish daha (“more, in addition”).

cog

Тағы бер ҡат тикшереү.

Арғы оста тағы бер аҙыҡ-түлек магазины бар.

There is one more food shop at the far end (of the village).

Arğı osta tağı ber aźıq-tülek magazinı bar.

Өфөлә тағы биш мәктәп дистанцион уҡыуға күсте.

In Ufa, five more schools moved to remote learning.

Öfölə tağı biş məktəp distantsion uqıwğa küste.


булыу

head

булыу • (bulıw)

Үҙ йортоңдоң хужаһы булыу отошлораҡ.

It's more advantageous to be an owner of your own house.

Ҡоҙғон ҡайһы тирәлә ҡысҡырһа, шунда мәйет була.

Where a raven caws, there will be a dead man.

Qoźğon qayhı tirələ qısqırha, şunda məyet bula.

Күперҙе төҙөүселәр тырышып эшләне, ауыл халҡы яғынан да уларға ярҙам булды.

The bridge construction workers worked diligently; there was also assistance to them on the part of the villagers.

Küperźe töźöwselər tırışıp eşləne, awıl xalqı yağınan da ularğa yarźam buldı.

Егеттәр, һаҡланығыҙ наҙан дуҫтан ― наҙан дуҫ бер айҙан һуң булыр дошман. (Aqmulla)
Yegettər, haqlanığıź naźan duśtan ― naźan duś ber ayźan huñ bulır doşman.
Guys, beware of an ignorant friend ― in a month's time, an ignorant friend will become an enemy.


яурын

яурын • (yawrın)

ba-noun

яурын • (yawrın)

From Proto-Turkic *yagrïn (“(upper) back; shoulder; shoulder blade; withers”).
Cognates include
Kazakh жауырын (jauyryn, “shoulder blade”),
Kyrgyz жоорун (joorun, “shoulder blade”),
Southern Altai јарын (ǰarïn, “shoulder, shoulder blade”),
Uzbek yagʻrin (“upper back; withers”),
Khakas чарын (çarın, “shoulder blade”),
Yakut сарын (sarın, “shoulder”),
Chuvash ҫурӑм (śurăm, “back”).


бүҫер

head

бүҫер • (büśer)

ba-noun

бүҫер • (büśer)

Cognate with
Tatar бүсер (büser, “hernia”),
Kazakh бөсір (bösır, “ascaridosis; enterobiasis”).
Akhmetyanov suggests derivation from Arabic بَاسُور (bāsūr, “hemorrhoid, condyloma”).


яңынан

head

яңынан • (yañınan)

[jɑ.ŋɯ̞ˈnɑn]

From Proto-Turkic *yaŋïdan (“again, anew”), originally ablative of Proto-Turkic *yaŋï (“new”).
Cognate with Tatar яңадан (yañadan),
Kazakh жаңадан (jañadan),
Kyrgyz жаңыдан (jaŋıdan),
Kumyk янгыдан (yañıdan),
Uzbek yangidan,
Turkish yeniden (“again”), etc.

Ә ышаныс юғалһа, уны яңынан яулау үтә ауыр.

And if confidence is destroyed, it is very difficult to win back.

Ə ışanıs yuğalha, unı yañınan yawlaw ütə awır.


тағы ла

тағы ла • (tağı la)


Самрау

Samraw (romanization)
Самрау (absolute singular-only)
Самрауҙың (definite genitive singular-only)
Самрауға (dative singular-only)
Самрауҙы (accusative definite singular-only)
Самрауҙа (locative singular-only)
Самрауҙан (ablative singular-only)

Cognate with Kazakh самұрық (samūryq, “mythical eagle”), Uzbek semurgʻ (“mythical bird”).
Adapted from an Iranian source, compare Middle Persian synmwlw, Persian سیمرغ (simorğ, “Simurgh”). See also сәмреғош (səmreğoş).

cog

Ural-batyr (Bashkir folk epic):

Бар ҡоштарға баш булған Самрау атлы атам бар.

I have a father with the name of Samraw, who is the master of all birds.

Bar qoştarğa baş bulğan Samraw atlı atam bar.

(mythology) a mythical bird, deity and master of all birds


Ғайса Мәсих

head

Ғайса Мәсих • (Ğaysa Məsix)

ba-noun

Ғайса Мәсих • (Ğaysa Məsix)

Ğaysa Məsix (romanization)
Ғайса Мәсих (absolute singular-only)
Ғайса Мәсихтең (definite genitive singular-only)
Ғайса Мәсихкә (dative singular-only)
Ғайса Мәсихте (accusative definite singular-only)
Ғайса Мәсихтә (locative singular-only)
Ғайса Мәсихтән (ablative singular-only)

[ʁäj.ˈsä.mæˈsʲɪχ]

[ɢäj.ˈsä.mæˈsʲɪχ]

Adapted from Persian عیسی مسیح ('isâ masih), from Arabic اَلْمَسِيح عِيسَى (al-masīḥ ʕīsā).
Check out both constituent words for etymology.
Compare to
Kazakh Иса Мәсіх (İsa Mäsıx),
Kyrgyz Ыйса Масих (Iysa Masih),
Uzbek Iso Masih,
Crimean Tatar İsa Mesih,
Turkish İsa Mesih.

bor

اَلْمَسِيح عِيسَى

...һәр тел Ғайса Мәсихте Раббы тип таныһын. (Philippians 2:11)

...let every tongue acknowledge Jesus Crist as the Lord.

...hər tel Ğaysa Məsixte Rabbı tip tanıhın.


ҡиммәтле

head

ҡиммәтле • (qimmətle)

ba-adj

ҡиммәтле • (qimmətle)

ҡиммәт (qimmət, “value”) + -ле (-le, “affix used to form adjectives from nouns”).

suffix

Библиофиллыҡ — һирәк осрай торған һәм ҡиммәтле китаптар йыйыу шөғөлө.
Bibliofillıq — hirək osray torğan həm qimmətle kitaptar yıyıw şöğölö.
Bibliophilia is the occupation of collecting rarely occurring and valuable books.

Ул бик ҡиммәтле матур ынйы тапҡас, ҡайтып бар мөлкәтен һатҡан да, шул ынйыны алған. (Matthew 13:46)

When he found a very valuable, beautiful pearl, (he) went home, sold all his belongings and bought that pearl.

Ul bik qimmətle matur ınyı tapqas, qaytıp bar mölkəten hatqan da, şul ınyını alğan.


шөғөл

head

шөғөл • (şöğöl)

ba-noun

шөғөл • (şöğöl)

şöğöl (romanization)
шөғөл (absolute singular)
шөғөлдәр (absolute plural)
шөғөлдөң (definite genitive singular)
шөғөлдәрҙең (definite genitive plural)
шөғөлгә (dative singular)
шөғөлдәргә (dative plural)
шөғөлдө (accusative definite singular)
шөғөлдәрҙе (accusative definite plural)
шөғөлдә (locative singular)
шөғөлдәрҙә (locative plural)
шөғөлдән (ablative singular)
шөғөлдәрҙән (ablative plural)

From Arabic شُغْل (šuḡl, “occupation, activity”).

bor

occupation, an activity with which one occupies oneself


шәшке

head

шәшке • (şəşke)

ba-noun

шәшке • (şəşke)

şəşke (romanization)
шәшке (absolute singular)
шәшкеләр (absolute plural)
шәшкенең (definite genitive singular)
шәшкеләрҙең (definite genitive plural)
шәшкегә (dative singular)
шәшкеләргә (dative plural)
шәшкене (accusative definite singular)
шәшкеләрҙе (accusative definite plural)
шәшкелә (locative singular)
шәшкеләрҙә (locative plural)
шәшкенән (ablative singular)
шәшкеләрҙән (ablative plural)

Mustela lutreola
Mustela lutreola#Translingual


ҡама

qama (romanization)
ҡама (absolute singular)
ҡамалар (absolute plural)
ҡаманың (definite genitive singular)
ҡамаларҙың (definite genitive plural)
ҡамаға (dative singular)
ҡамаларға (dative plural)
ҡаманы (accusative definite singular)
ҡамаларҙы (accusative definite plural)
ҡамала (locative singular)
ҡамаларҙа (locative plural)
ҡаманан (ablative singular)
ҡамаларҙан (ablative plural)


Дилбәр

head

Дилбәр • (Dilbər)

ba-proper noun

Дилбәр • (Dilbər)

Dilbər (romanization)
Дилбәр (absolute singular-only)
Дилбәрҙең (definite genitive singular-only)
Дилбәргә (dative singular-only)
Дилбәрҙе (accusative definite singular-only)
Дилбәрҙә (locative singular-only)
Дилбәрҙән (ablative singular-only)

From Persian دلبر (delbar, “love, beloved”).
Compare to Uzbek Dilbar, Turkish Dilber (“female name”); Turkish dilber (“attractive”).


бынан тыш

head

бынан тыш • (bınan tış)

[bɯ̞ˈnɑnˌtɯ̞ʂ]


кәртә

кәртә • (kərtə)

ba-noun

кәртә • (kərtə)

kərtə (romanization)
кәртә (absolute singular)
кәртәләр (absolute plural)
кәртәнең (definite genitive singular)
кәртәләрҙең (definite genitive plural)
кәртәгә (dative singular)
кәртәләргә (dative plural)
кәртәне (accusative definite singular)
кәртәләрҙе (accusative definite plural)
кәртәлә (locative singular)
кәртәләрҙә (locative plural)
кәртәнән (ablative singular)
кәртәләрҙән (ablative plural)

Compare to Tatar киртә (kirtä), Chuvash карта (kart̬a, “fence; enclosure for cattle”), perhaps Hungarian kert (“garden”), Ossetian кӕрт (kært, “court, courtyard”).

cog

Кәртәгә тотоноп, ҡарт оҙаҡ ҡына ауыл урамына ҡарап торҙо.

The old man stood for a long time, holding on a fence and looking at the village street.

Kərtəgə totonop, qart oźaq qına awıl uramına qarap torźo.

Тормош ҡуйған кәртәләрҙе үтә белеү.

The ability to overcome obstacles that life sets.


тиң

head

тиң • (tiñ) (takes object in dative case)

Ultimately from Middle Chinese 等 (MC tojX|tongX, “to equate”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (teŋ, “equal, equivalent, appropriate”);
Kazakh тең (teñ, “equal”),
Kumyk тенг (teñ),
Southern Altai теҥ (teŋ, “equal”)
Uzbek teng (“equal”),
Turkish denk (“equal, equivalent”),
Shor тең,
Yakut тэҥ (teñ, “equal”).

cog

Милләтһеҙ бала ҡамғаҡҡа тиң.

A child without ethnic roots is akin to tumbleweed.


тиң

Был һәйкәлдең Башҡортостанда әлегә тиңе юҡ.

At this time, this monument has no peers in Bashkortostan.

Bıl həykəldeñ Başqortostanda əlegə tiñe yuq.


дәлил

head

дәлил • (dəlil)

ba-noun

дәлил • (dəlil)

dəlil (romanization)
дәлил (absolute singular)
дәлилдәр (absolute plural)
дәлилдең (definite genitive singular)
дәлилдәрҙең (definite genitive plural)
дәлилгә (dative singular)
дәлилдәргә (dative plural)
дәлилде (accusative definite singular)
дәлилдәрҙе (accusative definite plural)
дәлилдә (locative singular)
дәлилдәрҙә (locative plural)
дәлилдән (ablative singular)
дәлилдәрҙән (ablative plural)

From Arabic دَلِيل (dalīl, “proof, demonstration, evidence”).


ҡапсыҡ

head

ҡапсыҡ • (qapsıq)

ba-noun

ҡапсыҡ • (qapsıq)

qapsıq (romanization)
ҡапсыҡ (absolute singular)
ҡапсыҡтар (absolute plural)
ҡапсыҡтың (definite genitive singular)
ҡапсыҡтарҙың (definite genitive plural)
ҡапсыҡҡа (dative singular)
ҡапсыҡтарға (dative plural)
ҡапсыҡты (accusative definite singular)
ҡапсыҡтарҙы (accusative definite plural)
ҡапсыҡта (locative singular)
ҡапсыҡтарҙа (locative plural)
ҡапсыҡтан (ablative singular)
ҡапсыҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡапсыҡтарҙың

ҡапсыҡтарҙан

From *qapčïq (“small sack”), a diminutive form from Proto-Turkic *kāp (“sack”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (qapčuq, “pouch”);
Kazakh қапшық (qapşyq, “small sack”), Karachay-Balkar къапчыкъ (qapçıq), Kumyk къапчыкъ (qapçıq), Kyrgyz капчык (kapcık, “small sack”), Uzbek qopchiq (“small sack”), Uyghur قاپچۇق (qapchuq, “small sack”), Khakas хапчых (xapçıx, “small sack; purse”).


шулай итеп

head

шулай итеп • (şulay itep)

ba-adv

шулай итеп • (şulay itep)

[ʂuˈɫɑj‿iˌtɪ̞p]


балдар

Eastern Bashkir plural form of бала: children


яғыу

head

яғыу • (yağıw)

From Proto-Turkic *yak- (“to burn; produce fire”).

inh

(intransitive or takes ут as object, takes location in dative case) to make fire in a stove, fireplace etc. for heat and/or preparation of food

(takes object in indefinite accusative) to light a candle, lamp etc.

to make fire in a dedicated place
to light a candle, lamp etc.

(transitive) to heat house or facilities

to make fire in a dedicated place
to heat house or facilities

(transitive) to burn, use something as fuel

to make fire in a dedicated place
to burn, use something as fuel

Өйгә ҡайтып, усаҡҡа ут яға тор.


мә

Compare to Kazakh мә (mä), Kyrgyz ме (me), Yakut мэ (me), Uzbek ma (“here, take (it)”). Seems originally an adverb "here, ecce" which borrowed semantics of Turkic imperative: al "take". Compare Kazakh: мә, ал! "here, take (it)!" or Russian: на, держи! "same".

Мә, ошо ҡолондо ат итеп үҫтер ҙә менеп йөрөрһөң.

Here, grow this foal into a horse and you will ride it.

Mə, oşo qolondo at itep üśter źə menep yörörhöñ.

(said when giving someone something) here, take it!


һаҙаҡ

head

һаҙаҡ • (haźaq)

ba-noun

һаҙаҡ • (haźaq)

haźaq (romanization)
һаҙаҡ (absolute singular)
һаҙаҡтар (absolute plural)
һаҙаҡтың (definite genitive singular)
һаҙаҡтарҙың (definite genitive plural)
һаҙаҡҡа (dative singular)
һаҙаҡтарға (dative plural)
һаҙаҡты (accusative definite singular)
һаҙаҡтарҙы (accusative definite plural)
һаҙаҡта (locative singular)
һаҙаҡтарҙа (locative plural)
һаҙаҡтан (ablative singular)
һаҙаҡтарҙан (ablative plural)

From a Mongolic source, from Proto-Mongolic *saɣadag (“quiver”) — compare Kalmyk саадг (saadg), Mongolian саадаг (saadag, “quiver”).
Cognates include
Kazakh садақ (sadaq, “bow; quiver”),
Kyrgyz саадак (saadak, “quiver; bow; arrow”),
Uzbek sadoq (“quiver”),
Uyghur ساغداق (saghdaq, “bow”),
Azerbaijani sadaq (“quiver”),
Khakas саадах (saadax, “quiver”),
Yakut саадах (saadaq, “bow; bow sheath”).

cog

Мәргәндең һаҙағында ике бөртөк кенə уҡ ҡалған ти.

In the sharp-shooter's quiver, there remained only two arrows.

Mərgəndeñ haźağında ike börtök kenə uq qalğan ti.


абруйлы

head

абруйлы • (abruylı)

ba-adj

абруйлы • (abruylı)

[ɑβ.ɾoj.ˈɫɤ̆]

абруй (abruy, “value”) + -лы (-lı, affix used to form adjectives from nouns). Compare Tatar абруйлы (abruylı), Kazakh абыройлы (abyroily), Uzbek obroʻyli (“respected, reputable”).

af

Халыҡҡа абруйлы кешеләрҙең өлгөһө кәрәк.

People need the example of reputable persons (=People need reputable persons who set an example).

Xalıqqa abruylı keşelərźeñ ölgöhö kərək.

Мәҡәләләге мәғлүмәт абруйлы сығанаҡтар менән раҫланырға тейеш.

The information in the article must be proved with trustworthy sources.

Məqələləge məğlümət abruylı sığanaqtar menən raślanırğa teyeş.


бөтөү

head

бөтөү • (bötöw)

From Proto-Turkic *büt- (“to end, finish”).
Cognate with Yakut бүт (büt, “to end, finish”).

Ҡарама олононан һут аҡһа, яҙғы һалҡындар бөтә.

If sap oozes from elm tree trunk, spring frosts will be over.

Qarama olononan hut aqha, yaźğı halqındar bötə.

(transitive, takes object in indefinite accusative) to graduate from college, university


алыу

алыу • (alıw)

From Proto-Turkic *ạl- (“to take”).
Cognate with Old Turkic [script needed] (al-, “to take”); Turkish almak, Yakut ыл (ıl, “to take”), Chuvash ил (il, “to take”), etc.

cog

Ислам динендә кешенең йәнен Ғазраил фәрештә ала.

In the religion of Islam, the angel Azrael takes a person's soul (when that person dies).

İslam dinendə keşeneñ yənen Ğazrail fəreştə ala.

һатып алыу
һатып алыу#Bashkir

Clipping of һатып алыу (hatıp alıw): to buy


ябыу

head

ябыу • (yabıw)


йүгереү

йүгереү • (yügerew)

From Proto-Turkic *yügür- (“to run”).
Cognate with Kazakh жүгіру (jügıru), Kyrgyz жүгүрүү (jügürüü), Crimean Tatar cuvurmaq,
Uyghur يۈگۈرمەك (yügürmek), Uzbek yugurmoq, Azerbaijani yüyürmək, Tuvan чүгүрер (çügürer), Yakut сүүр (süür, “to run”), etc.

cog

Kyrgyz жүгүрүү (jügürüü)


аңлау

head

аңлау • (añlaw)

From Proto-Turkic *āŋla- (“to understand”), from Proto-Turkic *āŋ (“intelligence, mind”).
Cognate with Old Uyghur [script needed] (aŋla-, “to understand”); Kyrgyz аңдоо (aŋdoo, “to understand”), Southern Altai оҥдоор (oŋdoor, “to understand”), Karachay-Balkar ангыларгъа (añılarğa, “to understand”), Uzbek anglamoq (“to understand”), Uyghur ئاڭلىماق (anglimaq, “to listen; to understand”), Turkish anlamak (“to understand”), Azerbaijani anlamaq (“to understand”).

cog

Ул мине дөрөҫ аңланы.

Битлек кейеүҙең әһәмиәтен аңламай икән, өйҙә ултырһын.

If (s/he) doesn't understand the importance of wearing a mask, (then) have (him/her) seated at home.

Bitlek keyewźeñ əhəmiəten añlamay ikən, öyźə ultırhın.


өйрәнеү

From Proto-Turkic *ögren- (“to get accustomed to; to learn”).
Cognate with Kazakh үйрену (üirenu), Kyrgyz үйрөнүү (üyrönüü), Uzbek oʻrganmoq, Uyghur ئۆگەنمەك (ögenmek), Turkmen öwrenmek, Turkish öğrenmek, Azerbaijani öyrənmək,
Khakas ӱгренерге (ügrenerge),
Tuvan өөренир (öörenir),
Yakut үөрэн (üören),
Chuvash вĕрен (vĕren, “to study, to learn”).

cog

Kyrgyz үйрөнүү (üyrönüü)

Кубаға барыр алдынан испан телен өйрәнгән.

Before going to Cuba, (he/she) learned the Spanish language.

Kubağa barır aldınan ispan telen öyrəngən.

Минең ҡыҙым һыйыр һауырға өйрәнмәне.

My daughter did not learn to milk a cow.

Өйрәнергә бер ҡасан да һуң түгел.

(takes a verb in infinitive or a noun in accusative or dative) to learn (to do something)

Гәрәбә эсендә һаҡланып ҡалған бороңғо бөжәктәрҙе өйрәнеү.

To study ancient insects preserved within amber.

Gərəbə esendə haqlanıp qalğan boroñğo böjəktərźe öyrənew.


кереү

Өйгә кермәй тор, иҙән кипһен.

Don't enter the house (for a while), let the floor dry.


инеү

The only reliable cognate is Kazakh ену (enu, “to enter, go in”). Thus, this is a very peculiar regional feature shared by only these two languages.
Generally thought to derive from Proto-Turkic *ēn- (“to go down”).
However, no adequate explanation has been presented as to how this peculiar semantic transformation ("go down" > "enter") could have taken place, or why only in these two languages but not elsewhere.


сығыу

head

сығыу • (sığıw)

From Proto-Turkic *čïk- (“to go out”).
Cognate with Kazakh шығу (şyğu), Kyrgyz чыгуу (cıguu), Uzbek chiqmoq, Khakas сығарға (sığarğa), Turkish çıkmak, Azerbaijani çıxmaq (“to go out, exit”), etc.

Малайҙар тиҙ-тиҙ ашанылар ҙа, "рәхмәт" тип сығып киттеләр.

The boys had their meal quickly, said "thank you" and left.

Malayźar tiź-tiź aşanılar źa, "rəxmət" tip sığıp kittelər.

Башҡортостандан тәүге хаж ҡылыусылар төркөмө изге Мәккәгә һәм Мәҙинәгә 1 ноябрҙә юлға сыҡты.

A group of first-time Hajj performers from Bashkortostan set out on their journey to the holy Mecca and Medina on November 1.

Başqortostandan təwge xaj qılıwsılar törkömö izge Məkkəgə həm Məźinəgə 1 noyabrźə yulğa sıqtı.

Ғәрәп һәм яңалиф яҙыуында сыҡҡан баҫмалар һирәк китаптар һәм ҡулъяҙмалар бүлегендә һаҡлына.
Ğərəp həm yañalif yaźıwında sıqqan baśmalar hirək kitaptar həm qulʺyaźmalar bülegendə haqlına.
Publications (that are) printed in the Arabic and Yañalif scripts are stored in the Section of rare books and manuscripts.

(print media) to be/get printed, be published

Киләһе яңылыҡтар сығарылышы ун сәғәт утыҙ минутта сыға.

The next news broadcast will be aired at ten hours thirty minutes.

Kiləhe yañılıqtar sığarılışı un səğət utıź minutta sığa.

Шаршау асылмаҫ элек сәхнәгә Актёр сыға, ҡулында телефон.

Before the curtain opens, the Actor goes on stage, (with) a telephone in his hand.

Şarşaw asılmaś elek səxnəgə Aktyor sığa, qulında telefon.

Юл аша тейешле урындан ғына сыҡ.

Cross the street only at a designated place.

(takes the postposition аша) to cross, pass through, go through

Бындай форсат ғүмерҙә бер тапҡыр ғына сыға.

Such an opportunity arises only once in a lifetime.

Bınday forsat ğümerźə ber tapqır ğına sığa.


үҙгәреү

үҙгәреү • (üźgərew)

From *özger- "to change", from Proto-Turkic *öŕ-ge (“other, different”).
Cognate with Kazakh өзгеру (özgeru), Kyrgyz өзгөр- (özgör-), Southern Altai ӧскӧр- (öskör-), Uzbek oʻzgarmoq, Uyghur ئۆزگەرمەك (özgermek), Turkmen özgermek (“to change”).


тереклек

Synchronously may be seen to derive from тере (tere, “alive”). However, appears to have been borrowed from a written Karluk source (e.g. from Chagatai; compare the Uzbek and Uighur cognates below). The native Kypchak form in Bashkir should be *терелек (*terelek), as in Kyrgyz тирилик (tirilik, “life”).
Compare to Old Uyghur [script needed] (tiriglik, “life”); Uzbek tiriklik (“life”), Uyghur تىرىكلىك (tiriklik, “life, the state of being alive”). See Proto-Turkic *dīri- (“to live; alive”) for more.

cog

Ерҙән ситтәге тереклек.


ишетеү

head

ишетеү • (işetew)

From Proto-Turkic *ẹĺit- (“to hear”).
Cognate with Old Turkic 𐱁𐱅 (eşit-, “to hear, listen”); Kazakh есту (estu, “to hear”), Uzbek eshitmoq (“to hear”), Turkish işitmek (“to hear”), Khakas истерге (isterge, “to hear”), Yakut иһит (ihit, “to hear”), Chuvash илт (ilt, “to hear”).

cog

Өндәштем — ишетмәне.
Öndəştem — işetməne.
I said hello, (but s/he) didn't hear.

Ауыҙы ни әйткәнде ҡолағы ишетмәй.

(One's) ears do not hear what (his/her) mouth utters.

Яхъяның һүҙҙәрен ишетеп, Ғайса артынан эйәргән икәүҙең береһе Симон Петрҙың ҡустыһы Андрей ине. (John 1:40)

One of the two who had heard John's words and followed Jesus, was Andrew, Simon Peter’s younger brother.

Yaxʺyanıñ hüźźəren işetep, Ğaysa artınan eyərgən ikəwźeñ berehe Simon Petrźıñ qustıhı Andrey ine.


күреү

head

күреү • (kürew)

From Proto-Turkic *kör- (“to see”).
Cognate with Old Turkic 𐰚𐰇𐰼𐰇𐰼 (körür, “seeing”); Kazakh көру (köru, “to see”), Kyrgyz көрүү (körüü, “to see”), Southern Altai кӧрӧр (körör, “to see”), Uzbek koʻrmoq (“to see”), Khakas кӧрерге (“to see”), Tuvan көөр (köör, “to see”), Azerbaijani görmək (“to see”), Turkish görmek (“to see”), Yakut көр (kör, “to see”), Chuvash курма (kurma, “to see”).

Ural-batyr (Bashkir folk epic):

Егет, тыңла һүҙемде. Асыҡ күрҙең йөҙөмдө, Айһылыу тигән атым бар.
Yeget, tıñla hüźemde. Asıq kürźeñ yöźömdö, Ayhılıw tigən atım bar.
Young man, listen to what I say. You have clearly seen my face, I have my name that is Ayhïlïw.

Salawat Yulayev:

Төшөмдә һеҙҙе гел күрәм, минең тыуған ҡырҙарым.

My homeland fields, I always see you in my dreams.

Töşömdə heźźe gel kürəm, mineñ tıwğan qırźarım.

Хаттың тышында адресын күреү менән атайымдың ҡулын таныным.

As soon as I saw the address on the envelope of the letter, I recognized my father's handwriting.

Xattıñ tışında adresın kürew menən atayımdıñ qulın tanınım.

Баҡтиһәң, кеше беҙ күреп белгән материаль тән генә түгел икән.

As it emerges, a human is not only the material body that we see and know.

Baqtihəñ, keşe beź kürep belgən materialʹ tən genə tügel ikən.

Белгес өйрәнсектең хаталарын шунда уҡ күреп, төҙәтеп бара.

The specialist immediately sees the apprentice's mistakes and corrects them.

Belges öyrənsekteñ xataların şunda uq kürep, töźətep bara.


ҡарау

From *qara- (“to look”), probably borrowed from Middle Mongol, from Proto-Mongolic *kara- (“to look”).
Cognate with Kazakh қарау (qarau, “to look”), Kyrgyz кара- (kara-, “to look”), Southern Altai кара- (kara-, “to look”), Uzbek qaramoq (“to look”),
Uyghur قارىماق (qarimaq, “to look”), Khakas хара- (xara-, “to look”).

Ә был йортта малай йәнһүрәт ҡарай.

And in this home, a boy is watching a cartoon.

Эй, егет, ниңә ситтән генә ҡарап тораһың?

Hey dude, why are you (standing and) only looking from aside?

Ey, yeget, niñə sittən genə qarap torahıñ?

Кәртәгә тотоноп, ҡарт оҙаҡ ҡына ауыл урамына ҡарап торҙо.

The old man stood for a long time, holding on a fence and looking at the village street.

Kərtəgə totonop, qart oźaq qına awıl uramına qarap torźo.

(transitive) to look after, care for, tend to

Ике тәҙрәһе урамға ҡараған ҙур бүлмә.

A large room with two windows overlooking the street.

(intransitive) to belong to, fall under, belong under


һиҙеү

һиҙеү • (hiźew)

From Proto-Turkic *seŕ- (“to feel, understand”).

inh

Һиҙәм: бына, маңлайымдан һыйпай йәп-йәш әжәлемдең һалҡын усы. (Mustai Karim)

I feel: now, the cool palm of my very young death strokes my forehead.

Hiźəm: bına, mañlayımdan hıypay yəp-yəş əjəlemdeñ halqın usı.

to feel (perceive physically through taste, touch, or smell)

to feel; (perceive subcontiously/intuitively); sense, intuit, surmise


менеү

From Proto-Turkic *bīn- (“to climb, mount; mount a horse”).
Cognate with Old Turkic 𐰋𐰃𐰤 (bin-, “mount a horse”); Kazakh міну (mınu, “to mount/ride a horse”), Turkish binmek (“to mount; ride a horse”), Yakut миин (miin, “to mount a horse”), etc.

cog

Мотоциклды ҡалдырҙым да тауға мендем.

I left the motorcycle and climbed the mountain.

Мә, ошо ҡолондо ат итеп үҫтер ҙә менеп йөрөрһөң.

Here, grow this foal into a horse and you will ride it.

Mə, oşo qolondo at itep üśter źə menep yörörhöñ.


төшөү

head

төшөү • (töşöw)

From Proto-Turkic *tüĺ- (“to fall, move down”).

inh

Көтөү көнө буйы тау итәгендә йөрөнө, кисен ауылға төштө.

The herd spent the whole day on a mountain foot, and in the evening it went down to the village.

Kötöw könö buyı taw itəgendə yörönö, kisen awılğa töştö.

Әҙәм балаһы төҙөгән ҡаланы һәм манараны күрер өсөн Хоҙай аҫҡа төштө. (Genesis 11:5.)

In order to see the city and the tower that the children of men were building, God went down.

Əźəm balahı töźögən qalanı həm manaranı kürer ösön Xoźay aśqa töştö.

Ural-batyr (Bashkir folk epic):
Йондоҙ һымаҡ атылып, аҡбуҙ толпар атлығып күктән килеп төшкән, ти.
Yondoź hımaq atılıp, aqbuź tolpar atlığıp küktən kilep töşkən, ti.
Like a shooting star, a blue gray winged horse came down swiftly from the sky.

Иртүк ысыҡ төшһә, көн аяҙый.

If dew falls early in the morning, the weather will clear up.

Мул иген уңышы быйыл проблемаға әүерелде – хаҡтар кинәт төшә башланы.
Mul igen uñışı bıyıl problemağa əwerelde – xaqtar kinət töşə başlanı.
The rich cereal crops this year turned into a problem – the prices started to decrease dramatically.

to be/get painted; get photographed; be/get filmed

Башҡорт телендә баҫым күпселек осраҡтарҙа аҙаҡҡы ижеккә төшә.

In the Bashkir language, the stress in most cases falls on the last syllable.

Başqort telendə baśım küpselek osraqtarźa aźaqqı ijekkə töşə.


ҡалыу

head

ҡалыу • (qalıw)

From Proto-Turkic *kiāl- (“stay behind, remain”).

inh

Минең күңелем тыуған Уралымда ҡалды: муйыл сәскә атҡан туғайҙарҙы төшөмдә күреп йыш ҡына уянам.

My soul has remained in my native Urals: I often wake up dreaming of river meadows with bird cherries abloom.

Mineñ küñelem tıwğan Uralımda qaldı: muyıl səskə atqan tuğayźarźı töşömdə kürep yış qına uyanam.

to remain in a particular place, stay; stay behind

Иҫтәлеккә тик өсмөйөш һалдат хаттары ғына ҡалды.

Only the soldier's triangle letters (=wartime blue-envelope mail) have remained as a keepsake.

İśtəlekkə tik ösmöyöş haldat xattarı ğına qaldı.

Мәргәндең һаҙағында ике бөртөк кенə уҡ ҡалған ти.

In the sharp-shooter's quiver, there remained only two arrows.

Mərgəndeñ haźağında ike börtök kenə uq qalğan ti.

Йоҡа ҡар ҡатламында тибенеп, йәйҙән ҡалған үләнде ашап ҡыш сыға башҡорт аты.

The Bashkir horse overwinters by eating the grass remaining from the summer, breaking the thin snow layer with its hooves.

Yoqa qar qatlamında tibenep, yəyźən qalğan ülənde aşap qış sığa başqort atı.

Англияның климат үҙгәреү мәсьәләләре менән шөғөлләнеүсе ғалим-экологтары, ахырызаманға тиклем 40 йылдан да кәмерәк ваҡыт ҡалды, тип иҫбатлай.

England's environmentalists who study the problems of climate change claim that a period less than 40 years is remaining till the end of the world.

Angliyanıñ klimat üźgərew məsʹələləre menən şöğöllənewse ğalim-ekologtarı, axırızamanğa tiklem 40 yıldan da kəmerək vaqıt qaldı, tip iśbatlay.

Быныһы минең өсөн мәңгелек сер булып ҡалды.

Bınıhı mineñ ösön məñgelek ser bulıp qaldı.

to remain (in a certain state), continue unchanged

to fall behind e.g. a group; miss e.g. a train

to remain existent, persist, continue, linger

Бындай хәлде күреп, әсәйем өнһөҙ ҡалды.

When seeing this situation, my mother became speechless.

Ҡәйнәһенә инсульт булып, аяҡтан ҡалған.

(His/her) mother-in-law had a stroke and lost the ability to walk.

Qəynəhenə insulʹt bulıp, ayaqtan qalğan.

(takes ablative or abessive case) lose a faculty/natural ability, be deprived of


көтөүсе

head

көтөүсе • (kötöwse)

ba-noun

көтөүсе • (kötöwse)

kötöwse (romanization)
көтөүсе (absolute singular)
көтөүселәр (absolute plural)
көтөүсенең (definite genitive singular)
көтөүселәрҙең (definite genitive plural)
көтөүсегә (dative singular)
көтөүселәргә (dative plural)
көтөүсене (accusative definite singular)
көтөүселәрҙе (accusative definite plural)
көтөүселә (locative singular)
көтөүселәрҙә (locative plural)
көтөүсенән (ablative singular)
көтөүселәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

көтөүселәрҙең

көтөүселәргә

көтөүселәрҙе

көтөүселәрҙә

көтөүселәрҙән

[kɪ̞.tɪ̞wˈsɪ̞]

From көтөү (kötöw, “herd; to tend to cattle”) + -се (-se, affix forming an agent noun).


шунда уҡ

head

шунда уҡ • (şunda uq)

Мин шунда уҡ бер һөйләмдән генә торған ғариза яҙҙым да уға һондом.

I immediately wrote an official notice which consisted of just one sentence, and handed it to him.

Min şunda uq ber höyləmdən genə torğan ğariza yaźźım da uğa hondom.

Белгес өйрәнсектең хаталарын шунда уҡ күреп, төҙәтеп бара.

The specialist immediately sees the apprentice's mistakes and corrects them.


белеү

From Proto-Turkic *bil- (“to know”).
Cognate with
Old Turkic 𐰋𐰃𐰠 (bil-, “to know”);
Uzbek bilmoq (“to know”),
Turkish bilmek (“to know”),
Yakut бил (bil, “to know, to find out”),
Chuvash пĕл (pĕl, “to know”), etc.

Самаһын белһәң — дарыу, белмәһәң — ағыу.
Samahın belhəñ — darıw, belməhəñ — ağıw.
If you know its measure, (it's) a medicine, if you don't know, (it's) a poison.

Кем белә, бәлки, башҡа сәбәбе лә барҙыр.

Who knows, maybe there is another reason as well.

Kem belə, bəlki, başqa səbəbe lə barźır.

Баҡтиһәң, кеше беҙ күреп белгән материаль тән генә түгел икән.

As it emerges, a human is not only the material body that we see and know.

Baqtihəñ, keşe beź kürep belgən materialʹ tən genə tügel ikən.

Районда булған бар хәбәрҙәрҙе һеҙҙең гәзит аша беләм.

Through your newspaper, I know all the news in the district.

Rayonda bulğan bar xəbərźərźe heźźeñ gəzit aşa beləm.

Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн машина йөрөтә белеү — заман талабы.
Qatın-qıźźar ösön maşina yörötə belew — zaman talabı.
For women to be able to drive a car is the modern time’s necessity (=part of modern life).

Төрлө рәүешкә инә белеү — актёрҙың төп һөнәре.
Törlö rəweşkə inə belew — aktyorźıñ töp hönəre.
To be able to act in different images is an actor's main skill.

(modal, takes verb in 3 person sing. present) to be able to, to know how to do something


яҙыу

яҙыу • (yaźıw)

From Proto-Turkic *yạŕ- (“to write”).
Cognate with
Kyrgyz жазуу (jazuu, “to write”), Uyghur يازماق (yazmaq, “to write”), Uzbek yozmoq (“to write, record”),
Turkmen ýazmak (“to write, cite, type”), Turkish yazmak,
Chuvash ҫыр (śyr, “to write”), etc.

Көн һайын яҙырға тырышығыҙ; һәр яҙған бит, юл менән ҡәләмегеҙ шымара бара.

Try to write (=practice writing) every day; your style improves with each written page, (each) line (you write).

Kön hayın yaźırğa tırışığıź; hər yaźğan bit, yul menən qələmegeź şımara bara.

Бәндәгә ни яҙһа, шуны күрер.

A human will see (in its life) whatever (it) is destined (to see).


яҙыу

яҙыу • (yaźıw)

From Proto-Turkic *yạŕ- (“to spread, flatten folds”).

inh

to stretch, flex one's limbs, muscles etc.


яҙыу

head

яҙыу • (yaźıw)

From Proto-Turkic *yāŕ- (“to mistake; to commit a sin”).

inh

to lose, get deprived of [with ablative]

Һөрөнөп йығыла яҙҙым.

(only in past tenses, takes verb in 3 person sing. present) nearly/all but did something, fell short of doing something


үрге

head

үрге • (ürge)

ba-adj

үрге • (ürge)

Үрге урамда берәү әсе итеп һыҙғырып ебәрҙе.

Somebody in the upper street gave an ear-splitting whistle.

Ürge uramda berəw əse itep hıźğırıp yebərźe.

Үрге кисеү һайыраҡ.


ебәреү

head

ебәреү • (yebərew)

From *yiber- (“to send”), a contraction of the verbal phrase *iye ber- (“to send”), composed of Proto-Turkic *ɨ̄d- (“to send”) + Proto-Turkic *bēr- (“to give”) in an auxiliary grammatical role.
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (jibär-, “to send”);
Tatar җибәрергә (cibärergä, “to send”),
Kazakh жіберу (jıberu, “to send”),
Kumyk йибермек (yibermek, “to send”),
Kyrgyz жиберүү (jiberüü, “to send”),
Southern Altai ийе бер- (iye ber-, “to send”),
Uzbek yubormoq (“to send”),
Turkmen ibermek (“to send”).

cog

Алпамыша, ебәргән хатына яуап-хәбәр булмағас, бик ҡайғырған, ти.

Alpamysha was very sad as there was no reply to the letter that he had sent.

Alpamışa, yebərgən xatına yawap-xəbər bulmağas, bik qayğırğan, ti.

(transitive)
Алпамыша атын ебәрә лә, майҙанға яҡын уҡ килеп, көрәш араһына килеп керә.
Alpamışa atın yebərə lə, mayźanğa yaqın uq kilep, körəş arahına kilep kerə.
Alpamysha lets loose his horse, comes near the festivity ground and enters the wrestle.


селтәр

head

селтәр • (seltər)

ba-noun

селтәр • (seltər)

seltər (romanization)
селтәр (absolute singular)
селтәрҙәр (absolute plural)
селтәрҙең (definite genitive singular)
селтәрҙәрҙең (definite genitive plural)
селтәргә (dative singular)
селтәрҙәргә (dative plural)
селтәрҙе (accusative definite singular)
селтәрҙәрҙе (accusative definite plural)
селтәрҙә (locative singular)
селтәрҙәрҙә (locative plural)
селтәрҙән (ablative singular)
селтәрҙәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

селтәрҙәрҙең

селтәрҙәрҙән

Perhaps from Persian چهل (čehel, “forty”) + Persian تار (târ, “string, cord”).
Cognate with
Tatar челтәр (çeltär, “net, network”),
Kazakh шілтер (şılter, “lace”).


әйтеү

head

әйтеү • (əytew)

From *ayt- (“to say, utter”), from Proto-Turkic *ayɨt- (“to say; ask”), which (as seen in Old Uyghur, Yakut, Chuvash cognates) was originally a causative form of an earlier *āy- (“to say, to tell”).
Compare to
Tatar әйтү (äytü, “to say”),
Kazakh айту (aitu, “to say”),
Kyrgyz айтуу (aytuu, “to say”),
Crimean Tatar aytmaq (“to say”),
Uzbek aytmoq (“to say”),
Uyghur ئېيتماق (ëytmaq, “to say”),
Kumyk айтмакъ (aytmaq, “to say”),
dialectal Khakas айт- (ayt-, “to say”), айыт- (ayıt-, “to sing”),
Turkish ayıtmak (“to say”);
Old Uyghur [script needed] (ajït-, “to have/make/let sb. say”),
Yakut ыйыт- (ıyıt-, “to ask”),
Chuvash ыйт (yjt, “to ask”).

cog

Атайыңа сәләм әйт!

Ҡәнәғәт түгелһең икән — үҙ һүҙеңде әйт, тәңҡитлә, фекер алыш.
Qənəğət tügelheñ ikən — üź hüźeñde əyt, təñqitlə, feker alış.
If you are not content — (then) voice your opinion (give your comment), criticize, exchange opinions.

Ауыҙы ни әйткәнде ҡолағы ишетмәй.

(One's) ears do not hear what (his/her) mouth utters.


бер-бер артлы

[ˌbɪ̞ɾˌbɪ̞ɾ.ɑɾtˈɫɯ̞]

Әбү Ғөбәйҙә ибн әл-Йәррәх (радыйаллаһу ғәнһү), Пәйғәмбәрҙең сикәһенә ҡаҙалған ике һөңгө сыңғаһын күреп ҡала ла, ашығыс рәүештә бер-бер артлы уларҙы теше менән һурып ала.
Əbü Ğöbəyźə ibn əl-Yərrəx (radıyallahu ğənhü), Pəyğəmbərźeñ sikəhenə qaźalğan ike höñgö sıñğahın kürep qala la, aşığıs rəweştə ber-ber artlı ularźı teşe menən hurıp ala.
Abu Ubaidah ibn al-Jarrah (may Allah be pleased with him) sees the rings of two spears that have pierced into the Prophet's temple, and hastily pulls them out, one after another, with his teeth.


табыу

head

табыу • (tabıw)

From Proto-Turkic *tap- (“to find”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (tap-, “to find”);
Kazakh табу (tabu), Kumyk тампакъ (tampaq, “to find”), Kyrgyz табуу (tabuu), Southern Altai табар (tabar), Karachay-Balkar табаргъа (tabarğa), Karaim тап-, Nogai табув (tabuv), Khakas табарға (tabarğa), Shor табарға, Tofa туъпар / туъфар, Tuvan тывар (tıvar), Turkish tapmak (“to find”).

cog

Shor табарға

Эш табыу мөмкинселеге.

Бала күңеленә асҡыс табыу мөһим.

It is important to find a key to a child's soul.

Иң ҡурҡынысы — үҫмер балаңдың кеҫәһендә шприц табыу.
İñ qurqınısı — üśmer balañdıñ keśəhendə şprits tabıw.
The most frightening (thing) is to find a syringe in your teenager child's pocket.

Бынау заманда алтын ҡуллы шәп ирҙе ҡайҙан таптың?

Where did you find (such) a neat-handed, wonderful husband these days?

Bınaw zamanda altın qullı şəp irźe qayźan taptıñ?

Ул бик ҡиммәтле матур ынйы тапҡас, ҡайтып бар мөлкәтен һатҡан да, шул ынйыны алған. (Matthew 13:46)

When he found a very valuable, beautiful pearl, (he) went home, sold all his belongings and bought that pearl.

Ul bik qimmətle matur ınyı tapqas, qaytıp bar mölkəten hatqan da, şul ınyını alğan.

Ә һеҙ бала тапҡас һимерҙегеҙме?

And did you gain weight after giving birth to a child?


йондоҙлоҡ

head

йондоҙлоҡ • (yondoźloq)

ba-noun

йондоҙлоҡ • (yondoźloq)


сикә

head

сикә • (sikə)

ba-noun

сикә • (sikə)

sikə (romanization)
сикә (absolute singular)
сикәләр (absolute plural)
сикәнең (definite genitive singular)
сикәләрҙең (definite genitive plural)
сикәгә (dative singular)
сикәләргә (dative plural)
сикәне (accusative definite singular)
сикәләрҙе (accusative definite plural)
сикәлә (locative singular)
сикәләрҙә (locative plural)
сикәнән (ablative singular)
сикәләрҙән (ablative plural)

According to Starostin et al., from
Proto-Turkic *čeke (“temple; cheekbone”).
However, the Chuvash term appears to have been borrowed from Tatar, and then this archetype seems to be a rather late development. Note there are no attested forms in Old Turkic documents or Siberian Turkic languages.
Cognate with
Tatar чигә (çigä, “temple”),
Kazakh шеке (şeke, “temple”),
Kyrgyz чеке (ceke, “temple; forehead”),
Kumyk чеке (çeke, “temple”),
Uzbek chakka (“temple”),
Uyghur چېكە (chëke, “temple”),
Turkmen çekge (“temple, skull”),
Chuvash чикĕ (čikĕ, “temple”),
etc.

inh

Әбү Ғөбәйҙә ибн әл-Йәррәх (радыйаллаһу ғәнһү) Пәйғәмбәрҙең сикәһенә ҡаҙалған ике һөңгө сыңғаһын күреп ҡала ла, ашығыс рәүештә бер-бер артлы уларҙы теше менән һурып ала.
Əbü Ğöbəyźə ibn əl-Yərrəx (radıyallahu ğənhü) Pəyğəmbərźeñ sikəhenə qaźalğan ike höñgö sıñğahın kürep qala la, aşığıs rəweştə ber-ber artlı ularźı teşe menən hurıp ala.
Abu Ubaidah ibn al-Jarrah (may Allah be pleased with him) sees the rings of two spears that have pierced into the Prophet's temple, and hastily pulls them out, one after another, with his teeth.