ир

ir (romanization)
ир (absolute singular)
ирҙәр (absolute plural)
ирҙең (definite genitive singular)
ирҙәрҙең (definite genitive plural)
иргә (dative singular)
ирҙәргә (dative plural)
ирҙе (accusative definite singular)
ирҙәрҙе (accusative definite plural)
ирҙә (locative singular)
ирҙәрҙә (locative plural)
ирҙән (ablative singular)
ирҙәрҙән (ablative plural)

Был көй ғәҙәттә ирҙәр бейегәндә уйнала.

This tune is usually played when men dance.

Күлде ҡамыш матурлай, ирҙе намыҫ матурлай.

Cattail makes a lake nice, sense of dignity makes a man handsome.

Külde qamış maturlay, irźe namıś maturlay.

Ҡатын бер ҡайҙа ла эшләмәй, ире елкәһендә йәшәй.

The woman does not work anywhere (and) lives off her husband.

Qatın ber qayźa la eşləməy, ire yelkəhendə yəşəy.

Яңы хөкүмәткә ябай ауыл ҡатындарынан наказ – ирҙәребеҙҙе Себерҙән ҡайтарығыҙ!
Yañı xökümətkə yabay awıl qatındarınan nakaz – irźərebeźźe Seberźən qaytarığıź!
A mandate for the new government from ordinary rural women: bring our husbands home from Siberia!

Эстән янып-көйөүгә ҡарамаҫтан, кисерештәренең тамсыһын да иренә күрһәтергә ашыҡманы.

Although ablaze within, (she) did not hurry to show a droplet of her feelings to her husband.

Estən yanıp-köyöwgə qaramaśtan, kisereştəreneñ tamsıhın da irenə kürhətergə aşıqmanı.


әсәй

head

әсәй • (əsəy)

ba-noun

әсәй • (əsəy)

əsəy (romanization)
әсәй (absolute singular)
әсәйҙәр (absolute plural)
әсәйҙең (definite genitive singular)
әсәйҙәрҙең (definite genitive plural)
әсәйгә (dative singular)
әсәйҙәргә (dative plural)
әсәйҙе (accusative definite singular)
әсәйҙәрҙе (accusative definite plural)
әсәйҙә (locative singular)
әсәйҙәрҙә (locative plural)
әсәйҙән (ablative singular)
әсәйҙәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *ăča / *ĕče (“mother; elder sister; older woman”). The final -y is originally a vocative affix.
Also see әсә (əsə, “mother”).
Compare to Kyrgyz ачай (acay, “the way a child addresses his/her mother when raised by his/her grandmother”).

cog

Бындай хәлде күреп, әсәйем өнһөҙ ҡалды.

When seeing this situation, my mother became speechless.

Әсәһе үлгәс, атаһы өйгә үгәй әсә алып ҡайтҡан.

When her mother died, her father brought home a stepmother.

Əsəhe ülgəs, atahı öygə ügəy əsə alıp qaytqan.


ҡатын

head

ҡатын • (qatın)

ba-noun

ҡатын • (qatın)

qatın (romanization)
ҡатын (absolute singular)
ҡатындар (absolute plural)
ҡатындың (definite genitive singular)
ҡатындарҙың (definite genitive plural)
ҡатынға (dative singular)
ҡатындарға (dative plural)
ҡатынды (accusative definite singular)
ҡатындарҙы (accusative definite plural)
ҡатында (locative singular)
ҡатындарҙа (locative plural)
ҡатындан (ablative singular)
ҡатындарҙан (ablative plural)

From Common Turkic *xātun (“queen”).
Compare Old Turkic 𐰴𐱃𐰆𐰣 (qt¹un¹ /qatun/, “queen”), Karakhanid قاتُونْ (qātūn, “noble woman”), Turkish kadın (“woman”).

cog

Сабан ат, яман ҡатын, ҡыйыш мылтыҡ — шул өсәү ир-егетте ҡартайталыр.
Saban at, yaman qatın, qıyış mıltıq — şul ösəw ir-yegette qartaytalır.
A lazy horse, an evil wife, (and) a crooked rifle — these three things make a man grow old. (Aqmulla)

Күрше ҡатындан кәзә һөтө һатып алам.

I buy goat milk from the neighbor woman.

Яңы хөкүмәткә ябай ауыл ҡатындарынан наказ – ирҙәребеҙҙе Себерҙән ҡайтарығыҙ!
Yañı xökümətkə yabay awıl qatındarınan nakaz – irźərebeźźe Seberźən qaytarığıź!
A mandate for the new government from ordinary rural women: send our husbands back home from Siberia!

Ҡатыны тураһында үҙенән һорап ҡуймағыҙ, ул уны бер йыл элек юл фажиғәһендә юғалтҡан.
Qatını turahında üźenən horap quymağıź, ul unı ber yıl elek yul fajiğəhendə yuğaltqan.
Don't ask him about his wife – he lost her one year ago in a traffic accident.


туй

tuy (romanization)
туй (absolute singular)
туйҙар (absolute plural)
туйҙың (definite genitive singular)
туйҙарҙың (definite genitive plural)
туйға (dative singular)
туйҙарға (dative plural)
туйҙы (accusative definite singular)
туйҙарҙы (accusative definite plural)
туйҙа (locative singular)
туйҙарҙа (locative plural)
туйҙан (ablative singular)
туйҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *toy (“feast, banquet”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (toj, “feast, banquet”);
Kazakh той (toi), Uzbek toʻy, Khakas той (toy), Turkish toy, Turkmen toý (“feast, banquet”), etc.

Туй күлдәге.

Ҡасандыр туйҙар, киске уйындар гармунһыҙ үтмәгән.

Some time ago, weddings, evening get-togethers did no pass without a garmon.

Qasandır tuyźar, kiske uyındar garmunhıź ütməgən.


атай

atay (romanization)
атай (absolute singular)
атайҙар (absolute plural)
атайҙың (definite genitive singular)
атайҙарҙың (definite genitive plural)
атайға (dative singular)
атайҙарға (dative plural)
атайҙы (accusative definite singular)
атайҙарҙы (accusative definite plural)
атайҙа (locative singular)
атайҙарҙа (locative plural)
атайҙан (ablative singular)
атайҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *ata (“father; uncle; ancestor”).
The final -y is originally a vocative affix.
Also see ата (ata, “father”).

inh

Атайыңа сәләм әйт!

Атаһы эргәһендә бала бер нимәнән дә ҡурҡмай.

A child is not afraid of anything (when) next to his/her father.

Atahı ergəhendə bala ber nimənən də qurqmay.

Хаттың тышында адресын күреү менән атайымдың ҡулын таныным.

As soon as I saw the address on the envelope, I recognized my father's handwriting.

Xattıñ tışında adresın kürew menən atayımdıñ qulın tanınım.


ағай

head

ағай • (ağay)

ba-noun

ағай • (ağay)

ağay (romanization)
ағай (absolute singular)
ағайҙар (absolute plural)
ағайҙың (definite genitive singular)
ағайҙарҙың (definite genitive plural)
ағайға (dative singular)
ағайҙарға (dative plural)
ағайҙы (accusative definite singular)
ағайҙарҙы (accusative definite plural)
ағайҙа (locative singular)
ағайҙарҙа (locative plural)
ағайҙан (ablative singular)
ағайҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *(i)āka (“elder brother; uncle”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (aqa, “elder brother”),
Kazakh аға (ağa, “elder brother; uncle”),
Kyrgyz ага (aga, “elder brother”),
Southern Altai ака (aka, “elder brother”),
Crimean Tatar ağa (“elder brother; uncle”),
Turkish ağa (“master, boss”),
Yakut аҕа (ağa, “elder; father”).


эне

ene (romanization)
эне (absolute singular)
энеләр (absolute plural)
эненең (definite genitive singular)
энеләрҙең (definite genitive plural)
энегә (dative singular)
энеләргә (dative plural)
энене (accusative definite singular)
энеләрҙе (accusative definite plural)
энелә (locative singular)
энеләрҙә (locative plural)
эненән (ablative singular)
энеләрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *ini (“younger brother”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (ini, “younger brother”),
Old Uyghur [script needed] (ini, “younger brother”).

(address) a way to address a male younger than the speaker, whether related to you or not


ҡусты

head

ҡусты • (qustı)

ba-noun

ҡусты • (qustı)

qustı (romanization)
ҡусты (absolute singular)
ҡустылар (absolute plural)
ҡустының (definite genitive singular)
ҡустыларҙың (definite genitive plural)
ҡустыға (dative singular)
ҡустыларға (dative plural)
ҡустыны (accusative definite singular)
ҡустыларҙы (accusative definite plural)
ҡустыла (locative singular)
ҡустыларҙа (locative plural)
ҡустынан (ablative singular)
ҡустыларҙан (ablative plural)

A specifically Bashkir term. No cognates are known. No etymology attempts are known.

(address) a way to address a male younger than the speaker


мырҙа

head

мырҙа • (mırźa)

ba-noun

мырҙа • (mırźa)

mırźa (romanization)
мырҙа (absolute singular)
мырҙалар (absolute plural)
мырҙаның (definite genitive singular)
мырҙаларҙың (definite genitive plural)
мырҙаға (dative singular)
мырҙаларға (dative plural)
мырҙаны (accusative definite singular)
мырҙаларҙы (accusative definite plural)
мырҙала (locative singular)
мырҙаларҙа (locative plural)
мырҙанан (ablative singular)
мырҙаларҙан (ablative plural)


ата-әсә

head

ата-әсә • (ata-əsə)

ba-noun

ата-әсә • (ata-əsə)

ata-əsə (romanization)
ата-әсә (absolute singular)
ата-әсәләр (absolute plural)
ата-әсәнең (definite genitive singular)
ата-әсәләрҙең (definite genitive plural)
ата-әсәгә (dative singular)
ата-әсәләргә (dative plural)
ата-әсәне (accusative definite singular)
ата-әсәләрҙе (accusative definite plural)
ата-әсәлә (locative singular)
ата-әсәләрҙә (locative plural)
ата-әсәнән (ablative singular)
ата-әсәләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

ата-әсәләрҙең

ата-әсәләргә

ата-әсәләрҙе

ата-әсәләрҙә

ата-әсәләрҙән

Балалар ата-әсәләренән өлгө ала.

Children take example from their parents.


әбей

head

әбей • (əbey)

ba-noun

әбей • (əbey)

əbey (romanization)
әбей (absolute singular)
әбейҙәр (absolute plural)
әбейҙең (definite genitive singular)
әбейҙәрҙең (definite genitive plural)
әбейгә (dative singular)
әбейҙәргә (dative plural)
әбейҙе (accusative definite singular)
әбейҙәрҙе (accusative definite plural)
әбейҙә (locative singular)
әбейҙәрҙә (locative plural)
әбейҙән (ablative singular)
әбейҙәрҙән (ablative plural)

A front vowel parallel to Proto-Turkic *apa (“mother, elder sister, aunt”). Front row variant äbey is recent and may have a Mongolian origin. For more see апай (apay).

инәй

address to a woman older than the speaker's mother

(family term) the elder sister of the speaker's father or mother


инәй

head

инәй • (inəy)

ba-noun

инәй • (inəy)

inəy (romanization)
инәй (absolute singular)
инәйҙәр (absolute plural)
инәйҙең (definite genitive singular)
инәйҙәрҙең (definite genitive plural)
инәйгә (dative singular)
инәйҙәргә (dative plural)
инәйҙе (accusative definite singular)
инәйҙәрҙе (accusative definite plural)
инәйҙә (locative singular)
инәйҙәрҙә (locative plural)
инәйҙән (ablative singular)
инәйҙәрҙән (ablative plural)

from Proto-Turkic *eńe (“mother”), a front vowel parallel to *ana (“mother”).
Cognate with Tatar әни (äni, “mother”), Siberian Tatar инә (“mother”), Kyrgyz эне (ene, “mother”), Southern Altai эне (ene, “mother”), Kazakh ене (ene, “mother-in-law”), Yakut ийе (iye, “mother”); Khakas иней (iney, “old woman”), etc.

әбей

address to a woman older than the speaker's mother; North-Western Bashkir

(Standard, Southern Bashkir) an address to a woman older than the speaker's mother


бабай

babay (romanization)
бабай (absolute singular)
бабайҙар (absolute plural)
бабайҙың (definite genitive singular)
бабайҙарҙың (definite genitive plural)
бабайға (dative singular)
бабайҙарға (dative plural)
бабайҙы (accusative definite singular)
бабайҙарҙы (accusative definite plural)
бабайҙа (locative singular)
бабайҙарҙа (locative plural)
бабайҙан (ablative singular)
бабайҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *bāba (“father; grandfather; ancestor”).


еңгә

head

еңгә • (yeñgə)

ba-noun

еңгә • (yeñgə)

yeñgə (romanization)
еңгә (absolute singular)
еңгәләр (absolute plural)
еңгәнең (definite genitive singular)
еңгәләрҙең (definite genitive plural)
еңгәгә (dative singular)
еңгәләргә (dative plural)
еңгәне (accusative definite singular)
еңгәләрҙе (accusative definite plural)
еңгәлә (locative singular)
еңгәләрҙә (locative plural)
еңгәнән (ablative singular)
еңгәләрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *yeŋe (“elder brother's wife”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (jengä, “older male relative's wife”);
Kazakh жеңге (jeñge),
Kyrgyz жеңе (jeŋe), Southern Altai јеҥе (ǰeŋe),
Uyghur يەڭگە (yengge),
Khakas ниге (nige),
Yakut саҥас (sañas, “older male relative's wife”), Turkish yenge (“aunt-in-law, one's brother's wife”).

cog

the wife of one's elder brother, cousin or other male blood relative (who is older than the speaker but younger than the speaker's parents)


апай

apay (romanization)
апай (absolute singular)
апайҙар (absolute plural)
апайҙың (definite genitive singular)
апайҙарҙың (definite genitive plural)
апайға (dative singular)
апайҙарға (dative plural)
апайҙы (accusative definite singular)
апайҙарҙы (accusative definite plural)
апайҙа (locative singular)
апайҙарҙа (locative plural)
апайҙан (ablative singular)
апайҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *apa (“mother; elder sister; aunt”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (apa, “elder sister, elder female relative”),
Kazakh апа (apa),
Kyrgyz апа (apa), апай (apay, “mother; elder sister; aunt”).

cog

younger sister of the speaker's father or mother

a woman older than the speaker but younger than the speaker's parents, in relation to the speaker


быуай

head

быуай • (bıway)

ba-noun

быуай • (bıway)

bıway (romanization)
быуай (absolute singular)
быуайҙар (absolute plural)
быуайҙың (definite genitive singular)
быуайҙарҙың (definite genitive plural)
быуайға (dative singular)
быуайҙарға (dative plural)
быуайҙы (accusative definite singular)
быуайҙарҙы (accusative definite plural)
быуайҙа (locative singular)
быуайҙарҙа (locative plural)
быуайҙан (ablative singular)
быуайҙарҙан (ablative plural)

(Eastern Bashkir) old man older than the speaker's father


ҡәйнә

head

ҡәйнә • (qəynə)

ba-noun

ҡәйнә • (qəynə)

qəynə (romanization)
ҡәйнә (absolute singular)
ҡәйнәләр (absolute plural)
ҡәйнәнең (definite genitive singular)
ҡәйнәләрҙең (definite genitive plural)
ҡәйнәкә (dative singular)
ҡәйнәләргә (dative plural)
ҡәйнәне (accusative definite singular)
ҡәйнәләрҙе (accusative definite plural)
ҡәйнәлә (locative singular)
ҡәйнәләрҙә (locative plural)
ҡәйнәнән (ablative singular)
ҡәйнәләрҙән (ablative plural)

From *qadїn-ana ~ *qadїn-ene "mother-in-law", from Proto-Turkic *kādïn (“in-law”) + Proto-Turkic *eńe / *ana (“mother”).
Cognate with
Kumyk къайын ана (qayın ana),
Southern Altai кайын эне (kayïn ene),
Crimean Tatar qaynana,
Uzbek qaynana,
Uyghur قېينىنا (qëynina),
Turkmen gaýynene,
Turkish kaynana,
Azerbaijani qayınana,
Khakas хазине (xazine, “mother-in-law”), etc.

Ҡәйнәһенә инсульт булып, аяҡтан ҡалған.

(His/her) mother-in-law had a stroke and lost the ability to walk.

Qəynəhenə insulʹt bulıp, ayaqtan qalğan.

mother-in-law, the mother of one's husband or wife


еҙнә

head

еҙнә • (yeźnə)

ba-noun

еҙнә • (yeźnə)

yeźnə (romanization)
еҙнә (absolute singular)
еҙнәләр (absolute plural)
еҙнәнең (definite genitive singular)
еҙнәләрҙең (definite genitive plural)
еҙнәкә (dative singular)
еҙнәләргә (dative plural)
еҙнәне (accusative definite singular)
еҙнәләрҙе (accusative definite plural)
еҙнәлә (locative singular)
еҙнәләрҙә (locative plural)
еҙнәнән (ablative singular)
еҙнәләрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *yeŕne (“older female relative's husband”).
Cognate with
Karakhanid [script needed] (yeznä, “elder sister's husband”);
Tatar җизнә (ciznä), җизни (cizni),
Kazakh жезде (jezde),
Kyrgyz жезде (jezde), Southern Altai јесте (ǰeste),
Uzbek yezna,
Azerbaijani yeznə,
Khakas чисте (çiste),
Tuvan честе (çeste, “elder sister's husband”).

cog

the husband of one's elder sister or one's parent's younger sister; the husband of a female blood relative who is older than the speaker but younger than the speaker's parents


атай-әсәй

head

атай-әсәй • (atay-əsəy)

ba-noun

атай-әсәй • (atay-əsəy)

atay-əsəy (romanization)
атай-әсәй (absolute singular)
атай-әсәйҙәр (absolute plural)
атай-әсәйҙең (definite genitive singular)
атай-әсәйҙәрҙең (definite genitive plural)
атай-әсәйгә (dative singular)
атай-әсәйҙәргә (dative plural)
атай-әсәйҙе (accusative definite singular)
атай-әсәйҙәрҙе (accusative definite plural)
атай-әсәйҙә (locative singular)
атай-әсәйҙәрҙә (locative plural)
атай-әсәйҙән (ablative singular)
атай-әсәйҙәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

атай-әсәйҙең

атай-әсәйҙән

атай-әсәйҙәр

атай-әсәйҙәрҙең

атай-әсәйҙәргә

атай-әсәйҙәрҙе

атай-әсәйҙәрҙә

атай-әсәйҙәрҙән

Кешене атай-әсәй генә түгел, мөхит тә тәрбиәләй.

It is not only parents, but also the environment that raises a person.

Keşene atay-əsəy genə tügel, möxit tə tərbiələy.

Һәр кешенең аңында «эске бала», «өлкән кеше» һәм «атай-әсәй» йәшәй.
Hər keşeneñ añında «eske bala», «ölkən keşe» həm «atay-əsəy» yəşəy.
Within each person's mind, an "inner child", a "grown-up person" and a "parent" lives.


кәләш

head

кәләш • (kələş)

ba-noun

кәләш • (kələş)

kələş (romanization)
кәләш (absolute singular)
кәләштәр (absolute plural)
кәләштең (definite genitive singular)
кәләштәрҙең (definite genitive plural)
кәләшкә (dative singular)
кәләштәргә (dative plural)
кәләште (accusative definite singular)
кәләштәрҙе (accusative definite plural)
кәләштә (locative singular)
кәләштәрҙә (locative plural)
кәләштән (ablative singular)
кәләштәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *kẹle- (“to court a girl; make a match, agree about a marriage”).


килен

kilen (romanization)
килен (absolute singular)
килендәр (absolute plural)
килендең (definite genitive singular)
килендәрҙең (definite genitive plural)
киленгә (dative singular)
килендәргә (dative plural)
киленде (accusative definite singular)
килендәрҙе (accusative definite plural)
килендә (locative singular)
килендәрҙә (locative plural)
килендән (ablative singular)
килендәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *kẹlin (“the wife of a younger male relative”).

Килен күп түҙҙе, сер бирмәне.

The daughter-in-law endured for long (and) made no sign (that she was suffering).

Зөбәржәт ҡарсыҡ уҫал булды, килененә көн бирмәне.

The old Zubarjat was evil (and) made life impossible for her daughter-in-law (=never left her daughter-in-law in peace)

Zöbərjət qarsıq uśal buldı, kilenenə kön birməne.

the wife of one's younger male blood relative; daughter-in-law, younger sister-in-law, younger cousin-in-law, etc.


кейәү

head

кейәү • (keyəw)

ba-noun

кейәү • (keyəw)

keyəw (romanization)
кейәү (absolute singular)
кейәүҙәр (absolute plural)
кейәүҙең (definite genitive singular)
кейәүҙәрҙең (definite genitive plural)
кейәүгә (dative singular)
кейәүҙәргә (dative plural)
кейәүҙе (accusative definite singular)
кейәүҙәрҙе (accusative definite plural)
кейәүҙә (locative singular)
кейәүҙәрҙә (locative plural)
кейәүҙән (ablative singular)
кейәүҙәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *küdegü (“young husband; son-in-law”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (küdägü),
Old Uyghur [script needed] (küdägü, “son-in-law”);
Uzbek kuyov,
Turkmen giýew,
Ottoman Turkish گویگو (güvegü), گویگی (güvegi),
Khakas кізӧ,
Yakut күтүөт (kütüöt, “bridegroom; husband of one's younger female relative”).

cog

the husband of one's younger female blood relative; son-in-law, younger brother-in-law, younger cousin-in-law, etc.


бажа

baja (romanization)
бажа (absolute singular)
бажалар (absolute plural)
бажаның (definite genitive singular)
бажаларҙың (definite genitive plural)
бажаға (dative singular)
бажаларға (dative plural)
бажаны (accusative definite singular)
бажаларҙы (accusative definite plural)
бажала (locative singular)
бажаларҙа (locative plural)
бажанан (ablative singular)
бажаларҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *bāča (“elder sister; husbands of sisters”).

inh

one's wife's sister's husband; husband of a sister in relation to the husband of another sister; brother-in-law


әсә

From Proto-Turkic *ăča / *ĕče "mother; elder sister; older woman".
Compare with
Kyrgyz эже (eje, “elder sister; a way to address an older woman”),
Southern Altai эје (eǰe, “elder sister; a way to address an older woman”),
Uzbek ocha (“grandmother”),
Uyghur ئاچا (acha, “elder sister; a way to address an older woman”), etc.

cog

Әсә күңеле — балала, бала күңеле — далала.
Əsə küñele — balala, bala küñele — dalala.
The mother's soul is in (her) child, the child's soul is in the steppe.

Әсәм теле миңә — сәсән теле. (Rami Garipov)
Əsəm tele miñə — səsən tele.
My mother's tongue to me is bard's language.


кинйә

head

кинйә • (kinyə)

ba-noun

кинйә • (kinyə)

kinyə (romanization)
кинйә (absolute singular)
кинйәләр (absolute plural)
кинйәнең (definite genitive singular)
кинйәләрҙең (definite genitive plural)
кинйәгә (dative singular)
кинйәләргә (dative plural)
кинйәне (accusative definite singular)
кинйәләрҙе (accusative definite plural)
кинйәлә (locative singular)
кинйәләрҙә (locative plural)
кинйәнән (ablative singular)
кинйәләрҙән (ablative plural)

the youngest child in a family, lastborn