манга

Borrowed from Russian ма́нга (mánga), from Japanese 漫画(まんが) (manga).

(comics) manga (comic originating in Japan)


һүҙлек

head

һүҙлек • (hüźlek)

ba-noun

һүҙлек • (hüźlek)

hüźlek (romanization)
һүҙлек (absolute singular)
һүҙлектәр (absolute plural)
һүҙлектең (definite genitive singular)
һүҙлектәрҙең (definite genitive plural)
һүҙлеккә (dative singular)
һүҙлектәргә (dative plural)
һүҙлекте (accusative definite singular)
һүҙлектәрҙе (accusative definite plural)
һүҙлектә (locative singular)
һүҙлектәрҙә (locative plural)
һүҙлектән (ablative singular)
һүҙлектәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

һүҙлектәрҙең

һүҙлектәрҙән

һүҙ (hüź, “word”) + -лек (-lek, “affix forming a noun denoting a group or compendium”).
Compare to
Tatar сүзлек (süzlek, “dictionary”),
Kazakh сөздік (sözdık, “dictionary”),
Kyrgyz сөздүк (sözdük, “dictionary”),
Shor сӧстӱк (söstük, “dictionary”)
Azerbaijani sözlük (“dictionary”),


шиғыр

head

шиғыр • (şiğır)

ba-noun

шиғыр • (şiğır)

şiğır (romanization)
шиғыр (absolute singular)
шиғырҙар (absolute plural)
шиғырҙың (definite genitive singular)
шиғырҙарҙың (definite genitive plural)
шиғырға (dative singular)
шиғырҙарға (dative plural)
шиғырҙы (accusative definite singular)
шиғырҙарҙы (accusative definite plural)
шиғырҙа (locative singular)
шиғырҙарҙа (locative plural)
шиғырҙан (ablative singular)
шиғырҙарҙан (ablative plural)

From Volga Turki شعر (şeğır, “poem”), from Arabic شِعْر (šiʕr).
Cognate with
Kyrgyz шыгыр (şıgır),
Uzbek she'r,
Azerbaijani şeir (“poem”).


мәҫәл

head

мәҫәл • (mäθäl)

ba-noun

мәҫәл • (mäθäl)

mäθäl (romanization)
мәҫәл (absolute singular)
мәҫәлдәр (absolute plural)
мәҫәлдең (definite genitive singular)
мәҫәлдәрҙең (definite genitive plural)
мәҫәлгә (dative singular)
мәҫәлдәргә (dative plural)
мәҫәлде (accusative definite singular)
мәҫәлдәрҙе (accusative definite plural)
мәҫәлдә (locative singular)
мәҫәлдәрҙә (locative plural)
мәҫәлдән (ablative singular)
мәҫәлдәрҙән (ablative plural)

From Arabic مَثَل (maṯal, “fable, proverb”).

Маймыл күп кенә мәҫәлдәрҙә наҙанлыҡты сағылдырыусы символ булып баҫа.

In many fables, the monkey is (lit. stands as) a symbol representing ignorance.

Maymıl küp kenə məśəldərźə naźanlıqtı sağıldırıwsı simvol bulıp baśa.

Мәжит Ғафури «Януарҙарға килгән үләт» исемле мәҫәлендә Лафонтен заманынан билдәле сюжетҡа мөрәжәғәт итә.
Məjit Ğafuri «Yanwarźarğa kilgən ülət» isemle məśəlendə Lafonten zamanınan bildəle syujetqa mörəjəğət itə.
Majit Gafuri in his fable titled "The pestilence has come to animals" turns to a plot known from the times of (Jean de) La Fontaine.


ҡәләм

head

ҡәләм • (qäläm)

ba-noun

ҡәләм • (qäläm)

qäläm (romanization)
ҡәләм (absolute singular)
ҡәләмдәр (absolute plural)
ҡәләмдең (definite genitive singular)
ҡәләмдәрҙең (definite genitive plural)
ҡәләмгә (dative singular)
ҡәләмдәргә (dative plural)
ҡәләмде (accusative definite singular)
ҡәләмдәрҙе (accusative definite plural)
ҡәләмдә (locative singular)
ҡәләмдәрҙә (locative plural)
ҡәләмдән (ablative singular)
ҡәләмдәрҙән (ablative plural)

From Arabic قَلَم (qalam, “pen, pencil”),
from Ancient Greek κάλαμος (kálamos).
Cognate with
Kyrgyz калем (kalem, “pen”),
Kazakh қалам (qalam, “pen”),
Karakalpak қәлем (qälem, “pencil”),
Karachay-Balkar къалам (qalam, “pen”),
Uzbek qalam (“pencil”),
Uyghur قەلەم (qelem, “pen”),
Turkish kalem (“pencil”) etc.

Ҡәләм менән төшөрөлгән һүрәт.

Һалдат сағында ла шағир ҡулынан ҡәләмен төшөрмәй.

Also in his soldier days, the poet won't leave hold of his pencil (=continues to write)

Haldat sağında la şağir qulınan qələmen töşörməy.

Ҡауырһын ҡәләм.

Көн һайын яҙырға тырышығыҙ; һәр яҙған бит, юл менән ҡәләмегеҙ шымара бара.

Try to write (=practice writing) every day; your style improves with each written page, (each) line (you write)

Kön hayın yaźırğa tırışığıź; hər yaźğan bit, yul menən qələmegeź şımara bara.


тыныш билдәһе

head

тыныш билдәһе

тыныш билдәһе • (tınış bildəhe)

ba-noun

тыныш билдәһе

тыныш билдәһе • (tınış bildəhe)

A regular Izāfa construction, see тыныш and билдә.
Compare analogs in other Turkic languages:
Tatar тыныш билгесе (tınış bilgese),
Kazakh тыныс белгісі (tynys belgısı),
Kyrgyz тыныш белгиси (tınış belgisi),
Uzbek tinish belgisi (“punctuation mark”).

cog

тыныш билгесе

тыныс белгісі

тыныш белгиси

Һөйләмдә тыныш билдәләре ҡуйылышын аңлатығыҙ.

Explain the placement of punctuation marks in the sentence.

Höyləmdə tınış bildələre quyılışın añlatığıź.

Һаналып килеүсе һүҙҙәр араһында ниндәй тыныш билдәһе ҡуйыла?

What punctuation mark is placed between words in an enumerated sequence?

Hanalıp kilewse hüźźər arahında nindəy tınış bildəhe quyıla?


өтөр

head

өтөр • (ötör)

ba-noun

өтөр • (ötör)

ötör (romanization)
өтөр (absolute singular)
өтөрҙәр (absolute plural)
өтөрҙөң (definite genitive singular)
өтөрҙәрҙең (definite genitive plural)
өтөргә (dative singular)
өтөрҙәргә (dative plural)
өтөрҙө (accusative definite singular)
өтөрҙәрҙе (accusative definite plural)
өтөрҙә (locative singular)
өтөрҙәрҙә (locative plural)
өтөрҙән (ablative singular)
өтөрҙәрҙән (ablative plural)

Cognate with Kazakh үтір (ütır), Kyrgyz үтүр (ütür), Tatar өтер (öter, “comma”).

In Arabic script, a diacritical mark in the form of a comma, put above vowels


нөктә

head

нөктә • (nöktə)

ba-noun

нөктә • (nöktə)

nöktə (romanization)
нөктә (absolute singular)
нөктәләр (absolute plural)
нөктәнең (definite genitive singular)
нөктәләрҙең (definite genitive plural)
нөктәгә (dative singular)
нөктәләргә (dative plural)
нөктәне (accusative definite singular)
нөктәләрҙе (accusative definite plural)
нөктәлә (locative singular)
нөктәләрҙә (locative plural)
нөктәнән (ablative singular)
нөктәләрҙән (ablative plural)

Хәбәр һөйләмдең аҙағында нөктә ҡуйыла.

At the end of a declarative sentence, a period/full stop is put.

dot; period (US), full stop (UK,Australia,NZ)


китапхана

kitapxana (romanization)
китапхана (absolute singular)
китапханалар (absolute plural)
китапхананың (definite genitive singular)
китапханаларҙың (definite genitive plural)
китапханаға (dative singular)
китапханаларға (dative plural)
китапхананы (accusative definite singular)
китапханаларҙы (accusative definite plural)
китапханала (locative singular)
китапханаларҙа (locative plural)
китапхананан (ablative singular)
китапханаларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

китапханалар

китапхананың

китапханаларҙың

китапханаларға

китапханаларҙы

китапханаларҙа

китапхананан

китапханаларҙан

ки‧тап‧ха‧на

Borrowed from Persian کتابخانه (ketâbxâne).
Synchronously, китап (kitap) + -хана (-xana).
Compare to
Kyrgyz китепкана (kitepkana, “library”),
Kumyk китапхана (kitapxana, “library”),
Azerbaijani kitabxana (“library”).

Ул ваҡытта Александрия үҙенең 700 меңдән ашыу ҡулъяҙма йыйылған китапханаһы менән дан тота.

At that time, Alexandria was famous for its library, in which over 700,000 manuscripts were collected.

Ul vaqıtta Aleksandriya üźeneñ 700 meñdən aşıw qulʺyaźma yıyılğan kitapxanahı menən dan tota.

Китапхана районда сыҡҡан гәзиттәрҙең барыһын да берешәр дана алдыра.

The library receives one copy of all newspapers published in the district.

Kitapxana rayonda sıqqan gəzittərźeñ barıhın da bereşər dana aldıra.


шиғри

head

шиғри • (şiğri)

ba-adj

шиғри • (şiğri)

From Volga Turki شعری (şeğriy, “poetic”), from Arabic شِعْرِيّ (šiʕriyy, “poetic”).

Шиғри юл.


шиғриәт

head

шиғриәт • (şiğriət)

ba-noun

шиғриәт • (şiğriət)

şiğriət (romanization)
шиғриәт (absolute singular-only)
шиғриәттең (definite genitive singular-only)
шиғриәткә (dative singular-only)
шиғриәтте (accusative definite singular-only)
шиғриәттә (locative singular-only)
шиғриәттән (ablative singular-only)

From Arabic شِعْرِيَّة (šiʕriyya).
Cognate with
Tatar шигърият (şiğriyat),
Uzbek sheʼriyat (“poetry”), etc.

Рус шиғриәтендә ритмика баҫымлы һәм баҫымһыҙ ижектәрҙең теүәл тәртиптә ҡабатланып килеүе аша ла булдырыла.

In Russian poetry, the rhythmics is also created by stressed and unstressed syllables repeating in a set order.

Rus şiğriətendə ritmika baśımlı həm baśımhıź ijektərźeñ tewəl tərtiptə qabatlanıp kilewe aşa la buldırıla.


шағирә

head

шағирә • (şağirə)

ba-noun

шағирә • (şağirə)

şağirə (romanization)
шағирә (absolute singular)
шағирәләр (absolute plural)
шағирәнең (definite genitive singular)
шағирәләрҙең (definite genitive plural)
шағирәгә (dative singular)
шағирәләргә (dative plural)
шағирәне (accusative definite singular)
шағирәләрҙе (accusative definite plural)
шағирәлә (locative singular)
шағирәләрҙә (locative plural)
шағирәнән (ablative singular)
шағирәләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

шағирәләрҙең

шағирәләрҙән

[ʂä.ˈʁi̠.ræ]

der

Arabic شَاعِرَة (šāʕira)


шағир

head

шағир • (şağir)

ba-noun

шағир • (şağir)

şağir (romanization)
шағир (absolute singular)
шағирҙар (absolute plural)
шағирҙың (definite genitive singular)
шағирҙарҙың (definite genitive plural)
шағирға (dative singular)
шағирҙарға (dative plural)
шағирҙы (accusative definite singular)
шағирҙарҙы (accusative definite plural)
шағирҙа (locative singular)
шағирҙарҙа (locative plural)
шағирҙан (ablative singular)
шағирҙарҙан (ablative plural)

From Volga Turki شاعر (şağir, “poet”), from Arabic شَاعِر (šāʕir, “poet”).

Шағир йәшәгән йортта хәҙер таҡтаташ тора.

On the house where the poet used to live, now there is a plaque.

Şağir yəşəgən yortta xəźer taqtataş tora.

Also in his soldier days, the poet won't leave hold of his pencil (continues to write).

Бөгөн дә мин үҙ шиғырҙарын башҡаларға һеңдерерҙәй итеп уҡый алмаған шағирҙарға шикләнеңкерәп ҡарайым.

Also today, I look with some doubt at (those) poets (who) cannot read their poems so that they make an imprint in others('s minds).

Bögön də min üź şiğırźarın başqalarğa heñdererźəy itep uqıy almağan şağirźarğa şikləneñkerəp qarayım.


тәре

head

тәре • (təre)

ba-noun

тәре • (təre)

təre (romanization)
тәре (absolute singular)
тәреләр (absolute plural)
тәренең (definite genitive singular)
тәреләрҙең (definite genitive plural)
тәрегә (dative singular)
тәреләргә (dative plural)
тәрене (accusative definite singular)
тәреләрҙе (accusative definite plural)
тәрелә (locative singular)
тәреләрҙә (locative plural)
тәренән (ablative singular)
тәреләрҙән (ablative plural)

Possibly from Proto-Turkic *teŋri (“god; sky, heaven”).
If so, Doublet of тәңре (təñre) — see there for more.
Compare with
Tatar тәре (täre, “pagan deity; Christian icon”),
Karachay-Balkar тейри (teyri, “the supreme deity in the local pagan pantheon”).

cog

Ҡыҙыл Тәре.


хикәйә

head

хикәйә • (xikəyə)

ba-noun

хикәйә • (xikəyə)

xikəyə (romanization)
хикәйә (absolute singular)
хикәйәләр (absolute plural)
хикәйәнең (definite genitive singular)
хикәйәләрҙең (definite genitive plural)
хикәйәгә (dative singular)
хикәйәләргә (dative plural)
хикәйәне (accusative definite singular)
хикәйәләрҙе (accusative definite plural)
хикәйәлә (locative singular)
хикәйәләрҙә (locative plural)
хикәйәнән (ablative singular)
хикәйәләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

хикәйәләрҙең

хикәйәләрҙән

[χɨ̯͜i.kæ.ˈjæ]

From Arabic حِكَايَة (ḥikāya, “story”).
Cognate with Uzbek hikoya, Turkish hikâye, etc.


таҡмаҡ

taqmaq (romanization)
таҡмаҡ (absolute singular)
таҡмаҡтар (absolute plural)
таҡмаҡтың (definite genitive singular)
таҡмаҡтарҙың (definite genitive plural)
таҡмаҡҡа (dative singular)
таҡмаҡтарға (dative plural)
таҡмаҡты (accusative definite singular)
таҡмаҡтарҙы (accusative definite plural)
таҡмаҡта (locative singular)
таҡмаҡтарҙа (locative plural)
таҡмаҡтан (ablative singular)
таҡмаҡтарҙан (ablative plural)

таҡмаҡтарҙың

таҡмаҡтарҙан

Cognate with
Tatar такмак (taqmaq, “folk rhyme”),
Kazakh тақпақ (taqpaq, “declamation”),
Khakas тахпах (taxpax, “a short lyrical song”),
Shor тақпақ (“folk rhyme, witty song”),
etc.

cog

four-line folk rhyme of comic, satiric or bawdy content, normally sung by women


һыҙыҡса

head

һыҙыҡса • (hıźıqsa)

ba-noun

һыҙыҡса • (hıźıqsa)

hıźıqsa (romanization)
һыҙыҡса (absolute singular)
һыҙыҡсалар (absolute plural)
һыҙыҡсаның (definite genitive singular)
һыҙыҡсаларҙың (definite genitive plural)
һыҙыҡсаға (dative singular)
һыҙыҡсаларға (dative plural)
һыҙыҡсаны (accusative definite singular)
һыҙыҡсаларҙы (accusative definite plural)
һыҙыҡсала (locative singular)
һыҙыҡсаларҙа (locative plural)
һыҙыҡсанан (ablative singular)
һыҙыҡсаларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

һыҙыҡсаларҙың

һыҙыҡсаларға

һыҙыҡсаларҙы

һыҙыҡсаларҙа

һыҙыҡсаларҙан

[hɯ̞.ðɯ̞q.ˈsɑ]

Synchronously, һыҙыҡ (hıźıq, “line, dash”) + -са (-sa, “diminutive suffix”).
Compare
Kazakh сызықша (syzyqşa),
Uyghur سىزىقچە (siziqche, “hyphen, dash”).


йәйә

head

йәйә • (yəyə)

ba-noun

йәйә • (yəyə)

yəyə (romanization)
йәйә (absolute singular)
йәйәләр (absolute plural)
йәйәнең (definite genitive singular)
йәйәләрҙең (definite genitive plural)
йәйәгә (dative singular)
йәйәләргә (dative plural)
йәйәне (accusative definite singular)
йәйәләрҙе (accusative definite plural)
йәйәлә (locative singular)
йәйәләрҙә (locative plural)
йәйәнән (ablative singular)
йәйәләрҙән (ablative plural)

From *yaya (“bow”), from Proto-Turkic *yā(y) (“bow”).
Immediately comparable to
Tatar җәя (cäya, “bow”),
Karachay-Balkar джая (caya, “bow”);
further, compare with
Old Uyghur [script needed] (ja, “bow”);
Kazakh жай (jai, “bow”),
Uzbek yoy (“bow; bracket”),
Turkmen ýaý (“bow”),
Azerbaijani yay (“bow”),
Turkish yay (“bow”);
Kyrgyz жаа (jaa, “bow”),
Southern Altai јаа (ǰaa, “bow”),
Tuvan ча (ça, “bow”)
Yakut саа (saa, “rifle”).

Уртаҡ үҙгәреүсәнде йәйә тышына сығарып күсереп яҙайыҡ.

Let us rewrite (the expression) by taking the common variable outside of the brackets.

Urtaq üźgərewsənde yəyə tışına sığarıp küserep yaźayıq.

(punctuation mark, mathematics) bracket(s), (a pair of) parenthesis