минут

minut (romanization)
минут (absolute singular)
минуттар (absolute plural)
минуттың (definite genitive singular)
минуттарҙың (definite genitive plural)
минутҡа (dative singular)
минуттарға (dative plural)
минутты (accusative definite singular)
минуттарҙы (accusative definite plural)
минутта (locative singular)
минуттарҙа (locative plural)
минуттан (ablative singular)
минуттарҙан (ablative plural)

Borrowed from Russian мину́та (minúta, “minute”), via French minute and/or German Minute, from Medieval Latin minūta (“60th of an hour", "note”).

der

Биш минут ҡына ваҡытым бар.

Дәрес башланыуға бер нисә минут ваҡыт бар ине әле.

There was still a few minutes' time before the lesson started.

Dəres başlanıwğa ber nisə minut vaqıt bar ine əle.

Минутына йөҙ аҙым атлау – идеаль физик көсөргәнеш формулаһы, ти Америка ғалимдары.
Minutına yöź aźım atlaw – ideal fizik kösörgəneş formulahı, ti Amerika ğalimdarı.
Walking a hundred steps per minute is the formula of an ideal physical exercise, US scientists say.

Өфөләр һынатманы — ҡунаҡтарҙың ҡапҡаһына туп тәүге тапҡыр туғыҙынсы минутта уҡ эләкте.
Öfölər hınatmanı — qunaqtarźıñ qapqahına tup təwge tapqır tuğıźınsı minutta uq eləkte.
The Ufa team did not give way: the football first landed in the visiting team's gate already at the ninth minute.


секунд

sekund (romanization)
секунд (absolute singular)
секундтар (absolute plural)
секундтың (definite genitive singular)
секундтарҙың (definite genitive plural)
секундҡа (dative singular)
секундтарға (dative plural)
секундты (accusative definite singular)
секундтарҙы (accusative definite plural)
секундта (locative singular)
секундтарҙа (locative plural)
секундтан (ablative singular)
секундтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

секундтарҙың

секундтарҙан

Borrowed from Russian секу́нда (sekúnda, “second”),
via French seconde and/or German Sekunde, from Medieval Latin secunda, short for secunda pars minuta (“second diminished part (of the hour)”).

Ел көньяҡтан секундына 3-4 метр тиҙлектә иҫәсәк.

The wind will blow from the south, at the speed of 3-4 meters per second.

Yel könyaqtan sekundına 3-4 metr tiźlektə iśəsək.


егет

yeget (romanization)
егет (absolute singular)
егеттәр (absolute plural)
егеттең (definite genitive singular)
егеттәрҙең (definite genitive plural)
егеткә (dative singular)
егеттәргә (dative plural)
егетте (accusative definite singular)
егеттәрҙе (accusative definite plural)
егеттә (locative singular)
егеттәрҙә (locative plural)
егеттән (ablative singular)
егеттәрҙән (ablative plural)

Ватанды һаҡлау - һәр егеттең изге бурысы.

To defend the homeland is the sacred duty of every young man.

Vatandı haqlaw - hər yegetteñ izge burısı.

young man, young male adult (aged around 17-25)


заман

zaman (romanization)
заман (absolute singular)
замандар (absolute plural)
замандың (definite genitive singular)
замандарҙың (definite genitive plural)
заманға (dative singular)
замандарға (dative plural)
заманды (accusative definite singular)
замандарҙы (accusative definite plural)
заманда (locative singular)
замандарҙа (locative plural)
замандан (ablative singular)
замандарҙан (ablative plural)

Заман башҡа, заң башҡа.

Different time, different laws. (=Laws change as time goes).

Ул заманда самолёт хаҡы осһоҙ булды.

Мәжит Ғафури «Януарҙарға килгән үләт» исемле мәҫәлендә Лафонтен заманынан билдәле сюжетҡа мөрәжәғәт итә.
Məjit Ğafuri «Yanwarźarğa kilgən ülət» isemle məśəlendə Lafonten zamanınan bildəle syujetqa mörəjəğət itə.
Majit Gafuri in his fable titled "The pestilence has come to animals" turns to a plot known from the time of (Jean de) La Fontaine.

Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн машина йөрөтә белеү — заман талабы.
Qatın-qıźźar ösön maşina yörötə belew — zaman talabı.
For women to be able to drive a car is the modern time’s necessity (=part of modern life).

modern time, the current period in history


дүшәмбе

head

дүшәмбе • (düşəmbe)

ba-noun

дүшәмбе • (düşəmbe)

düşəmbe (romanization)
дүшәмбе (absolute singular)
дүшәмбеләр (absolute plural)
дүшәмбенең (definite genitive singular)
дүшәмбеләрҙең (definite genitive plural)
дүшәмбегә (dative singular)
дүшәмбеләргә (dative plural)
дүшәмбене (accusative definite singular)
дүшәмбеләрҙе (accusative definite plural)
дүшәмбелә (locative singular)
дүшәмбеләрҙә (locative plural)
дүшәмбенән (ablative singular)
дүшәмбеләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

дүшәмбеләрҙең

дүшәмбеләргә

дүшәмбеләрҙе

дүшәмбеләрҙә

дүшәмбеләрҙән

From Persian دوشنبه (do-šanbe, “Monday”).

Дәрестәребеҙ дүшәмбе һайын, иртәнге унда буласаҡ.

Our classes will take place each Monday at 10 am.

Dərestərebeź düşəmbe hayın, irtənge unda bulasaq.

days of the week: аҙна көндәре: дүшәмбе · шишәмбе · шаршамбы · кесаҙна

кесе йома · йома · шәмбе · йәкшәмбе [edit]


яҙ

yaź (romanization)
яҙ (absolute singular)
яҙҙар (absolute plural)
яҙҙың (definite genitive singular)
яҙҙарҙың (definite genitive plural)
яҙға (dative singular)
яҙҙарға (dative plural)
яҙҙы (accusative definite singular)
яҙҙарҙы (accusative definite plural)
яҙҙа (locative singular)
яҙҙарҙа (locative plural)
яҙҙан (ablative singular)
яҙҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *yāŕ (“spring; summer”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (jaz, “spring”);
Tatar яз (yaz),
Kyrgyz жаз (jaz),
Karachay-Balkar джаз (caz),
Southern Altai јас (ǰas),
Turkmen ýaz,
Azerbaijani yaz,
Nogai язлык (yazlık),
Shor часқы,
Khakas часхы (çasxı, “spring”);
Kazakh жаз (jaz, “summer”),
Uzbek yoz (“summer”),
Uyghur ياز (yaz, “summer”),
Turkish yaz (“summer”),
etc.

cog

Иртә яҙҙан ҡара көҙгә тиклем.

Яҙ һуң килде.

seasons: йыл миҙгелдәре: яҙ · йәй · көҙ · ҡыш [edit]


йәй

yəy (romanization)
йәй (absolute singular)
йәйҙәр (absolute plural)
йәйҙең (definite genitive singular)
йәйҙәрҙең (definite genitive plural)
йәйгә (dative singular)
йәйҙәргә (dative plural)
йәйҙе (accusative definite singular)
йәйҙәрҙе (accusative definite plural)
йәйҙә (locative singular)
йәйҙәрҙә (locative plural)
йәйҙән (ablative singular)
йәйҙәрҙән (ablative plural)

Йәй

From Proto-Turkic *yāy (“summer”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (yay, “summer”);
Tatar җәй (cäy),
Kyrgyz жай (jay),
Kumyk яй (yay),
Southern Altai јай (ǰay),
Azerbaijani yay; also affixed forms:
Khakas чайғы (çayğı),
Shor чайғы (“summer”),
Yakut сайын (sayın, “summer”).

Бал тәме — йәйҙең йәме.
Bal təme — yəyźeñ yəme.
The taste of honey is the summer's cream.

Йоҡа ҡар ҡатламында тибенеп, йәйҙән ҡалған үләнде ашап ҡыш сыға башҡорт аты.

The Bashkir horse overwinters by eating the grass remaining from the summer, breaking the thin snow layer with its hooves.

Yoqa qar qatlamında tibenep, yəyźən qalğan ülənde aşap qış sığa başqort atı.


көҙ

köź (romanization)
көҙ (absolute singular)
көҙҙәр (absolute plural)
көҙҙөң (definite genitive singular)
көҙҙәрҙең (definite genitive plural)
көҙгә (dative singular)
көҙҙәргә (dative plural)
көҙҙө (accusative definite singular)
көҙҙәрҙе (accusative definite plural)
көҙҙә (locative singular)
көҙҙәрҙә (locative plural)
көҙҙән (ablative singular)
көҙҙәрҙән (ablative plural)

Көҙ

From Proto-Turkic *kǖŕ (“autumn”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (küz, “autumn”).

Иртә яҙҙан ҡара көҙгә тиклем.

Яҙ йәме сәскә менән, көҙ йәме көлтә менән.

The spring's beauty (is) in flowers, the fall's beauty is in (crop) sheaves.

Yaź yəme səskə menən, köź yəme költə menən.


ҡыш

qış (romanization)
ҡыш (absolute singular)
ҡыштар (absolute plural)
ҡыштың (definite genitive singular)
ҡыштарҙың (definite genitive plural)
ҡышҡа (dative singular)
ҡыштарға (dative plural)
ҡышты (accusative definite singular)
ҡыштарҙы (accusative definite plural)
ҡышта (locative singular)
ҡыштарҙа (locative plural)
ҡыштан (ablative singular)
ҡыштарҙан (ablative plural)

Хәйер, Уралда мартты ла тулыһынса ҡыш айы тип әйтергә мөмкин әле.

However, March in the Urals can as well be called a winter month without reservation.

Xəyer, Uralda marttı la tulıhınsa qış ayı tip əytergə mömkin əle.

Байрам һуңында һаламдан, сепрәк-сапраҡтан эшләнгән ҡарасҡыны яндырып, ҡышты оҙаттылар.
Bayram huñında halamdan, seprək-sapraqtan eşləngən qarasqını yandırıp, qıştı oźattılar.
At the end of the fête, (they) burned the straw man made from straw and rags, and (thus) bade farewell to winter.


йыл

yıl (romanization)
йыл (absolute singular)
йылдар (absolute plural)
йылдың (definite genitive singular)
йылдарҙың (definite genitive plural)
йылға (dative singular)
йылдарға (dative plural)
йылды (accusative definite singular)
йылдарҙы (accusative definite plural)
йылда (locative singular)
йылдарҙа (locative plural)
йылдан (ablative singular)
йылдарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *yïl (“year”).
Cognate with Tatar ел (yel), Southern Altai јыл (ǰïl)

Йыл аҙағы.

Тәбиғи мөхиттә ҡағыҙ 10 йылда серей.

In the natural environment, paper decays in 10 years.

Хәҙер инде күп йылдар үткәс, ул ваҡыттарҙағы хәлдәрҙең күбеһе хәтерҙән юйыла бара.

Now that many years have passed, many events of those times get erased from the memory.

Xəźer inde küp yıldar ütkəs, ul vaqıttarźağı xəldərźeñ kübehe xəterźən yuyıla bara.

Йылъяҙма һөйләүенсә, 1124-се йылда Киев ике көн яна, 600 сиркәү юҡҡа сыға.

As a chronical narrates, in the year of 1124 Kiev was on fire for two days, 600 churches were destroyed.

Yılyaźma höyləwensə, 1124-se yılda Kiyev ike kön yana, 600 sirkəw yuqqa sığa.


бала

bala (romanization)
бала (absolute singular)
балалар (absolute plural)
баланың (definite genitive singular)
балаларҙың (definite genitive plural)
балаға (dative singular)
балаларға (dative plural)
баланы (accusative definite singular)
балаларҙы (accusative definite plural)
балала (locative singular)
балаларҙа (locative plural)
баланан (ablative singular)
балаларҙан (ablative plural)

Имсәк бала.


көн

kön (romanization)
көн (absolute singular)
көндәр (absolute plural)
көндөң (definite genitive singular)
көндәрҙең (definite genitive plural)
көнгә (dative singular)
көндәргә (dative plural)
көндө (accusative definite singular)
көндәрҙе (accusative definite plural)
көндә (locative singular)
көндәрҙә (locative plural)
көндән (ablative singular)
көндәрҙән (ablative plural)

From Kipchak کون (kün, “sun, day”), from Proto-Turkic *kün (“sun, day”).

Көн яҡтыһы.

Көн һайын.

Көнө буйы.

Ял көнө.

Арпа алтмыш көндә өлгөрә.


төн

tön (romanization)
төн (absolute singular)
төндәр (absolute plural)
төндөң (definite genitive singular)
төндәрҙең (definite genitive plural)
төнгә (dative singular)
төндәргә (dative plural)
төндө (accusative definite singular)
төндәрҙе (accusative definite plural)
төндә (locative singular)
төндәрҙә (locative plural)
төндән (ablative singular)
төндәрҙән (ablative plural)


быуат

head

быуат • (bıwat)

ba-noun

быуат • (bıwat)

bıwat (romanization)
быуат (absolute singular)
быуаттар (absolute plural)
быуаттың (definite genitive singular)
быуаттарҙың (definite genitive plural)
быуатҡа (dative singular)
быуаттарға (dative plural)
быуатты (accusative definite singular)
быуаттарҙы (accusative definite plural)
быуатта (locative singular)
быуаттарҙа (locative plural)
быуаттан (ablative singular)
быуаттарҙан (ablative plural)

A specifically Bashkir term. No cognates are known. No etymology attempts are known.

Х быуаттан башҡорттар мөхитенә Ислам дине үтеп инә башлай.

From with the tenth century, the religion of Islam starts to penetrate into the Bashkirs' environment.

X bıwattan başqorttar möxitenə İslam dine ütep inə başlay.

Ун туғыҙынсы быуатта Уралда йәнә алтын биҙгәге башланды.

In the nineteenth century, the gold rush resumed in the Urals.

Un tuğıźınsı bıwatta Uralda yənə altın biźgəge başlandı.


миҙгел

head

миҙгел • (miźgel)

ba-noun

миҙгел • (miźgel)

miźgel (romanization)
миҙгел (absolute singular)
миҙгелдәр (absolute plural)
миҙгелдең (definite genitive singular)
миҙгелдәрҙең (definite genitive plural)
миҙгелгә (dative singular)
миҙгелдәргә (dative plural)
миҙгелде (accusative definite singular)
миҙгелдәрҙе (accusative definite plural)
миҙгелдә (locative singular)
миҙгелдәрҙә (locative plural)
миҙгелдән (ablative singular)
миҙгелдәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

миҙгелдәрҙең

миҙгелдәрҙән

Cognate with Kazakh мезгіл (mezgıl), Kyrgyz мезгил (mezgil), Tatar мизгел (mizgel), Uyghur مەزگىل (mezgil).
From *mezgil (“season”), a regional innovative term. Akhmetyanov suggests this is an alteration of *menzil (“act or place of staying; one passage on a route”), from Arabic مَنْزِل (manzil, “act or place of staying”). Compare Uzbek manzil (“stopping place, camp; one passage between such camps”).

cog

Даими беренселектә миҙгел буйына лидер булып килеп, аҙағында ғына Силәбенең «Трактор»ына дилбегәне бирҙе.
Daimi berenselektə miźgel buyına lider bulıp kilep, aźağında ğına Siləbeneñ «Traktor»ına dilbegəne birźe.
[The hockey team] has been in the lead for the entire season, and only at the end it handed the reins over to Traktor Chelyabinsk.


сабый

head

сабый • (sabıy)

ba-noun

сабый • (sabıy)

sabıy (romanization)
сабый (absolute singular)
сабыйҙар (absolute plural)
сабыйҙың (definite genitive singular)
сабыйҙарҙың (definite genitive plural)
сабыйға (dative singular)
сабыйҙарға (dative plural)
сабыйҙы (accusative definite singular)
сабыйҙарҙы (accusative definite plural)
сабыйҙа (locative singular)
сабыйҙарҙа (locative plural)
сабыйҙан (ablative singular)
сабыйҙарҙан (ablative plural)

Borrowed from Arabic صَبِيّ (ṣabiyy, “boy, lad, youth”).
Cognate with
Kazakh сәби (säbi, “baby”),
Uzbek sabiy (“small child”),
Crimean Tatar sabiy (“small child”).


аҙна

head

аҙна • (aźna)

aźna (romanization)
аҙна (absolute singular)
аҙналар (absolute plural)
аҙнаның (definite genitive singular)
аҙналарҙың (definite genitive plural)
аҙнаға (dative singular)
аҙналарға (dative plural)
аҙнаны (accusative definite singular)
аҙналарҙы (accusative definite plural)
аҙнала (locative singular)
аҙналарҙа (locative plural)
аҙнанан (ablative singular)
аҙналарҙан (ablative plural)

From Persian آدینه (âdine, “Friday”).
In Muslim tradition, the most important day of the week is Friday. Thus, this is a case of metonymy.
Cognate with Tatar атна (atna, “week”), Uyghur ئازنا (azna, “Friday”).

Бер аҙналай интегеп, табипҡа барҙым.

After suffering for a week or so, I went to the doctor.

Кесе йома төндә Ҡояш тотоласаҡ, уның тәьҫире бөтә аҙнаға һуҙыласаҡ.

On Thursday night, there will be a solar eclipse; its impact will last for the whole week.

Kese yoma töndə Qoyaş totolasaq, unıñ təśire bötə aźnağa huźılasaq.

Был аҙналағы ваҡиғаларҙың барышына ҡарағанда, ғәмәлдәрҙең һөҙөмтәһенә күберәк иғтибар бүлегеҙ.

This week, pay more attention to the results of actions rather than to the course of events. (From a horoscope)

Bıl aźnalağı vaqiğalarźıñ barışına qarağanda, ğəməldərźeñ höźömtəhenə küberək iğtibar bülegeź.


шыршы

шыршы • (şırşı)

ba-noun

шыршы • (şırşı)

şırşı (romanization)
шыршы (absolute singular)
шыршылар (absolute plural)
шыршының (definite genitive singular)
шыршыларҙың (definite genitive plural)
шыршыға (dative singular)
шыршыларға (dative plural)
шыршыны (accusative definite singular)
шыршыларҙы (accusative definite plural)
шыршыла (locative singular)
шыршыларҙа (locative plural)
шыршынан (ablative singular)
шыршыларҙан (ablative plural)

Cognate with
Karakalpak, Kazakh шырша (şyrşa),
Nogai шыршы (şırşı),
Tatar чыршы (çırşı),
Tofa шырыш (šïrïš, “alder”),
Chuvash чӑрӑш (čărăš).
This term exhibits an areal distribution, limited to Nogai-Kypchak and Volga-Ural region.

cog

Nogai шыршы (şırşı)

Tatar чыршы (çırşı)

Шыршы башына ҡатырғанан ҡырҡып ҡыҙыл йондоҙ ҡуйҙыҡ.

We put a red star cut from cardboard on top of the Christmas tree.

Şırşı başına qatırğanan qırqıp qıźıl yondoź quyźıq.


Ҡыш бабай

head

Ҡыш бабай • (Qış babay)

ba-noun

Ҡыш бабай • (Qış babay)

Qış babay (romanization)
Ҡыш бабай (absolute singular-only)
Ҡыш бабайҙың (definite genitive singular-only)
Ҡыш бабайға (dative singular-only)
Ҡыш бабайҙы (accusative definite singular-only)
Ҡыш бабайҙа (locative singular-only)
Ҡыш бабайҙан (ablative singular-only)

[ˌqɯʂ.bɑ.ˈβɑj]

From ҡыш (qış, “winter”) + бабай (babay, “old man”).
Calque of Russian Дед Моро́з (Ded Moróz).
Compare with Tatar Кыш бабай (Qış babay), Kazakh and Kyrgyz Аяз Ата (Ayaz Ata).

calque

Father Christmas, Father Frost. A traditional Yuletide gift-bearing character.


Ҡарһылыу

head

Ҡарһылыу • (Qarhılıw)

ba-noun

Ҡарһылыу • (Qarhılıw)

Qarhılıw (romanization)
Ҡарһылыу (absolute singular-only)
Ҡарһылыуҙың (definite genitive singular-only)
Ҡарһылыуға (dative singular-only)
Ҡарһылыуҙы (accusative definite singular-only)
Ҡарһылыуҙа (locative singular-only)
Ҡарһылыуҙан (ablative singular-only)

From ҡар (qar, “snow”) + һылыу (hılıw, “beauty”).
Adaptation from Russian Снегу́рочка (Snegúročka).
Compare Tatar Кар Кызы (Qar Qızı, literally “Snow Girl”), Kazakh Қаршақыз (Qarşaqyz).

cog

Ҡыш бабай
Ҡыш бабай#Bashkir

Snow Maiden. A traditional Yuletide character, accompanying Ҡыш бабай (Qış babay) - analog of Santa Claus.


Яңы йыл

head

Яңы йыл • (Yañı yıl)

ba-noun

Яңы йыл • (Yañı yıl)

Yañı yıl (romanization)
Яңы йыл (absolute singular-only)
Яңы йылдың (definite genitive singular-only)
Яңы йылға (dative singular-only)
Яңы йылды (accusative definite singular-only)
Яңы йылда (locative singular-only)
Яңы йылдан (ablative singular-only)

[jɑ.ˌŋɯ̞.ˈjɯ̞ɫ]

Calque of Russian Но́вый год (Nóvyj god, “New Year”).

calque

Яңы йыл кисәһе.

Яңы йылда һәр бала мөғжизә көтә.

At New Near, each child is waiting for a miracle.


ваҡыт

head

ваҡыт • (vaqıt)

ba-noun

ваҡыт • (vaqıt)

vaqıt (romanization)
ваҡыт (absolute singular)
ваҡыттар (absolute plural)
ваҡыттың (definite genitive singular)
ваҡыттарҙың (definite genitive plural)
ваҡытҡа (dative singular)
ваҡыттарға (dative plural)
ваҡытты (accusative definite singular)
ваҡыттарҙы (accusative definite plural)
ваҡытта (locative singular)
ваҡыттарҙа (locative plural)
ваҡыттан (ablative singular)
ваҡыттарҙан (ablative plural)

From Arabic وَقْت (waqt, “time”).
Cognate with Kazakh уақыт (uaqyt), Kyrgyz убакыт (ubakıt), убакты (ubaktı), Tatar вакыт (waqıt),
Uzbek vaqt, etc.

Ваҡыт тиҙ үтә.

Минең телевизор ҡарарға ваҡытым юҡ.

Бөгөнгө көндә ҡул сәғәте ваҡытты ғына түгел, кешенең абруйын да күрһәтеп тора.

These days, a watch not only shows the time, but also the owner's social status.

Bögöngö köndə qul səğəte vaqıttı ğına tügel, keşeneñ abruyın da kürhətep tora.

Электрон ғаризалар сираттан тыш ҡарала; был сиратта тороу ваҡытын һәм миграция хеҙмәтенә килеүселәр һанын ҡыҫҡарта.

Electronic applications are reviewed ahead of the queue/line (=take priority); this reduces the time spent in the queue/line as well as the number of those coming to the migration service.

Elektron ğarizalar sirattan tış qarala; bıl siratta torow vaqıtın həm migratsiya xeźmətenə kilewselər hanın qıśqarta.


тәүлек

head

тәүлек • (təwlek)

ba-noun

тәүлек • (təwlek)

təwlek (romanization)
тәүлек (absolute singular)
тәүлектәр (absolute plural)
тәүлектең (definite genitive singular)
тәүлектәрҙең (definite genitive plural)
тәүлеккә (dative singular)
тәүлектәргә (dative plural)
тәүлекте (accusative definite singular)
тәүлектәрҙе (accusative definite plural)
тәүлектә (locative singular)
тәүлектәрҙә (locative plural)
тәүлектән (ablative singular)
тәүлектәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

тәүлектәрҙең

тәүлектәрҙән

From *teb-lük "24 hours", from Proto-Turkic *Teb- (“time”).
Cognate with Tatar тәүлек (täwlek), Kazakh тәулік (täulık, “24 hours”).

Тәүлегенә кәмендә ете сәғәт йоҡлау кәрәк.

One should sleep at least seven hours a day.

Təwlegenə kəmendə yete səğət yoqlaw kərək.


киләсәк

head

киләсәк • (kiləsək)

ba-noun

киләсәк • (kiləsək)

kiləsək (romanization)
киләсәк (absolute singular-only)
киләсәктең (definite genitive singular-only)
киләсәккә (dative singular-only)
киләсәкте (accusative definite singular-only)
киләсәктә (locative singular-only)
киләсәктән (ablative singular-only)

From *keläčäk (“that which will (definitely) come”),
substantivized third person definite future form of the verb kel- (“to come”), from Proto-Turkic *kel- (“to come”).
Cognate with
Tatar киләчәк (kiläçäk),
Kazakh келешек (keleşek),
Kyrgyz келечек (kelecek),
Karachay-Balkar келеджек (kelecek),
Kumyk гележек (gelejek),
Uzbek kelajak,
Uyghur كېلىچەك (këlichek),
Turkish gelecek,
Azerbaijani gələcək (“future”).

Киләсәктә уғлан Һолливудҡа барырға йыйына.

In the future, the boy plans to go to Hollywood.

Keləsəktə oğlan Hollivudqa barırğa yıyına.

Киләсәктәге милләт яҙмышына яуаплылыҡты бөгөн ҡулға алырға кәрәк.

(We) should today take the responsibility for the future destiny of (our) nation into (our own) hands.

Keləsəktəgi millət yaðmışına yavaplılıqtı bügün qolğa alırğa kərək.

future, the time and events that will happen later


йәш

yəş (romanization)
йәш (absolute singular)
йәштәр (absolute plural)
йәштең (definite genitive singular)
йәштәрҙең (definite genitive plural)
йәшкә (dative singular)
йәштәргә (dative plural)
йәште (accusative definite singular)
йәштәрҙе (accusative definite plural)
йәштә (locative singular)
йәштәрҙә (locative plural)
йәштән (ablative singular)
йәштәрҙән (ablative plural)


йәштәр

head

йәштәр • (yəştər)

yəştər (romanization)
йәштәр (absolute plural-only)
йәштәрҙең (definite genitive plural-only)
йәштәргә (dative plural-only)
йәштәрҙе (accusative definite plural-only)
йәштәрҙә (locative plural-only)
йәштәрҙән (ablative plural-only)

Substantivized pluralia tantum of the adjective йәш (yəş).

Йәштәрҙе ҡала тарта.

Уҡып сыҡҡас та, эш таба алмаған йәштәр әле лә байтаҡ.

There are still many young people who cannot find a job after graduation.

Uqıp sıqqas ta, eş taba almağan yəştər əle lə baytaq.

Торлаҡ мәсьәләһе яңы ғына ғаилә ҡороп бергә йәшәй башлаған күп йәштәрҙе борсой.

The housing problem disturbs many young people who have just started a family and began to live together.

Torlaq məsələhe yañı ğına ğailə qorop bergə yəşəy başlağan küp yəştərźe borsoy.

young people, the young, youth (collective)


селлә

селлә • (sellə)

ba-noun

селлә • (sellə)

sellə (romanization)
селлә (absolute singular)
селләләр (absolute plural)
селләнең (definite genitive singular)
селләләрҙең (definite genitive plural)
селләгә (dative singular)
селләләргә (dative plural)
селләне (accusative definite singular)
селләләрҙе (accusative definite plural)
селләлә (locative singular)
селләләрҙә (locative plural)
селләнән (ablative singular)
селләләрҙән (ablative plural)

From Persian چله (čella, čelle), from
Persian چهل (čehel, “forty”).
Cognate with
Kazakh шілде (şılde),
Kazakh чилде (cilde),
Uzbek chilla.

Йәйге селләлә ҡатын-ҡыҙ өсөн иң уңайлы кейем — йоҡа туҡыманан тегелгән күлдәк.
Yəyge sellələ qatın-qıź ösön iñ uñaylı keyem — yoqa tuqımanan tegelgən küldək.
In the hottest part of the summer, the most convenient clothing for a female is a dress sewn from a thin fabric.

the hottest part of the year (40 days, 25 June through 5 August)

the coldest part of the year (40 days, 25 December 5 February)


селдә

head

селдә • (seldə)

ba-noun

селдә • (seldə)

seldə (romanization)
селдә (absolute singular)
селдәләр (absolute plural)
селдәнең (definite genitive singular)
селдәләрҙең (definite genitive plural)
селдәгә (dative singular)
селдәләргә (dative plural)
селдәне (accusative definite singular)
селдәләрҙе (accusative definite plural)
селдәлә (locative singular)
селдәләрҙә (locative plural)
селдәнән (ablative singular)
селдәләрҙән (ablative plural)

Eastern Bashkir form of Standard селлә (sellə),
from Persian چله (čelle), from
Persian چهل (čehel, “forty”).
Compare cognates:
Kazakh шілде (şılde),
Kyrgyz чилде (cilde).


хәҙер

head

хәҙер • (xəźer)

ba-adv

хәҙер • (xəźer)

From Arabic حَاضِر (ḥāḍir).
A doublet of әҙер (əźer).

Хәҙер көндәлектәрегеҙҙе асып өйгә эшен яҙып ҡуйығыҙ әле.

Now, please open your report cards and write down homework.

Xəźer köndəlektəregeźźe asıp öygə eşen yaźıp quyığıź əle.


дауам

dawam (romanization)
дауам (absolute singular)
дауамдар (absolute plural)
дауамдың (definite genitive singular)
дауамдарҙың (definite genitive plural)
дауамға (dative singular)
дауамдарға (dative plural)
дауамды (accusative definite singular)
дауамдарҙы (accusative definite plural)
дауамда (locative singular)
дауамдарҙа (locative plural)
дауамдан (ablative singular)
дауамдарҙан (ablative plural)

From Arabic دَوَام (dawām).
Cognate with
Uzbek davom,
Turkmen dowam,
Turkish devam (“duration, continuation”).


аҙаҡ

head

аҙаҡ • (aźaq)

ba-noun

аҙаҡ • (aźaq)

aźaq (romanization)
аҙаҡ (absolute singular)
аҙаҡтар (absolute plural)
аҙаҡтың (definite genitive singular)
аҙаҡтарҙың (definite genitive plural)
аҙаҡҡа (dative singular)
аҙаҡтарға (dative plural)
аҙаҡты (accusative definite singular)
аҙаҡтарҙы (accusative definite plural)
аҙаҡта (locative singular)
аҙаҡтарҙа (locative plural)
аҙаҡтан (ablative singular)
аҙаҡтарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *adak (“leg”); however, not a regular Kypchak development thereof (which is аяҡ (ayaq)), but apparently a (now extinct) collateral branch with a peculiar semantic shift. Alternatively, from a Mongolic source, from Proto-Mongolic *adag (“end”).
Compare to
Uyghur ئاداق (adaq, “end”),
Uzbek oyoq (“end, edge”),
Kazakh аяқ (aäq, “end”).

Йыл аҙағы.

Дәрес аҙағында уҡытыусы әүҙем ҡатнашҡан балаларға рәхмәтен белдерҙе.

At the end of the lesson, the teacher expressed his gratitude to the children who have participated actively.

Dəres aźağında uqıtıwsı əwźem qatnaşqan balalarğa rəxməten belderźe.


бишек

head

бишек • (bişek)

ba-noun

бишек • (bişek)

bişek (romanization)
бишек (absolute singular)
бишектәр (absolute plural)
бишектең (definite genitive singular)
бишектәрҙең (definite genitive plural)
бишеккә (dative singular)
бишектәргә (dative plural)
бишекте (accusative definite singular)
бишектәрҙе (accusative definite plural)
бишектә (locative singular)
бишектәрҙә (locative plural)
бишектән (ablative singular)
бишектәрҙән (ablative plural)

From Standard Turkic *bẹšik (“cradle”), probably from Proto-Turkic *bẹĺčig (“cradle”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (bešik, “cradle”);
Tatar бишек (bişek), Kazakh бесік (besık), Kyrgyz бешик (beşik), Uzbek beshik, Uyghur بۆشۈك (böshük), Azerbaijani beşik, Turkish beşik, Khakas пизік (pizìk), Tofa беӌик, Yakut биһик (bihik, “cradle”); Chuvash пелче (pelč̬e, “swaddling clothes”), also Hungarian bölcső (“cradle”) (an Onogur borrowing).


сәңгелдәк

head

сәңгелдәк • (səñgeldək)

ba-noun

сәңгелдәк • (səñgeldək)

səñgeldək (romanization)
сәңгелдәк (absolute singular)
сәңгелдәктәр (absolute plural)
сәңгелдәктең (definite genitive singular)
сәңгелдәктәрҙең (definite genitive plural)
сәңгелдәккә (dative singular)
сәңгелдәктәргә (dative plural)
сәңгелдәкте (accusative definite singular)
сәңгелдәктәрҙе (accusative definite plural)
сәңгелдәктә (locative singular)
сәңгелдәктәрҙә (locative plural)
сәңгелдәктән (ablative singular)
сәңгелдәктәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

сәңгелдәктең

сәңгелдәктән

сәңгелдәктәр

сәңгелдәктәрҙең

сәңгелдәктәргә

сәңгелдәктәрҙе

сәңгелдәктәрҙә

сәңгелдәктәрҙән


боҙлауыҡ

head

боҙлауыҡ • (boźlawıq)

ba-noun

боҙлауыҡ • (boźlawıq)

boźlawıq (romanization)
боҙлауыҡ (absolute singular-only)
боҙлауыҡтың (definite genitive singular-only)
боҙлауыҡҡа (dative singular-only)
боҙлауыҡты (accusative definite singular-only)
боҙлауыҡта (locative singular-only)
боҙлауыҡтан (ablative singular-only)

[bʊ̞ð.ɫɑˈwɯ̞q]


көҙгө

head

көҙгө • (köźgö)

ba-adj

көҙгө • (köźgö)

Synchronously, equivalent to көҙ (köź, “autumn”) + -гө (-gö).
From *küz-ki (“pertaining to autumn, related to autumn”), from Proto-Turkic *kǖŕ (“autumn”).
Compare with
Old Uyghur [script needed] (küzki, “pertaining to autumn”);
Uyghur كۈزگى (küzgi, “pertaining to autumn”);
Shor кӱскӱ (“autumn”), Khakas кӱскӱ (küskü, “autumn”).

cog

Көҙгө йәрминкәгә саҡырабыҙ.

autumn, pertaining to or associated with autumn


үҫмер

head

үҫмер • (üśmer)

ba-noun

үҫмер • (üśmer)

üśmer (romanization)
үҫмер (absolute singular)
үҫмерҙәр (absolute plural)
үҫмерҙең (definite genitive singular)
үҫмерҙәрҙең (definite genitive plural)
үҫмергә (dative singular)
үҫмерҙәргә (dative plural)
үҫмерҙе (accusative definite singular)
үҫмерҙәрҙе (accusative definite plural)
үҫмерҙә (locative singular)
үҫмерҙәрҙә (locative plural)
үҫмерҙән (ablative singular)
үҫмерҙәрҙән (ablative plural)

Cognate with
Tatar үсмер (üsmer),
Uzbek os'mir,
Uyghur ئوسمۇر (osmur, “adolescent”).

Үҫмерҙәр өсөн гәзит.

Иң ҡурҡынысы — үҫмер балаңдың кеҫәһендә шприц табыу.
İñ qurqınısı — üśmer balañdıñ keśəhendə şprits tabıw.
The most frightening (thing) is to find a syringe in your teenager child's pocket.


кис

kis (romanization)
кис (absolute singular)
кистәр (absolute plural)
кистең (definite genitive singular)
кистәрҙең (definite genitive plural)
кискә (dative singular)
кистәргә (dative plural)
кисте (accusative definite singular)
кистәрҙе (accusative definite plural)
кистә (locative singular)
кистәрҙә (locative plural)
кистән (ablative singular)
кистәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *kēč (“evening; late”).
Related to кисә (kisə, “yesterday”).
Cognate to
Old Uyghur [script needed] (keč, “late”),
Tatar кич (kiç, “evening”),
Kazakh кеш (keş, “evening; late”),
Kyrgyz кеч (kec, “evening; late”),
Karachay-Balkar кеч (keç, “evening; late”),
Turkish geç (“late”),
Turkmen gij (“late”),
Chuvash каҫ (kaś, “evening, night”).


таң

tañ (romanization)
таң (absolute singular)
таңдар (absolute plural)
таңдың (definite genitive singular)
таңдарҙың (definite genitive plural)
таңға (dative singular)
таңдарға (dative plural)
таңды (accusative definite singular)
таңдарҙы (accusative definite plural)
таңда (locative singular)
таңдарҙа (locative plural)
таңдан (ablative singular)
таңдарҙан (ablative plural)


сәғәт

head

сәғәт • (səğət)

ba-noun

сәғәт • (səğət)

səğət (romanization)
сәғәт (absolute singular)
сәғәттәр (absolute plural)
сәғәттең (definite genitive singular)
сәғәттәрҙең (definite genitive plural)
сәғәткә (dative singular)
сәғәттәргә (dative plural)
сәғәтте (accusative definite singular)
сәғәттәрҙе (accusative definite plural)
сәғәттә (locative singular)
сәғәттәрҙә (locative plural)
сәғәттән (ablative singular)
сәғәттәрҙән (ablative plural)

From Arabic سَاعَة (sāʕa, “hour, clock”).

These days, a watch not only shows the time, but also the person's social status.


ҡул сәғәте

head

ҡул сәғәте • (qul səğəte)

ba-noun

ҡул сәғәте • (qul səğəte)


замана

zamana (romanization)
замана (absolute singular)
заманалар (absolute plural)
замананың (definite genitive singular)
заманаларҙың (definite genitive plural)
заманаға (dative singular)
заманаларға (dative plural)
замананы (accusative definite singular)
заманаларҙы (accusative definite plural)
заманала (locative singular)
заманаларҙа (locative plural)
замананан (ablative singular)
заманаларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

заманаларҙың

заманаларҙан

From Persian زمانه (zamâne, “age, epoch”).

(difficult) period in a society's history; epoch


буш ваҡыт

head

буш ваҡыт • (buş vaqıt)

ba-noun

буш ваҡыт • (buş vaqıt)

buş vaqıt (romanization)
буш ваҡыт (absolute singular-only)
буш ваҡыттың (definite genitive singular-only)
буш ваҡытҡа (dative singular-only)
буш ваҡытты (accusative definite singular-only)
буш ваҡытта (locative singular-only)
буш ваҡыттан (ablative singular-only)

Бер генә минут та буш ваҡытым юҡ.

I don't have a single minute of free time.

Ни бары интернет һәм бер-ике сәғәт буш ваҡыт ҡына кәрәк.

(For that, you) need only (access to) the Internet and a couple of hours of spare time.

Ni barı internet həm ber-ike səğət buş vaqıt qına kərək.


йома

yoma (romanization)
йома (absolute singular)
йомалар (absolute plural)
йоманың (definite genitive singular)
йомаларҙың (definite genitive plural)
йомаға (dative singular)
йомаларға (dative plural)
йоманы (accusative definite singular)
йомаларҙы (accusative definite plural)
йомала (locative singular)
йомаларҙа (locative plural)
йоманан (ablative singular)
йомаларҙан (ablative plural)


шәмбе

head

шәмбе • (şəmbe)

ba-noun

шәмбе • (şəmbe)

şəmbe (romanization)
шәмбе (absolute singular)
шәмбеләр (absolute plural)
шәмбенең (definite genitive singular)
шәмбеләрҙең (definite genitive plural)
шәмбегә (dative singular)
шәмбеләргә (dative plural)
шәмбене (accusative definite singular)
шәмбеләрҙе (accusative definite plural)
шәмбелә (locative singular)
шәмбеләрҙә (locative plural)
шәмбенән (ablative singular)
шәмбеләрҙән (ablative plural)


йәкшәмбе

head

йәкшәмбе • (yəkşəmbe)

ba-noun

йәкшәмбе • (yəkşəmbe)

yəkşəmbe (romanization)
йәкшәмбе (absolute singular)
йәкшәмбеләр (absolute plural)
йәкшәмбенең (definite genitive singular)
йәкшәмбеләрҙең (definite genitive plural)
йәкшәмбегә (dative singular)
йәкшәмбеләргә (dative plural)
йәкшәмбене (accusative definite singular)
йәкшәмбеләрҙе (accusative definite plural)
йәкшәмбелә (locative singular)
йәкшәмбеләрҙә (locative plural)
йәкшәмбенән (ablative singular)
йәкшәмбеләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

йәкшәмбеләрҙең

йәкшәмбеләргә

йәкшәмбеләрҙе

йәкшәмбеләрҙә

йәкшәмбеләрҙән

From Persian یکشنبه (yek-šanbe, “Sunday”).

Йәкшәмбе көнө һуң ғына уяндым.


шишәмбе

head

шишәмбе • (şişəmbe)

ba-noun

шишәмбе • (şişəmbe)

şişəmbe (romanization)
шишәмбе (absolute singular)
шишәмбеләр (absolute plural)
шишәмбенең (definite genitive singular)
шишәмбеләрҙең (definite genitive plural)
шишәмбегә (dative singular)
шишәмбеләргә (dative plural)
шишәмбене (accusative definite singular)
шишәмбеләрҙе (accusative definite plural)
шишәмбелә (locative singular)
шишәмбеләрҙә (locative plural)
шишәмбенән (ablative singular)
шишәмбеләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

шишәмбеләрҙең

шишәмбеләргә

шишәмбеләрҙе

шишәмбеләрҙә

шишәмбеләрҙән

From Persian سهشنبه (se-šanbe, “Tuesday”).


шаршамбы

head

шаршамбы • (şarşambı)

ba-noun

шаршамбы • (şarşambı)

şarşambı (romanization)
шаршамбы (absolute singular)
шаршамбылар (absolute plural)
шаршамбының (definite genitive singular)
шаршамбыларҙың (definite genitive plural)
шаршамбыға (dative singular)
шаршамбыларға (dative plural)
шаршамбыны (accusative definite singular)
шаршамбыларҙы (accusative definite plural)
шаршамбыла (locative singular)
шаршамбыларҙа (locative plural)
шаршамбынан (ablative singular)
шаршамбыларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

шаршамбыларҙың

шаршамбыларға

шаршамбыларҙы

шаршамбыларҙа

шаршамбыларҙан

[ʂɑr.ˈʂɑm.bɯ̞]

From Persian چهارشنبه (čahâr-šanbe, “Wednesday”).


кесаҙна

head

кесаҙна • (kesaźna)

ba-noun

кесаҙна • (kesaźna)

kesaźna (romanization)
кесаҙна (absolute singular)
кесаҙналар (absolute plural)
кесаҙнаның (definite genitive singular)
кесаҙналарҙың (definite genitive plural)
кесаҙнаға (dative singular)
кесаҙналарға (dative plural)
кесаҙнаны (accusative definite singular)
кесаҙналарҙы (accusative definite plural)
кесаҙнала (locative singular)
кесаҙналарҙа (locative plural)
кесаҙнанан (ablative singular)
кесаҙналарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

кесаҙналарҙың

кесаҙналарға

кесаҙналарҙы

кесаҙналарҙа

кесаҙналарҙан

Contracted form of кесе аҙна (kese aźna)


кесе аҙна

head

кесе аҙна • (kese aźna)

ba-noun

кесе аҙна • (kese aźna)

kese aźna (romanization)
кесе аҙна (absolute singular)
кесе аҙналар (absolute plural)
кесе аҙнаның (definite genitive singular)
кесе аҙналарҙың (definite genitive plural)
кесе аҙнаға (dative singular)
кесе аҙналарға (dative plural)
кесе аҙнаны (accusative definite singular)
кесе аҙналарҙы (accusative definite plural)
кесе аҙнала (locative singular)
кесе аҙналарҙа (locative plural)
кесе аҙнанан (ablative singular)
кесе аҙналарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

кесе аҙналар

кесе аҙнаның

кесе аҙналарҙың

кесе аҙналарға

кесе аҙналарҙы

кесе аҙналарҙа

кесе аҙнанан

кесе аҙналарҙан

[kɪ̞.ˈsɪ̞.äð.ˌnä]

[kɪ̞.ˈsɪ̞.ɑð.ˌnɑ]

Literally "the small Friday"; аҙна (aźna) here has its original Persian meaning of "Friday".


кесе йома

kese yoma (romanization)
кесе йома (absolute singular)
кесе йомалар (absolute plural)
кесе йоманың (definite genitive singular)
кесе йомаларҙың (definite genitive plural)
кесе йомаға (dative singular)
кесе йомаларға (dative plural)
кесе йоманы (accusative definite singular)
кесе йомаларҙы (accusative definite plural)
кесе йомала (locative singular)
кесе йомаларҙа (locative plural)
кесе йоманан (ablative singular)
кесе йомаларҙан (ablative plural)

кесе йомалар

кесе йоманың

кесе йомаларҙың

кесе йомаларға

кесе йомаларҙы

кесе йомаларҙа

кесе йоманан

кесе йомаларҙан

Literally "the small Friday"; compare with the synonymous term кесе аҙна (kese aźna) .

On Thursday night, there will be a solar eclipse; its impact will last for the whole week. (From an astrology forecast)


бөгөн

head

бөгөн • (bögön)

From *bügün "today", composed from bu "this" + kün "day".
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (bükün, “today”);
Tatar бүген (bügen),
Kazakh бүгін,
Kyrgyz, Yakut бүгүн (bügün),
Uzbek bugun,
Uyghur بۈگۈن (bügün),
Turkmen, Azerbaijani, Turkish bugün, etc.

cog

Кисәге дуҫ бөгөн дошман булды.

Yesterday's friend today has turned enemy.

Тормош ағышының бөгөн көтмәгәндә үҙгәреүе ихтимал.

Today, the flow of life may change unexpectedly. (From a horoscope)

Tormoş ağışınıñ bögön kötməgəndə üźgərewe ixtimal.

Башҡортостан дарыуханалары кәштәләрендә бөгөн аспирин күрмәҫһең.

Today, you won't see aspirin on drugstore shelves in Bashkortostan.

Başqortostan darıwxanaları kəştələrendə bögön aspirin kürməśheñ.


ғасыр

head

ғасыр • (ğasır)

ba-noun

ғасыр • (ğasır)

ğasır (romanization)
ғасыр (absolute singular)
ғасырҙар (absolute plural)
ғасырҙың (definite genitive singular)
ғасырҙарҙың (definite genitive plural)
ғасырға (dative singular)
ғасырҙарға (dative plural)
ғасырҙы (accusative definite singular)
ғасырҙарҙы (accusative definite plural)
ғасырҙа (locative singular)
ғасырҙарҙа (locative plural)
ғасырҙан (ablative singular)
ғасырҙарҙан (ablative plural)

From Arabic عَصْر (ʕaṣr, “period of time; age; century”).
Cognate with Tatar гасыр (ğasır), Kazakh ғасыр (ğasyr), Karakalpak a'sir, Turkmen asyr, Azerbaijani əsr, Turkish asır (“century”), etc.


ҡарт

Cognate with
Old Uyghur [script needed] (qart, “old man”), Kumyk къарт (qart, “old”).
Related to qarï "old" (Old Turkic [script needed] (qarï, “old”), Southern Altai кары (karï, “old”). Perhaps both are derived from a verb *qar- "get old".

cog

Ҡарт ҡыҙ.


ҡарсыҡ

head

ҡарсыҡ • (qarsıq)

ba-noun

ҡарсыҡ • (qarsıq)

qarsıq (romanization)
ҡарсыҡ (absolute singular)
ҡарсыҡтар (absolute plural)
ҡарсыҡтың (definite genitive singular)
ҡарсыҡтарҙың (definite genitive plural)
ҡарсыҡҡа (dative singular)
ҡарсыҡтарға (dative plural)
ҡарсыҡты (accusative definite singular)
ҡарсыҡтарҙы (accusative definite plural)
ҡарсыҡта (locative singular)
ҡарсыҡтарҙа (locative plural)
ҡарсыҡтан (ablative singular)
ҡарсыҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡарсыҡтарҙың

ҡарсыҡтарҙан

Related to qart, qarï "old". See ҡарт (qart) for more.

Борон-борон заманда йәшәгән ти ҡарт менән ҡарсыҡ.

Once upon a time there lived an old man and an old woman.

Boron-boron zamanda yəşəgən ti qart menən qarsıq.

Зөбәржәт ҡарсыҡ уҫал булды, килененә көн бирмәне.

The old Zubarjat was evil (and) made life impossible for her daughter-in-law (=never left her daughter-in-law in peace)

Zöbərjət qarsıq uśal buldı, kilenenə kön birməne.


кисә

head

кисә • (kisə)

From Proto-Turkic *kēče (“night, evening”).
Cognate to
Kazakh кеше (keşe, “yesterday”), Kyrgyz кечээ (kecee, “yesterday”), Uzbek kecha (“yesterday”);
Old Turkic 𐰛𐰃𐰲𐰀 (kéče, “late in the evening”);
Turkish gece (“night”), Turkmen gije (“night”), Yakut киэһэ (kiehe, “evening”).


көндөҙ

head

көндөҙ • (köndöź)

From Proto-Turkic *küntüŕ (“at day, at daytime”).
Cognate with Old Turkic [script needed] (kündüz, “by day”), Old Turkic [script needed] (küntüz, “by day”); Tatar көндез (köndez), Kazakh күндіз (kündız), Kyrgyz күндүз (kündüz), Uzbek kunduz, Turkish gündüz, Turkmen gündiz (“by day”),
Khakas кӱндес (kündes, “by day; at daytime, during one day”),
Yakut күнүс (künüs, “by day”),
Chuvash кӑнтӑр (kănt̬ăr, “noon”),
etc.


урта быуат

head

урта быуат • (urta bıwat)

ba-noun

урта быуат • (urta bıwat)

urta bıwat (romanization)
урта быуат (absolute singular)
урта быуаттар (absolute plural)
урта быуаттың (definite genitive singular)
урта быуаттарҙың (definite genitive plural)
урта быуатҡа (dative singular)
урта быуаттарға (dative plural)
урта быуатты (accusative definite singular)
урта быуаттарҙы (accusative definite plural)
урта быуатта (locative singular)
урта быуаттарҙа (locative plural)
урта быуаттан (ablative singular)
урта быуаттарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

урта быуаттың

урта быуатҡа

урта быуатты

урта быуатта

урта быуаттан

урта быуаттар

урта быуаттарҙың

урта быуаттарға

урта быуаттарҙы

урта быуаттарҙа

урта быуаттарҙан

ba:Урта быуаттар

Урта быуатта шулай кейенгәндәрме ни?

Did they really dress like this in the Middle Ages?


урта быуат

head

урта быуат • (urta bıwat)

ba-adj

урта быуат • (urta bıwat)

ba:Урта быуаттар

Урта быуат яҙма сығанаҡтарына таянып, ғалим урындағы суфыйсылыҡ традицияһын өйрәнә.

Drawing on medieval written sources, the scholar explores the local tradition of Sufism.

Urta bıwat yaźma sığanaqtarına tayanıp, ğalim urındağı sufıysılıq traditsiyahın öyrənə.


төш

From Proto-Turkic *tǖĺ (“dream (seen while sleeping)”).

inh

Төшөм өнгә әүерелде.

Өнөммө был, төшөммө?

Is this (my) reality or a dream? (=Am I experiencing this in reality or in a dream?)

Йосоп төш күрә. Төшөндә ун бер йондоҙ бер ай Йосопҡа баш эйгәнен күрә.

Yusuf has a dream. In his dream, he sees that eleven stars and one moon incline their heads to Yusuf.

Yosop töş kürə. Töşöndə un ber yondoź ber ay Yosopqa baş eygənen kürə.

Минең күңелем тыуған Уралымда ҡалды: муйыл сәскә атҡан туғайҙарҙы төшөмдә күреп йыш ҡына уянам.

My soul has remained in my native Urals: I often wake up seeing river meadows with bird cherries abloom in my dreams.

Mineñ küñelem tıwğan Uralımda qaldı: muyıl səskə atqan tuğayźarźı töşömdə kürep yış qına uyanam.

dream, imaginary events seen in the mind while sleeping


төш

töş (romanization)
төш (absolute singular)
төштәр (absolute plural)
төштөң (definite genitive singular)
төштәрҙең (definite genitive plural)
төшкә (dative singular)
төштәргә (dative plural)
төштө (accusative definite singular)
төштәрҙе (accusative definite plural)
төштә (locative singular)
төштәрҙә (locative plural)
төштән (ablative singular)
төштәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *tüĺ (“noon”).
Cognate with
Kazakh түс (tüs),
Kyrgyz түш (tüş),
Uzbek tush,
Tuvan дүш (düş, “noon”),
etc.

Төштән һуң.


оло

From Proto-Turkic *ulug (“big, great, grown-up”).
Cognate with Kazakh ұлы (ūly), Turkish ulu.


иртә

head

иртә • (irtə)

ba-noun

иртә • (irtə)

irtə (romanization)
иртә (absolute singular)
иртәләр (absolute plural)
иртәнең (definite genitive singular)
иртәләрҙең (definite genitive plural)
иртәгә (dative singular)
иртәләргә (dative plural)
иртәне (accusative definite singular)
иртәләрҙе (accusative definite plural)
иртәлә (locative singular)
иртәләрҙә (locative plural)
иртәнән (ablative singular)
иртәләрҙән (ablative plural)

From Common Turkic *ertä (“morning; early; in the morning”), from Proto-Turkic *ẹ̄r (“early; morning”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (ertä, “early; in the morning”);
Kazakh ерте (erte, “early”),
Kyrgyz эрте (erte, “early”),
Southern Altai эрте (erte, “early”),
Uzbek erta (“early”),
Uyghur ئەرتە (erte, “early; morning”),
Tuvan эрте (erte, “early”),
Yakut эрдэ (erde, “early”),
Turkish erte (“early, morning”).
Outside of Turkic, compare Mongolian эрт (ert).


былтыр

head

былтыр • (bıltır)

From Common Kypchak *bïltïr "last year", from Proto-Turkic *bïldur (“last year”).

Беҙҙә былтыр оҡшаш хәл булғайны.

A similar case occurred last year at our place.

Былтыр йәй тимер юлында күп мал тапалған икән.

(It appears that) last year's summer, a lot of cattle got knocked down (to death or serious injury) at the railway.

Bıltır yəy timer yulında küp mal tapalğan ikən.

Оло ҡыҙым былтыр тормошҡа сыҡты.

My eldest daughter got married last year.


быйыл

быйыл • (bıyıl)

From *bïyïl "this year", composed from bu "this" + jïl "year".
Cognate with
Tatar быел (bıyel),
Kazakh биыл (biyl),
Kyrgyz быйыл (bıyıl),
Karachay-Balkar быйыл (bıyıl),
Southern Altai бујыл (buǰïl);
Uzbek bu yil,
Turkish bu yıl (“this year”), etc.

Быйыл мин өс гәзиткә яҙылғам.

This year, I've subscribed to three newspapers.

Мул иген уңышы быйыл проблемаға әүерелде – хаҡтар кинәт төшә башланы.
Mul igen uñışı bıyıl problemağa əwerelde – xaqtar kinət töşə başlanı.
The rich cereal crops this year turned into a problem – the prices started to decrease dramatically.

Быйыл уҡ светофорҙар, ҡала магистралдәрендә күпләп камералар ҡуйыласаҡ.

Already this year, traffic lights will be installed, large numbers of (traffic) cameras will be installed on the city's highways.

Bıyıl uq svetoforźar, qala magistraldərendə küpləp kameralar quyılasaq.


саҡ

saq (romanization)
саҡ (absolute singular)
саҡтар (absolute plural)
саҡтың (definite genitive singular)
саҡтарҙың (definite genitive plural)
саҡҡа (dative singular)
саҡтарға (dative plural)
саҡты (accusative definite singular)
саҡтарҙы (accusative definite plural)
саҡта (locative singular)
саҡтарҙа (locative plural)
саҡтан (ablative singular)
саҡтарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *čiāk (“time; precisely, exactly”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (čaq, “time, period; precisely, exactly”);
Kazakh шақ (şaq, “time, period; precisely; scarely”),
Uzbek chogʻ (“time, period; small”),
Turkish çağ (“epoch, age, period”),
Khakas сах (sax, “time”),
Tuvan шак (şak, “time, hour”),
Yakut сах (saq, “time”), etc.

cog

a specific time when something specific occurs; time, period


йәйен

head

йәйен • (yəyen)

ba-noun

йәйен • (yəyen)

yəyen (romanization)
йәйен (absolute singular)
йәйендәр (absolute plural)
йәйендең (definite genitive singular)
йәйендәрҙең (definite genitive plural)
йәйенгә (dative singular)
йәйендәргә (dative plural)
йәйенде (accusative definite singular)
йәйендәрҙе (accusative definite plural)
йәйендә (locative singular)
йәйендәрҙә (locative plural)
йәйендән (ablative singular)
йәйендәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *yāyïn (“catfish, sheat-fish; salmon”).
Cognate with
Tatar җәен (cäyen, “catfish”),
Kazakh жайын (jaiyn, “catfish”),
Nogai яйын (yayın, “catfish”),
Kumyk яйын (yayın, “catfish”),
Kyrgyz жайын (jayın, “catfish”),
Southern Altai јайын (ǰayïn, “catfish”),
Chuvash ҫуйӑн (śujăn, “catfish”).

inh

Silurus glanis
Silurus glanis#Translingual


эңер

head

эңер • (eñer)

ba-noun

эңер • (eñer)

eñer (romanization)
эңер (absolute singular-only)
эңерҙең (definite genitive singular-only)
эңергә (dative singular-only)
эңерҙе (accusative definite singular-only)
эңерҙә (locative singular-only)
эңерҙән (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *ïŋïr (“twilight”).
Cognate with
Tatar эңгер (eñger),
Kazakh іңір (ıñır), ымырт (ymyrt),
Kyrgyz иңир (iŋir), иңирт (iŋirt),
Southern Altai эҥир (eŋir, “evening, twilight”),
Turkmen iňrik (“evening twilight”);
Tuvan имир (imir), имиртиң (imirtiñ, “twilight”),
Yakut им (im, “twilight”),
Chuvash ӗнер (ĕner, “yesterday”),
etc.

cog

Эңерҙә һәм төндә туҡланыусы бик һаҡ ҡош.

A very cautious bird that feeds at dusk and at night.

Eñerźə həm töndə tuqlanıwsı bik haq qoş.


бәпәй

head

бәпәй • (bəpəy)

ba-noun

бәпәй • (bəpəy)

bəpəy (romanization)
бәпәй (absolute singular)
бәпәйҙәр (absolute plural)
бәпәйҙең (definite genitive singular)
бәпәйҙәрҙең (definite genitive plural)
бәпәйгә (dative singular)
бәпәйҙәргә (dative plural)
бәпәйҙе (accusative definite singular)
бәпәйҙәрҙе (accusative definite plural)
бәпәйҙә (locative singular)
бәпәйҙәрҙә (locative plural)
бәпәйҙән (ablative singular)
бәпәйҙәрҙән (ablative plural)

Ideophonic. Compare to
Tatar бәбәй (bäbäy, “baby”), Crimean Tatar bebey (“baby”), Turkish bebek (“baby”),
Gulf Arabic بيبي (baybī, “baby”),
Bulgarian бебе (bebe, “baby”),
French bébé (“baby”),
English baby, etc.

(regional, sub-standard) baby, small child


бәпес

head

бәпес • (bəpes)

ba-noun

бәпес • (bəpes)

bəpes (romanization)
бәпес (absolute singular)
бәпесҙәр (absolute plural)
бәпесҙең (definite genitive singular)
бәпесҙәрҙең (definite genitive plural)
бәпесгә (dative singular)
бәпесҙәргә (dative plural)
бәпесҙе (accusative definite singular)
бәпесҙәрҙе (accusative definite plural)
бәпесҙә (locative singular)
бәпесҙәрҙә (locative plural)
бәпесҙән (ablative singular)
бәпесҙәрҙән (ablative plural)


осор

osor (romanization)
осор (absolute singular)
осорҙар (absolute plural)
осорҙоң (definite genitive singular)
осорҙарҙың (definite genitive plural)
осорға (dative singular)
осорҙарға (dative plural)
осорҙо (accusative definite singular)
осорҙарҙы (accusative definite plural)
осорҙа (locative singular)
осорҙарҙа (locative plural)
осорҙан (ablative singular)
осорҙарҙан (ablative plural)

.
Cognate with
Tatar чор (çor, “time, moment”),
Kyrgyz учур (ucur, “time, moment; chance, opportunity”), Southern Altai учур (učur, “time, moment; meaning, sense, content”),
Uyghur ئۇچۇر (uchur, “message; result”),
,
Tuvan ужур (ujur, “meaning, sense; destiny; case, affair; reason, motive”).

cog

Юра осоро.

a specific duration of time; period, epoch etc.


иртәнсәк

head

иртәнсәк • (irtənsək)

ba-noun

иртәнсәк • (irtənsək)

irtənsək (romanization)
иртәнсәк (absolute singular)
иртәнсәктәр (absolute plural)
иртәнсәктең (definite genitive singular)
иртәнсәктәрҙең (definite genitive plural)
иртәнсәккә (dative singular)
иртәнсәктәргә (dative plural)
иртәнсәкте (accusative definite singular)
иртәнсәктәрҙе (accusative definite plural)
иртәнсәктә (locative singular)
иртәнсәктәрҙә (locative plural)
иртәнсәктән (ablative singular)
иртәнсәктәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

иртәнсәктәрҙең

иртәнсәктәргә

иртәнсәктәрҙе

иртәнсәктәрҙә

иртәнсәктәрҙән

*ertä (“early”) + *čiāk (“time”).
See иртә (irtə, “early”), саҡ (saq, “time”) for more.

Иртәнсәктән борғо һәм барабан тауыштары тынманы.

Since morning, the sounds of horn and drum did not cease.

İrtənsəktən borğo həm baraban tawıştarı tınmanı.


бөгөнгө көн

head

бөгөнгө көн • (bögöngö kön)

ba-noun

бөгөнгө көн • (bögöngö kön)

bögöngö kön (romanization)
бөгөнгө көн (absolute singular-only)
бөгөнгө көндөң (definite genitive singular-only)
бөгөнгө көнгә (dative singular-only)
бөгөнгө көндө (accusative definite singular-only)
бөгөнгө көндә (locative singular-only)
бөгөнгө көндән (ablative singular-only)

Бөгөнгө көндә ҡул сәғәте ваҡытты ғына түгел, кешенең абруйын да күрһәтеп тора.

At present (=these days), a watch shows not only the time, but also the person's social status.

Bögöngö köndə qul səğəte vaqıttı ğına tügel, keşeneñ abruyın da kürhətep tora.

Был матур йола бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып килә.

This beautiful tradition has continued up to the present day.

Bıl matur yula bügüngü küngə teklim haqlanıp kelə.

present, present day, the current moment or period of time


төндә

head

төндә • (töndə)

Йоҡлаусылар төндә йоҡлай, эскеселәр төндә эсеп иҫерешә. (1 Thessalonians 5:7)

Those who sleep, sleep at night, (whereas) alcoholics drink and get drunk at night.

Yoqlawsılar töndə yoqlay, eskeselər töndə esep iśereşə.


мәл

məl (romanization)
мәл (absolute singular)
мәлдәр (absolute plural)
мәлдең (definite genitive singular)
мәлдәрҙең (definite genitive plural)
мәлгә (dative singular)
мәлдәргә (dative plural)
мәлде (accusative definite singular)
мәлдәрҙе (accusative definite plural)
мәлдә (locative singular)
мәлдәрҙә (locative plural)
мәлдән (ablative singular)
мәлдәрҙән (ablative plural)

Adapted from Arabic مَحَلّ (maḥall, “time”).
Cognate with
Kyrgyz маал (maal, “time, period”),
Uzbek mahal (“time”),
Uyghur مەھەل (mehel),
مەل (mel, “time, moment”).

Йәйҙең иң ҡыҙыу мәле.


үтеү

үтеү • (ütew)

Ғүмер тиҙ үтә.

Үткән ғүмер - аҡҡан һыу.

Life that has past is (like) water that has flowed.


мөҙҙәт

мөҙҙәт • (möźźət)

ba-noun

мөҙҙәт • (möźźət)

möźźət (romanization)
мөҙҙәт (absolute singular)
мөҙҙәттәр (absolute plural)
мөҙҙәттең (definite genitive singular)
мөҙҙәттәрҙең (definite genitive plural)
мөҙҙәткә (dative singular)
мөҙҙәттәргә (dative plural)
мөҙҙәтте (accusative definite singular)
мөҙҙәттәрҙе (accusative definite plural)
мөҙҙәттә (locative singular)
мөҙҙәттәрҙә (locative plural)
мөҙҙәттән (ablative singular)
мөҙҙәттәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

мөҙҙәттәрҙең

мөҙҙәттәрҙән

From Arabic مُدَّة (mudda, “period of time”).

Статик IP-адрестарға ҡарата бикләү мөҙҙәте дөйөм осраҡтарҙа бер айҙан артырға тейеш түгел.

The block period for static IP addresses must not generally exceed one month.

Statik IP-adrestarğa qarata bikləw möźźəte döyöm osraqtarźa ber ayźan artırğa teyeş tügel.

end of a set period of time; time when something is due


Яңы йыл менән

head

Яңы йыл менән!

Яңы йыл менән! • (Yañı yıl menən!)

Яңы йыл менән ! (canonical)
Yañı yıl menən! (romanization)

[jɑ.ˌɴɯ̞.ˈjɯ̞ɫ.mɪ̞ˈnæn]


өлкән

өлкән • (ölkən)

ba-adj

өлкән • (ölkən)

Cognate with Kazakh үлкен (ülken, “large, big”), Kumyk үьйкен, Kyrgyz үлкөн (ülkön), Uzbek ulkan (“large, big”).

cog

Kumyk үьйкен


иртәгә

head

иртәгә • (irtəgə)

From *ertägä (“tomorrow”), originally a dative case of Proto-Turkic *ẹ̄rte (“morning”), from Proto-Turkic *ẹ̄r (“early”).
Compare Uzbek ertaga (“tomorrow”).

Иртәгә, туғыҙынсы ғинуарҙа, республикала яуым-төшөм көтөлмәй. (from a radio weather forecast)

Tomorrow, on the ninth of January, no precipitation is expected in the republic (of Bashkortostan).

İrtəgə, tuğıźınsı ğinwarźa, respublikala yawım-töşöm kötölməy.


иртән

иртән • (irtən)

Compare to
Kazakh ертең (erteñ, “tomorrow”), Kyrgyz эртең (erteŋ, “tomorrow”), Southern Altai эртен (erten, “tomorrow”), Kumyk эртен (erten, “morning”), Khakas иртен (irten, “morning”), Tuvan эртен (erten, “morning”).
There are two plausible archetypes: *erte-n, a historical instrumental case form of
Common Turkic *ertä (“morning”), or a composition of Proto-Turkic *ẹ̄r (“early; morning”) + *taŋ (“dawn”).