абыстай

head

абыстай • (abıstay)

ba-noun

абыстай • (abıstay)

abıstay (romanization)
абыстай (absolute singular)
абыстайҙар (absolute plural)
абыстайҙың (definite genitive singular)
абыстайҙарҙың (definite genitive plural)
абыстайға (dative singular)
абыстайҙарға (dative plural)
абыстайҙы (accusative definite singular)
абыстайҙарҙы (accusative definite plural)
абыстайҙа (locative singular)
абыстайҙарҙа (locative plural)
абыстайҙан (ablative singular)
абыстайҙарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

абыстайҙарҙың

абыстайҙарға

абыстайҙарҙы

абыстайҙарҙа

абыстайҙарҙан

[ɑ.βɯ̞sˈtɑj]

(Islam) an elderly woman who has ecclesiastical training and, when a mullah is unavailable, caters for the basic religious needs of a local community, such as leads private ceremonial meetings, gives basic religious training to women and children, etc.


унау

From *onağu (“ten as a group”), from Proto-Turkic *ōn (“ten”).
Compare to Kumyk онав (onaw, “ten as a group”).


етәү

head

етәү • (yetəw)

From *yetägü (“seven as a group”), from Proto-Turkic *yẹt(t)i (“seven”).
Cognate with
Kazakh жетеу (jeteu, “seven people as a group”), Kumyk еттев (yettew),
Kyrgyz жетөө (jetöö), Southern Altai јетӱ (ǰetü, “seven as a group”).


алтау

From *altağu (“six as a group”), from Proto-Turkic *altï (“six”).
Cognate with
Kazakh алтау (altau), Kumyk алтав (altaw), Kyrgyz алтоо (altoo), Southern Altai алту (altu, “six as a group”).


икәү

head

икәү • (ikəw)

From *ekägü (“two as a group; a couple”), from Proto-Turkic *ẹk(k)i (“two”).
Cognate with
Kazakh екеу (ekeu, “two people as a group”),
Kyrgyz экөө (eköö, “two people as a group”),
Southern Altai экӱ (ekü, “two”),
Kumyk экев (ekew, “two people as a group”).

cog

Беҙ икәү айырылышһаҡ та, хистәрем һүнеп бөтмәгән.

Although we two have divorced, my feelings have not quite waned.

Beź ikəw ayırılışhaq ta, xistərem hünep bötməgən.

Yaxʺyanıñ hüźźəren işetep, Ğaysa artınan eyərgən ikəwźeñ berehe Simon Petrźıñ qustıhı Andrey ine.

Яхъяның һүҙҙәрен ишетеп, Ғайса артынан эйәргән икәүҙең береһе Симон Петрҙың ҡустыһы Андрей ине. (John 1:40)

One of the two who had heard John's words and followed Jesus, was Andrew, Simon Peter’s small brother.


дүртәү

head

дүртәү • (dürtəw)

From *törtägü (“four as a group”), from Proto-Turkic *tȫrt (“four”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (törtägü, “four as a group”);
Kazakh төртеу (törteu),
Kumyk дёртев (dörtew),
Kyrgyz төртөө (törtöö),
Southern Altai тӧртӱ (törtü, “four as a group”).


бишәү

head

бишәү • (bişəw)

From *bešägü (“five as a group”), from Proto-Turkic *bẹ̄ĺ(k) (“five”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (bešägü, “five as a group”);
Kazakh бесеу (beseu, “five as a group”),
Kumyk бешев (beşew, “five as a group”),
Kyrgyz бешөө (beşöö, “five”),
Southern Altai бежӱ (bežü, “five as a group”).


өсәү

head

өсәү • (ösəw)

From *üčägü (“three as a group”), from Proto-Turkic *üč (“three”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (üčägü, “three as a group”);
Kazakh үшеу (üşeu, “three people as a group”),
Kyrgyz үчөө (ücöö, “three as a group”),
Kumyk уьчев (üçew, “three as a group”),
Southern Altai ӱчӱ (üčü, “three as a group”).

cog

Saban at, yaman qatın, qıyış mıltıq — şul ösəw ir-yegette qartaytalır.

Сабан ат, яман ҡатын, ҡыйыш мылтыҡ — шул өсәү ир-егетте ҡартайталыр. (Aqmulla)

A lazy horse, an evil wife, (and) a crooked rifle — these three (things) make a man grow old.


тәпке

head

тәпке • (təpke)

ba-noun

тәпке • (təpke)

təpke (romanization)
тәпке (absolute singular)
тәпкеләр (absolute plural)
тәпкенең (definite genitive singular)
тәпкеләрҙең (definite genitive plural)
тәпкегә (dative singular)
тәпкеләргә (dative plural)
тәпкене (accusative definite singular)
тәпкеләрҙе (accusative definite plural)
тәпкелә (locative singular)
тәпкеләрҙә (locative plural)
тәпкенән (ablative singular)
тәпкеләрҙән (ablative plural)


кәтмән

head

кәтмән • (kətmən)

ba-noun

кәтмән • (kətmən)

kətmən (romanization)
кәтмән (absolute singular)
кәтмәндәр (absolute plural)
кәтмәндең (definite genitive singular)
кәтмәндәрҙең (definite genitive plural)
кәтмәнгә (dative singular)
кәтмәндәргә (dative plural)
кәтмәнде (accusative definite singular)
кәтмәндәрҙе (accusative definite plural)
кәтмәндә (locative singular)
кәтмәндәрҙә (locative plural)
кәтмәндән (ablative singular)
кәтмәндәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

кәтмәндәрҙең

кәтмәндәрҙән

From Proto-Turkic *kēt-men.
Cognate with
Kazakh кетпен (ketpen),
Kyrgyz кетмен (ketmen),
Southern Altai кертме (kertme),
Uzbek ketmon (“hoe”).


төндә

head

төндә • (töndə)

Yoqlawsılar töndə yoqlay, eskeselər töndə esep iśereşə.

Йоҡлаусылар төндә йоҡлай, эскеселәр төндә эсеп иҫерешә. (1 Thessalonians 5:7)

Those who sleep, sleep at night, (whereas) alcoholics drink and get drunk at night.


картуф

kartuf (romanization)
картуф (absolute singular)
картуфтар (absolute plural)
картуфтың (definite genitive singular)
картуфтарҙың (definite genitive plural)
картуфҡа (dative singular)
картуфтарға (dative plural)
картуфты (accusative definite singular)
картуфтарҙы (accusative definite plural)
картуфта (locative singular)
картуфтарҙа (locative plural)
картуфтан (ablative singular)
картуфтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

картуфтарҙың

картуфтарҙан

Compare to Kazakh картоп (kartop), Kumyk картоп (kartop, “potato”).
From Russian карто́фель (kartófelʹ, “potato”), from German Kartoffel, from Italian tartufolo, from Latin terrae tūber (“tuber of the earth”).

der

Ит менән картуфты бергә бөтөнләй ашамағыҙ.

Do not eat together meat and potato at all.

İt menən kartuftı bergə bötönləy aşamağıź.


солоҡ

soloq (romanization)
солоҡ (absolute singular)
солоҡтар (absolute plural)
солоҡтоң (definite genitive singular)
солоҡтарҙың (definite genitive plural)
солоҡҡа (dative singular)
солоҡтарға (dative plural)
солоҡто (accusative definite singular)
солоҡтарҙы (accusative definite plural)
солоҡта (locative singular)
солоҡтарҙа (locative plural)
солоҡтан (ablative singular)
солоҡтарҙан (ablative plural)

Һәр кеше солоғона үҙенең тамғаһын һалған.

Every person put his/her mark of ownership on his/her log hive.

Hər keşe soloğona üźeneñ tamğahın halğan.

man-made beehive in a hollow tree, log hive


уртаса

Synchronously, урта (urta, “middle”) + -са (-sa).
Compare with
Kazakh орташа (ortaşa, “average; middling”)
Uzbek oʻrtacha (“average; middling”).

cog

Уртаса күрһәткес.


әйтелеш

head

әйтелеш • (əyteleş)

ba-noun

әйтелеш • (əyteleş)

əyteleş (romanization)
әйтелеш (absolute singular)
әйтелештәр (absolute plural)
әйтелештең (definite genitive singular)
әйтелештәрҙең (definite genitive plural)
әйтелешкә (dative singular)
әйтелештәргә (dative plural)
әйтелеште (accusative definite singular)
әйтелештәрҙе (accusative definite plural)
әйтелештә (locative singular)
әйтелештәрҙә (locative plural)
әйтелештән (ablative singular)
әйтелештәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

әйтелештәрҙең

әйтелештәргә

әйтелештәрҙе

әйтелештәрҙә

әйтелештәрҙән

[æj.tɪ̞.ˈlɪ̞ʃ]

From *aytïlïš (“pronunciation, the way something is said”), from aytïl- "to be said", passive of ayt- "to say" (see әйтеү (əytew) for more).
Compare with
Kazakh айтылыс (aitylys, “pronunciation”),
Turkish aýdylyş (“pronunciation”),
Uzbek aytilish (“pronunciation”),
Uyghur ئېيتىلىش (ëytilish, “pronunciation”).


бирсәткә

head

бирсәткә • (birsətkə)

ba-noun

бирсәткә • (birsətkə)

birsətkə (romanization)
бирсәткә (absolute singular)
бирсәткәләр (absolute plural)
бирсәткәнең (definite genitive singular)
бирсәткәләрҙең (definite genitive plural)
бирсәткәгә (dative singular)
бирсәткәләргә (dative plural)
бирсәткәне (accusative definite singular)
бирсәткәләрҙе (accusative definite plural)
бирсәткәлә (locative singular)
бирсәткәләрҙә (locative plural)
бирсәткәнән (ablative singular)
бирсәткәләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

бирсәткәләрҙең

бирсәткәләргә

бирсәткәләрҙе

бирсәткәләрҙә

бирсәткәләрҙән

Adapted from Russian перча́тка (perčátka, “glove”).

Баҡса өйөн йыйыштырғанда саң борхотмағыҙ, битлек, бирсәткә кейегеҙ.

When cleaning (your) garden cottage, do not raise dust, wear a mask (and) gloves.

Baqsa öyön yıyıştırğanda sañ borxotmağıź, bitlek, birsətkə keyegeź.


мәл

məl (romanization)
мәл (absolute singular)
мәлдәр (absolute plural)
мәлдең (definite genitive singular)
мәлдәрҙең (definite genitive plural)
мәлгә (dative singular)
мәлдәргә (dative plural)
мәлде (accusative definite singular)
мәлдәрҙе (accusative definite plural)
мәлдә (locative singular)
мәлдәрҙә (locative plural)
мәлдән (ablative singular)
мәлдәрҙән (ablative plural)

Adapted from Arabic مَحَلّ (maḥall, “time”).
Cognate with
Kyrgyz маал (maal, “time, period”),
Uzbek mahal (“time”),
Uyghur مەھەل (mehel),
مەل (mel, “time, moment”).

Йәйҙең иң ҡыҙыу мәле.


ҡырғыҙ

head

ҡырғыҙ • (qırğıź)

ba-noun

ҡырғыҙ • (qırğıź)

qırğıź (romanization)
ҡырғыҙ (absolute singular)
ҡырғыҙҙар (absolute plural)
ҡырғыҙҙың (definite genitive singular)
ҡырғыҙҙарҙың (definite genitive plural)
ҡырғыҙға (dative singular)
ҡырғыҙҙарға (dative plural)
ҡырғыҙҙы (accusative definite singular)
ҡырғыҙҙарҙы (accusative definite plural)
ҡырғыҙҙа (locative singular)
ҡырғыҙҙарҙа (locative plural)
ҡырғыҙҙан (ablative singular)
ҡырғыҙҙарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡырғыҙҙарҙың

ҡырғыҙҙарҙан

Borrowed from the Kyrgyz endonym. More at Kyrgyz.

Ҡырғыҙ теле.

Kuzïykurpas and Mayanhïvlïw (Bashkir folk epic):

Бөтәһенән бигерәк ҡырғыҙ батырҙарынан Сарыбай тигәне уның менән күрешергә һәм дуҫлашырға теләй.
Bötəhenən bigerək qırğıź batırźarınan Sarıbay tigəne unıñ menən küreşergə həm duślaşırğa teləy.
Of all the Kyrgyz brave men, one named Sarïbay wanted the most to meet and make friends with him.

ba:Ҡырғыҙҙар


күплек

head

күплек • (küplek)

ba-noun

күплек • (küplek)


бүҫер

head

бүҫер • (büśer)

ba-noun

бүҫер • (büśer)

Cognate with
Tatar бүсер (büser, “hernia”),
Kazakh бөсір (bösır, “ascaridosis; enterobiasis”).
Akhmetyanov suggests derivation from Arabic بَاسُور (bāsūr, “hemorrhoid, condyloma”).


Самрау

Samraw (romanization)
Самрау (absolute singular-only)
Самрауҙың (definite genitive singular-only)
Самрауға (dative singular-only)
Самрауҙы (accusative definite singular-only)
Самрауҙа (locative singular-only)
Самрауҙан (ablative singular-only)

Cognate with Kazakh самұрық (samūryq, “mythical eagle”), Uzbek semurgʻ (“mythical bird”).
Adapted from an Iranian source, compare Middle Persian synmwlw, Persian سیمرغ (simorğ, “Simurgh”). See also сәмреғош (səmreğoş).

cog

Ural-batyr (Bashkir folk epic):

Бар ҡоштарға баш булған Самрау атлы атам бар.

I have a father with the name of Samraw, who is the master of all birds.

Bar qoştarğa baş bulğan Samraw atlı atam bar.

(mythology) a mythical bird, deity and master of all birds


Ғайса Мәсих

head

Ғайса Мәсих • (Ğaysa Məsix)

ba-noun

Ғайса Мәсих • (Ğaysa Məsix)

Ğaysa Məsix (romanization)
Ғайса Мәсих (absolute singular-only)
Ғайса Мәсихтең (definite genitive singular-only)
Ғайса Мәсихкә (dative singular-only)
Ғайса Мәсихте (accusative definite singular-only)
Ғайса Мәсихтә (locative singular-only)
Ғайса Мәсихтән (ablative singular-only)

[ʁäj.ˈsä.mæˈsʲɪχ]

[ɢäj.ˈsä.mæˈsʲɪχ]

Adapted from Persian عیسی مسیح ('isâ masih), from Arabic اَلْمَسِيح عِيسَى (al-masīḥ ʕīsā).
Check out both constituent words for etymology.
Compare to
Kazakh Иса Мәсіх (İsa Mäsıx),
Kyrgyz Ыйса Масих (Iysa Masih),
Uzbek Iso Masih,
Crimean Tatar İsa Mesih,
Turkish İsa Mesih.

bor

اَلْمَسِيح عِيسَى

...hər tel Ğaysa Məsixte Rabbı tip tanıhın.

...һәр тел Ғайса Мәсихте Раббы тип таныһын. (Philippians 2:11)

...let every tongue acknowledge Jesus Crist as the Lord.


Дилбәр

head

Дилбәр • (Dilbər)

Dilbər (romanization)
Дилбәр (absolute singular-only)
Дилбәрҙең (definite genitive singular-only)
Дилбәргә (dative singular-only)
Дилбәрҙе (accusative definite singular-only)
Дилбәрҙә (locative singular-only)
Дилбәрҙән (ablative singular-only)

From Persian دلبر (delbar, “love, beloved”).
Compare to
Uzbek Dilbar, Turkish Dilber (“female name”); Turkish dilber (“attractive”).


ҡапсыҡ

ҡапсыҡ • (qapsıq)

ba-noun

ҡапсыҡ • (qapsıq)

qapsıq (romanization)
ҡапсыҡ (absolute singular)
ҡапсыҡтар (absolute plural)
ҡапсыҡтың (definite genitive singular)
ҡапсыҡтарҙың (definite genitive plural)
ҡапсыҡҡа (dative singular)
ҡапсыҡтарға (dative plural)
ҡапсыҡты (accusative definite singular)
ҡапсыҡтарҙы (accusative definite plural)
ҡапсыҡта (locative singular)
ҡапсыҡтарҙа (locative plural)
ҡапсыҡтан (ablative singular)
ҡапсыҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡапсыҡтарҙың

ҡапсыҡтарҙан

From *qapčïq (“small sack”), a diminutive form from Proto-Turkic *kāp (“sack”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (qapčuq, “pouch”);
Kazakh қапшық (qapşyq, “small sack”), Karachay-Balkar къапчыкъ (qapçıq), Kumyk къапчыкъ (qapçıq), Kyrgyz капчык (kapcık, “small sack”), Uzbek qopchiq (“small sack”), Uyghur قاپچۇق (qapchuq, “small sack”), Khakas хапчых (xapçıx, “small sack; purse”).


һаҙаҡ

head

һаҙаҡ • (haźaq)

ba-noun

һаҙаҡ • (haźaq)

haźaq (romanization)
һаҙаҡ (absolute singular)
һаҙаҡтар (absolute plural)
һаҙаҡтың (definite genitive singular)
һаҙаҡтарҙың (definite genitive plural)
һаҙаҡҡа (dative singular)
һаҙаҡтарға (dative plural)
һаҙаҡты (accusative definite singular)
һаҙаҡтарҙы (accusative definite plural)
һаҙаҡта (locative singular)
һаҙаҡтарҙа (locative plural)
һаҙаҡтан (ablative singular)
һаҙаҡтарҙан (ablative plural)

From a Mongolic source, from Proto-Mongolic *saɣadag (“quiver”) — compare Kalmyk саадг (saadg), Mongolian саадаг (saadag, “quiver”).
Cognates include
Kazakh садақ (sadaq, “bow; quiver”),
Kyrgyz саадак (saadak, “quiver; bow; arrow”),
Uzbek sadoq (“quiver”),
Uyghur ساغداق (saghdaq, “bow”),
Azerbaijani sadaq (“quiver”),
Khakas саадах (saadax, “quiver”),
Yakut саадах (saadaq, “bow; bow sheath”).

cog

Мәргәндең һаҙағында ике бөртөк кенə уҡ ҡалған ти.

In the sharp-shooter's quiver, there remained only two arrows.

Mərgəndeñ haźağında ike börtök kenə uq qalğan ti.


алыу

head

алыу • (alıw)

From Proto-Turkic *ạl- (“to take”).
Cognate with Old Turkic [script needed] (al-, “to take”); Turkish almak, Yakut ыл (ıl, “to take”), Chuvash ил (il, “to take”), etc.


көтөүсе

head

көтөүсе • (kötöwse)

ba-noun

көтөүсе • (kötöwse)

kötöwse (romanization)
көтөүсе (absolute singular)
көтөүселәр (absolute plural)
көтөүсенең (definite genitive singular)
көтөүселәрҙең (definite genitive plural)
көтөүсегә (dative singular)
көтөүселәргә (dative plural)
көтөүсене (accusative definite singular)
көтөүселәрҙе (accusative definite plural)
көтөүселә (locative singular)
көтөүселәрҙә (locative plural)
көтөүсенән (ablative singular)
көтөүселәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

көтөүселәрҙең

көтөүселәргә

көтөүселәрҙе

көтөүселәрҙә

көтөүселәрҙән

[kɪ̞.tɪ̞wˈsɪ̞]

From көтөү (kötöw, “herd; to tend to cattle”) + -се (-se, affix forming an agent noun).


сикә

head

сикә • (sikə)

ba-noun

сикә • (sikə)

sikə (romanization)
сикә (absolute singular)
сикәләр (absolute plural)
сикәнең (definite genitive singular)
сикәләрҙең (definite genitive plural)
сикәгә (dative singular)
сикәләргә (dative plural)
сикәне (accusative definite singular)
сикәләрҙе (accusative definite plural)
сикәлә (locative singular)
сикәләрҙә (locative plural)
сикәнән (ablative singular)
сикәләрҙән (ablative plural)

According to Starostin et al., from
Proto-Turkic *čeke (“temple; cheekbone”).
However, the Chuvash term appears to have been borrowed from Tatar, and then this archetype seems to be a rather late development. Note there are no attested forms in Old Turkic documents or Siberian Turkic languages.
Cognate with
Tatar чигә (çigä, “temple”),
Kazakh шеке (şeke, “temple”),
Kyrgyz чеке (ceke, “temple; forehead”),
Kumyk чеке (çeke, “temple”),
Uzbek chakka (“temple”),
Uyghur چېكە (chëke, “temple”),
Turkmen çekge (“temple, skull”),
Chuvash чикĕ (čikĕ, “temple”),
etc.

inh

Әбү Ғөбәйҙә ибн әл-Йәррәх (радыйаллаһу ғәнһү) Пәйғәмбәрҙең сикәһенә ҡаҙалған ике һөңгө сыңғаһын күреп ҡала ла, ашығыс рәүештә бер-бер артлы уларҙы теше менән һурып ала.
Əbü Ğöbəyźə ibn əl-Yərrəx (radıyallahu ğənhü) Pəyğəmbərźeñ sikəhenə qaźalğan ike höñgö sıñğahın kürep qala la, aşığıs rəweştə ber-ber artlı ularźı teşe menən hurıp ala.
Abu Ubaidah ibn al-Jarrah (may Allah be pleased with him) sees the rings of two spears that have pierced into the Prophet's temple, and hastily pulls them out, one after another, with his teeth.


йондоҙлоҡ

head

йондоҙлоҡ • (yondoźloq)

ba-noun

йондоҙлоҡ • (yondoźloq)


ағыулау

head

ағыулау • (ağıwlaw)

Synchronously, ағыу (ağıw, “poison”) + -ла (-la, affix forming a verb).
Compare to
Karakhanid [script needed] (ağula-, “to add poison into food”);
Tatar агуларга (ağularga, “to poison”),
Uzbek ogʻulamoq (“to poison”),
Uyghur ئوغۇلىماق (oghulimaq, “to poison”),
Turkish ağılamak (“to poison”),
Turkmen awulamak (“to poison”).

cog

(transitive, agriculture) To treat (e.g. crops) with insecticide, herbicide etc.


үлеү

head

үлеү • (ülew)

From Proto-Turkic *öl- (“to die”).
Cognate with
Old Turkic 𐰇𐰠 (öl-, “to die”);
Turkish ölmek (“to die”),
Yakut өл (öl, “to die”), Chuvash вил (vil, “to die”).

Әсәһе үлгәс, атаһы өйгә үгәй әсә алып ҡайтҡан.

When her mother died, her father brought home a stepmother.

Əsəhe ülgəs, atahı öygə ügəy əsə alıp qaytqan.

Аҡ өкөнөң себештәре көнөнә берешәр моронлай, шуға күрә бер оялағы ҡошсоҡтар төрлө буйлы була, кеселәре йыш ҡына үлеп ҡала.

Snowy owl's chicks hatch one a day, therefore the young birds in one nest have different statures, those younger often die.

Aq ökönöñ sebeştəre könönə bereşər moronlay, şuğa kürə ber oyalağı qoşsoqtar törlö buylı bula, keseləre yış qına ülep qala.

Исрафил (ғәләйһи-ссәләм) фәрештә Сурға өргәндән һуң бөтә йәндәр ҙә үлә.
İsrafil (ğələyhi-ssələm) fəreştə Surğa örgəndən huñ bötə yəndər źə ülə.
After Angel Israfil (peace be upon him) blows the Sur (~trumpet), all living beings will die.


таныу

таныу • (tanıw)

Proto-Turkic *tạnu- (“to know, get to know”).
Cognate with
Kazakh тану (tanu),
Kumyk танымакъ (tanımaq),
Kyrgyz тааны- (taanı-),
Southern Altai таны- (tanï-),
Uzbek tanimoq,
Khakas таны- (tanı-),
Tuvan таны- (tanı-),
Turkish tanımak (“know somebody, recognize”).

cog

(philosophy) cognize; find out, learn, get to know


ялбыр

head

ялбыр • (yalbır)

ba-adj

ялбыр • (yalbır)


ҡыр

qır (romanization)
ҡыр (absolute singular)
ҡырҙар (absolute plural)
ҡырҙың (definite genitive singular)
ҡырҙарҙың (definite genitive plural)
ҡырға (dative singular)
ҡырҙарға (dative plural)
ҡырҙы (accusative definite singular)
ҡырҙарҙы (accusative definite plural)
ҡырҙа (locative singular)
ҡырҙарҙа (locative plural)
ҡырҙан (ablative singular)
ҡырҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *kïr (“uncultivated land”).


эсеү

Эсер алдынан яҡшылап һелкегеҙ.

Йылы көйөнсә көнөнә өс-биш тапҡыр эсегеҙ.

Drink (it) warm three to five times a day.

Yılı köyönsə könönə ös-biş tapqır esegeź.

Bıl hıwźı eskən hər kem yənə hıwhar, ə Min birgən hıwźı eskən keşe ber qasan da hıwhamaś.

Был һыуҙы эскән һәр кем йәнә һыуһар, ә Мин биргән һыуҙы эскән кеше бер ҡасан да һыуһамаҫ. (John 4:13-14.)

Everyone who drinks this water will again get thirsty, but the person who drinks the water I give will never get thirsty.

(transitive, intransitive) to drink, consume alcohol


үтеү

head

үтеү • (ütew)

Ғүмер тиҙ үтә.

Үткән ғүмер - аҡҡан һыу.

Life that has past is (like) water that has flowed.


ҡурҡыу

From Proto-Turkic *kork- (“to fear”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (qorq-), Old Uyghur [script needed] (qorq-, “to fear”);
Kazakh қорқу (qorqu), Uzbek qoʻrqmoq, Azerbaijani qorxmak, Turkish korkmak, Tuvan коргар (korgar), Chuvash хӑра (hăra, “to fear”).

cog

Атаһы эргәһендә бала бер нимәнән дә ҡурҡмай.

A child is not afraid of anything (when) next to his/her father.

Atahı ergəhendə bala ber nimənən də qurqmay.

Беҙҙең ойошма конкурент көрәшенән ҡурҡмай.

Our organization is not afraid of competitive struggle.

Beźźeñ oyoşma konkurent körəşenən qurqmay.


Марат

A 20th century innovation, perhaps influenced by the name of Jean-Paul Marat, a French politician during the French Revolution who was touted in the Soviet Union as a precursor of communism.
Apparently reinforced in Bashkir by its similarity to the traditional first name Морат (Morat).

a male given name from Arabic which means "the goal, the aim"


янғын

head

янғын • (yanğın)

ba-noun

янғын • (yanğın)

yanğın (romanization)
янғын (absolute singular)
янғындар (absolute plural)
янғындың (definite genitive singular)
янғындарҙың (definite genitive plural)
янғынға (dative singular)
янғындарға (dative plural)
янғынды (accusative definite singular)
янғындарҙы (accusative definite plural)
янғында (locative singular)
янғындарҙа (locative plural)
янғындан (ablative singular)
янғындарҙан (ablative plural)

Synchronously, from ян- (yan-, “to burn”) + -ғын (-ğın).
Cognate with Tatar янгын (yangın), Crimean Tatar yanğın, Uzbek yong'in, Azerbaijani yanğın, Turkish yangın, Turkmen ýangyn (“fire”).

Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, янғынды күршеләре бик һуң күреп ҡалған.

Unfortunately, (their) neighbors noticed the fire very late.

Qıźğanısqa qarşı, yanğındı kürşeləre bik huñ kürep qalğan.


биҙгәк

head

биҙгәк • (biźgək)

ba-noun

биҙгәк • (biźgək)

biźgək (romanization)
биҙгәк (absolute singular)
биҙгәкләр (absolute plural)
биҙгәкнең (definite genitive singular)
биҙгәкләрҙең (definite genitive plural)
биҙгәкгә (dative singular)
биҙгәкләргә (dative plural)
биҙгәкне (accusative definite singular)
биҙгәкләрҙе (accusative definite plural)
биҙгәклә (locative singular)
биҙгәкләрҙә (locative plural)
биҙгәкнән (ablative singular)
биҙгәкләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

биҙгәкләрҙең

биҙгәкләрҙән

From *bezgäk (“fever; malaria”), from Proto-Turkic *bẹŕ- (“to shiver, tremble”).
Cognate with
Karakhanid [script needed] (bezgäk, “fever, malaria”);
Kazakh безгек (bezgek, “fever, malaria”), Uzbek bezgak (“fever, malaria”).


һемереү

From Proto-Turkic *simü- (“to suck, swallow”).

inh

Айрат үҙе кеүек тиҫтерҙәре менән урам ҡыҙырҙы, һыра һемерҙе, тәмәке тартты.

Ayrat, with his age-mates like himself, wandered around streets, swilled beer, smoked tobacco.

Ayrat üźe kewek tiśterźəre menən uram qıźırźı, hıra hemerźe, təməke tarttı.


Әйүп

head

Әйүп • (Əyüp)

Əyüp (romanization)
Әйүп (absolute singular-only)
Әйүп (definite genitive singular-only)
Әйүп (dative singular-only)
Әйүп (accusative definite singular-only)
Әйүп (locative singular-only)
Әйүп (ablative singular-only)

From Arabic أَيُّوب (ʔayyūb), from Hebrew איוב (iyov).

Ҡолобоҙ Әйүпте лә онотма, иҫкә алып тор.

(literally, “Also, don't forget our servant Ayub, keep remembering him.”)

Qoloboź Əyüpte lə onotma, iśkə alıp tor.

(Islam) Ayub, a prophet in Islam; equivalent to Job (see Job in Islam)


Муллайән

Муллайән • (Mullayən)


Фәйзулла

Фәйзулла • (Fəyzulla)


Әҡсән

Әҡсән • (Əqsən)


Мортаза

From Persian مرتضی (mortezâ), from Arabic مرتضى (murtaḍā).


Зәкәриә

Зәкәриә • (Zəkəriə)

From Arabic زَكَرِيَّا (zakariyyā), from Hebrew זכריה.
Akin to Zechariah.

a male given name from Arabic, Zechariah


үлем

үлем • (ülem)

ba-noun

үлем • (ülem)

ülem (romanization)
үлем (absolute singular)
үлемдәр (absolute plural)
үлемдең (definite genitive singular)
үлемдәрҙең (definite genitive plural)
үлемгә (dative singular)
үлемдәргә (dative plural)
үлемде (accusative definite singular)
үлемдәрҙе (accusative definite plural)
үлемдә (locative singular)
үлемдәрҙә (locative plural)
үлемдән (ablative singular)
үлемдәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *ölim (“death”), derived from Proto-Turkic *öl- (“to die”).
Cognate with
Chuvash вилӗм (vilĕm, “death”);
Old Uyghur [script needed] (ölüm, “death”);
Kazakh өлім (ölım),
Kyrgyz өлүм (ölüm), Southern Altai ӧлӱм (ölüm),
Khakas ӧлім,
Tuvan өлүм (ölüm),
Uzbek o'lim,
Uyghur ئۆلۈم (ölüm),
Turkish ölüm (“death”), etc.

cog

Ислам динендә Ғазраил ― үлем фәрештәһе.
İslam dinendə Ğazrail ― ülem fəreştəhe.
In the religion of Islam, Azrael is the angel of death.


Рәйес

head

Рәйес • (Rəyes)


Мөнир

Мөнир • (Mönir)

From Arabic منير (“illuminating, lightsome, bright, luminous”).


Әбүбәкер

head

Әбүбәкер • (Əbübəker)


Ғирфан

Ғирфан • (Ğirfan)

Borrowed from Arabic عِرْفَان (ʕirfān, “knowledge”).


Юныс

Юныс • (Yunıs)


Әмир

Әмир • (Əmir)

Borrowed from Arabic أَمِير (ʔamīr, “commander, prince”).


Вәхит

head

Вәхит • (Vəxit)

From Arabic وَحِيد (waḥīd, “one, absolute one”).


Фәттәх

head

Фәттәх • (Fəttəx)


Йыһанур

Йыһанур • (Yıhanur)


Кәбир

Кәбир • (Kəbir)


Хәбиб

Хәбиб • (Xəbib)

From Arabic حبيب (“beloved, most loved”).


Ғәббәс

Ғәббәс • (Ğəbbəs)

From Arabic عَبَّاس (ʕabbās, “one who frowns a lot; untamed lion”), from عَبَسَ (ʕabasa, “to frown”), the title of the eightieth sura of the Qur'an.


Лилиә

head

Лилиә • (Liliə)


Хәнифә

Хәнифә • (Xənifə)


Ғилемхан

Ғилемхан • (Ğilemxan)


Ғабдрахман

Ғабдрахман • (Ğabdraxman)


Әшрәф

Әшрәф • (Əşrəf)


Фәрәх

Фәрәх • (Fərəx)


Динмөхәмәт

Динмөхәмәт • (Dinmöxəmət)


Сәлим

Сәлим • (Səlim)


Ғимран

Ғимран • (Ğimran)


Хәмиҙулла

Хәмиҙулла • (Xəmiźulla)

der

Arabic حمید اللہ


Хәйрулла

head

Хәйрулла • (Xəyrulla)


Һаҙый

Һаҙый • (Haźıy)


Ғәзиз

Ғәзиз • (Ğəziz)


Фәриҙә

Фәриҙә • (Fəriźə)

Fəriźə (romanization)
Фәриҙә (absolute singular-only)
Фәриҙәнең (definite genitive singular-only)
Фәриҙә (dative singular-only)
Фәриҙәне (accusative definite singular-only)
Фәриҙәлә (locative singular-only)
Фәриҙәнән (ablative singular-only)

Borrowed from Persian فریده (faride), from Arabic فَرِيدَة (farīda).


мөҙҙәт

мөҙҙәт • (möźźət)

ba-noun

мөҙҙәт • (möźźət)

möźźət (romanization)
мөҙҙәт (absolute singular)
мөҙҙәттәр (absolute plural)
мөҙҙәттең (definite genitive singular)
мөҙҙәттәрҙең (definite genitive plural)
мөҙҙәткә (dative singular)
мөҙҙәттәргә (dative plural)
мөҙҙәтте (accusative definite singular)
мөҙҙәттәрҙе (accusative definite plural)
мөҙҙәттә (locative singular)
мөҙҙәттәрҙә (locative plural)
мөҙҙәттән (ablative singular)
мөҙҙәттәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

мөҙҙәттәрҙең

мөҙҙәттәрҙән

From Arabic مُدَّة (mudda, “period of time”).

Статик IP-адрестарға ҡарата бикләү мөҙҙәте дөйөм осраҡтарҙа бер айҙан артырға тейеш түгел.

The block period for static IP addresses must not generally exceed one month.

Statik IP-adrestarğa qarata bikləw möźźəte döyöm osraqtarźa ber ayźan artırğa teyeş tügel.

end of a set period of time; time when something is due


аҡһым

head

аҡһым • (aqhım)

ba-noun

аҡһым • (aqhım)

aqhım (romanization)
аҡһым (absolute singular)
аҡһымдар (absolute plural)
аҡһымдың (definite genitive singular)
аҡһымдарҙың (definite genitive plural)
аҡһымға (dative singular)
аҡһымдарға (dative plural)
аҡһымды (accusative definite singular)
аҡһымдарҙы (accusative definite plural)
аҡһымда (locative singular)
аҡһымдарҙа (locative plural)
аҡһымдан (ablative singular)
аҡһымдарҙан (ablative plural)

Казеин – насар үҙләштерелеүсе аҡһым.
Kazein – nasar üźləşterelewse aqhım.
Casein is a poorly digestible protein.


һалмауыр

head

һалмауыр • (halmawır)

ba-noun

һалмауыр • (halmawır)

halmawır (romanization)
һалмауыр (absolute singular)
һалмауырҙар (absolute plural)
һалмауырҙың (definite genitive singular)
һалмауырҙарҙың (definite genitive plural)
һалмауырға (dative singular)
һалмауырҙарға (dative plural)
һалмауырҙы (accusative definite singular)
һалмауырҙарҙы (accusative definite plural)
һалмауырҙа (locative singular)
һалмауырҙарҙа (locative plural)
һалмауырҙан (ablative singular)
һалмауырҙарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

һалмауырҙарҙың

һалмауырҙарға

һалмауырҙарҙы

һалмауырҙарҙа

һалмауырҙарҙан


ялғау

From Proto-Mongolic *ǯalga- (“to fasten, join”).
Cognate with Kazakh жалғау (jalğau, “make longer, splice”).

cog

(botany) to engraft (upon), to inoculate (with)


Ғәфүр

head

Ғәфүр • (Ğəfür)


Әхмәҙулла

Әхмәҙулла • (Əxməźulla)


Мәғәсүм

Мәғәсүм • (Məğəsüm)


Йәғәфәр

Йәғәфәр • (Yəğəfər)


Шәкүр

Шәкүр • (Şəkür)


Әсғәт

Әсғәт • (Əsğət)


Әкрәм

Әкрәм • (Əkrəm)


Ғиниәтулла

Ғиниәтулла • (Ğiniətulla)


Мәхмүзә

Мәхмүзә • (Məxmüzə)


Әхнәф

Әхнәф • (Əxnəf)


Әбделғәлим

Әбделғәлим • (Əbdelğəlim)


Фәнүзә

Фәнүзә • (Fənüzə)


Ғилемдар

Ғилемдар • (Ğilemdar)


Әхмәҙиә

Әхмәҙиә • (Əxməźiə)


Сәлиә

Сәлиә • (Səliə)


Мырҙан

Мырҙан • (Mırźan)


Өлфәт

Өлфәт • (Ölfət)


Хәлил

Хәлил • (Xəlil)


Ләбиб

Ләбиб • (Ləbib)


Зәйнулла

Зәйнулла • (Zəynulla)


Рәбис

Рәбис • (Rəbis)


Мөғәтәсим

Мөғәтәсим • (Möğətəsim)

Borrowed from Arabic الْمُعْتَصِم بِالله (al-muʕtaṣim bi-l-lāh).

bor+

الْمُعْتَصِم بِالله


Әлмирә

head

Әлмирә • (Əlmirə)


Тәнзилә

Тәнзилә • (Tənzilə)


Рәжәп

Рәжәп • (Rəjəp)


Әләрә

Әләрә • (Ələrə)


Мәжит

Мәжит • (Məjit)


Рәсих

Рәсих • (Rəsix)


Ғабдулхаҡ

Ғабдулхаҡ • (Ğabdulxaq)

Borrowed from Arabic عبد الحق (“servant of the truth”), from عَبْد (ʕabd, “servant”) + حَقّ (ḥaqq, “truth”).


Иҙрис

head

Иҙрис • (İźris)


Айбулат

Aybulat (romanization)
Айбулат (absolute singular-only)
Айбулаттың (definite genitive singular-only)
Айбулатҡа (dative singular-only)
Айбулатты (accusative definite singular-only)
Айбулатта (locative singular-only)
Айбулаттан (ablative singular-only)

ай (ay, “moon”) + Булат (Bulat, “steel”).
Compare equivalent given names in other Turkic languages: Kazakh Айболат m (Aibolat), Kyrgyz Айболот m (Aybolot), Uzbek Oypoʻlat f.


Таңсулпан

head

Таңсулпан • (Tañsulpan)

Tañsulpan (romanization)
Таңсулпан (absolute singular-only)
Таңсулпандың (definite genitive singular-only)
Таңсулпанға (dative singular-only)
Таңсулпанды (accusative definite singular-only)
Таңсулпанда (locative singular-only)
Таңсулпандан (ablative singular-only)

таң (tañ, “dawn”) + Сулпан (Sulpan, “Venus”).


Таһир

Tahir (romanization)
Таһир (absolute singular-only)
Таһирҙың (definite genitive singular-only)
Таһирға (dative singular-only)
Таһирҙы (accusative definite singular-only)
Таһирҙа (locative singular-only)
Таһирҙан (ablative singular-only)

Borrowed from Arabic طاهر (ṭāhir, “pure, virtuous”).
Compare Uyghur تاھىر (tahir, “male given name”).


Ләйлә

head

Ләйлә • (Ləylə)


онотоу

From Proto-Turkic *umnït- (“to forget”).
Cognate with Cognate with Old Turkic [script needed] (unıt-, “to forget”);
Kazakh ұмыту (ūmytu, “to forget”), Kyrgyz унутуу (unutuu, “to forget”), Khakas ундирға (undirğa, “to forget”), Uzbek unutmoq (“to forget”), Turkmen unutmak (“to forget”), Turkish unutmak (“to forget”).

cog

Өләсәйем шофёрҙың исемен дә, ҡайһы ауылдан икәнен дә онотҡан.

My grandma forgot both the driver's name and from which village he was.

Öləsəyem şofyorźıñ isemen də, qayhı awıldan ikənen də onotqan.


һатыусы

head

һатыусы • (hatıwsı)

ba-noun

һатыусы • (hatıwsı)

hatıwsı (romanization)
һатыусы (absolute singular)
һатыусылар (absolute plural)
һатыусының (definite genitive singular)
һатыусыларҙың (definite genitive plural)
һатыусыға (dative singular)
һатыусыларға (dative plural)
һатыусыны (accusative definite singular)
һатыусыларҙы (accusative definite plural)
һатыусыла (locative singular)
һатыусыларҙа (locative plural)
һатыусынан (ablative singular)
һатыусыларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

һатыусыларҙың

һатыусыларға

һатыусыларҙы

һатыусыларҙа

һатыусыларҙан

From Proto-Turkic *sat-ïg-čï (“seller”), from Proto-Turkic *sat- (“to sell”).
Cognate with Kazakh сатушы (satuşy, “seller”), Southern Altai садучы (sadučï, “seller”), Turkish satıcı (“seller”), Dolgan атыыһыт (“merchant”), Chuvash сутуҫӑ (sut̬uś̬ă, “salesman”), etc.
Synchronously, һатыу (hatıw, “to sell”) + -сы (-sı, affix forming an agent noun).


иҫтәлек

head

иҫтәлек • (iśtəlek)

ba-noun

иҫтәлек • (iśtəlek)

iśtəlek (romanization)
иҫтәлек (absolute singular)
иҫтәлектәр (absolute plural)
иҫтәлектең (definite genitive singular)
иҫтәлектәрҙең (definite genitive plural)
иҫтәлеккә (dative singular)
иҫтәлектәргә (dative plural)
иҫтәлекте (accusative definite singular)
иҫтәлектәрҙе (accusative definite plural)
иҫтәлектә (locative singular)
иҫтәлектәрҙә (locative plural)
иҫтәлектән (ablative singular)
иҫтәлектәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

иҫтәлектәрҙең

иҫтәлектәргә

иҫтәлектәрҙе

иҫтәлектәрҙә

иҫтәлектәрҙән

memory, recollection, a record about a thing or past event(s) that can be recalled


Илһам

head

Илһам • (İlham)

İlham (romanization)
Илһам (absolute singular)
Илһамдар (absolute plural)
Илһамдың (definite genitive singular)
Илһамдарҙың (definite genitive plural)
Илһамға (dative singular)
Илһамдарға (dative plural)
Илһамды (accusative definite singular)
Илһамдарҙы (accusative definite plural)
Илһамда (locative singular)
Илһамдарҙа (locative plural)
Илһамдан (ablative singular)
Илһамдарҙан (ablative plural)

From илһам (ilham, “inspiration”).
Compare to
Uzbek Ilhom,
Uyghur ئىلھام (ilham),
Azerbaijani İlham,
Turkish İlham.


ҡарыш

ҡарыш • (qarış)

ba-noun

ҡарыш • (qarış)

qarış (romanization)
ҡарыш (absolute singular)
ҡарыштар (absolute plural)
ҡарыштың (definite genitive singular)
ҡарыштарҙың (definite genitive plural)
ҡарышҡа (dative singular)
ҡарыштарға (dative plural)
ҡарышты (accusative definite singular)
ҡарыштарҙы (accusative definite plural)
ҡарышта (locative singular)
ҡарыштарҙа (locative plural)
ҡарыштан (ablative singular)
ҡарыштарҙан (ablative plural)

Inherited from Proto-Turkic *karïĺ (“span”); cognate with Kazakh қарыс (qarys), Southern Altai карыш (karïš), Uzbek qarich, Uyghur غېرىچ (ghërich), Khakas харыс (xarıs), Yakut харыс (qarıs, “span”).

inh+

(historical) span; the space from the thumb to the end of the index finger when extended


көҙән

head

көҙән • (köźən)

ba-noun

көҙән • (köźən)

From Proto-Turkic *küŕen (“weasel, ferret”).
Cognate with Kumyk гёзен (gözen, “marten”), Kyrgyz күзөн (küzön), Khakas кӱзен (küzen), Southern Altai кӱзен (küzen). Akin to Hungarian görény and Nor Nakhichevan Armenian գյուջեն (gyuǰen), գուջեն (guǰen), Turkic borrowings.


ҡот

qot (romanization)
ҡот (absolute singular)
ҡоттар (absolute plural)
ҡоттоң (definite genitive singular)
ҡоттарҙың (definite genitive plural)
ҡотҡа (dative singular)
ҡоттарға (dative plural)
ҡотто (accusative definite singular)
ҡоттарҙы (accusative definite plural)
ҡотта (locative singular)
ҡоттарҙа (locative plural)
ҡоттан (ablative singular)
ҡоттарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *kut.
Compare also Old Turkic 𐰸𐰆𐱃 (q̊¹ut¹), Karakhanid قُتْ (qut), Uzbek қут (qut), Turkish kut, Kazakh құт (qūt), Kyrgyz кут (kut), Shor қут (qut), Khakas хут (xut), Tuvan кут (kut), Dolgan кут (kut), Yakut кут (kut), Chuvash хӑт (hăt).

the presence of good spirit that confers well-being and good fortune


кинйә

head

кинйә • (kinyə)

ba-noun

кинйә • (kinyə)

kinyə (romanization)
кинйә (absolute singular)
кинйәләр (absolute plural)
кинйәнең (definite genitive singular)
кинйәләрҙең (definite genitive plural)
кинйәгә (dative singular)
кинйәләргә (dative plural)
кинйәне (accusative definite singular)
кинйәләрҙе (accusative definite plural)
кинйәлә (locative singular)
кинйәләрҙә (locative plural)
кинйәнән (ablative singular)
кинйәләрҙән (ablative plural)

the youngest child in a family, lastborn


Айтуған

head

Айтуған • (Aytuğan)

Aytuğan (romanization)
Айтуған (absolute singular-only)
Айтуғандың (definite genitive singular-only)
Айтуғанға (dative singular-only)
Айтуғанды (accusative definite singular-only)
Айтуғанда (locative singular-only)
Айтуғандан (ablative singular-only)

ай (ay, “moon”) + туған (tuğan, “relative, kin”).


Айнур

Aynur (romanization)
Айнур (absolute singular-only)
Айнурҙың (definite genitive singular-only)
Айнурға (dative singular-only)
Айнурҙы (accusative definite singular-only)
Айнурҙа (locative singular-only)
Айнурҙан (ablative singular-only)

ай (ay, “moon”) + нур (nur, “beam, ray”).
Compare equivalent given names in other Turkic languages: Kazakh Айнұр m (Ainūr), Uzbek Oynur f, Azerbaijani Aynur f.


тәмәке тартыу

head

тәмәке тартыу • (təməke tartıw)

ba-noun

тәмәке тартыу • (təməke tartıw)

təməke tartıw (romanization)
тәмәке тартыу (absolute singular)
тәмәке тартыуҙар (absolute plural)
тәмәке тартыуҙың (definite genitive singular)
тәмәке тартыуҙарҙың (definite genitive plural)
тәмәке тартыуға (dative singular)
тәмәке тартыуҙарға (dative plural)
тәмәке тартыуҙы (accusative definite singular)
тәмәке тартыуҙарҙы (accusative definite plural)
тәмәке тартыуҙа (locative singular)
тәмәке тартыуҙарҙа (locative plural)
тәмәке тартыуҙан (ablative singular)
тәмәке тартыуҙарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

тәмәке тартыу

тәмәке тартыуҙың

тәмәке тартыуға

тәмәке тартыуҙы

тәмәке тартыуҙа

тәмәке тартыуҙан

тәмәке тартыуҙар

тәмәке тартыуҙарҙың

тәмәке тартыуҙарға

тәмәке тартыуҙарҙы

тәмәке тартыуҙарҙа

тәмәке тартыуҙарҙан

Compare to
Tatar тәмәке тарту (tämäke tartu),
Kazakh темекі тарту (temekı tartu),
Kyrgyz тамеки тартуу (tameki tartuu),
Tuvan таакпы тыртар (taakpı tırtar, “to smoke”).

cog

тәмәке тарту

темекі тарту

тамеки тартуу

таакпы тыртар

Тәмәке тартыуҙан баш тартығыҙ.

Тәмәке тартыу шулай уҡ тирә-яҡтағы кешеләр өсөн дә хәүефле.

Smoking is also dangerous to the people around (the smoker).

Təməke tartıw şulay uq tirə-yaqtağı keşelər ösön də xəwefle.


баҙыян

head

баҙыян • (baźıyan)

ba-noun

баҙыян • (baźıyan)

baźıyan (romanization)
баҙыян (absolute singular-only)
баҙыяндың (definite genitive singular-only)
баҙыянға (dative singular-only)
баҙыянды (accusative definite singular-only)
баҙыянда (locative singular-only)
баҙыяндан (ablative singular-only)

[bɑ.ðɯ̞ˈjɑn]

From Persian بادیان (bâdiyân, “Illicium verum”).
Cognate with Kazakh бәден (bäden, “anise”), Azerbaijani badyan (“Japanese star anise”).

cog

Illicium verum
Illicium verum#Translingual

Illicium anisatum
Illicium anisatum#Translingual


йышыу

From Proto-Turkic *yïĺ- (“to rub, polish”).
Cognate with
Kyrgyz жышуу (jışuu, “to rub”), Southern Altai јыш- (ǰïš-, “to rub”), Khakas чыс- (çıs-, “to rub”).

(carpentry) to plane, smooth (wood) with a plane.


йышҡы

head

йышҡы • (yışqı)

ba-noun

йышҡы • (yışqı)

yışqı (romanization)
йышҡы (absolute singular)
йышҡылар (absolute plural)
йышҡының (definite genitive singular)
йышҡыларҙың (definite genitive plural)
йышҡыҡа (dative singular)
йышҡыларға (dative plural)
йышҡыны (accusative definite singular)
йышҡыларҙы (accusative definite plural)
йышҡыла (locative singular)
йышҡыларҙа (locative plural)
йышҡынан (ablative singular)
йышҡыларҙан (ablative plural)

йыш- (yış-, “to plane”) + -ҡы (-qı, “tool affix”).


бүлеү

(biology) eliminate substances from organism


төҙөүсе

head

төҙөүсе • (töźöwse)

ba-noun

төҙөүсе • (töźöwse)

töźöwse (romanization)
төҙөүсе (absolute singular)
төҙөүселәр (absolute plural)
төҙөүсенең (definite genitive singular)
төҙөүселәрҙең (definite genitive plural)
төҙөүсегә (dative singular)
төҙөүселәргә (dative plural)
төҙөүсене (accusative definite singular)
төҙөүселәрҙе (accusative definite plural)
төҙөүселә (locative singular)
төҙөүселәрҙә (locative plural)
төҙөүсенән (ablative singular)
төҙөүселәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

төҙөүселәрҙең

төҙөүселәргә

төҙөүселәрҙе

төҙөүселәрҙә

төҙөүселәрҙән

[tʏ̞.ðʏ̞wˈsɪ̞ᵝ]

Synchronously, төҙөү (töźöw, “to build”) + -се (-se, affix forming an agent noun).

af

Күперҙе төҙөүселәр тырышып эшләне, ауыл халҡы яғынан да уларға ярҙам булды.

The bridge construction workers worked diligently; there was also assistance to them on the part of the villagers.

Küperźe töźöwselər tırışıp eşləne, awıl xalqı yağınan da ularğa yarźam buldı.

builder, constructor
construction worker


яңаҡ

head

яңаҡ • (yañaq)

ba-noun

яңаҡ • (yañaq)

yañaq (romanization)
яңаҡ (absolute singular)
яңаҡтар (absolute plural)
яңаҡтың (definite genitive singular)
яңаҡтарҙың (definite genitive plural)
яңаҡҡа (dative singular)
яңаҡтарға (dative plural)
яңаҡты (accusative definite singular)
яңаҡтарҙы (accusative definite plural)
яңаҡта (locative singular)
яңаҡтарҙа (locative plural)
яңаҡтан (ablative singular)
яңаҡтарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *yạyŋak (“cheek; jaw”).
Cognate with
Dolgan һыңаак (“cheek”), Yakut сыҥаах (sıñaaq, “jaw, cheek”).


арауыҡ

head

арауыҡ • (arawıq)

ba-noun

арауыҡ • (arawıq)

arawıq (romanization)
арауыҡ (absolute singular)
арауыҡтар (absolute plural)
арауыҡтың (definite genitive singular)
арауыҡтарҙың (definite genitive plural)
арауыҡҡа (dative singular)
арауыҡтарға (dative plural)
арауыҡты (accusative definite singular)
арауыҡтарҙы (accusative definite plural)
арауыҡта (locative singular)
арауыҡтарҙа (locative plural)
арауыҡтан (ablative singular)
арауыҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

арауыҡтарҙың

арауыҡтарҙан

Derived from ара (ara, “interval, distance”).

space (physical extent in 2, 3 or more dimensions)


Яңы йыл менән

head

Яңы йыл менән!

Яңы йыл менән! • (Yañı yıl menən!)

Яңы йыл менән ! (canonical)
Yañı yıl menən! (romanization)

[jɑ.ˌɴɯ̞.ˈjɯ̞ɫ.mɪ̞ˈnæn]


эйә

eyə (romanization)
эйә (absolute singular)
эйәләр (absolute plural)
эйәнең (definite genitive singular)
эйәләрҙең (definite genitive plural)
эйәгә (dative singular)
эйәләргә (dative plural)
эйәне (accusative definite singular)
эйәләрҙе (accusative definite plural)
эйәлә (locative singular)
эйәләрҙә (locative plural)
эйәнән (ablative singular)
эйәләрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *Edi (“owner, host”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (igä, “owner”); Tatar ия (iyä), Kazakh ие (ie), Kyrgyz ээ (ee), Southern Altai ээ (ee), Tuvan ээ (ee), Uzbek ega, Uyghur ئىگە (ige), Azerbaijani yiyə, Turkish iye (“owner, possessor”).

cog

Өй эйәһе.

Һыу эйәһе.

(mythology) spirit/sprite living in and controlling a certain location


алһыу

head

алһыу • (alhıw)

Derived from Proto-Turkic *āl (“bright red”).


өлкән

өлкән • (ölkən)

ba-adj

өлкән • (ölkən)

Cognate with Kazakh үлкен (ülken, “large, big”), Kumyk үьйкен (үʹyken), Kyrgyz үлкөн (ülkön), Uzbek ulkan (“large, big”).


өркөү

From Proto-Turkic *ürk- (“to be afraid”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (ürk-, “to startle (of sheep)”);
Kyrgyz үркүү (ürküü, “to be frightened of”), Southern Altai ӱркӱӱр (ürküür), Uzbek hurkmoq, Uyghur ئۈركىمەك (ürkimek), Turkish ürkmek.

cog

to startle, to flee away with fear (of animals)


иртәгә

head

иртәгә • (irtəgə)

From *ertägä (“tomorrow”), originally a dative case of Common Standard Turkic *ertä (“early; morning”), from Proto-Turkic *ẹ̄r (“early; morning”).
Compare to
Uzbek ertaga (“tomorrow”).

İrtəgə, tuğıźınsı ğinwarźa, respublikala yawım-töşöm kötölməy.

Иртәгә, туғыҙынсы ғинуарҙа, республикала яуым-төшөм көтөлмәй. (from a radio weather forecast)

Tomorrow, on the ninth of January, no precipitation is expected in the republic (of Bashkortostan).


иртән

иртән • (irtən)

Compare to
Kazakh ертең (erteñ, “tomorrow”), Kyrgyz эртең (erteŋ, “tomorrow”), Southern Altai эртен (erten, “tomorrow”), Kumyk эртен (erten, “morning”), Khakas иртен (irten, “morning”), Tuvan эртен (erten, “morning”).
There are two plausible archetypes: *erte-n, a historical instrumental case form of
Common Turkic *ertä (“morning”), or a composition of Proto-Turkic *ẹ̄r (“early; morning”) + *taŋ (“dawn”).


йөклөлөк

head

йөклөлөк • (yöklölök)

ba-noun

йөклөлөк • (yöklölök)

ba:Кешенең йөклөлөгө


ҡумыҙ

head

ҡумыҙ • (qumıź)

ba-noun

ҡумыҙ • (qumıź)

qumıź (romanization)
ҡумыҙ (absolute singular)
ҡумыҙҙар (absolute plural)
ҡумыҙҙың (definite genitive singular)
ҡумыҙҙарҙың (definite genitive plural)
ҡумыҙға (dative singular)
ҡумыҙҙарға (dative plural)
ҡумыҙҙы (accusative definite singular)
ҡумыҙҙарҙы (accusative definite plural)
ҡумыҙҙа (locative singular)
ҡумыҙҙарҙа (locative plural)
ҡумыҙҙан (ablative singular)
ҡумыҙҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *kopuŕ (“a musical instrument”).


суҡыныу

Compare to
Kazakh шоқыну (şoqynu), Kyrgyz чокунуу (cokunuu), Kumyk чокъунмакъ (çoqunmaq),
Uzbek choʻqinmoq, Uyghur چوقۇنماق (choqunmaq), Turkmen çokunmak (“to cross oneself; to get baptized”),
Khakas соғынарға (soğınarğa, “to pray; to worship”).

cog

(Christianity) to cross oneself, make the sign of the cross


таҡ

From Persian تاق (“odd”).
Cognate with
Kumyk такъ (taq, “odd”),
Kyrgyz так (tak, “odd; single, alone”),
Uzbek toq (“odd”),
Uyghur تاق (taq, “odd”).

(mathematics, not comparable) odd, numerically indivisible by two


йоп

From Persian جفت (joft, “even; pair, couple”).
Cognate with
Kazakh жұп (jūp, “even”),
Kumyk жуп (jup, “pair”),
Kyrgyz жуп (jup, “even”),
Uzbek juft (“even”),
Uyghur جۈپ (jüp, “pair, even”),
Azerbaijani cüt (“pair, even”),
Turkish çift (“pair, even”).

bor

(mathematics, not comparable) even, numerically divisible by two


суҡмар

suqmar (romanization)
суҡмар (absolute singular)
суҡмарҙар (absolute plural)
суҡмарҙың (definite genitive singular)
суҡмарҙарҙың (definite genitive plural)
суҡмарға (dative singular)
суҡмарҙарға (dative plural)
суҡмарҙы (accusative definite singular)
суҡмарҙарҙы (accusative definite plural)
суҡмарҙа (locative singular)
суҡмарҙарҙа (locative plural)
суҡмарҙан (ablative singular)
суҡмарҙарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

суҡмарҙарҙың

суҡмарҙарҙан

Cognate with
Chagatai چوقمار (çoqmar, “cudgel”); Karaim čokmar (“cudgel”), Kumyk чокъмар (çoqmar, “cudgel”), Kazakh шоқпар (şoqpar, “cudgel”), Southern Altai чокпор (čokpor, “cudgel”), Kyrgyz чокмор (cokmor, “cudgel”), Uzbek choʻqmor (“cudgel”), Khakas сохпар (soxpar, “stick, maul”).

cog

cudgel, a heavy club with a rounded head


сынаяҡ

head

сынаяҡ • (sınayaq)

ba-noun

сынаяҡ • (sınayaq)

sınayaq (romanization)
сынаяҡ (absolute singular)
сынаяҡтар (absolute plural)
сынаяҡтың (definite genitive singular)
сынаяҡтарҙың (definite genitive plural)
сынаяҡҡа (dative singular)
сынаяҡтарға (dative plural)
сынаяҡты (accusative definite singular)
сынаяҡтарҙы (accusative definite plural)
сынаяҡта (locative singular)
сынаяҡтарҙа (locative plural)
сынаяҡтан (ablative singular)
сынаяҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

сынаяҡтарҙың

сынаяҡтарҙан

From *čïnï-ayaq (“cup; bowl”), a composition of Persian چینی (čini, “porcelain”) + Proto-Turkic *ańak (“vessel, cup”).
Cognate with
Tatar чынаяк (çınayak, “cup”), Southern Altai чын-айак (čïn-ayak), Kazakh шыныаяқ (şynyaäq, “cup”), Khakas сыны аях (sını ayax, “porcelain cup”), Uzbek chinoyoq (“porcelain cup”), Turkmen çanak (“bowl; cup”), Azerbaijani çanaq (“bowl”).

cog

Йыуып торған сынаяғын иҙәнгә төшөрөп ебәрҙе. Сынаяҡ үҙе ватылманы, тик тотҡаһы ғына һынып сыҡты.

(S/he) dropped the cup (s/he) was washing on the floor. The cup itself did not break, but its handle broke off.

Yıwıp torğan sınayağın iźəngə töşöröp yebərźe. Sınayaq üźe vatılmanı, tik totqahı ğına hınıp sıqtı.


ойоҡ

oyoq (romanization)
ойоҡ (absolute singular)
ойоҡтар (absolute plural)
ойоҡтоң (definite genitive singular)
ойоҡтарҙың (definite genitive plural)
ойоҡҡа (dative singular)
ойоҡтарға (dative plural)
ойоҡто (accusative definite singular)
ойоҡтарҙы (accusative definite plural)
ойоҡта (locative singular)
ойоҡтарҙа (locative plural)
ойоҡтан (ablative singular)
ойоҡтарҙан (ablative plural)

Cognate with
Karakhanid [script needed] (ujuq, “felt stocking”);
Tatar оек (oyek), Kazakh ұйық (ūiyq, “woolen sock(s)”), Kumyk уюкъ (uyuq, “felt boot”), Southern Altai ук (uk, “felt stocking”), Khakas ух (ux, “stocking; sock”).


ҡабатлау

[qɑ.βɑtˈɫɑw]

Икене өскә ҡабатла.


Ғариф

head

Ғариф • (Ğarif)

Borrowed from Arabic عَارِف (ʕārif, “knowing”), active participle of عَرَفَ (ʕarafa, “to know”).


Ғарифулла

head

Ғарифулла • (Ğarifulla)

From Arabic العَارِف بِالله (al-ʕārif bi-l-lāh, literally “the Knower of God”).

bor

عَارِف بِالله

العَارِف بِالله


сәйәси

head

сәйәси • (səyəsi)

ba-adj

сәйәси • (səyəsi)

Borrowed from Arabic سِيَاسِيّ (siyāsiyy).


милләтселек

head

милләтселек • (millətselek)

ba-noun

милләтселек • (millətselek)

милләтсе (millətse, “nationalist”) + -лек (-lek)


европалы

head

европалы • (yevropalı)

ba-noun

европалы • (yevropalı)

yevropalı (romanization)
европалы (absolute singular)
европалылар (absolute plural)
европалының (definite genitive singular)
европалыларҙың (definite genitive plural)
европалыға (dative singular)
европалыларға (dative plural)
европалыны (accusative definite singular)
европалыларҙы (accusative definite plural)
европалыла (locative singular)
европалыларҙа (locative plural)
европалынан (ablative singular)
европалыларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

европалыларҙың

европалыларға

европалыларҙы

европалыларҙа

европалыларҙан