тамыр

head

тамыр • (tamır)

ba-noun

тамыр • (tamır)

tamır (romanization)
тамыр (absolute singular)
тамырҙар (absolute plural)
тамырҙың (definite genitive singular)
тамырҙарҙың (definite genitive plural)
тамырға (dative singular)
тамырҙарға (dative plural)
тамырҙы (accusative definite singular)
тамырҙарҙы (accusative definite plural)
тамырҙа (locative singular)
тамырҙарҙа (locative plural)
тамырҙан (ablative singular)
тамырҙарҙан (ablative plural)

Inherited from Proto-Turkic *tamïr (“vein; root”).

inh+

Тамыры ныҡ ағас бирешмәҫ.


һуған

head

һуған • (huğan)

ba-noun

һуған • (huğan)

huğan (romanization)
һуған (absolute singular-only)
һуғандың (definite genitive singular-only)
һуғанға (dative singular-only)
һуғанды (accusative definite singular-only)
һуғанда (locative singular-only)
һуғандан (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *sogan (“onion”). Cognate with Turkish soğan.


һарымһаҡ

head

һарымһаҡ • (harımhaq)

ba-noun

һарымһаҡ • (harımhaq)

harımhaq (romanization)
һарымһаҡ (absolute singular-only)
һарымһаҡтың (definite genitive singular-only)
һарымһаҡҡа (dative singular-only)
һарымһаҡты (accusative definite singular-only)
һарымһаҡта (locative singular-only)
һарымһаҡтан (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *sarïmsak (“garlic”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (sarmusak) / Old Turkic [script needed] (samursaq, “garlic”);
Kazakh сарымсақ (sarymsaq),
Kyrgyz сарымсак (sarımsak),
Southern Altai сарымсак (sarïmsak),
Kumyk самурсакъ (samursaq),
Uzbek sarimsoq,
Uyghur سامساق (samsaq),
Turkmen sarymsak,
Azerbaijani sarımsaq,
Turkish sarmısak / sarımsak (“garlic”).

cog

Һарымһаҡ төнәтмәһе склероздан һәм баш шаулауҙан яҡшы сара булып һанала.

Garlic infusion is considered to be a good remedy for senile memory loss and tinnitus.

Harımhaq tönətməhe sklerozdan həm baş şawlawźan yaqşı sara bulıp hanala.

Allium sativum
Allium sativum#Translingual


һөйәк

head

һөйәк • (höyək)

ba-noun

һөйәк • (höyək)

höyək (romanization)
һөйәк (absolute singular)
һөйәктәр (absolute plural)
һөйәктең (definite genitive singular)
һөйәктәрҙең (definite genitive plural)
һөйәккә (dative singular)
һөйәктәргә (dative plural)
һөйәкте (accusative definite singular)
һөйәктәрҙе (accusative definite plural)
һөйәктә (locative singular)
һөйәктәрҙә (locative plural)
һөйәктән (ablative singular)
һөйәктәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *siŋök (“bone”).
Cognates
Old Turkic sӧŋük (“bone”),
Kazakh сүйек (süiek),
Karakalpak su'yek,
Nogai суьек (süyek),
Karachay-Balkar, Kumyk сюек (süyek),
Kyrgyz сүйөк (süyök), сөөк (söök),
Southern Altai, Shor, Khakas сӧӧк,
Tuvan сөөк (söök),
Uzbek suyak,
Uyghur سۆڭەك (sö'ngek),
Turkmen süňk, süýek,
Azerbaijani sümük,
Yakut уҥуох (uñuoq),
Dolgan оӈуок (oñuok),
etc.

(botany) stone, (US) kernel; the central part of some fruit


кесерткән

head

кесерткән • (kesertkən)

ba-noun

кесерткән • (kesertkən)

kesertkən (romanization)
кесерткән (absolute singular-only)
кесерткәндең (definite genitive singular-only)
кесерткәнгә (dative singular-only)
кесерткәнде (accusative definite singular-only)
кесерткәндә (locative singular-only)
кесерткәндән (ablative singular-only)

ba:кесерткән


үҫемлек

head

үҫемлек • (üśemlek)

ba-noun

үҫемлек • (üśemlek)

üśemlek (romanization)
үҫемлек (absolute singular)
үҫемлектәр (absolute plural)
үҫемлектең (definite genitive singular)
үҫемлектәрҙең (definite genitive plural)
үҫемлеккә (dative singular)
үҫемлектәргә (dative plural)
үҫемлекте (accusative definite singular)
үҫемлектәрҙе (accusative definite plural)
үҫемлектә (locative singular)
үҫемлектәрҙә (locative plural)
үҫемлектән (ablative singular)
үҫемлектәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

үҫемлектәрҙең

үҫемлектәргә

үҫемлектәрҙе

үҫемлектәрҙә

үҫемлектәрҙән

[ʏ.θɪ̞m.ˈlɪ̞k]

From *ösümlik (“plant”), from Proto-Turkic *ös- (“to grow”).
Compare to *ičimlik "beverage" (see эсемлек (esemlek)).
This etymon appears to have emerged in a Central Asian written language (~Chagatai), from which it also spread, in written form, to adjacent Turkic languages.
Cognate with Kazakh өсімдік (ösımdık), Karakalpak өсимлик (ösimlik), Nogai оьсимлик (ösimlik), Kyrgyz өсүмдүк (ösümdük), Tatar үсемлек (üsemlek), Karachay-Balkar ёсюмлюк (ösümlük), Kumyk оьсюмлюк (ösümlük), Turkmen ösümlik,
Uyghur ئۆسۈملۈك (ösümlük), Uzbek o‘simlik (“plant”).

cog

Kumyk оьсюмлюк (ösümlük)

Баҡса үҫемлеге.

Үҫемлек майы.

Был ерҙә генә осраған һәм башҡа бер ҡайҙа ла үҫмәгән үҫемлектәр бар.

There are plants that only occur at this place and do not grow anywhere else.

Bıl yerźə genə osrağan həm başqa ber qayźa la üśməgən üśemlektər bar.

Тапалыу һөҙөмтәһендә урман үҫемлектәре һәләк була, улар урынына сыҙамлы болон һәм сүп үләндәре сыға, тупраҡты бысрата.

As a result of trampling, forest plants perish; in their place, endurable meadow and weed plants appear and contamiate the soil.

Tapalıw höźömtəhendə urman üśemlektəre hələk bula, ular urınına sıźamlı bolon həm süp üləndəre sığa, tupraqtı bısrata.

Янғын осраҡтарын иҫкәртеү өсөн район хакимиәте кипкән үлән, тирәк мамығы, үҫемлек ҡалдыҡтарын яндырыуҙы быйыл алдан уҡ тыйып ҡуйған.

This year, the district administration has beforehand prohibited to burn dry grass, poplar down, (and) remnants of plants so as to forestall (possible) cases of wildfire.

Yanğın osraqtarın iśkərtew ösön rayon xakimiəte kipkən ülən, tirək mamığı, üśemlek qaldıqtarın yandırıwźı bıyıl aldan uq tıyıp quyğan.

ba:Үҫемлектәр


сөгөлдөр

head

сөгөлдөр • (sögöldör)

ba-noun

сөгөлдөр • (sögöldör)

sögöldör (romanization)
сөгөлдөр (absolute singular-only)
сөгөлдөрҙөң (definite genitive singular-only)
сөгөлдөргә (dative singular-only)
сөгөлдөрҙө (accusative definite singular-only)
сөгөлдөрҙә (locative singular-only)
сөгөлдөрҙән (ablative singular-only)

[sʏ̞.ɡʏ̞l.ˈdʏ̞ɾ]

From Persian چغندر (čoğondar, “beet”).
Cognate with Tatar чөгендер (çögender), Karachay-Balkar чюгюндюр (çügündür), Turkmen şuğundyr (“beet”).

Сөгөлдөр һабағы.

Сөгөлдөр шәкәре ҡамыштыҡынан эрерәк тә, һарыраҡ та.

Beet sugar is coarser and more yellow than cane (sugar).

Sögöldör şəkəre qamıştıqınan ererək tə, harıraq ta.


кишер

head

кишер • (kişer)

ba-noun

кишер • (kişer)

kişer (romanization)
кишер (absolute singular-only)
кишерҙең (definite genitive singular-only)
кишергә (dative singular-only)
кишерҙе (accusative definite singular-only)
кишерҙә (locative singular-only)
кишерҙән (ablative singular-only)

From Persian گزر (gazar).
Cognate with Turkmen käşir, Tatar кишер (kişer).

Кишер түтәле.

Кишер һуты.


бәрәңге

head

бәрәңге • (bərəñge)

ba-noun

бәрәңге • (bərəñge)

bərəñge (romanization)
бәрәңге (absolute singular)
бәрәңгеләр (absolute plural)
бәрәңгенең (definite genitive singular)
бәрәңгеләрҙең (definite genitive plural)
бәрәңгегә (dative singular)
бәрәңгеләргә (dative plural)
бәрәңгене (accusative definite singular)
бәрәңгеләрҙе (accusative definite plural)
бәрәңгелә (locative singular)
бәрәңгеләрҙә (locative plural)
бәрәңгенән (ablative singular)
бәрәңгеләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

бәрәңгеләрҙең

бәрәңгеләргә

бәрәңгеләрҙе

бәрәңгеләрҙә

бәрәңгеләрҙән

[bæ.ræŋˈɡɪ̞]


шалҡан

head

шалҡан • (şalqan)

ba-noun

шалҡан • (şalqan)

şalqan (romanization)
шалҡан (absolute singular-only)
шалҡандың (definite genitive singular-only)
шалҡанға (dative singular-only)
шалҡанды (accusative definite singular-only)
шалҡанда (locative singular-only)
шалҡандан (ablative singular-only)

From Persian شلغم (šalğam, “turnip”).
Cognate with Kazakh шалқан (şalqan), Southern Altai чалкан (čalkan), Khakas салғын (salğın),
Turkmen, Turkish şalgam (“turnip”).


көнбағыш

head

көнбағыш • (könbağış)

ba-noun

көнбағыш • (könbağış)

könbağış (romanization)
көнбағыш (absolute singular-only)
көнбағыштың (definite genitive singular-only)
көнбағышҡа (dative singular-only)
көнбағышты (accusative definite singular-only)
көнбағышта (locative singular-only)
көнбағыштан (ablative singular-only)

[ˈkʏ̞n.bɑ.ˌʁɯ̞ʂ]

Synchronously, көн (kön, “sun”) + баҡ- (baq-, “to look”) + -ыш (-ış).

affix

Көнбағыш майы.
Könbağış mayı.
Sunflower oil.

Урам буйында көнбағыш сиртеп йөрөгән кешеләрҙе, ғәҙәттә, бик яратып етмәйҙәр.

People who walk around streets eating sunflower seeds are typically not liked too much.

Uram buyında könbağış sirtep yörögən keşelərźe, ğəźəttə, bik yaratıp yetməyźər.


симешкә

head

симешкә • (simeşkə)

ba-noun

симешкә • (simeşkə)

simeşkə (romanization)
симешкә (absolute singular-only)
симешкәнең (definite genitive singular-only)
симешкә (dative singular-only)
симешкәне (accusative definite singular-only)
симешкәлә (locative singular-only)
симешкәнән (ablative singular-only)

From Russian семечки (semečki, “sunflower seeds”).
Cognate with
Uyghur سېمىشكا (sëmishka, “sunflower seeds”).

cog

Симешкә майы.

(colloquial) sunflower seeds, especially roasted and ready to eat


ҡомалаҡ

qomalaq (romanization)
ҡомалаҡ (absolute singular-only)
ҡомалаҡтың (definite genitive singular-only)
ҡомалаҡҡа (dative singular-only)
ҡомалаҡты (accusative definite singular-only)
ҡомалаҡта (locative singular-only)
ҡомалаҡтан (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *kumlak (“Humulus lupulus”), see there for further origin.

der

Ҡомалаҡҡа бешерелгән икмәк.

Humulus lupulus
Humulus lupulus#Translingual

ba:Ҡомалаҡ (үҫемлек)


киндер

kinder (romanization)
киндер (absolute singular-only)
киндерҙең (definite genitive singular-only)
киндергә (dative singular-only)
киндерҙе (accusative definite singular-only)
киндерҙә (locative singular-only)
киндерҙән (ablative singular-only)

Inherited from Proto-Turkic *kentir, *kendir (“hemp”); cognate with Azerbaijani кәндир/kəndir, Turkish kendir, Khakas киндір (kindìr, “cannabis, hemp”), etc.


тарма

tarma (romanization)
тарма (absolute singular-only)
тарманың (definite genitive singular-only)
тарма (dative singular-only)
тарманы (accusative definite singular-only)
тармала (locative singular-only)
тарманан (ablative singular-only)


гөлйемеш

head

гөлйемеш • (gölyemeş)

ba-noun

гөлйемеш • (gölyemeş)

gölyemeş (romanization)
гөлйемеш (absolute singular-only)
гөлйемештең (definite genitive singular-only)
гөлйемешкә (dative singular-only)
гөлйемеште (accusative definite singular-only)
гөлйемештә (locative singular-only)
гөлйемештән (ablative singular-only)

[ɡʏ̞l.jɪ̞.ˈmɪ̞ʃ]

гөл (göl, “flower”) + емеш (yemeş, “fruit”).

compound

(botany) Rosa majalis, Rosa canina; dog rose


этморон

etmoron (romanization)
этморон (absolute singular-only)
этморондоң (definite genitive singular-only)
этморонға (dative singular-only)
этморондо (accusative definite singular-only)
этморонда (locative singular-only)
этморондан (ablative singular-only)

эт (et, “dog”) + морон (moron, “nose”).
Compare to
Old Uyghur [script needed] (it burun(u), “rosehip”);
Tatar эт борыны (et borını, “Rosa canina”), Kazakh итмұрын (itmūryn, “Rosa canina”), Khakas ит пурун (it purun, “Rosa canina”), Shor ит-пурну (“Rosa canina”).


әлморон

head

әлморон • (əlmoron)

ba-noun

әлморон • (əlmoron)

əlmoron (romanization)
әлморон (absolute singular-only)
әлморондоң (definite genitive singular-only)
әлморонға (dative singular-only)
әлморондо (accusative definite singular-only)
әлморонда (locative singular-only)
әлморондан (ablative singular-only)


үҫенте

head

үҫенте • (üśente)

ba-noun

үҫенте • (üśente)

üśente (romanization)
үҫенте (absolute singular)
үҫентеләр (absolute plural)
үҫентенең (definite genitive singular)
үҫентеләрҙең (definite genitive plural)
үҫентегә (dative singular)
үҫентеләргә (dative plural)
үҫентене (accusative definite singular)
үҫентеләрҙе (accusative definite plural)
үҫентелә (locative singular)
үҫентеләрҙә (locative plural)
үҫентенән (ablative singular)
үҫентеләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

үҫентеләрҙең

үҫентеләрҙән

[ʏ.θɪ̞n.ˈtɪ̞]


төйөн

head

төйөн • (töyön)

ba-noun

төйөн • (töyön)

töyön (romanization)
төйөн (absolute singular)
төйөндәр (absolute plural)
төйөндөң (definite genitive singular)
төйөндәрҙең (definite genitive plural)
төйөнгә (dative singular)
төйөндәргә (dative plural)
төйөндө (accusative definite singular)
төйөндәрҙе (accusative definite plural)
төйөндә (locative singular)
төйөндәрҙә (locative plural)
төйөндән (ablative singular)
төйөндәрҙән (ablative plural)

From *tügün (“knot”), from Proto-Turkic *tüg- (“to tie in a knot; make a loop”), whence also төйөр (töyör), төймә (töymə),
төйнә- (töynə-).
Compare Old Uyghur [script needed] (tügün, “knot”); Tatar төен (töen), Kazakh түйін (tüiın), Kumyk тююн (tüyun), Kyrgyz түйүн (tüyün), Southern Altai түйүн/түүн, Uzbek tugun,
Uyghur تۈگۈن (tügün, “knot”), Khakas тӱӱнҷек (“knot”) (with a diminutive affix), Turkmen düwün (“knot”).


яры

head

яры • (yarı)

ba-noun

яры • (yarı)

yarı (romanization)
яры (absolute singular)
ярылар (absolute plural)
ярының (definite genitive singular)
ярыларҙың (definite genitive plural)
ярыға (dative singular)
ярыларға (dative plural)
ярыны (accusative definite singular)
ярыларҙы (accusative definite plural)
ярыла (locative singular)
ярыларҙа (locative plural)
ярынан (ablative singular)
ярыларҙан (ablative plural)

(anatomy, botany) membrane, diaphragm, film, web


көсөк

head

көсөк • (kösök)

ba-noun

көсөк • (kösök)

kösök (romanization)
көсөк (absolute singular)
көсөктәр (absolute plural)
көсөктөң (definite genitive singular)
көсөктәрҙең (definite genitive plural)
көсөккә (dative singular)
көсөктәргә (dative plural)
көсөктө (accusative definite singular)
көсөктәрҙе (accusative definite plural)
көсөктә (locative singular)
көсөктәрҙә (locative plural)
көсөктән (ablative singular)
көсөктәрҙән (ablative plural)

From*küčük "puppy; evolved Salicaceae bud", possibly from Proto-Turkic *kičük (“small”).
Cognate with
Kazakh күшік (küşık, “puppy”), Kyrgyz күчүк (kücük, “puppy; evolved bud”), Karachay-Balkar кючюк (küçük, “puppy”), Southern Altai кӱчӱк (küčük, “puppy”),
Uzbek kuchuk (“puppy”), Uyghur كۇچۇك (kuchuk, “puppy”), Turkmen güjük (“puppy”);
also
Khakas кӱӌӱгес (kücüges, “puppy”), Chulym кӱчӱгӓч (küčügäč, “puppy”),
etc.

cog

(botany) an evolved bud on any Salicaceae plant


ҡуҙғалаҡ

head

ҡуҙғалаҡ • (quźğalaq)

ba-noun

ҡуҙғалаҡ • (quźğalaq)

quźğalaq (romanization)
ҡуҙғалаҡ (absolute singular-only)
ҡуҙғалаҡтың (definite genitive singular-only)
ҡуҙғалаҡҡа (dative singular-only)
ҡуҙғалаҡты (accusative definite singular-only)
ҡуҙғалаҡта (locative singular-only)
ҡуҙғалаҡтан (ablative singular-only)

From a plant name *qozu qulaq (“lamb's ear”).
Probably developed as a metaphoric term, based on likening sorrel leaves in shape to lamb's ears.
Cognate with Tatar кузгалак (quzgalaq, “sorrel”),
Karachay-Balkar къозу къулакъ (qozu qulaq, “sorrel”),
Kyrgyz козу кулак (kozu kulak, “Oxyria”),
Kazakh қозықұлақ (qozyqūlaq, “Trіchochіton”),
Turkish kuzukulağı (“Rumex acetosella”), etc.

cog

къозу къулакъ


ҡурай

quray (romanization)
ҡурай (absolute singular)
ҡурайҙар (absolute plural)
ҡурайҙың (definite genitive singular)
ҡурайҙарҙың (definite genitive plural)
ҡурайға (dative singular)
ҡурайҙарға (dative plural)
ҡурайҙы (accusative definite singular)
ҡурайҙарҙы (accusative definite plural)
ҡурайҙа (locative singular)
ҡурайҙарҙа (locative plural)
ҡурайҙан (ablative singular)
ҡурайҙарҙан (ablative plural)

From Middle Mongol, from Proto-Mongolic *kuxuraï (“dry”), compare Mongolian хуурай (xuuraj, “dry”).
Probably distantly related to ҡоро (qoro, “dry”).
Cognate with
Kazakh қурай (qurai, “plants with tall tough stems; musical instrument”),
Kyrgyz куурай (kuuray, “a generic term for plants with tall tough stems”),
Uyghur قوراي (qoray, “a wild plant with hollow stem”),
etc.


ҡымыҙлыҡ

head

ҡымыҙлыҡ • (qımıźlıq)

ba-noun

ҡымыҙлыҡ • (qımıźlıq)

qımıźlıq (romanization)
ҡымыҙлыҡ (absolute singular-only)
ҡымыҙлыҡтың (definite genitive singular-only)
ҡымыҙлыҡҡа (dative singular-only)
ҡымыҙлыҡты (accusative definite singular-only)
ҡымыҙлыҡта (locative singular-only)
ҡымыҙлыҡтан (ablative singular-only)

[qɯ̞.mɯ̞ð.ˈɫɯ̞q]

By surface analysis, ҡымыҙ (qımıź) + -лыҡ (-lıq). See ҡымыҙ (qımıź) for more.
Compare to Kazakh қымыздық (qymyzdyq, “Rumex spp.”), Kyrgyz кымыздык (kımızdık, “Bistorta officinalis, syn. Polygonum bistorta”).


томбойоҡ

tomboyoq (romanization)
томбойоҡ (absolute singular)
томбойоҡтар (absolute plural)
томбойоҡтоң (definite genitive singular)
томбойоҡтарҙың (definite genitive plural)
томбойоҡҡа (dative singular)
томбойоҡтарға (dative plural)
томбойоҡто (accusative definite singular)
томбойоҡтарҙы (accusative definite plural)
томбойоҡта (locative singular)
томбойоҡтарҙа (locative plural)
томбойоҡтан (ablative singular)
томбойоҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

томбойоҡтарҙың

томбойоҡтарға

томбойоҡтарҙы

томбойоҡтарҙа

томбойоҡтарҙан

Cognate with
Tatar төнбоек (tönboyek, “water lily”),
Southern Altai тумгайак (tumgayak, “water lily”),
Kazakh тұңғиық (tūñğiyq, “water lily”).


картуф

kartuf (romanization)
картуф (absolute singular)
картуфтар (absolute plural)
картуфтың (definite genitive singular)
картуфтарҙың (definite genitive plural)
картуфҡа (dative singular)
картуфтарға (dative plural)
картуфты (accusative definite singular)
картуфтарҙы (accusative definite plural)
картуфта (locative singular)
картуфтарҙа (locative plural)
картуфтан (ablative singular)
картуфтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

картуфтарҙың

картуфтарҙан

Compare to Kazakh картоп (kartop), Kumyk картоп (kartop, “potato”).
From Russian карто́фель (kartófelʹ, “potato”), from German Kartoffel, from Italian tartufolo, from Latin terrae tūber (“tuber of the earth”).

der

Ит менән картуфты бергә бөтөнләй ашамағыҙ.

Do not eat together meat and potato at all.

İt menən kartuftı bergə bötönləy aşamağıź.


ялғау

From Proto-Mongolic *ǯalga- (“to fasten, join”).
Cognate with Kazakh жалғау (jalğau, “make longer, splice”).

cog

(botany) to engraft (upon), to inoculate (with)