балға

head

балға • (balğa)

ba-noun

балға • (balğa)

balğa (romanization)
балға (absolute singular)
балғалар (absolute plural)
балғаның (definite genitive singular)
балғаларҙың (definite genitive plural)
балғаға (dative singular)
балғаларға (dative plural)
балғаны (accusative definite singular)
балғаларҙы (accusative definite plural)
балғала (locative singular)
балғаларҙа (locative plural)
балғанан (ablative singular)
балғаларҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *balka (“hammer”). Compare Proto-Mongolic *haluka (“hammer”), Proto-Tungusic *palụka (“hammer”).
Cognate with Kazakh балға (balğa),
Kyrgyz балка (balka),
Uzbek bolg'a, etc.


балта

balta (romanization)
балта (absolute singular)
балталар (absolute plural)
балтаның (definite genitive singular)
балталарҙың (definite genitive plural)
балтаға (dative singular)
балталарға (dative plural)
балтаны (accusative definite singular)
балталарҙы (accusative definite plural)
балтала (locative singular)
балталарҙа (locative plural)
балтанан (ablative singular)
балталарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *baltu (“axe”).
Cognate with
Old Turkic [script needed] (baltu, “axe”),
Kazakh балта (balta), Kyrgyz балта (balta), Southern Altai малта (malta), Uzbek bolta, Northern Altai палта (palta), Khakas палты (paltı), Shor малта (malta), Tuvan балды (baldı), etc.


бысаҡ

head

бысаҡ • (bısaq)

ba-noun

бысаҡ • (bısaq)

bısaq (romanization)
бысаҡ (absolute singular)
бысаҡтар (absolute plural)
бысаҡтың (definite genitive singular)
бысаҡтарҙың (definite genitive plural)
бысаҡҡа (dative singular)
бысаҡтарға (dative plural)
бысаҡты (accusative definite singular)
бысаҡтарҙы (accusative definite plural)
бысаҡта (locative singular)
бысаҡтарҙа (locative plural)
бысаҡтан (ablative singular)
бысаҡтарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *bïčgak (“knife”), from Proto-Turkic *bïč- (“to cut”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (bïčaq, “knife”);
Tatar пычак (pıçaq),
Kazakh пышақ (pyşaq),
Kyrgyz бычак (bıcak),
Southern Altai бычак (bïčak),
Karachay-Balkar бычакъ (bıçaq),
Kumyk бичакъ (biçaq),
Khakas пычах (pıçax),
Shor пычақ (pïčaq),
Tuvan бижек (bijek),
Uzbek pichoq,
Uyghur پىچاق (pichaq),
Turkish bıçak,
Azerbaijani bıçaq,
Turkmen pyçak,
Yakut быһах (bıhaq), etc.

cog

Үткер бысаҡ.

Бысаҡ осонда ваҡ тоҙ һалып болғағыҙ.

Put (some) fine salt on the knifepoint and stir.


беҙ

beź (romanization)
беҙ (nominative)
беҙҙе (accusative)
беҙгә (dative)
беҙҙә (locative)
беҙҙән (ablative)
беҙҙең (genitive)

Беҙ буш вәғәҙә бирмәйбеҙ.

Беҙ икәү айырылышһаҡ та, хистәрем һүнеп бөтмәгән.

Beź ikəw ayırılışhaq ta, xistərem hünep bötməgən.

Although we two have divorced, my feelings have not quite waned.

Баҡтиһәң, кеше беҙ күреп белгән материаль тән генә түгел икән.

Baqtihəñ, keşe beź kürep belgən material tən genə tügel ikən.

As it emerges, a human is not only the material body that we see and know.

Беҙ, уҡытыусылар, йыш ҡына уҡыусыларыбыҙға: “Көндәлек — һеҙҙең йөҙөгөҙ”, тип әйтергә яратабыҙ.

Beź, uqıtıwsılar, yış qına uqıwsılarıbıźğa: “Köndəlek — heźźeñ yöźögöź”, tip əytergə yaratabıź.

We, teachers, often like to tell our students:(your) report card is your face".


беҙ

beź (romanization)
беҙ (absolute singular-only)
беҙҙең (definite genitive singular-only)
беҙгә (dative singular-only)
беҙҙе (accusative definite singular-only)
беҙҙә (locative singular-only)
беҙҙән (ablative singular-only)

From Proto-Turkic *bińŕ (“awl”).
Cognate with Kazakh бiз (biz),
Uzbek bigiz,
Uyghur بېگىز (bëgiz, “awl”).


ҡайсы

head

ҡайсы • (qaysı)

ba-noun

ҡайсы • (qaysı)

qaysı (romanization)
ҡайсы (absolute singular)
ҡайсылар (absolute plural)
ҡайсының (definite genitive singular)
ҡайсыларҙың (definite genitive plural)
ҡайсыға (dative singular)
ҡайсыларға (dative plural)
ҡайсыны (accusative definite singular)
ҡайсыларҙы (accusative definite plural)
ҡайсыла (locative singular)
ҡайсыларҙа (locative plural)
ҡайсынан (ablative singular)
ҡайсыларҙан (ablative plural)

Ҡайсы

Ultimately from Proto-Mongolic *kaïčï, compare Mongolian хайч (xajč), Azerbaijani qayçı.

Ағас ҡайсыһы.


саңғы

head

саңғы • (sañğı)

ba-noun

саңғы • (sañğı)

sañğı (romanization)
саңғы (absolute singular-only)
саңғының (definite genitive singular-only)
саңғы (dative singular-only)
саңғыны (accusative definite singular-only)
саңғыла (locative singular-only)
саңғынан (ablative singular-only)

Cognate with
Kazakh шаңғы (şañğy),
Kyrgyz чаңгы (caŋgı),
Southern Altai чана (čana, “snowshoe, ski, sledge”),
Uzbek changʻi.

cog

Тау саңғыһы.

Һунарсы саңғыһы.

Саңғы юлы.


һәнәк

head

һәнәк • (hənək)

ba-noun

һәнәк • (hənək)

hənək (romanization)
һәнәк (absolute singular)
һәнәктәр (absolute plural)
һәнәктең (definite genitive singular)
һәнәктәрҙең (definite genitive plural)
һәнәккә (dative singular)
һәнәктәргә (dative plural)
һәнәкте (accusative definite singular)
һәнәктәрҙе (accusative definite plural)
һәнәктә (locative singular)
һәнәктәрҙә (locative plural)
һәнәктән (ablative singular)
һәнәктәрҙән (ablative plural)

Cognate with
Tatar сәнәк (sänäk),
Kazakh сәнек (sänek),
Kyrgyz сенек (senek),
Karachay-Balkar сенек (senek),
Nogai сенек (senek),
Crimean Tatar senek (“pitchfork”).


ҡыпһыуыр

head

ҡыпһыуыр • (qıphıwır)

ba-noun

ҡыпһыуыр • (qıphıwır)

qıphıwır (romanization)
ҡыпһыуыр (absolute singular)
ҡыпһыуырҙар (absolute plural)
ҡыпһыуырҙың (definite genitive singular)
ҡыпһыуырҙарҙың (definite genitive plural)
ҡыпһыуырға (dative singular)
ҡыпһыуырҙарға (dative plural)
ҡыпһыуырҙы (accusative definite singular)
ҡыпһыуырҙарҙы (accusative definite plural)
ҡыпһыуырҙа (locative singular)
ҡыпһыуырҙарҙа (locative plural)
ҡыпһыуырҙан (ablative singular)
ҡыпһыуырҙарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡыпһыуырҙарҙың

ҡыпһыуырҙарға

ҡыпһыуырҙарҙы

ҡыпһыуырҙарҙа

ҡыпһыуырҙарҙан


ҡыпсыуыр

head

ҡыпсыуыр • (qıpsıwır)

ba-noun

ҡыпсыуыр • (qıpsıwır)

qıpsıwır (romanization)
ҡыпсыуыр (absolute singular)
ҡыпсыуырҙар (absolute plural)
ҡыпсыуырҙың (definite genitive singular)
ҡыпсыуырҙарҙың (definite genitive plural)
ҡыпсыуырға (dative singular)
ҡыпсыуырҙарға (dative plural)
ҡыпсыуырҙы (accusative definite singular)
ҡыпсыуырҙарҙы (accusative definite plural)
ҡыпсыуырҙа (locative singular)
ҡыпсыуырҙарҙа (locative plural)
ҡыпсыуырҙан (ablative singular)
ҡыпсыуырҙарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡыпсыуырҙарҙың

ҡыпсыуырҙарға

ҡыпсыуырҙарҙы

ҡыпсыуырҙарҙа

ҡыпсыуырҙарҙан

From qïpčï- (“to press together”) (attested e.g. in Kyrgyz, dialectal Tatar), from Proto-Turkic *Kɨp- (“to press together; scissors; tongs”).
See also ҡыпһыуыр (qıphıwır).

der

(Eastern Bashkir) pliers, pincers, tongs, nippers


ураҡ

uraq (romanization)
ураҡ (absolute singular)
ураҡтар (absolute plural)
ураҡтың (definite genitive singular)
ураҡтарҙың (definite genitive plural)
ураҡҡа (dative singular)
ураҡтарға (dative plural)
ураҡты (accusative definite singular)
ураҡтарҙы (accusative definite plural)
ураҡта (locative singular)
ураҡтарҙа (locative plural)
ураҡтан (ablative singular)
ураҡтарҙан (ablative plural)

From *orğaq (“sickle”), from Proto-Turkic *or- (“to reap”).
Cognate with
Karakhanid [script needed] (orγaq, “sickle”);
Kazakh орақ (oraq),
Kyrgyz орок (orok),
Southern Altai оргок (orgok),
Uzbek o'roq,
Azerbaijani, Crimean Tatar oraq,
Turkish orak, Khakas орғах (orğax), Northern Altai оргак (orgak), etc.


салғы

head

салғы • (salğı)

ba-noun

салғы • (salğı)

salğı (romanization)
салғы (absolute singular)
салғылар (absolute plural)
салғының (definite genitive singular)
салғыларҙың (definite genitive plural)
салғыға (dative singular)
салғыларға (dative plural)
салғыны (accusative definite singular)
салғыларҙы (accusative definite plural)
салғыла (locative singular)
салғыларҙа (locative plural)
салғынан (ablative singular)
салғыларҙан (ablative plural)

From *čalqï (“scythe”), from Proto-Turkic *čal- (“to mow”).
Cognate with
Tatar чалгы (çalgı),
Kazakh шалғы (şalğy),
Kyrgyz чалгы (calgı),
Southern Altai чалгы (čalgï),
Karachay-Balkar чалкъы (çalqı), Kumyk чалгъы (çalğı),
Uzbek chalgʻi,
Uyghur چالغا (chalgha, “scythe”),
etc.

cog

Kumyk чалгъы (çalğı)


көйәнтә

head

көйәнтә • (köyəntə)

ba-noun

көйәнтә • (köyəntə)

köyəntə (romanization)
көйәнтә (absolute singular)
көйәнтәләр (absolute plural)
көйәнтәнең (definite genitive singular)
көйәнтәләрҙең (definite genitive plural)
көйәнтәгә (dative singular)
көйәнтәләргә (dative plural)
көйәнтәне (accusative definite singular)
көйәнтәләрҙе (accusative definite plural)
көйәнтәлә (locative singular)
көйәнтәләрҙә (locative plural)
көйәнтәнән (ablative singular)
көйәнтәләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

көйәнтәләрҙең

көйәнтәләргә

көйәнтәләрҙе

көйәнтәләрҙә

көйәнтәләрҙән

From Proto-Turkic *kibente (“shoulder yoke”).
Cognate with
Tatar көянтә (köyantä, “shoulder yoke”),
Kazakh күйенте (küiente, “shoulder yoke”),
Chuvash кӗвенте (kĕvent̬e, “shoulder yoke”).

cog

wooden yoke for carying two buckets of water


бырау

head

бырау • (bıraw)

ba-noun

бырау • (bıraw)

bıraw (romanization)
бырау (absolute singular)
бырауҙар (absolute plural)
бырауҙың (definite genitive singular)
бырауҙарҙың (definite genitive plural)
бырауға (dative singular)
бырауҙарға (dative plural)
бырауҙы (accusative definite singular)
бырауҙарҙы (accusative definite plural)
бырауҙа (locative singular)
бырауҙарҙа (locative plural)
бырауҙан (ablative singular)
бырауҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *bur(a)- (“to turn (around), rotate”).
Cognate with Turkmen buraw (“drill”),
Chuvash пӑра (păra, “drill; awl”).


көрәк

head

көрәк • (körək)

ba-noun

көрәк • (körək)

körək (romanization)
көрәк (absolute singular)
көрәктәр (absolute plural)
көрәктең (definite genitive singular)
көрәктәрҙең (definite genitive plural)
көрәккә (dative singular)
көрәктәргә (dative plural)
көрәкте (accusative definite singular)
көрәктәрҙе (accusative definite plural)
көрәктә (locative singular)
көрәктәрҙә (locative plural)
көрәктән (ablative singular)
көрәктәрҙән (ablative plural)

From *kürek (“shovel, spade”), from Proto-Turkic *küre- (“to shovel, rake up”).
Cognate with
Kazakh күрек (kürek),
Kyrgyz күрөк (kürök),
Karachay-Balkar кюрек (kürek),
Kumyk кюрек (kürek),
Uzbek kurak,
Southern Altai кӱрек (kürek), Shor кӱрек,
Turkish kürek,
Crimean Tatar kürek,
Azerbaijani kürək (“shovel; spade”),
Yakut күрдьэх (kürjeq).


ҡорал

qoral (romanization)
ҡорал (absolute singular-only)
ҡоралдың (definite genitive singular-only)
ҡоралға (dative singular-only)
ҡоралды (accusative definite singular-only)
ҡоралда (locative singular-only)
ҡоралдан (ablative singular-only)

From verbal stem qur- "to build, construct".
Cognate with
Kazakh құрал (qūral),
Kyrgyz курал (kural),
Uzbek qurol,
Uyghur قورال (qoral),
Turkmen gural (“tool, instrument”).

Хеҙмәт ҡоралы.

Ғалимдар аңлатыуынса, баш бармаҡ айырым торһа, эш йә һуғыш ҡоралын ҡыҫып тотоу уңайлыраҡ.

Ğalimdar añlatıwınsa, baş barmaq ayırım torha, eş yə huğış qoralın qıśıp totow uñaylıraq.

As scientists explain, if the thumb is located separately, it is more convenient to tightly hold a tool of war or labor (i.e. a weapon of war or an instrument of labor).


игәү

head

игәү • (igəw)

ba-noun

игәү • (igəw)

igəw (romanization)
игәү (absolute singular)
игәүҙәр (absolute plural)
игәүҙең (definite genitive singular)
игәүҙәрҙең (definite genitive plural)
игәүгә (dative singular)
игәүҙәргә (dative plural)
игәүҙе (accusative definite singular)
игәүҙәрҙе (accusative definite plural)
игәүҙә (locative singular)
игәүҙәрҙә (locative plural)
игәүҙән (ablative singular)
игәүҙәрҙән (ablative plural)

Inherited from Proto-Turkic *ẹ̄ke- (“file”).
Cognate with
Kazakh егеу (egeu),
Kumyk эгев (egew),
Kyrgyz өгөө (ögöö),
Southern Altai эгӱ (egü),
Uzbek egov,
Uyghur ئېكەك (ëkek),
Turkish eğe,
Tuvan эгээ (egee, “file”),
etc.


бысҡы

head

бысҡы • (bısqı)

ba-noun

бысҡы • (bısqı)

bısqı (romanization)
бысҡы (absolute singular)
бысҡылар (absolute plural)
бысҡының (definite genitive singular)
бысҡыларҙың (definite genitive plural)
бысҡыға (dative singular)
бысҡыларға (dative plural)
бысҡыны (accusative definite singular)
бысҡыларҙы (accusative definite plural)
бысҡыла (locative singular)
бысҡыларҙа (locative plural)
бысҡынан (ablative singular)
бысҡыларҙан (ablative plural)

From *bïčğï (“saw”), from Proto-Turkic *bïč- (“to cut”).
Synchronously,
быс- (bıs-, “to saw”) + -ҡы (-qı, “tool affix”).
Cognate with
Turkish bıçkı,
Turkmen byçgy (“saw”),
Kazakh пышқы (pyşqy, “saw”).


тырма

head

тырма • (tırma)

ba-noun

тырма • (tırma)

tırma (romanization)
тырма (absolute singular)
тырмалар (absolute plural)
тырманың (definite genitive singular)
тырмаларҙың (definite genitive plural)
тырмаға (dative singular)
тырмаларға (dative plural)
тырманы (accusative definite singular)
тырмаларҙы (accusative definite plural)
тырмала (locative singular)
тырмаларҙа (locative plural)
тырманан (ablative singular)
тырмаларҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *dïrŋa- (“to scratch, scrape”).
Cognate with
Kazakh тырма (tyrma),
Uzbek tirma (“rake”).
Compare also with Kyrgyz тырмоо (tırmoo, “rake”), Southern Altai тырмууш (tïrmuuš, “rake”), Turkish tırmık (“rake”), Azerbaijani dırmıq (“rake”) - these are derived from the same root, but using other affixes.


ҡармаҡ

qarmaq (romanization)
ҡармаҡ (absolute singular)
ҡармаҡтар (absolute plural)
ҡармаҡтың (definite genitive singular)
ҡармаҡтарҙың (definite genitive plural)
ҡармаҡҡа (dative singular)
ҡармаҡтарға (dative plural)
ҡармаҡты (accusative definite singular)
ҡармаҡтарҙы (accusative definite plural)
ҡармаҡта (locative singular)
ҡармаҡтарҙа (locative plural)
ҡармаҡтан (ablative singular)
ҡармаҡтарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡармаҡтарҙың

ҡармаҡтарҙан

From Proto-Turkic *karmak (“fishing rod; hook”).
Cognate with
Kazakh қармақ (qarmaq),
Kyrgyz кармак (karmak),
Southern Altai кармак (karmak),
Uzbek qarmoq,
Uyghur قارماق (qarmaq),
Khakas хармах (xarmax),
Azerbaijani qarmaq (“fishing rod”).


ҡырғыс

head

ҡырғыс • (qırğıs)

ba-noun

ҡырғыс • (qırğıs)

qırğıs (romanization)
ҡырғыс (absolute singular)
ҡырғыстар (absolute plural)
ҡырғыстың (definite genitive singular)
ҡырғыстарҙың (definite genitive plural)
ҡырғысҡа (dative singular)
ҡырғыстарға (dative plural)
ҡырғысты (accusative definite singular)
ҡырғыстарҙы (accusative definite plural)
ҡырғыста (locative singular)
ҡырғыстарҙа (locative plural)
ҡырғыстан (ablative singular)
ҡырғыстарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡырғыстарҙың

ҡырғыстарҙан

[qɯ̞r.ˈʁɯ̞s]

ҡыр- "to scrape, grate" + -ғыс "tool suffix".
Compare to Kazakh қырғыш (qyrğyş, “scraper”), Uzbek qirgʻich (“grater”), Southern Altai кыргыш (kïrgïš, “scraper”), Kumyk къыргъыч (qırğıç, “scraper, grater”).


сүкеш

head

сүкеш • (sükeş)

ba-noun

сүкеш • (sükeş)

sükeş (romanization)
сүкеш (absolute singular)
сүкештәр (absolute plural)
сүкештең (definite genitive singular)
сүкештәрҙең (definite genitive plural)
сүкешкә (dative singular)
сүкештәргә (dative plural)
сүкеште (accusative definite singular)
сүкештәрҙе (accusative definite plural)
сүкештә (locative singular)
сүкештәрҙә (locative plural)
сүкештән (ablative singular)
сүкештәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *čeküč (“hammer”), possibly from Middle Persian ckwc (čakuč, “hammer”).
The relationship between the Turkic and Persian etymons is murky and intricate, looks like there has been a two-way influence.
The Bashkir form looks anomalous in its last consonant (the regular Turkic form should have produced *sükes), and thus may be a separate adaptation of Persian چکش (čakoš, “hammer”).
Cognate with
Tatar чүкеч (çükeç),
Karachay-Balkar чёгюч (çögüç),
Kumyk чёкюч (çöküç),
Nogai шоькиш (şökiş),
Khakas сӧӧс,
Crimean Tatar çöküç,
Azerbaijani çəkic,
Turkish çekiç (“hammer”),
Uzbek cho'kich (“pickaxe”).

cog

Kumyk чёкюч (çöküç)

Nogai шоькиш (şökiş)


күрек

head

күрек • (kürek)

ba-noun

күрек • (kürek)

kürek (romanization)
күрек (absolute singular)
күректәр (absolute plural)
күректең (definite genitive singular)
күректәрҙең (definite genitive plural)
күреккә (dative singular)
күректәргә (dative plural)
күректе (accusative definite singular)
күректәрҙе (accusative definite plural)
күректә (locative singular)
күректәрҙә (locative plural)
күректән (ablative singular)
күректәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *kȫrük (“bellows”).
Cognate with
Karakhanid [script needed] (körük, “bellows”);
Nogai коьрик (körik, “bellows”),
Kyrgyz көөрүк (köörük, “smith's bellows”),
Southern Altai кӧрӱк (körük, “bellows”),
Khakas кӧрік (“smith's bellows”),
Turkish körük (“bellows”),
Yakut күөрт (küört, “bellows”), etc.

cog

bellows, air blower (in a forge or of a musical instrument)


һуҡа

huqa (romanization)
һуҡа (absolute singular-only)
һуҡаның (definite genitive singular-only)
һуҡаҡа (dative singular-only)
һуҡаны (accusative definite singular-only)
һуҡала (locative singular-only)
һуҡанан (ablative singular-only)

Adapted from Russian соха́ (soxá, “wooden plough”).
Cognate with Kazakh соқа (soqa),
Kyrgyz соко (soko),
Uzbek soʻqa,
Uyghur سوقا (soqa, “plough”),
etc.


кәтмән

head

кәтмән • (kətmən)

ba-noun

кәтмән • (kətmən)

kətmən (romanization)
кәтмән (absolute singular)
кәтмәндәр (absolute plural)
кәтмәндең (definite genitive singular)
кәтмәндәрҙең (definite genitive plural)
кәтмәнгә (dative singular)
кәтмәндәргә (dative plural)
кәтмәнде (accusative definite singular)
кәтмәндәрҙе (accusative definite plural)
кәтмәндә (locative singular)
кәтмәндәрҙә (locative plural)
кәтмәндән (ablative singular)
кәтмәндәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

кәтмәндәрҙең

кәтмәндәрҙән

From Proto-Turkic *kēt-men.
Cognate with
Kazakh кетпен (ketpen),
Kyrgyz кетмен (ketmen),
Southern Altai кертме (kertme),
Uzbek ketmon (“hoe”).


тәпке

head

тәпке • (təpke)

ba-noun

тәпке • (təpke)

təpke (romanization)
тәпке (absolute singular)
тәпкеләр (absolute plural)
тәпкенең (definite genitive singular)
тәпкеләрҙең (definite genitive plural)
тәпкегә (dative singular)
тәпкеләргә (dative plural)
тәпкене (accusative definite singular)
тәпкеләрҙе (accusative definite plural)
тәпкелә (locative singular)
тәпкеләрҙә (locative plural)
тәпкенән (ablative singular)
тәпкеләрҙән (ablative plural)


йышҡы

head

йышҡы • (yışqı)

ba-noun

йышҡы • (yışqı)

yışqı (romanization)
йышҡы (absolute singular)
йышҡылар (absolute plural)
йышҡының (definite genitive singular)
йышҡыларҙың (definite genitive plural)
йышҡыҡа (dative singular)
йышҡыларға (dative plural)
йышҡыны (accusative definite singular)
йышҡыларҙы (accusative definite plural)
йышҡыла (locative singular)
йышҡыларҙа (locative plural)
йышҡынан (ablative singular)
йышҡыларҙан (ablative plural)

йыш- (yış-, “to plane”) + -ҡы (-qı, “tool affix”).