бөжәк

head

бөжәк • (böjək)

ba-noun

бөжәк • (böjək)

böjək (romanization)
бөжәк (absolute singular)
бөжәктәр (absolute plural)
бөжәктең (definite genitive singular)
бөжәктәрҙең (definite genitive plural)
бөжәккә (dative singular)
бөжәктәргә (dative plural)
бөжәкте (accusative definite singular)
бөжәктәрҙе (accusative definite plural)
бөжәктә (locative singular)
бөжәктәрҙә (locative plural)
бөжәктән (ablative singular)
бөжәктәрҙән (ablative plural)

From *bȫgček, where -ček is a diminutive suffix, from Proto-Turkic *bȫg (“insect”).
Cognate with
Tatar бөҗәк (böcäk, “insect”),
Kazakh бөжек (böjek, “insect”),
Azerbaijani böcək,
Turkmen möjek,
Crimean Tatar böcek, Turkish böcek (“insect”), etc.

Бал ҡорто – ғәжәп аҡыллы, бик егәрле бөжәк.
Bal qorto – ğəjəp aqıllı, bik yegərle böjək.
The bee is an amazingly intelligent (and) very hard-working insect.

Гәрәбә эсендә һаҡланып ҡалған бороңғо бөжәктәрҙе өйрәнеү.

The study of ancient insects preserved within amber.

Gərəbə esendə haqlanıp qalğan boroñğo böjəktərźe öyrənew.


бал ҡорто

[ˈbɑɫ.qʊ̞ɾˌtʊ̞]

Composed of бал (bal, “honey”) + ҡорт (qort, “insect”).
Cognate with Crimean Tatar balqurt (“bee”).

Бал ҡорто – ғәжәп аҡыллы, бик егәрле бөжәк.
Bal qorto – ğəjəp aqıllı, bik yegərle böjək.
Honey bee is an amazingly intelligent (and) very hard-working insect.

Умарталарҙан бал менән бергә инә һөтө, бал ҡорто ағыуы һәм елеме алына.

Alongside with honey, royal jelly, honey bee venom and propolis is taken out of beehives.

Umartalarźan bal menən bergə inə hötö, bal qorto ağıwı həm yeleme alına.

Бал ҡорттары күҙәнәктәрҙе өс төрлө яһай.

Honey bees make three types of honeycombs.

Bal qorttarı küźənəktərźe ös törlö yahay.

ba:бал ҡорто


серәкәй

head

серәкәй • (serəkəy)

ba-noun

серәкәй • (serəkəy)

serəkəy (romanization)
серәкәй (absolute singular)
серәкәйҙәр (absolute plural)
серәкәйҙең (definite genitive singular)
серәкәйҙәрҙең (definite genitive plural)
серәкәйгә (dative singular)
серәкәйҙәргә (dative plural)
серәкәйҙе (accusative definite singular)
серәкәйҙәрҙе (accusative definite plural)
серәкәйҙә (locative singular)
серәкәйҙәрҙә (locative plural)
серәкәйҙән (ablative singular)
серәкәйҙәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

серәкәйҙәрҙең

серәкәйҙәргә

серәкәйҙәрҙе

серәкәйҙәрҙә

серәкәйҙәрҙән

Cognate with
Tatar черки (çerki),
Kazakh шіркей (şırkei),
Kyrgyz чиркей (cirkey),
Crimean Tatar çirkiy (“mosquito”)
.

ba:Серәкәйҙәр


күбәләк

head

күбәләк • (kübələk)

ba-noun

күбәләк • (kübələk)

kübələk (romanization)
күбәләк (absolute singular)
күбәләктәр (absolute plural)
күбәләктең (definite genitive singular)
күбәләктәрҙең (definite genitive plural)
күбәләккә (dative singular)
күбәләктәргә (dative plural)
күбәләкте (accusative definite singular)
күбәләктәрҙе (accusative definite plural)
күбәләктә (locative singular)
күбәләктәрҙә (locative plural)
күбәләктән (ablative singular)
күбәләктәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

күбәләктәрҙең

күбәләктәргә

күбәләктәрҙе

күбәләктәрҙә

күбәләктәрҙән

From Proto-Turkic *kepelek (“butterfly”).
Cognate with
Kazakh көбелек (köbelek),
Kyrgyz көпөлөк (köpölök),
Uzbek kapalak,
Turkish kelebek,
Southern Altai кӧбӧлӧк (köbölök), etc.


ҡырмыҫҡа

head

ҡырмыҫҡа • (qırmıśqa)

ba-noun

ҡырмыҫҡа • (qırmıśqa)

qırmıśqa (romanization)
ҡырмыҫҡа (absolute singular)
ҡырмыҫҡалар (absolute plural)
ҡырмыҫҡаның (definite genitive singular)
ҡырмыҫҡаларҙың (definite genitive plural)
ҡырмыҫҡаға (dative singular)
ҡырмыҫҡаларға (dative plural)
ҡырмыҫҡаны (accusative definite singular)
ҡырмыҫҡаларҙы (accusative definite plural)
ҡырмыҫҡала (locative singular)
ҡырмыҫҡаларҙа (locative plural)
ҡырмыҫҡанан (ablative singular)
ҡырмыҫҡаларҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

ҡырмыҫҡаларҙың

ҡырмыҫҡаларға

ҡырмыҫҡаларҙы

ҡырмыҫҡаларҙа

ҡырмыҫҡаларҙан

From Proto-Turkic *kumursga (“ant”).
The hyperthetis in Bashkir (qumursqa -> qïrmïθqa) dilutes the cluster of three consonants - this innovation it is shared by Tatar кырмыска (qırmıska) and Crimean Tatar qırmısqa.

Мәҙәк итеп ҡарап торҙом кескәй генә ҡырмыҫҡаға: йөк кутәреп сығып бара Азиянан Европаға. (Mustai Karim)

With amusement I watched a small ant: lifting a load, it's crossing from Asia to Europe.

Məźək itep qarap torźom keskəy genə qırmıśqağa: yök kutərep sığıp bara Aziyanan Yevropağa.


себен

seben (romanization)
себен (absolute singular)
себендәр (absolute plural)
себендең (definite genitive singular)
себендәрҙең (definite genitive plural)
себенгә (dative singular)
себендәргә (dative plural)
себенде (accusative definite singular)
себендәрҙе (accusative definite plural)
себендә (locative singular)
себендәрҙә (locative plural)
себендән (ablative singular)
себендәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *čï̄pïn (“fly”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (čibin, “fly”);
Kazakh шыбын (şybyn),
Kyrgyz чымын (cımın),
Karachay-Balkar чибин (çibin),
Uzbek chivin,
Crimean Tatar çibin,
Azerbaijani çibin,
Turkish cibin (“fly”), etc.

cog

Бал себенде, яҡшы hүҙ әҙәмде берләштерә.

Honey (brings together) flies, a good word unites people.

Bal sebende, yaqşı hüź əźəmde berləşterə.


ҡорт

qort (romanization)
ҡорт (absolute singular)
ҡорттар (absolute plural)
ҡорттоң (definite genitive singular)
ҡорттарҙың (definite genitive plural)
ҡортҡа (dative singular)
ҡорттарға (dative plural)
ҡортто (accusative definite singular)
ҡорттарҙы (accusative definite plural)
ҡортта (locative singular)
ҡорттарҙа (locative plural)
ҡорттан (ablative singular)
ҡорттарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *kūrt (“worm; wolf”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (qurt, “worm”),
Karakhanid [script needed] (qurt, “wolf”);
Kazakh құрт (qūrt, “worm”),
Kyrgyz курт (kurt, “worm”),
Uzbek qurt (“worm”),
Khakas хурт (xurt, “worm”),
Khakas хурт (xurt, “worm”),
Tuvan курт (kurt, “worm”),
Azerbaijani qurd (“wolf; worm”),
Turkish kurt (“wolf; maggot”), etc.


бөрсә

head

бөрсә • (börsə)

ba-noun

бөрсә • (börsə)

börsə (romanization)
бөрсә (absolute singular)
бөрсәләр (absolute plural)
бөрсәнең (definite genitive singular)
бөрсәләрҙең (definite genitive plural)
бөрсәгә (dative singular)
бөрсәләргә (dative plural)
бөрсәне (accusative definite singular)
бөрсәләрҙе (accusative definite plural)
бөрсәлә (locative singular)
бөрсәләрҙә (locative plural)
бөрсәнән (ablative singular)
бөрсәләрҙән (ablative plural)

From *bürče, which appears to be a diminutive form derived from Proto-Turkic *bürge (“flea”).
Immediately cognate with
Tatar бөрчә (börçä),
Kumyk, Karachay-Balkar бюрче (bürçe, “flea”).


талпан

talpan (romanization)
талпан (absolute singular)
талпандар (absolute plural)
талпандың (definite genitive singular)
талпандарҙың (definite genitive plural)
талпанға (dative singular)
талпандарға (dative plural)
талпанды (accusative definite singular)
талпандарҙы (accusative definite plural)
талпанда (locative singular)
талпандарҙа (locative plural)
талпандан (ablative singular)
талпандарҙан (ablative plural)

ba-decl-noun

талпандарҙың

талпандарҙан

Башҡортостанда талпандар уянған: өс тешләү осрағы теркәлгән.

Ticks have woken up in Bashkortostan: three cases of biting were recorded.

Başqortostanda talpandar uyanğan: ös teşləw osrağı terkəlgən.

ba:Талпандар


бет

bet (romanization)
бет (absolute singular)
беттәр (absolute plural)
беттең (definite genitive singular)
беттәрҙең (definite genitive plural)
беткә (dative singular)
беттәргә (dative plural)
бетте (accusative definite singular)
беттәрҙе (accusative definite plural)
беттә (locative singular)
беттәрҙә (locative plural)
беттән (ablative singular)
беттәрҙән (ablative plural)

From Proto-Turkic *bɨt (“louse”).
Cognate with
Kazakh бит (bit),
Uyghur پىت (pit),
Turkish bit,
Yakut быт (bıt),
Chuvash пыйтӑ (pyjt̬ă, “louse”),
etc.


иләү

head

иләү • (iləw)

ba-noun

иләү • (iləw)

iləw (romanization)
иләү (absolute singular)
иләүҙәр (absolute plural)
иләүҙең (definite genitive singular)
иләүҙәрҙең (definite genitive plural)
иләүгә (dative singular)
иләүҙәргә (dative plural)
иләүҙе (accusative definite singular)
иләүҙәрҙе (accusative definite plural)
иләүҙә (locative singular)
иләүҙәрҙә (locative plural)
иләүҙән (ablative singular)
иләүҙәрҙән (ablative plural)

Cognate with
Kazakh илеу (ileu, “anthill”).


көйә

head

көйә • (köyə)

ba-noun

көйә • (köyə)

köyə (romanization)
көйә (absolute singular)
көйәләр (absolute plural)
көйәнең (definite genitive singular)
көйәләрҙең (definite genitive plural)
көйәгә (dative singular)
көйәләргә (dative plural)
көйәне (accusative definite singular)
көйәләрҙе (accusative definite plural)
көйәлә (locative singular)
көйәләрҙә (locative plural)
көйәнән (ablative singular)
көйәләрҙән (ablative plural)

From Common Kypchak *küye, from Proto-Turkic *küńe (“moth”).
Cognate with
Kazakh күйе (küie), Uzbek kuya, Azerbaijani güvə, Turkish güve (“moth”), etc.

Һеҙ хазинаны күктә йыйығыҙ: унда көйә лә ҡырҡмай, тут та баҫмай, ҡараҡтар ҙа инеп урламай. (Matthew 6:19)

Collect (your) treasure in the sky: there, moth does not cut, rust does not corrupt, and thieves do not enter and steal.

Heź xazinanı küktə yıyığıź: unda köyə lə qırqmay, tut ta baśmay, qaraqtar źa inep urlamay.

Tinea pellionella
Tinea pellionella#Translingual

moth, Tineidae spp., typically Tineola bisselliella, Tinea pellionella, etc.


күгәүен

head

күгәүен • (kügəwen)

ba-noun

күгәүен • (kügəwen)

kügəwen (romanization)
күгәүен (absolute singular)
күгәүендәр (absolute plural)
күгәүендең (definite genitive singular)
күгәүендәрҙең (definite genitive plural)
күгәүенгә (dative singular)
күгәүендәргә (dative plural)
күгәүенде (accusative definite singular)
күгәүендәрҙе (accusative definite plural)
күгәүендә (locative singular)
күгәүендәрҙә (locative plural)
күгәүендән (ablative singular)
күгәүендәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

күгәүендәрҙең

күгәүендәргә

күгәүендәрҙе

күгәүендәрҙә

күгәүендәрҙән

From *kökegün (“gadfly”), perhaps derived from Proto-Turkic *kȫk (“blue”).
Cognate with Karakhanid [script needed] (kökägün, “fly?”); Tatar кигәвен (kigäwen, “gadfly”), Kyrgyz көгөөн (kögöön, “gadfly”), Southern Altai кӧгӧн (kögön, “gadfly”), Uyghur كۆكۈيۈن (köküyün, “gadfly”), Azerbaijani gigovun etc.

cog

gadfly, botfly, horsefly; any of Tabanidae spp., Oestridae spp.


һағыҙаҡ

head

һағыҙаҡ • (hağıźaq)

ba-noun

һағыҙаҡ • (hağıźaq)

[hɑ.ʁɯ̞.ˈðɑq]

Cognate with
Khakas сасхах (sasxax, “gadfly”).
Possibly from *sayïz-ğaq "a stinging insect", from Proto-Turkic *say- (“to pierce, sting”).
-ğaq is an agent affix.

ba:Һағыҙаҡтар


сиңерткә

head

сиңерткә • (siñertkə)

ba-noun

сиңерткә • (siñertkə)

siñertkə (romanization)
сиңерткә (absolute singular)
сиңерткәләр (absolute plural)
сиңерткәнең (definite genitive singular)
сиңерткәләрҙең (definite genitive plural)
сиңерткәгә (dative singular)
сиңерткәләргә (dative plural)
сиңерткәне (accusative definite singular)
сиңерткәләрҙе (accusative definite plural)
сиңерткәлә (locative singular)
сиңерткәләрҙә (locative plural)
сиңерткәнән (ablative singular)
сиңерткәләрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

сиңерткәләрҙең

сиңерткәләргә

сиңерткәләрҙе

сиңерткәләрҙә

сиңерткәләрҙән

From Proto-Turkic *čekürtke (“grasshopper”).
Cognate with
Tatar чикерткә (çikertkä),
Kazakh шегіртке (şegırtke),
Uzbek chigirtka,
Uyghur چېكەتكە (chëketke),
Azerbaijani çəyirtkə,
Turkish çekirge (“grasshopper”), etc.


үрмәксе

head

үрмәксе • (ürməkse)

ba-noun

үрмәксе • (ürməkse)

ürməkse (romanization)
үрмәксе (absolute singular)
үрмәкселәр (absolute plural)
үрмәксенең (definite genitive singular)
үрмәкселәрҙең (definite genitive plural)
үрмәксегә (dative singular)
үрмәкселәргә (dative plural)
үрмәксене (accusative definite singular)
үрмәкселәрҙе (accusative definite plural)
үрмәкселә (locative singular)
үрмәкселәрҙә (locative plural)
үрмәксенән (ablative singular)
үрмәкселәрҙән (ablative plural)

ba-decl-noun

үрмәкселәрҙең

үрмәкселәргә

үрмәкселәрҙе

үрмәкселәрҙә

үрмәкселәрҙән

From *ȫrmekči (“spider”),
from Proto-Turkic *ȫr- (“to spin”).
Cognate with
Kazakh өрмекші (örmekşı),
Karakalpak o'rmekshi,
Nogai оьрмекшен (örmekşen).

Үрмәксенең был төрө Урта Азияла һәм Рәсәйҙең көньяғында таралған.

This type of spider is common in Central Asia and in the south of Russia.

Ürməkseneñ bıl törö Urta Aziyala həm Rəsəyźeñ könʹyağında taralğan.

ba:Үрмәкселәр


тараҡан

taraqan (romanization)
тараҡан (absolute singular)
тараҡандар (absolute plural)
тараҡандың (definite genitive singular)
тараҡандарҙың (definite genitive plural)
тараҡанға (dative singular)
тараҡандарға (dative plural)
тараҡанды (accusative definite singular)
тараҡандарҙы (accusative definite plural)
тараҡанда (locative singular)
тараҡандарҙа (locative plural)
тараҡандан (ablative singular)
тараҡандарҙан (ablative plural)

тараҡандарҙың

тараҡандарға

тараҡандарҙы

тараҡандарҙа

тараҡандарҙан

Compare to Kazakh тарақан (taraqan, “cockroach”).


ҡуңыҙ

head

ҡуңыҙ • (quñıź)

ba-noun

ҡуңыҙ • (quñıź)

quñıź (romanization)
ҡуңыҙ (absolute singular)
ҡуңыҙҙар (absolute plural)
ҡуңыҙҙың (definite genitive singular)
ҡуңыҙҙарҙың (definite genitive plural)
ҡуңыҙға (dative singular)
ҡуңыҙҙарға (dative plural)
ҡуңыҙҙы (accusative definite singular)
ҡуңыҙҙарҙы (accusative definite plural)
ҡуңыҙҙа (locative singular)
ҡуңыҙҙарҙа (locative plural)
ҡуңыҙҙан (ablative singular)
ҡуңыҙҙарҙан (ablative plural)

From Proto-Turkic *koŋuŕ (“beetle”).
Cognate with
Tatar коңгыз (qoñgız)/qoñğız, Kazakh қоңыз (qoñyz), Crimean Tatar qoñuz, Southern Altai коҥус (koŋus), Uzbek qoʻngʻiz, Uyghur قوڭغۇز (qongghuz), etc.

Инә ҡуңыҙ ике йөҙҙән ашыу йомортҡа һала.

The female beetle lays over two hundred eggs.

İnə quñıź ike yöźźən aşıw yomortqa hala.