chart

zlw-opl-noun

chart m animal (female equivalent charcica)

Polish: chart, hart (Middle Polish)

Inherited from Proto-Slavic *xъrtъ. First attested in 1404.

Iacom Wiszocze chartow w mem domu ne dal

1902 [1404], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 221:

Any kony cradzonych... chowal any zamycal any chartow

1861 [1419], Józef Przyborowski, editor, Vetustissimam adiectivorum linguae Polonae declinationem monumentis ineditis illustravit, Greater Poland, page 13:

Pro valthere o chard czirniui

1897 [1421], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 2077, Brześć Kujawski Voivodeship:

Pyotr nye wząl przeth Voythkovypiy charthy, ogary, vyszly lyscha schamowtor szylą

1916 [1434], “Łowiectwo na Mazowszu w wieku XV”, in Kazimierz Tymieniecki, editor, Przegląd Historyczny, volume 20, Masovia, page 58:

Velter... est ąuoddam genus canum venaticorum vlg. ogarz, charth

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 84:

O kthorego chartha mye xącz winø dal, tegom ya nye widal

1908 [1440], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume VIII, pages 2, 41:

Z jednym psem al. chartem

1877-1999 [1440], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume V, Greater Poland, page 626:

Chart valter

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 343:

Pro duobus walteribus al. charthy

1915 [1431-1468], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Chełm, Hrubieszów, page 525:

Yakom ya gwalthem nye wszyal... Wawrzinczowy... chartha sz charczycza

1950 [1468], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1299, Warsaw:

De ch... asperato nulla est difficultas ut: chleb, chmeel, chaarth, chrost, quia antiąuam retinet figuracionem, scilicet per c et h

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 408:

Nye vsczwala volu aany go czy charthovye zayedly do szmyerczi

[1473], Adam Wolff, editor, Rękopiśmienne ekscerpty Adama Wolffa pochodzące z mazowieckich ksiąg sądowych, Zakroczym, pages 6, 320:

Pro novis obroszy et corigia ad eas ad canes domini principis charthi

1914 [1500], Adorján Divéky, editor, Zsigmond lengyel herczeg Budai számadásai (1500-1502, 1505), page 75:

Velter eyn wind est canis quia velox est charth

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 143v:

(attested in Greater Poland, Kuyavia, Masovia, Southern Borderlands, Lesser Poland) greyhound; sighthound (fast hunting dog capable of covering long distances, with a slender body structure, long and thin legs, a narrow muzzle and very good eyesight)

attested in Greater Poland; Southern Borderlands; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Southern Borderlands; Lesser Poland


bróg

Polish: bróg
→? Russian: брог (brog)

Silesian: brōg

Etymology tree
Proto-Indo-European *bʰergʰ-
Proto-Slavic *borgъ
Old Polish bróg
Inherited from Proto-Slavic *borgъ. First attested in the 14th century.

etymon

Czewley... ne zwonl brogu rszy

1887, 1889 [1399], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 2379, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Bodzantha brog zita pana woyskego szilo, moczø pomloczil

1876-1929 [1402], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 205:

Iaco iesto ne Micolayow brok rsz[i], o chtorim ia zalowal, cszo stogi w mem gumne

1920 [1402], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 243, Płońsk:

Iakom ne rzekl w tem brodze, czsom czi przedal XXX mensuras

1897 [1419], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 99, Brześć Kujawski Voivodeship:

Tres cumulos al. brogi

1879 [1421], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 256:

O ktore szito szalowal Dobek na Yana, tego on nye uicradl s gego broga

1920 [1434], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume III, number 587, Zakroczym:

Jacom ya na Woyczechowem ogrodze nye postawyl broga

1950 [1436], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 523, Warsaw:

Jaco v mnye Mroczek kupyl brog rzy za pyacz kop

Swantochna nye sesgla sesczi brogow zita

1856-1870 [1442], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3104:

Uchopilbi brogy szydne

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 6:

Jakom ja s Pyotrem, z moym sinem trzech kop hy dvadzeszce grosshi nye wynovatha Pelce za brog zhitha

1950 [1457], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1027, Warsaw:

Kthorhim ja brog zhitha hv Yakuba Pelczhyna rzanczcza kupyl, themhem Pelcze hyszczczovy zaplaczyl

1950 [1457], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1032, Warsaw:

Tu recepisti eidem homini acervum al. brog siliginis, cumulum al. stog avene et alium cumulum ordei

1868 [1471], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 8:

Pyotr noschi sznop, Domyenyk szyano, Wawrzek kladzye w brog

1927 [1471], Jan Fijałek, editor, Cyzjojan kłobucki, Kłobuck, page 444:

Jakom ya nye szmloczyl dwv brogv schamoozm, genego zytha a drugyego psenicze

1950 [1478], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1205, Warsaw:

Jakom ya nye pomloczyl dwv brogv, yenego pszenycze a drugyego zytha

1950 [1478], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1207, Warsaw:

Brog acervws

1885-2024 [1481], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 747:

Jakom ja nye pobral kmyeczyowy yego Syrocze broga syana gwalthem przesh wlodarza swego Maczeya na wozy

1950 [1489], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1592, Warsaw:

Jakosz thy mnye popasl syano w brogv w ogrodzenyv gwalthem sthadem swoyem na lacze

1950 [1493], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1741, Warsaw:

Za... yethnanye wschalyesch brok zytha

1950 [1500], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1843, Warsaw:

Brog aceruus

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 5:

Aceruus id est cumulus eyn hauff kornsz brog secundum aliquos

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 3r:

(attested in Greater Poland, Masovia, Kuyavia, Lesser Poland) stack of grain, hay, etc.

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland


znak

Polish: znak

Silesian: znak

Inherited from Proto-Slavic *znakъ. First attested in the.

Dzewko, przymy thakye omyszly gospodzyna, przymy yego sznaky

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 210:

Sed eciam ex gracia signaculum, snak, sancte trinitatis sibi impressit

1968 [End of the 15th century], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 67:

Promptum est oculis prediscere nigram, et quisquis color zna[y]k

1977 [End of the 15th century], “Vergili Georgicorum schedae Gnesnenses”, in Bogdanus Bolz, Wanda Żurowska-Górecka, editors, Symbolae Philologorum Posnaniensium, volume 3, page 82:

Nec fides, nec sciencia,... nec opera exteriora sunt signa, snaky, salutis

1981-2001 [Middle of the 15th century], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume III, Dąbrówka Kujawska, Krakow, page 27:

Designauit dal znak

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 39r:

Designare bezeychnen dacz znak

(attested in Lesser Poland, Kuyavia, Greater Poland) sign (that which shows that something exists or may happen)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


koń

zlw-opl-noun

koń m animal (diminutive konik, augmentative koniowy or koński)

konik (diminutive)
koniowy (augmentative)
koński (augmentative)

Polish: koń

Silesian: kōń

Inherited from Proto-Slavic *kòňь. First attested in the 14th century.

A superiori riuulo, ubi con seu cumulus lapidum vlg. nuncupatus

1878-1889 [1241], Archiwum Komisji Historycznej, volume IV, Kujavia, Masovia, page 35:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

(attested in Kuyavia, Masovia) corruption of Latin cōnus


cep

desc

Polish: cep, cepa (Southern Greater Poland, Rawicz)

Silesian: cep, cyp

Inherited from Proto-Slavic *cěpъ. First attested in 1400.

Ipse rusticus receptis cepi eam de se expelit

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 67:

Czep tribula

1885-2024 [XV p. pr.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 29:

Tribula est instrumentum aptum ad tribulandum, que est genus vehiculi, in quo excuciunt frumenta, tribula czepy

1450, rkps Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. KP 224., Uście Solne, Lviv:

Ten lyvd, gen bil w nyem, wiwyodl gy precz y kazal gy cepi mlocycz a zelyazne broni po nych wloczicz, a okowanimy wozi przes nye geszdzicz tak, abi bily rostargany

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 3:

Dam y woli ku obyecye y cepi w myasto drew

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 23:

Cum... duobus tritulatoribus quemlibet cum czepi

1868 [1468], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIJI, page 571:

Tripliciter in Polonorum ideomate asperatur: grosse, grossius et molliciter... Exempium tercii: cepi, cebula

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 406:

Czepy tribulas

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 48:

Czepy tribula

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 18:

Pro uiolenta repercussione peccorum ac pro uiolenta seccione vlg. czepy

1856-1870 [1400], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number CCCXLVII 28:

Tribula est instrvmentum aptum ad tribulandum vel est genus vehiculi cum quuo concuciuntur frumenta Et est diferentia inter tribulus la lum Wersus Est [t]ribulus osseth [tribu]la cepi [ribu]lum quuoque verczymak Tribulus est herba spinosa... Sed tribulum est instrvmentum cum quuo conteritur papaver piper uel alie species aromatice uel gorczycza

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 263r:

Tribula est instrvmentum aptum ad tritulandum vel est genus vehiculi cum quo excuciuntur frumenta Et est differentia inter tribulus la lum Wersus Est tribulus osszeth [tribu]la czepy [trib]lum quoque wercymąk Tribulus est herba spinosa... Sed tribulum est instrumentum cum quo conteritur piper papauer uel alie species aromatice

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 237v:

Tribula est instrumentum ad tritulandum aptum uel est genus vechiculi cum quo frumenta excuciuntur Et est differencia inter tribulus la lum Wersus Est tribulus osseth [tribu]la czepy [tribu]lum quoque vyerczyoch Tribulus est herba spinosa... Sed tribulum est instrumentum cum quo teritur piper papauer et alie species aromatice

1476, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 3297, z r. 1476, page 240v:

Tribula est instrvmentum aptum ad triturandum vel est genus vehyculi cum quo excuciuntur frvmenta Et est differentia inter tribulus la lum Wersus Est tribulus osseth [tribu]la czepi [tribu]lum quoque vyerczoch Tribulus enim est herba spinosa […] Sed tribulum est instrvmentum cum quo conteritur papaver piper uel alye species aromatice

XV p. post., Rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 1630, page 241r:

Tribulus est oszeth [tribu]lum cepy [tribu]la quoque vyerczyoch

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 140v:

(chiefly in the plural, attested in Pomerania, Kuyavia, Lesser Poland, Southern Borderlands) flail, thresher (tool for threshing grain)

attested in Pomerania; Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Pomerania; Lesser Poland; Southern Borderlands


pomoc

Polish: pomoc

Silesian: pōmoc

Inherited from Proto-Slavic *pomoťь. First attested in the 14th century.

Daj nam pomocz (auxilium)!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 59, 12:

Przeto wy nye mozeczye szwyathczycz thym gednym czlowyekem any s pomoczą tego przyszasznego pyssarzą to zapowyedanye s prawa

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 96, 2:

Jakom ya do paney... ne slala anym slubowala Helscze dwe grziwne posagu na pomocz

1897 [1419], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 770, Brześć Kujawski Voivodeship:

O ktorą pomocz vogenną Bolesta na myą zalowal, o tom o wszyczko sz bracza vgednan

1950 [1434], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 624a, Warsaw:

Przyacze czala... mye badz pomocz!

1456, Kanon mszy św., Canon missae., volume VI, Sandomierz, page 26:

(attested in Kuyavia, Masovia, Lesser Poland) help (exercise of someone's power in favor of someone)

attested in Kuyavia; Lesser Poland; attested in Kuyavia; Lesser Poland


cudzoziemiec

zlw-opl-noun

cudzoziemiec m animacy unattested (related adjective cudzoziemców)

cudzoziemiec m animacy unattested (canonical)
cudzoziemców (adjective)

Polish: cudzoziemiec

Silesian: cudzoziymiec

From cudzy + -o- + ziemia + -ec. First attested in the 14th century.

Wiszedl iesm przeciwo czudzozemczowi

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page II Prol. 4:

Mne czudzozemczi poddani sø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 59, 9:

*Dzvdzoszemcze alienos

1874-1891 [1448], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Częstochowa, page 352:

Vstawyamy, abi nygeden... zemyenyn nasz z czvdzozemczem... kostek nye gygral na pozyczki alybo na *brog, yano tylko za pyenyądze gothowe... Paknyąlibi ktho... swego dlvzebnyka alybo gego rąkoymyą pyenyądze thako poszyskane przykro vpomynal (si quis... acriter monuerit suum debitorem)..., ylkokroczby... layaal o dlug przerzeczoni, thylkokrocz gemv za szromothą wyną, yasz rzeczona pyencznadzescza, zaplaczicz ma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 46:

Wszitczy møzowye domu gego, tako wschowayøczi, yako zakupyenczi y *czudzoszenczi, pospolu obrzazany sø

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 27:

Wszelki czvdzozemyecz nye bødze gescz swyøczonego

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 10:

Czudzozemyecz aduena

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 1:

Czydzozemyecz uel daleky przychodzen aligenigen

Extraneos, gl. ignotos homines, czvdzosyemczom, nyesznanich, priuatis, gl. notis, vos nunquam preferatis

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 10:

Czudzoziemyecz alienigena

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 9:

Ku czudzoziemcziem ad extraneos

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 102:

Czudzoziemczi extranei

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 113:

Czudzoziemyecz barbarus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 129:

Czudzoziemczem exterorum

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 132:

Czudzoszemczi alieni

1890 [XV ex.], Bolesław Erzepki, editor, Szczątki dawnej polszczyzny, Mogilno, page 179:

Samaritanus […] et sunt Samaritani gentiles czvdzozyemyecz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 119r:

(attested in Lesser Poland, Masovia, Sieradz-Łęczyca, Kuyavia, Greater Poland) alien, foreigner (person from a different land)


chleb

chleb m inan (related adjective chlebny or chlebowy)

chlebny (adjective)
chlebowy (adjective)

desctree

Polish: chleb, chlib, kleb (Middle Polish)
→ English: chleb

Polish: chleb, chlib, kleb (Middle Polish)
→ English: chleb

Silesian: chlyb

Etymology tree
Proto-Germanic *hlaibaz
Gothic 𐌷𐌻𐌰𐌹𐍆𐍃 (hlaifs)bor.
Proto-Slavic *xlě̀bъ
Old Polish chleb
Inherited from Proto-Slavic *xlě̀bъ. First attested in the 14th century.

etymon

Ne iest strach boszi przed oczima gich. Czili ne poznaiø wszitcy, czso stroiø lichotø, gisz to szrø lud moy iaco karmø chleba?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 13, 8:

Czlowek..., w iegosz iesm pwal, iensze iadl chleby moie, vweliczil na mø zdradø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 40, 10:

Bili mi sø zlzi moie chlebowe we dne y w noczi, gdi molwø mi na kaszde: Gdze iest bog twoy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 41, 3:

Karmicz bødzesz nas chlebem zlez a pyczye dasz nam we zlzach w merze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 79, 6:

Zeschlo iest sercze moie, bo iesm zapomnal giescz chleba mego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 101, 5:

Popyol iaco chleb iadl iesm, a pyczye moie se płaczem smeszal iesm

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 101, 10:

Aby wiwyodl chleeb z szemye

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 103, 16:

Chleeb *serczse czlowyeczye sczwyrdzy albo possyly

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 103, 17:

Prosyly y przyszla cyecyerza, y chleba nebyesskego nasycyl ge

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 39:

Vboghe gego naszyczø chlebow

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 131, 16:

Napelneny pyrzwey, za chlebmy sø se posadzely

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ann 7:

Chleb nasz phszedny day nam dzysya

15th century, Ojcze nasz - Modlitwa Pańska - Oratio Dominica, page 3:

Stol weliky sweboda, staye na nym pywo y voda, y k temu møszo y chlep

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 10:

Wsząl chleeb w swąthe y teesz welebnee rancze swoy

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 56:

Proverbium: Mowa szyą da movycz, a chleb yescz

1876-1929 [1449], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XV, page 475:

Chleba panis

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 254:

Wyeczyor bødzeczye geszcz myøsso, a rano nasyczeny bødzeczye... chlyebem

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 12:

To gest ten chleb, *kto dal wam pan k gedzenyu... Sbiray yø kaszdi, czso dosycz ma k *genyv

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 15:

Nye bødzesz offyerowacz na kwassonem chlebye krwye offyery mey

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 25:

Bo iest poswyøczon bogv swemv a chlebi obyetne offyerowacz bødze

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 8:

Stoi... obietny owinø modrim plasczem... Chlebi zawszdi na nyem bødø

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 7:

Tedi kaplan dal gemu chleb poswyøtni, bo gynego chleba tu nye bilo, geno chlebowye obyetowany

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 6:

Weszmy na swø røkø dzesyøcz chlebow a pokrøtø

1930 [c. 1455], chapter III, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), Reg 14, 3:

Ktorim poleczoni bili ssødi swyøte, wlodnøly nad chlebi a nad wynem

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 29:

Abi z nas kaszdi dal trzecyznø szelyøgow... ku chlebom obyetnim

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 33:

Myesczanyn, czo szyedzy w lawyczy a przedawa chleb albo czokolwyek gynnego, thego dobrze wybracz w radą

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 50:

Boze, daj pokoy, myr a k themu pokratha chleba y czeszky szyr!

1881 [1460], “Wydanie krakowskie dzieła Jana z Turrekrematy Explanatio in Psalterium”, in Józef Przyborowski, editor, Przegląd Bibliograficzno-Archeologiczny. Dwutygodnik ilustrowany poświęcony bibliografii, archeologii, numizmatyce, heraldyce, historii, sztukom pięknym i literaturze, volume I, Bydgoszcz, page 187:

Panis comeditur... chleb szyą gye

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 399:

Obyethnymy chleby proposicionis panibus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 19:

Po skybye chleba colidriam panis

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 39:

W chlebyech in panibus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 85:

Melchyszedech chleb y wyno w szluszbye boszkyey offyerowal

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 88a:

Yeszlysz szyn boszy, rzekny, yszeby kamyenye tho chlebem szyą stalo

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 300:

Nye w samym chlyebye szyvye czlovyek alye ve wsszelkym slove, chtore pochodzy z vsth boszych

Po skybye chlyeba post buccellam

1874-1891 [XV ex.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Zator, Lesser Poland Voivodeship, page 142:

Beda mieni, iże po roce *myny uczynił a po czworgu chleba tegoż dnia cudo

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 204:

Przyjacielu, daj mi wzajem troje chleba

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 274:

O Judaszu,... ty ręce, które... chleb na puszczy rozmnożyły, umywają tobie twoje nogi niedostojne

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 535:

Yen vzywa chlyeba mego nye przeto, by pomogl, alye by tayemnye zavadzyl, podnyeszye pyątą svoyą nad mye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 540:

Tego dla Judasz jest wziął kęs chleba rozmoczonego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 553:

Turestia ogorzali chlep

XV p. post., Wokabularz petersburski II, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.XVI.12, page 10:

Muscidus panis splesznyaly chleb

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 86r:

Pinsere id est pistare panem facere backen chleb pyecz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 101r:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Kuyavia, Masovia, Silesia) bread; sacramental bread (baked good made of flour and water, usually sourdough or yeast; single loaf of this, sometimes used in the Christian ritual of the Eucharist before the consecration)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; Silesia; attested in Lesser Poland; Greater Poland; Silesia


ludzie

Polish: ludzie

Silesian: ludzie

Inherited from Proto-Slavic *ľudьje. First attested in the 14th century.

Sziman ne poslal swich ludzi na Parcowo

1959 [1391], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 121, Poznań:

Domina Pronka... debet... intromissionem dare domino Scarbkoni... super decem sexagenis super fundatis hominibus in Bellszewa, in centum sexagenis vlg. yszczini et X sexagenis census, id est na osadlich ludzech

1897 [1420], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 1413, Brześć Kujawski Voivodeship:

(more specifically, attested in Greater Poland, Kuyavia) peasants, subjects

more specifically; attested in Greater Poland; more specifically; attested in Greater Poland


ćwierć

ćwierciowy (adjective)
ćwirć (alternative)

Polish: ćwierć

Silesian: sztwierć

/t͡ɕfʲɛrt͡ɕ/

/t͡ɕfʲɛrt͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *četvьrtь. First attested in the 15th century.

Duas quartas horei tritici al. czwyerczy

1925 [1460], Roczniki Historyczne, volume XIV, Kcynia, page 331:

I rzekł *drugimu: A ty wieleś winowat? A on rzekł: Sto ćwierci pszenice

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 389:

Myary, czwyerczy metretas

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 125:

Czwi[r]cz metretas duas

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 272:

Martinus Braczyszewsky luit penam contra procuratorem, quia quartam vlg. czwyrczy in tempo[re] ad curiam non dedit

1921 [1437], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 303:

Metreta id est mensura et dicitur a metros quod est modus czwyercz secundum aliquos

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 82v:

(attested in Kuyavia, Greater Poland) quarter (one fourth of some unit of measurement of bulk objects, e.g. a bushel (of variable size))

attested in Kuyavia; Greater Poland; attested in Kuyavia; Greater Poland


brać

Polish: brać

Silesian: brać

Inherited from Proto-Slavic *bьrati. First attested in 1392.

Oczecz twoy ne prza sya o ty dzedzine any byerzą na szachoczcza podlug prawa zemskego, dal na sya roku stacz

1897 [1418], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 129, Brześć Kujawski Voivodeship:

(attested in Kuyavia) to pass long [with na (+ accusative) ‘to whom’]


buda

Polish: buda

Silesian: buda

Borrowed from Middle High German būde. First attested in 1280.

Iaco ya tho wyem, Michal Stanislawovy nye wsayl dwstu drzewa... s budy

1895 [1446], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 49:

De domo sive buda

1925 [1466], Kazimierz Kaczmarczyk, editor, Akta radzieckie poznańskie. Acta consularia Posnaniensia, volume I, Poznań, page 396:

W budach in cassulis

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 132:

Domum al. budam dictam postrzigadlna

1915 [1418-1475], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Brześć Kujawski, page 512:

Goworek... debet edificare bvda, hoc est... stubam cum pallacio

1868 [1486], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 284:

Michael debet sibi edificare tugurium al. buda, stubam et pallacium

1868 [1487], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 211:

Tugu rium al. buda

1868 [1492], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume IX, page 138:

Venit cum ąuattuor nobilibus et duobus inferioribus suis coadiutoribus ad gazam al. do budy ipsius ad ignem

1856-1870 [1497], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, number 51:

Tugurium est domus pastoris in campo yatha albo bvda strzechą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 142r:

(attested in Greater Poland, Kuyavia) hut, cottage, small house


daleki

zlw-opl-adj

daleki (comparative dalszy, derived adverb daleko)

Polish: daleki

Silesian: daleki

Inherited from Proto-Slavic *dalekъ. First attested in the 14th century.

Jakom tim kmeczom, za gesch pan Moscicz ranczil, ne dawal dalschego roku nisz ten, na ktori mi pan Mosticz ranczil

1897 [1418], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 400, Brześć Kujawski Voivodeship:


gotowy

Polish: gotowy

Silesian: gotowy

Inherited from Proto-Slavic *gotòvъ. First attested in the 14th century.

Gothow ya ten listh vidzecz, gestly on Micolaya wypuscyl... Tedi panowye kaszaly ten list poloszicz

(attested in Greater Poland) ready (determined, inclined)

(attested in Kuyavia) ready (willing, eager)

attested in Greater Poland; attested in Kuyavia; attested in Kuyavia

ready (determined, inclined)
ready (willing, eager)


skąd

Polish: skąd

Silesian: skōnd

Inherited from Proto-Slavic *jьz kǫdu. By surface analysis, univerbation of z + kąd. First attested in 1418.

surf

Esz ty pyenandze wnesyoni w tą dzedziną, szkand pan Micolay poszwan

1897 [1418], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 243, Brześć Kujawski Voivodeship:


kłaść

zlw-opl-verb

kłaść impf (perfective położyć, frequentative kładać)

położyć (perfective)
kładać (frequentative)

Polish: kłaść

Silesian: kłaś

Inherited from Proto-Slavic *klàsti (stem *klad-). First attested in the end of the 14th century.

etydate

Panu Nemerzy cladzono pol grzyvni, czo mu za ne Chwalatha raczyl

1959 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1073, Poznań:

Hoc, quod stat in libro, legere iussimus, et circa hoc castellanus kladl memoriale, sed ipsum non receperunt

1897 [1420], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 1982, Brześć Kujawski Voivodeship:

(attested in Greater Poland, Kuyavia) to give; to pay


czyn

Polish: czyn

Silesian: czyn

Inherited from Proto-Slavic *čȋnъ. First attested in the 14th century.

Løczyszcze zetrze y zlame czin, a buclerze seszsze ognem

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 45, 9:

Sinowe ludzsczi, zøby gich czin a strzali, a yøzik gich mecz ostri

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 56, 6:

O crasza czyny o decus armorum!

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 339:

Ille sine pastore non valent se defendere et ratio, quod alia animalia habent a natura arma czin, *sbroyo, unde possent se defendere

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 335:

W czyn y w sbroya ssa vbral militaribus insigniis armatus

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 155:

Czyn id est arma

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 406:

Ten psalm powyada, yze Xps duchownymy czyny zaszczycza y brony swoyę czerkew *szwyęto

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 34 arg.:

Wezmy czyn y szczyt y wstayn na pomocz mnye

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 34, 2:

Czyn vel zbroyąn arma

1890 [XV ex.], Bolesław Erzepki, editor, Szczątki dawnej polszczyzny, Mogilno, page 182:

Przydzie-li mocniejszy niż on, a przemoże ji, wszytek czyn albo arnasz, w ktoremże on miał nadzieję, pobierze

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 299:

O miły Jesucriście, widziałeś oczyma twego bóstwa w dworze królewskim władyki ubirając się w czyn, zażegając laterny, gotując broń, aby cie przyszli łapać

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 595:

O, mówi święty *Augustym, bo idźcie przed bog wojska rzycerzow i oprawienie czynów, je den głos tłuszczę rzewniwą, czynem straszliwą, przeswey broni zaraził, odpędził i porzucił

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, pages 626-627:

(Krystus) yednem glossem rzevnyvą tlusczą v okropnym czynye przeze wschey brony pobyl y przemogl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 629:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Kuyavia) arm; weapon, armor


boleć

Polish: boleć

Silesian: boleć

Inherited from Proto-Slavic *bolě̀ti. First attested in the 14th century.

Lya myala gest oczy bolyøcze

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 17:

W gego staroscy bolyali gy nogy

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 23:

Thocz boli, kyedi chlop kygyem glowa goly, ale barszyey boli, kyedi myla gynszego woly

1881 [1460], “Wydanie krakowskie dzieła Jana z Turrekrematy Explanatio in Psalterium”, in Józef Przyborowski, editor, Przegląd Bibliograficzno-Archeologiczny. Dwutygodnik ilustrowany poświęcony bibliografii, archeologii, numizmatyce, heraldyce, historii, sztukom pięknym i literaturze, volume I, Bydgoszcz, page 187:

Wielika myloscz oczy zaszlyepia a od mylego rany nye bolyą

1885-2024 [XV ex.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 372:

(attested in Kuyavia, Lesser Poland, of e.g. body parts) to hurt (to cause or be in pain)


dawno

Polish: dawno

Silesian: dŏwno

From dawny + -o. First attested in 1418. Compare Old Czech dávno, Old Slovak dávno and Old Church Slavonic давьно (davĭno).

To soltistwo staromesczske s szwymi czansthniki dzirszy stara (leg. z stara) korzenya, iako dawno dzirszano, niczsz wysschey ani niszey

1897 [1418], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 314, Brześć Kujawski Voivodeship:

O cthorø zastawø Macyey na Pyotra szalowal, na thø gemv yvsz dawno list gimal dacz

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2844, Warsaw:

(attested in Kuyavia, Masovia) a long time ago


przyjechać

Polish: przyjechać

Silesian: przijechać

From przy- + jechać. First attested in the 14th century.

Po yego ziuocze przyachawszi, Hanka vibila Sechnø gwalthem sz dzedzini

1959 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 376, Poznań:

Tych dny byl v Yerusalem, bo byl przyyąl ku svyątemv dnyv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 796:

Navyeczey szye dzyvovaly kupczy, ktorzy byly na kupye przyąly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 664:

Dzen mu dal, kedy mal pon prziyechacz a on ne prziyal

1967 [1419], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 725, Kościan:

Trzy kroleue... do milego Xa szøcz ony... bily przygachaly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2b:

Jacosmy przy tem bili, kyedy possel przyyal ot pana Golskyego do pana Barthossa

1967 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 868, Kościan:

Yakom ya nye przyechaw na wozye gwalthem z domu swego, nye zabralem zyrdzy robothy Sczepanowey

1950 [1473], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1356, Warsaw:

Ona kroleua... gestcy ona bila k nemv przygachala

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5a:

Tego na czø zaluyø, esesz prziyachal na moyø dzedzinø cum tuo judice y sandzilesz mego czloueca gwaltem

1897 [1420], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 1654, Brześć Kujawski Voivodeship:

Yzeszmy byly poszly ot pana Jana do Olbrachta..., aby prziyal przet pana Jana

1967 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 706, Kościan:

Przyyedzyely krol na prawo w myasto

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 97:

+obj

(attested in Greater Poland, Lesser Poland, Masovia, Kuyavia) to come (to arrive by driving or riding) [with ku (+ dative) ‘to whom/what’], [with na (+ accusative) ‘for what’], [with po (+ accusative) ‘for whom/what’], [with do (+ genitive) ‘to whom’], [with z (+ genitive) ‘from what’], [with przed (+ accusative) ‘before/in front of whom’], [with w (+ accusative) ‘into what’]


wieśnica

Quod villa nomine Stobnicza... ducalem solucionem mellis, videlicet metretam, que vulgo veznicza nuncupatur, pro nobis solvere in perpetuum totaliter non deberet

1938 [1328], “Vesnica - danina miodowa”, in Anna Kutrzebianka, editor, Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, volume VII, Inowrocław, Sieradz, page 79:

(attested in Kuyavia, Sieradz-Łęczyca) Unknown tribute in honey; customarily specified amount of honey.


czynsz

zlw-opl-noun

czynsz m inan (related adjective czynszowy)

Polish: czynsz
→ Russian: чинш (činš)

Borrowed from Middle High German zins, from Latin cēnsus. First attested in 1391.

Michal bral... po vuøzanu... czins spokoyne

1888 [1391], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 11:

Czomcoli wsal Stascowi, tom wsal w s[w]em czinsu, eze bil zan obranczil

1888 [1391], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 64:

Ez Wanch ranczil za zona... Nicolaoui, ez ne mala o ten cinz gabacz... a gdibi gye gabala, tegdi X grziwen bi iemu ostala

1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 7056:

Crzistek... maczerzi grziwna cinszu... za wyano placzyl

1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 7901:

Jacosm ne wzala v kmyecza V marcas... ani vmowila na czinsz stranczacz

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8585:

Philip ne pobral czinsa Benacowa

1887, 1889 [1400], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 914, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Jakosm prawye nye obyansowal sye ny pod geden czynsch placzicz ksandzu probosczowy

1880-1894 [1401], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume III, Krakow, Czchów, page 194:

Sczepan i Stachna kasali røczicz Stascoui grziwna czinssu

1888 [1405], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 119:

Aby yego oczecz... pobral mu czinsmi... dwescze grziwen

1902 [1408], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 349:

Nassowyn, czo yesth wzol Jachnę..., tho yesth wsąl w swem czinszu y w sfych wynach

1857 [1413], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume II, Biblioteka Warszawska, page 797:

Jakom sszvych ludzi... ne posial any Florianom gego kmecza sz gego czinschem... wsyancz caszal

1897 [1419], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 1145, Brześć Kujawski Voivodeship:

Jakom ya oth Jacuba o thą krziwdą wstal, esze mi czinsz othpuscziw i kasal gy sobe dacz

1921 [1424], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 300:

[E]sze na mne *wysząl czinszu wanczey oszmą forlągow

Iako mne Potr wynowath iedennacze grossy czinszu lonskego

1920 [1426], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1941, Zakroczym:

O cthori cinsch... Jan na Voythca szaloual, tego on na gego czlowece nye wzøl

1950 [1427], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2761, Warsaw:

Jacom ya o thø krziwdø oth Abrama wstal, eze mi krowø wzøl we dwvnaczcye groszy cinszv, a yam gemv... cinsz dawal, a on go nye chcyal wzøcz ani krowi wroczicz

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2808, Warsaw:

Zastawyamy dzedzini nassze... ze wszytkimi vszytky, czinszmi..., granyczami y kopczy, y gynimy, y drugimi

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 481:

Czssom wcządzala Adama kmąthowicza, tom gy wcządzala w mem czinszu, a moy pan mu go nye othpusczyl

1861 [1420-1430], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 25:

Iakom ya s Micolagem vgednan, esze my myal dacz xanszi cinsch

1920 [1434], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume III, number 61, Zakroczym:

O ktori dom na myą Zdzeslaw szalowal, w them ya ssyedza ss gego volya na czinsschu

1920 [1434], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume III, number 449, Zakroczym:

Stanislaw... dobro tego kmecza na woszy wszyal y thim wszyanczem przichodi, czinschye y przechodi, o ctore swym prawem dowyed[z]ą

1879 [1443], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page LXXIV:

Jurka Strąkową... ne bral czinsu se mlina

1880-1894 [1444], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume III, Krakow, page 333:

Opyekadlnyk... z nyczego gynego liczbi czynycz nye maa, gedno z czynszow a sz swyerzepycz nyewczenych

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 19:

Aczbi... kmyecz prze nyektorąn crziwdąn yemu przes... pana vdzyelanąn od nyego bi vishetl..., tedi on pan, v ktorego yest taky kmyecz..., czinsch yednego roku s gymyenya thego kmyeczya themu panu, ot ktorego vischetl, dacz a zaplaczicz vynowath... Paklibi taky kmyecz niczs nye myal, ten pan, ktorego kmyecz yest, acz gy chcze zachowacz, ma koppąn s czinschem... przerzeczonemu panu zaplaczicz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 91:

Carczmarzs, ktori na roboczye syedzy, ma thakyesz panu swemu vczinycz, ale carczmarzs na czinschu syedzanczi, ten gydancz czinsch panu dluszni zaplaczicz ma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 94:

Czinse, plati reditus

1874-1891 [c. 1450], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 223:

Panszkye czynsze, czo ge sząszyad szaszyedzal, mogą pocz w zapłatą za tą rolą, a gdy szye stanye zaplatha s tymy panszkymy czynszmy..., tedy moze pan vczynycz sz nya y *nyechczacz, czo chcze

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 358:

Ktho ma komorą kvpna... y placzy sz nyey panszky czynsz, czo by gyey polepszyl nad then plath, tho moze przedacz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 55:

Gdyby kthory czlowyek myal woythowsztwo dzyedzyczne w prawye myeszkym, kthorego woythowszthwa pozywa z mlynow czynszow besz wyny, acz gye hynny pozywa, czo od nyego na prawye szyedzy..., mozely ten woyth szynkowacz, szukno krayacz?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 73:

Maz bez zony wszyal pyenyadzy na dwye grzywnye czynszu tegosz domu

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 118:

Czo thesz maz zostawyl czynszu tego domu przed gaynym szadem, to tha zona ma czyrpyecz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 119:

O gednym szbeglczu s czynszem precz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 137:

Jakom ya Stromylovy nye wzal dvanaczcze kop s cinsshv any czhtirzech kop za drva chanzebna rzeczą

1950 [1457], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1066, Warsaw:

Dominus Nicolaus Lawski intromittet se al. wyonssze in kmethonem al. w czi[n]szu cum omnibus utilitatibus

1921 [1459], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 301:

A gdy ktori kmyecz wolą przygmye pod ktorym panem, tedy yle lat bądze vszywal woley, tyle lat ma panv wyplaczycz czynsch podlug polskyego prawa. Aczkoliby syadl na nyemyeczskyem prawie, tesz nye mosze odydz, alysz czynsz wyplaczy tyle lyath, yle woley vszywal

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 62:

Intromissionem in septem fertones census al. czynschw annuatim in kmethonibus bene possessionatis

1868 [1472], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVIII, page 51:

Jakom ya nye pobral kmyeczem gych czynschu y poborv gwaltem

1950 [1487], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1616, Warsaw:

Jako ya nye poszyathl... pol Volyey Usczyenskyey, uzythkow y czynszow bral

1879 [1489], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page LXXXVII:

Gdi komv bądzie dano... wviązanye w rolią..., kądi czinsv nie mas, thedi od kazdey kopy ma bicz dano rolyey, kądi bi mogl ieden korzecz zitha wysiacz

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 275:

Od kazdei kopi zapisvyą *rąkoiemsthwe, czinsze albo lothy na kazdi rok sescz groszy

Census zynsz a censeo […] dictum czynszh

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 26r:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland, Kuyavia, Masovia) rent (monetary rent paid to a feudal lord for a farm, homestead, or mill)

rent (monetary rent paid to a feudal lord for a farm, homestead, or mill)


raróg

Polish: raróg

→ Old Ruthenian: рарогъ (raroh) (see there for further descendants)

Inherited from Proto-Slavic *rarogъ. First attested in 1418.

Ne kaszalem wszyancz gemu trzech rarogow w gego gayu gwaltem

1897 [1423], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 3053, Brześć Kujawski Voivodeship:

Falco cherrug
Falco cherrug#Translingual

(attested in Kuyavia) saker (any bird of the species Falco cherrug)


zająć

zlw-opl-verb

zająć pf (imperfective zajmać or zajmować)

zajmać (imperfective)
zajmować (imperfective)

Polish: zająć

Silesian: zajōńć

Sicut Andreas non tetigit, ne zayøl, duas lineas, zagonow, de obligacione Jasconis

1897 [1392], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 4398, Łęczyca Land:

(transitive, attested in Lesser Poland, Greater Poland, Kuyavia, Masovia) to seize (to take from or deprive someone of, legally or illegally)

(attested in Sieradz-Łęczyca) to occupy property, to appropriate

Jaco tha krowa nye bila w tem scocze, kedim byl zayąl

1981 [1426], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V., B. Roty konińskie, s. 275-533, number 461, Konin:

Forestare zayacz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 53v:

(attested in Greater Poland) to take (cattle) in damage to secure compensation

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Greater Poland; attested in Greater Poland

Pro eo, quia vlg. zayaly peccora de communi campo et pellerunt ipsa in domum eiusdem domine

1428, Rękopiśmienne luźne ekscerpty z ksiąg sądowych grodzkich i ziemskich, volume III, Krakow, Biecz, and Czchów, pages 114, 870:

Pro eo, quia vlg. zajęli peccora de communi campo et pellerunt ipsa in domum eiusdem domine

Czo Viszocze szaiønthi kobili, tich Jakusz vszitka ne ma

1959 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 196, Poznań:

Jakom Adamoua skota ne zayanl z gagu y wegnal w ssve szytzo

1897 [1421], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 2404, Brześć Kujawski Voivodeship:

Isze Sczepan[owi lud]ze zayøli kone na dobrouolne drodze

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 150, Poznań:

Isz moy parobczy say[a]øly Symonowy kone f tem szayeszdze

1967 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 47, Kościan:

Quia zayal equum ad stabulum al. do obori

1921 [1439], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 241:

Jakom ya nye posslalą czeladzi moyey anym zayala owyecz sz pola gwalthem Falkovych do obory

1950 [1471], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3030, Warsaw:

O kthora krowa Dobek na myą zalowal, they yam yemv nye zayąl gwalthem

1950 [1451], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 902, Warsaw:

Yz pan Dobrogost... yachal na Stanislawową Zydowcziną dzedzyną... y zayąl yego stado... gwaltem moczą, wząw cztirzy scopy y snadl ge

1967 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 783, Kościan:

Jaco pan Pyotr posslal dzewandz paniczow... na dzedziznø paney Margorzathi y szayøli geg, y pobraly moczø y gwaltem scotha y owecz yaco szesczdzeszanth grzywyen

1959 [1413], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 693, Poznań:

Yako mi Philip szagøl sc[z]ot przesze scodi gwaltem silø... s tako dobrimi yako sam

1974 [1406], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 172, Kalisz:

Iacom ya nye zayøl Smyerzinich swini samowtor silø

1920 [1427], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 2753, Zakroczym:

Quod voyskø... vac[c]a ne zagøta Johanni, ale gø pani Powoy zagøla

1897 [1385], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 10, Łęczyca Land:

Yako Janusz zaiøl Woyczechowi swyne [w] swem prosche

1981 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V., B. Roty konińskie, s. 275-533, number 36, Konin:

Iaco czso Swanthos zayøl v [Ku]sza kobili, czso mu ge Jarnolt slubil wiprawi[ć], ty bili tako dobre iaco LXXX marce

1981 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V, A. Roty gnieźnieńskie, s. 76-274, number 56, Gniezno:

Jszem ya nye kazala zaiancz Mirzonovich cobil sz yego dzedzyni, yedno swe

1959 [1432], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1410, Poznań:

Czo posel zaial M[ś]czigneief scot pane *Broszke, to zaial na swe zastawe

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 321, Poznań:

Yakosz pan Milay kaszal my zayacz konye przed stodolą v kobyl

1960 [1437], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 1129, Pyzdry:

Ysz czso zayøl Pyotr..., tho iest zayøl we szkodze w owsze

1960 [1417], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 484, Pyzdry:

Ysze do Maczka szagøtho swerzepe cobili przed møsopusti Jaskoui

1974 [1407], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 196, Kalisz:

Allexy slamawszi ploth y wegnal skot na ogrod Bechnyn a gdy Bechna zayøla skot do swego dworu, tedy Allexy... gwaltem ten gisty skot otbil

1967 [1417], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 642, Kościan:


boleść

Polish: boleść

Silesian: boleść

Inherited from Proto-Slavic *bolestь. First attested in the 14th century.

Bolescz mayacz a zaluyącz dolentes

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 269:

Bolescz skruszenya dolor contricionis

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 103v:

Ad penalitatem vlg. na bolescz

1890 [XV p. post.], Bolesław Erzepki, editor, Szczątki dawnej polszczyzny, Mogilno, page 175:

Kyedy yvz vzral Iudasch, yze myly Cristus podan ku smyerczy, ... pokutha przyvyedzyon, czvsch takyem vdrączenym y bolyesczyą sercza, ... byezavschy y przynyosl thy ystne trzydzyesczy penyądzy..., y rzvczyl ye przed byskupy zydovskye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 759:

(Judasz) acz myal bolescz sercza... y doszyczvczynyenye vczynka, vschakoz nadzyeya ny myal zbavyenya

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 760:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Silesia) pain (bad physical or psychological feeling)

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Masovia) pain (bad psychological feeling)

(attested in Kuyavia) grief, regret, sorrow

attested in Lesser Poland; Greater Poland; Silesia; attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Kuyavia; attested in Kuyavia


odbyć

odbywać (imperfective)
otbyć (alternative)

Polish: odbyć

Silesian: ôdbyć

Chczemy, aby... czlowiek o... gwalth... bylby pozwan, tedy nany dobrym swiadeczstwem ma bycz dokonan. Paknyali to nye bądze, tedy wlosną rąką przysyągwszy sam odbądze (se valeat expurgare)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 21:

Taky pan nyesprawyedlywye bi takąn kopan ot nyego... wzyąnl, chczancz odbicz placzyezu prawa (volens evadere solutionem iuris)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 109:

O tho gesth gich oczecz zalowal na Sliuskiego, a Sliuski gest odbil gich o ty dzedzyne, a y na to Nicolaus ma sandowy listh... Pan S[łuńsk]y odbil gest o to oczcza waschego y na tho ma wascha sandowa twardoscz

1897 [1418], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 129, Brześć Kujawski Voivodeship:

Eze Maczey s Wawrzkem mal tø umowø, ez go ne mal dawnosczø odbicz o ssedlisco

1888 [1402], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 102:

Repugnare id est obstare widerfechten odbycz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 115v:

(law, attested in Lesser Poland, Masovia, Kuyavia, Greater Poland) to reject a claimant's claim [with genitive ‘what’], [with o (+ accusative) ‘of what’], [with instrumental ‘with what’]


baryła

Polish: baryła

Borrowed from Middle High German [Term?]. First attested in 1420.

bor+

Jakom ya ne wszyanl barili piwa

1897 [1420], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 187, Brześć Kujawski Voivodeship:

(attested in Kuyavia) tun (large pudgy barrel)


wytłuc

Polish: wytłuc

From wy- + tłuc. First attested in the 15th century.

Pulverem pedum vestrorum excutite wytluczcze! (Luc 9, 5)

1981-2001 [XV med.], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume III, Dąbrówka Kujawska, Krakow, page 20:

(attested in Kuyavia, Lesser Poland) to pound out, to stamp out, to knock out (to remove from the inside by hitting)


powiadanie

Polish: powiadanie

From powiadać + -anie. First attested in the end of the 14th century.

Przeczslaus burgrabius... dixit... Extunc castellanus... dixit: Nichil scio de burgrabio any o gego powyedanyu

1897 [1424], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 3886, Brześć Kujawski Voivodeship:

(attested in Kuyavia) act of stating one's opinion


rozejmować

Polish: rozejmować

From rozjąć + -ować. First attested in 1420.

Esz pan Bernhardus posla do paney Vilcowskey ne slal, aby s nya rok roszeymowal

1897 [1420], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 1959, Brześć Kujawski Voivodeship:

(attested in Kuyavia) to postpone, to delay, to put off


naddać

Polish: naddać

From nad- + dać. First attested in the middle of the 15th century. Compare Old Czech naddati.

etydate

Curam illius habe et quodcumque supererogaveris, naddasch, ego... reddam tibi (Luc 10, 35)

1981-2001 [Middle of the 15th century], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume III, Dąbrówka Kujawska, Krakow, page 41:

(attested in Kuyavia, Lesser Poland) to add, to pile on


niecirpiący

/ɲɛt͡ɕirpʲɑ̃t͡siː/

From nie- + cirpiący. First attested in the 14th century.

Et ad hoc inducunt insensibilia neczirpøcze

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 69:

(attested in Pomerania, Kuyavia, hapax legomenon) unfeeling (insensitive, deprived of feeling)


podkonie

From pod- + koń + -ie. First attested in 1393.

Pro emendacione balistę Hanuszoni, podcone domini regis

1874 [1393], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 171:

Testes Grzimkonis contra Petrassium: podkom Chudziczsky

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 147, Poznań:

Testes Stephani Score matris contra Bloszegefszky: primus Malczefszky lofczy, Chudziczszky podkom..., Michael scarbnik

1959 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 195, Poznań:

Chudziczszki podkone

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 324, Poznań:

Contra dominum pothcone

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8947:

Albertus de Chudzicze subagazo vlg. podkone

1878-1889 [1412], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Kalisz, page 186:

Boguslaus, podkone Lanciciensis

1877-1999 [1413], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume V, Greater Poland, page 210:

Scarbek, podkone de Modzurowo

1897 [1418], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 18, Brześć Kujawski Voivodeship:

Podkone subagazo

1962 [c. 1420], Stanisław Urbańczyk, editor, Wokabularz trydencki, number 81:

Albertus Chudziczsky, agazo al. podconye Poznaniensis

1967 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1208, Kościan:

Potkonye subagazo

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 89:

Subagozo podkonye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 131v:

(attested in Greater Poland, Kuyavia) stable official (official in charge of the royal stables and stud farms, later a lower land official)


podymne

Polish: podymne

From po- + dym (“inhabited home”) + -ne. First attested in 1240.

Contuli talem libertatem conuentui..., ipsum... monasterium cum... villis... liberos faciendo ab omnibus nostris solucionibus, exaccionibus... et specialiter ab exaccione Polonica, que wlgo poddymne nominatur

1878-1889 [1240], Archiwum Komisji Historycznej, volume IV, Kujavia, Masovia, page 291:

Talis... composicio interuenit, vt... Wladislauia... omnino sit libera a powoz,... podimne, poduoroue, strosa

1878-1889 [1250], Archiwum Komisji Historycznej, volume IV, Kujavia, Masovia, page 291:

1878-1889 [1250], Archiwum Komisji Historycznej, volume IV, Kujavia, Masovia, page 185:

Villis... a pouoz, poduoroue, strosa, podymne et aliis angariis... plenam... conferimus libertatem

1878-1889 [1252], Archiwum Komisji Historycznej, volume IV, Kujavia, Masovia, page 158:

1881-1882 [1274], Max Perlbach, editor, Pommerellisches Urkundenbuch, page 212:

Incolas... absoluimus... ab omnibus solucionibus omnium exaccionum..., videlicet... nestane, podymne, podwody

1878-1889 [c. 1354], Archiwum Komisji Historycznej, volume IV, Kujavia, Masovia, page 324:

1879 [1363], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page XLV:

1863 [1289], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, Masovia, page 30:

1913 [1382], Teodor Wierzbowski, editor, Przywileje królewskiego miasta stołecznego Starej Warszawy, 1376-1772, Warsaw, page 5:

1905, 1907, 1908 [1383], Theodorus Wierzbowski, editor, Matricularum Regni Poloniae summaria, excussis codicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur. P. 4, Sigismundi I regis tempora complectens (1507-1548). Vol. 3, Acta vicecancellariorum, 1533-1548, volume IV, number 311, page 3:

1878-1889 [1384], Archiwum Komisji Historycznej, volume IV, Kujavia, Masovia, page 342:

Volumus, quod ab omnibus nostris solucionibus, exaccionibus et specialiter a... nestane, podimne, podworowe... sint liberi

1878-1889 [1386], Archiwum Komisji Historycznej, volume IV, Kujavia, Masovia, page 344:

1444, Adam Boniecki, editor, Kronika rodziny Bonieckich z przydomkiem Fredro, herbu Bończa, Bończa, published 1875, page 5:

Volumus, quod incole... ville censum consuetum per duos grossos..., quod dicitur podymne..., de qualibet stuba annis singulis... solvere debent

1868 [1430], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume VI, page 24:

Regalibus tamen iuribus, utpote *podympne seu poradlne exceptis, ad que... Iohannes... et Niclinus... solvere teneantur

1868 [1435], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume V, page 78:

Petrus... mansit XIIII marcas pene regalis et iudicio tres, quia pignus repercussit ministeriali pro fumalibus al. o poddymne

1868 [1447], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 236:

1868 [1452], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 218:

De predictis tribus villis ad castrum Snyahatin nulla debebunt dari tributa nisi poddimye et stacionem

1868 [1451], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 210:

Ministerialis... dominum Stanislaum... de suis singulis bonis hereditariis pro fertonibus non extradendis et podymne in XIIII marcis pene regalis condempnavit

1868 [1465], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 462:

1905, 1907, 1908 [1471], Theodorus Wierzbowski, editor, Matricularum Regni Poloniae summaria, excussis codicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur. P. 4, Sigismundi I regis tempora complectens (1507-1548). Vol. 3, Acta vicecancellariorum, 1533-1548, volume I, number 733:

Casimirus rex... cmethones... a contributione 2 grossorum al. poddymne ad 3 annos absolvit

1905, 1907, 1908 [1472], Theodorus Wierzbowski, editor, Matricularum Regni Poloniae summaria, excussis codicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur. P. 4, Sigismundi I regis tempora complectens (1507-1548). Vol. 3, Acta vicecancellariorum, 1533-1548, volume I, number 864:

Pro eo te citat... idem Thomas, quia tu Syenko recepisti... violenter fumalia al. poddymne seu *poralne de hominibus ipsius

1868 [1475], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVIII, page 107:

Quilibet cmetho de laneo solvit plebano... pro censu dieto poddimne medium alterum grossum

1864 [15th century], Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis nunc primum e codice autographo, volume II, Krakow, page 133:

Item non solvunt crolewstwo seu podymne

1864 [15th century], Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis nunc primum e codice autographo, volume III, Krakow, page 305:

Cum avena fumalium al. poddymye super kmethonibus habita

1868 [1494], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 424:

Ministe rialis... condemnavit nobilem Iohannem... in quatuordecim pene regalis ob non solucionem *podymye de bonis ipsius

1868 [1495], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVII, page 311:

(attested in Kuyavia, Masovia, Lesser Poland) house tribute (tribute give to a ruler paid from an enclosure or home)


postrzygadlnia

From postrzygać + -dlnia. First attested in 1398.

Item damus civibus memoratecivitatis rasorium, postrzigalna vulgariter dictum, de quo predicti cives censum recipient

1863 [1398], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, Masovia, page 127:

Fassi sunt... se benivole recesisse ac resignare rasuram panni, quod dicitur postrzigalnya, perpetue... domino Thome Lochinsky

1962-1975 [1434], Stanisław Kuraś, Irena Sułkowska-Kuraś, editors, Zbiór dokumentów małopolskich [A collection of documents from Lesser Poland], volume II, Lesser Poland, page 174:

Confirmamus... oppido nostro libram al. vaga et rasuratorium al. postrzigadlnya

1863 [1441], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, Masovia, page 203:

Insuper prefatis civibus damus... omnimodam potestatem... panni rasoriam vlg. postrzigalnya erigendi

1868 [1443], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume V, page 120:

Vladislaus... dux civitati Grabowyecz... dat... rasoratorium al. postrzygalną

1905, 1907, 1908 [1447], Theodorus Wierzbowski, editor, Matricularum Regni Poloniae summaria, excussis codicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur. P. 4, Sigismundi I regis tempora complectens (1507-1548). Vol. 3, Acta vicecancellariorum, 1533-1548, volume IV, number 816, page 3:

Vladislaus... dux civitati Tissowcze... rasuraturam seu postrzigadlnia donat

1905, 1907, 1908 [1453], Theodorus Wierzbowski, editor, Matricularum Regni Poloniae summaria, excussis codicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur. P. 4, Sigismundi I regis tempora complectens (1507-1548). Vol. 3, Acta vicecancellariorum, 1533-1548, volume IV, number 875, page 3:

Ipsis pro ipsius civitatis utilitate... tonsuram panni al. postrzygadlna cum omni iure... damus

1874 [1462], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume II, page 220:

Domino Iohanni... decem marcas pecuniarum census annui... in et super pannirasorio nostro Cracowiensi al. na postrzigadlni... vendidimus

1874 [1469], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume VII, page 577:

Domum al. budam, dictam postrzigadlna

1915 [1418-1475], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Brześć Kujawski, page 512:

A tectura postrzigadlne, eciam a valva Wratislaviensi 1 marcam 8 grossos

1892 [1494], Adolf Warschauer, editor, Sonder-Veröffentlichungen der historischen Gesellschaft für die Provinz Posen, volume I, Poznań, page 387:

(attested in Masovia, Lesser Poland, Kuyavia, Greater Poland) shear shop (craft workshop where cloth was sheared)

attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland; attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland